&+-.
,5?
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
Boston Library Consortium IVIember Libraries
http://www.archive.org/details/rpfranciscisuare03suar
R. P. FRANGISGI
SUAREZ
E SOCIETATE JESU^
OPERA OMNIA.
TOMUS TERTIUS COMPLECTENS
COMMENTARIA AC DISPUTATIONES IN PRIMAM PARTEM D. THOM^ DE DEO EFFECTORE CREATURARUM
OMmUM, IN TRES PR^CIPUOS TRACTATUS DISTRIBUTA, QUORUM SECUNDUS
DE OPERE SEX. piERUM| AC TERTIUS DE ANIMA,
CUM INDICIBUS NECESSARIIS.
n
R. P. FRANCISCI
SUARE
E SOGIETATE JESU
OPERA OMNIA
EDITIO NOVA, A D. M. ANDRE, CANONICO RUPELLENSI,
AUCTORE OPERIS CUI TITCLUS : COURS DE DROIT CANON,
JUXTA EDITIONEM VENETIANAM XXIII TOMOS IN-F» CONTINENTEM, ACCURATE RECOGNITA
REVERENDISSIMO ILL. DOMINO SERGENT, EPISCOPO CORISOPITENSI, AB EDITORE DICATA.
TOMUS TERTIUS.
PAPiISIIS
APUD LUDOVIGUM VIVES, BIBLIOPOLAM EDITOBEM,
Yia vulgo dicta Cassette, 23.
MDCCCLVI.
571^5
COLLEGIO GONIMBRICENSI.
SOGIETATIS JESU,
BALTHASAR ALVAREZ
DOCTOR THEOLOGUS,
AD LECTORES.
Hanc etiam de Mundi opificio, et primorum parentum procreatione, atque statu
felici, infelicique lapsu, partem accuratissime elaboratamj ac prselo sepositam nobis
reliquit P. religiosissimus aeque ac sapientissimus Doctor Franciscus Soarius. In
qua certe perficienda, quidquid, vel ab humani ingenii viribus, vel a sacrorum
Patrum lectione posset expeti, id omne plane, ac plene Theologi quamhbet studio-
sissimi votis respondet. Meditabatur prseterea Soarius commentationes de Anima,
non in gratiam tantum iUius doctrina^ illustrandse, quam de argumenlo eodem, ad
finem suse Summsc de Deo, rebusque ab ipso creatis adjecit sanctus Thomas : sed
ut disputationes etiam, quse Pliilosophicse scholse magis sunt proprige, locupletaret,
atque in mehorem fortunam assereret, quam ad hanc usque setatem nactse fuissent.
Ea ergo animi meditatio foras coepit prodire, initio imprimis visendo, quod perich-
tari facile poterit, qui primi ejus operis hbri capita duodecim legendo contemplabi-
tur. Verum Deus, ille qui nostrorum omnium cognitiones altius introspicit, ac de-
creta moderatur, non fortunam operi meliorem, sed Auctori felicitatem (ut credimus)
supremam destinat seterno consilio. Ne vero interrupta de csetero penderet tractatio,
quo etiam ihorum voluntati fieret satis, quibus Soarii scripta sunt volupe (sunt au-
tem omnibus ad unum sapientibus) sufficiendas duximus disputationes de Anima ab
Auctore eodem in schola datas : opus quidem non paucos ante annos lucubratum,
quod tamen lucernam oleat, demorsosque ungues sapiat.
III.
ELENCHUS TRACTATUUM
LIBRORUM ET CAPITUM
HUJUS VOLmilNIS.
TRACTATDS PRIMUS.
DB OFEKB BEl DIERUM.
LIBER I.
Dl UNITBRSO, QUATENCS PER TERAM, AC PROPHIAM
CREATIONEM A DEO FACTDM KST.
Cap. I. Utrum mundus per veram creationem esse coe~
perit. Pagina 1
Cap. II. An Deiis in principio temporis coelum et ter-
ram creaverit. 9
Cap. III. An coelum cethereum in principio temporis
creatum fuerit. 18
Cap. IV. An sub coelo in principio creato comprehen-
datur coelum Empyreum. 21
Cap. V. Dubium incidens de natura coeli Empyrei. 27
Cap. VI. An in verbis illis : In principio creavil Deus
coelum, creatio etiam Angelorum comprehensa sit. 34
Cap. VII. An aer fuerit simul cum coelo creatus, et sub
nomine cceli comprehensus. 37
Cap. VIII. An in principio temporis simul mm coelo
elementa terroe et aquce creata sint. 42
Cap. IX. Utrum cum cobIo, terra et aliis elementis tem-
pus etiam fuerit concreatum. 50
Cap. X. An omnia corpora, etiam mixta, totaque uni~
versi dispositio eodem momento simul cum coslis, et
elementis facta sint. 53
Cap. XI. An sex dies creationis mundi naturales, seu
materiales, an spirituales, seu intelligibiles fue-
rint. 63
Cap. XII. An dies naturales creationis mundi reipsa
sex fuerintj sicut in Genesi numerantur. 81
LIBER II.
DE SINGDLOBnU 9EX DIERUH 0PIRIBD3, ET SEPTIHI DIU
BEQUIE,
Cap. I. An lux primo dte creata spiritualis, vel sensi-
bilis fuerit. 90
Cap. II. QucB fuerit sensibilis lux primo die creata. 93
Cap. III. Duo dubia de loco et tempore,inquibusprima
lux incepit, expediuntur. 106
Cap. IV. Quce fuerit aquarum divisio secundo die
facta. 110
Cap. V. Quodnam corpus fuerit firmamentum secundo
die factxim, et quomodo ad dividendas aquas ab aquis
firmatum, seu positum sit. 120
Cap, VI. Quomodo tertio did aqua in loeum mum een-
gregatce fuerint, et apparuerit terra. 127
Cap. VII. Quomodo herba virens, et ccetera vegetabilia
hoc diefuerint producta. 139
Cap. VIII. Quomodo sol, et luna caeterique planelcB, et
stellce quarto die productce fuerint. 147
Cap. IX. Quomodo per solos motus proprios ccelorum
sufficienter explicentur omnia quce hoc die facta
narrantur. 155
Cap. X. De brutorum creatione, quinto et sexto die
facta. 159
Cap. XI. Quomodo Deus opus suum die septimo com-
pleverit, et ab illo cessaverit, eumdemque diem bene-
dixerit. 165
LIBER lU.
m HOMINIS CIEATIONE, AC STATO INNOdEimjB.
Cap. I. An corpus Ad(s fuerit immediate a Deo ex limo
terrcB productum. 172
Cap. II. An corpus EvcB ex costa AdcB fuerit productum,
et quo modo. 176
Cap. III. An primi homines perfectissima corpora in
sua creatione acceperint. 184
Cap. IV. Quo tempore primi homines cfeati fuerint
quantum ad corpora. 188
Cap. V. An primi homines in Paradiso lerrestri, vel
extra illum fuerint creati. 193
Cap. VI. De Paradiso terrestri, quis vel qualis locus
sit vel fuerit. 198
Cap. VII. An formatis corporibus primorum hominum
in eodem instanti Deus animas illorum creaverit cor-
poribusque conjunxerit. 211
Cap. VIII. An primus homo fuerit secundum animam
creatus ad imaginem et similitudinem Dei. 215
Cap. IX. An primi homines cum perfecta scientia re-
rum naturalium creati fuerint. 228
Cap. X. An Adam ante peccatum tam perfectam scien-
tiam habuerit, ut decipi in naturalibu^ non potue-
rit. 238
Cap. XI. An Adam in virtutibus voluntatis rectus, ac
perfectus creatus fuerit. 243
Cap. XII. Utrum in Adamo appetilus sensitivus ita
fuerit subjectus voluntati, et rationi, ut nunquam aut
eam prcevemret, aut illi imperanti repugnaret. 247
VIII
ELENCHUS TRACTATUUM,
Cap. XIII. An in statu innocentice, potuerint homines
peccare simul in eodem stalu pcrseverando . 256
Cap. XIV. An homo creatus fuerit aliquo modo immor-
talis et impassibllis . 265
Cap. XV. Be ligno vitw, et quomodo, quantaque efficacia
homini immortalitatem largiretur. 273
Cap. XVI. An homo in statu innocentice peculiare domi-
nium tanquam proprium illms status donum, ac
beneficium acceperit. 277
Cap. XVII. An primus homo in statu gratice creatus
fuerit. 283
Cap. XVIII. Quam perfectam rerum supernaturalium
cognitionem homo ante peccatum habuerit. 290
Cap. XIX. An Adam in statu innocentice per proprios
actus sanctiftcatus fuerit, et consequenter meritum
glorice habuerit. 295
Cap. XX. An prcBter omnia clona naturce, et gratice
habuerit homo in statu innocenticB originalem justi-
tiam, quce fuerit donum ab omnibus supradictis
distinctum. 299
Cap. XXI. Quale fuerit prceceptum datum Adce in Para-
diso, et cur impositum fuerit. 314
LIBER IV.
DE AMISSIONE STATUS INNOCENTIiE.
Cap. I. De tentatione serpentis, quce Evam ad peccan-
dum induxit. 325
Cap. II. Quod fuerit initium peccandi Evce, et cjuem
progressum in multiplicandis peccatis habuerit. 333
Cap. III. Vtrum principium peccandi in Adamo fuerit
superbia. 342
Cap. IV. Vtrum Adam etiam per infidelitatem peccave-
rit, vel quce peccata post superbiam commiserit. 347
Cap. V. Vter gravius peccaverit, Adam, an Eva. 356
Cap. VI. An peccatum primorum hominum fuerit om-
nibus gravius. 360
Cap. VII. An convenienter primi homines fuerint a Deo
puniti propter suum peccatum. 362
Cap, VUI. Quando fuerit Adam e paradiso ejectus,
quantoque tempore in illo permanserit. 368
Cap. IX. An primi parentes sui peccati veniam consequi
potuerint, vel etiam consecuti fuerint, el ceternam
salutem. 373
LIBER V.
DE STATO, QUEM HABUISSENT IN HOC MUNDO VIATORES, 51
PRIMI PARENTES NON PECCASSENT.
Cap. I. Quomodo propagarentur homines instatu inno-
centice, si Adam non peccasset. 380
Cap. II. An in statu innocentice virginitas perpeluo
servanda esset. 385
Gap. III. Nonnulla dubia circa filiorum procreationem
in statu innocentice breviter expediuntur . 389
Cap. IV. Quanta, et qualis hominum multiplicatio in
statu innocenlice fieret. 396
Gap. V. Vtrum in statu innocentice homines generaren-
tur perfecti quoad corpora, vel quomodo consumma-
tam illorum perfectionem consequerentur . 401
Cap. VI. Quibus rebus ad vitam contervandam homines
in statu innocentice uterentur. 404
Cap. VII. Quod genus vitce corporalis, seu politicce
homines in statu innocentice profiterentur . 413
Cap. VIII. An homines in statu innocentice nascerentur
in gratia, justitia et scientia perfecti. 419
Cap. IX. Vtrum in statu innocentice omnes homines in
gratia confirmciti nascerentur , et consequenter an
omnes posteri Adami essent prcedestinati, solique
electi ex illo nascerentur. 427
Cap. X. Dubia qucedam circa doctrinam superioris
capitis expediuntur. 431
Cap. XI. An in statu innocentice , si perseveraret,
exceUentior esset hominum sanctificatio, quam sit in
statu lapsce naturce. 434
Gap. XII. An statu innocentice durante longo tempore
homines in illo permanerent, et quomodo ad ccelesiem
gloriam transferrentur. 443
TMCTATUS SEGUNDUS.
DE ANIMA.
LIBER I.
DE SUBSTANTIA, ESSENTIA, ET INFORMATIONE ANIM^
RAtlOHALIS.
Cap. I. Vtrum anima sit forma, seu actus primus
substantialis. 467
Cap. II. Cujus corporis forma sit, ejusque definitio
integra traditur. 471
Cap. III. Vtrum anima principium primum sit nutri-
endi, sentiendi et intelligendi , atque hoc modo, et
recte definialur, et prior definitio demonstretur. 484
Cap. IV. Vtrum anima in vegetativam, sensitivam,
alque intellectivam recte, et sufficienier dividatur, et
qualis liujusmodi clivisio sit. 492
Cap. V. Quomodo tres animce inter se orclinentur, vel
separabiles inler se sint. 499
Cap. VI. Distinguanturne tres animce realiter, vel es-
sentialiter. 502
Gap, VII. Cur tres tantum animce distinguantur , cum
numerentur quatuor viventium gradus, et quinque
potentiarum genera. 506
Gap. VIII. An divisio animce in dicta tria membra sit
univoca, vel qualis sit. 510
Gap. IX. Vtrum principium intelligendi sit aliqua spi-
ritucdis substantia secimdum fidei, et rationis natu-
ralis principia. 516
Gap. X. Vtrum principium intelUgendi hominis, seu
anima humana immortalis, vel incorruptibilis ab
intrinseco sit. 529
Gap. XI. Quid Aristoleles de animce immaterialitate, et
immorlcditate senserit. 542
Cap. XII. An principium inielligendi inhomine sit vera
forma substanticdis ejus, ac proinde in omni pro-
prietate anima sit, et vocetur. 552
Cap. XIII. An sola anima rationalis sit indivisibi-
lis. 562
LIBRORUM ET CAPITUM.
IX
Cap. XIV. An eadem anima informet singulas partes
viventis. 367
LIBER II.
DE POTENTIIS ANIM^ IN COMMUNI, AC ETIAM VEGETANTIS.
Gap. I. An potentice animce ab ea reaUter distingxian-
tur. 572
Cap. II. Anpotenlice inter seper actus, et objecta distin-
guantur. 574
Cap. III. An potentice animce ab ea flua^it, et in ea sub-
jeclentur. 580
Cap. IV. An nutrimentum sit objectum potentice nutri-
tivce. 586
Cap. V. An sanguis sit nutrimentum solum, vel etiam
animata substantia. 589
Cap. VI. An mutatio sit omnibus viventibus necessa-
ria. 591
Cap. VII. Angeneratio sit propria actio viventium. 593
Cap. VIII. Quo modo , et ordine perficiatur genera-
tio. 595
Cap. IX. Quce sit potentia nutritiva, et augmenta-
tiva. 598
Cap. X. Quid sit potentia generativa, el an distinguatur
a nutritiva. 603
Cap. XI. Quodnam sitpotentice nutritivce subjectum. 606
Cap. XII. Quodnam sit subjectum potentice genera-
tivce. 609
LIBER III.
DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC ETIAM
SENSITIYIS.
Cap. I. An ad cognoscendum requiratur conjunctio
objecti cum potentia. 613
Cap. II. Quid sint species intentio7iales. 616
Cap. III. An actus cognoscendi sit quid distinctum ab
specie. 625
Cap. IV. An actus cognoscendi fiat a potentia, in qua
recipitur cum specie. 627
Cap. V. An per actum cognoseendi producatur termi-
nus. 630
Cap. VI. Quid sit apprehensio etjudicium, et quomodo
in potentiis reperiantur. 637
Cap. VII. An eadem potentia queat plures actus simul
elicere. 641
Cap. VIII. De sensibilibus per se, et per accidens, pro-
priis et communibus. 643
Cap. IX. An necessarius sit sensus agens. 646
Cap. X. An sensus in sua corjnitione falli queant. 651
Cap. XI. An aliquis sensus cognoscat proprium ac-
lum. 652
Cap. XII. An, et quomodo possit aliquis sensus co-
gnoscere objectum absens. 655
Cap. XIII. An principium sentiendi sit in cerebro, an in
corde. 658
Cap. XIV. Quid sit lumen. 661
Cap. XV. Be natura,, et divisione colorum in species
suas. 664
Cap. XVI. An unum sit objectum visus, et quid. 667
Cap. XVII. An visio fiat aliquid extramillendo, necne.
670
Cap. XVIII. De organo, et potentia ipsa visiva. 673
Gap. XIX. Quid sonus sit, et quo modo, tei quo in objecto
fiat. 676
Cap. XX. De diversitate sonorum, maxime de voce, et
echo. 679
Cap. XXI. Quo modo, el medio, sonus immutet audi-
tum. 681
Cap. XXII. Quod organum, et quce potentia auditus
sit. 685
Cap. XXIII. Quid odor sit, et quid sapor, eorumque
species. 68Q
Cap. XXIV. Quomodo odor meclium, et olfactum im-
mutet. 688
Cap. XXV. De organo potentice olfactus. 690
Gap. XXVI. An gustus et tactus immutentur ab objectis
realiter, necne. 691
Gap. XXVII. De organo gustus et tactus. 693
Cap. XXVIII. De numero externorum sensuum in se, et
in suis subjectis. 696
Cap. XXIX. De comparationeprcedictorum sensuum. 700
Cap. XXX. Denumero sensuum internorum. 703
Gap. XXXI. De objecto, actibus, subjecto , et organo
sensus interni. 709
LIBER IV.
DE POTKNTIA INTELLECTIVA.
Gap. I. Quodnam sit adcequatum objectum intellectus
nostri. 713
Gap. II. An sit necessarius intellectus agens ad produ-
cendas species. 715
Cap. III. An intellectus noster intelligat universalia, an
singularia tantum in rebus materialibus. 722
Cap. IV. Quomodo cognoscat noster intellectus substan-
tiam matericdem, et alia sensibilia per accidens. 731
Cap. V. Quomodo intellectus cognoscat se, et\animam,
et quce in ipsa siint. 733
Cap. VI. Quomodo Deum , et a^igelos pro hoc siatu
cocjnoscat. 735
Cap. VII. An intellectus noster pro hoc statu pendcat
ab operatione phantasice. 738«
Cap. VIII. Quid sit inlellectus agens et possibilis. 740
Gap. IX. De distinctione intellectus practici, et specu-
lativi. 745
Cap. X. An in parte intellectiva sit memoria, vel ali-
qua potentia ab intellectiva distincta. Quce de specie-
bus intelligibilibus et verbo mentis, judicio, etc, hoc
libro quceri possent, in 3 prcecedenti a cap. 2, ha-
bentur. 749
LIBER V.
DE POTENTIA APPETENDI TAM IN COMMUNI, QUAU IN 9PECIALI,
AC LOCO MOVENDI.
Cap. I. An in quovis cognoscente requiratur specialis
potentia appetitiva. 752
Cap. II. An objectum appetibile deheat necessario esse
bonum aliquod. 755
Cap. III. An appetitio fiat a sola potentia appetitiva, et
quid per illam producatur. 757
Cap. IV. An in appetitu sensitivo sint plures potentice
habentes plura objecta. 761
Cap. V. Quot, et quales sint actus appetitus seiisi-
tivi. 764
Gap. VI. An appetitus sensitivus subdatur motioni
partis rationalis. 769
Cap. VII. De objecto et actibus voluntatis. 771
Gap. VIII. An voluntas libera in omnibus suis actibus
remittatur. 773
Cap. IX. Quoe sit perfectior potentia, intellectusne an
voluntas. 774
Cap. X. De potentia moliva localiter, sitne activa, et
ab aliis animce potentiis distincta, 777
X
ELENCHUS TRACTATUUM, LIBRORUM ET CAPITUM,
LIBER VI.
DE STATU ANIMiE SEPARAT.E.
Ckv. I. An per separationem a corpore aliquid acqui-
rat, vel amittat anima. 782
Cap. II. Quomodo anima separata sit in loco, et mo-
veatur. 783
Cap. III. Quw potenlice species, et habitus moveant in
anima separata. 786
Cap. IV. An anima separata habeat solas species, quas
hic acquisivit. 787
Cap. V. An et quomodo anima separata se cognoscat.
788
Cap. VI. Quomodo Deum, et alias substantias sepa-
ratas. 790
Cap. VII. An, et quomodo res materiales. 794
Cap. VIII. An anima separata perfectius intelligat
quam conjuncta. 797
Cap. IX. An in corpore, an potius «xtraillud anima sit
magis connaturaliter. 797
Cap. X. An anima separata appetat reuniri cor-
pori. 800
IRACTATUS SECUNDtJS
SB
OPEEE SEX DIERUM
uu
DE UNIYERSI CREATIONE, QUATENUS SEX DIEBUS PERFECTA ESSE, IN LIBRO GENESIS CAP. I,
REFERTUR, ET PRJISERTIM DE PRODUGTIONE HOMINIS IN STATU INNOGENTIJl.
PRiESENTIS TRACTATUS COWSEQUENTIA AD PR^CEDENTEM, EJUSQUE PARTITIO.
Post prsecedentem tractationem de Angelis, in qua posteriorem partem summse
Theologiae de Deo Creatore auspicati sumus, e vestigio sequitur altera de inferiori
ac sensibili mundo. Nam hsec etiam contemplatio ad perfectiorem Dei cognitionem,
et mysteriorum fidei declarationem, necessaria est, ac sub ea ratione ad Theologiam
spectat. Disputantque de illa D. Thomas sua 1 part., a qusest. 65 usque ad 74, et
Scholastici cum Magistro, in 2, distinct. 12 et sequentibus, et eorum aUqui, dist. 3
et 4, Alensis, part. 2. Fundamentum hujus tractatus est principium Ubri Genesis,
in quo historia creationis mundi continetur, quam exponunt Patres qui super eum
hbrum commentaria, aut exaemeron, aut alios hbros vel tractatus scripserunt.
Estque argumentum grave ac difficile ; tum propter divinorum operum excellentiam,
tum maxime propter historiam Genesis, qu3e in illo initio adeo obscura est, ut ob
eam rem olim in Synagoga, nonnisi hominibus provectse setatis, et in lege doctis
permitteretur, ut referunt Origenes in prologo adhomil. in Cant., et Hieronymus, in
prooemio ad lib. in Ezech. Sequentes autem Patrum vestigia, quoad fieripossit, ma-
teriam hanc divina gratia adjuti illustrare conabimur. Hunc ergo tractatum trifariam
dividemus. Nimirum creationem propriam Universi quatenus uno momento, et a
solo Deo ex nihilo facta est, primo hbro complectemur, explicabimusque illa verba
priora Genesis: In principio creavit Deus coeium et terram, terra autemerat inanis
et vacua, et tenebrce erant super faciem abyssi, et Spiritus Dei ferebatur super
aquas. Deinde de singulorum sex dierum operibus toto libro secundo agemus, ac fere
rehquam primi capitis partem, excepta hominis creatione exponemus. Denique per
tres uUimos libros de creatione Uominis et statu, quem ante peccatum Uabuit ejus-
que amissione dicemus, quem etiam habuissent posteri si Adam non peccaret, obi-
terque fere secundum el tertiuBa caput Genesis declarabimus.
ELENCHUS CAPITUM LIBRI PRIMI
m UNIVERSO, QUATENUS PER VERAM, AG PROPRLVM CREATIONEM A DEO
FAGTUM EST.
i^^^QiQ^Km^-
Cap. I. Utrum mundus per veram crea-
tionem esse coeperit.
Cap. II. An Deus in principio temporis
ccelum et terram creaverit.
Cap. III. An ccelum cethereum in prin-
cipio temporis creatum fuerit.
Cap. IV. An sub coeio in principio creato
comprehendatur coelum Empyreum.
Cap. V. Dubium incidens de natura coeli
Empyrei.
Cap. VI. An in verbis illis : In principio
creavit Deus coelum, creatio etiam An-
gelorum comprehensa sit.
Cap. YII. An aer fuerit simul cum coelo
creatus, et sub nomine coeli compre-
hensus.
Cap. VIII. An in principio temporis si-
mul cum coelo elementa terrce et aquce
creata sint.
Cap. IX. Utrum cum coelo, terra, et aliis
elementis tempus etiam fuerit concrea-
tum.
Cap. \.An omnia corpora, etiam mixta,
totaque universi dispositio eodem mo-
mento simul cum coelis, et elementis
facta sinf.
Cap. XI. An sex dies creationis mundi
naturales, seu materiales, an spiritua-
ies, seu intelligibiles fuerint.
Cap. XII. An dies naturales creatioms
mundi reipsa sex fuerint, sicut in Ge-
nesi numerantur.
Mmummuu v .•^■-^ :«iam.mmmx.jijum!
LIBER PRIMUS.
DE UNIVERSO
QUATENDS PER VERAM AG PROPRIAM CREATIONEM A DEO FACTUM EST.
De his auctor in MetapTiysica, dispnt. 20 . —
Suljectum Jmjus primi libri. — Suppoiiimus
in lioc tractatu generalia de creatione princi-
pia. Qualia sunt imprimis creationem fuisse
necessariam^ ut hic mundus existeret. Item
quid sit, nimirum, esse prodnctionem ex sola
omnipotentia facientis absque prsesupposito
subjecto, seu materia, ac proinde ex nihilo.
Item rem, seu essentiam increatam, et ab in-
trinseco ac essentialiter actu existentem, uni-
cam tantum esse, et ab illa omnium aliarum
rerum naturas originem duxisse. His autem
suppositis, quse post factam rerum creationem
ex effectibus, quos experimur, per naturalem
discursum colligi possunt, hic prsecipue agimus
de creatione mundi, prout-facta est, et de mo-
do ac circumstantiis ejus , quse quidem cum
ex libera voluntate Dei determinatse fuerint,
ipsius revelatio nobis necessaria fuit, ut cer-
tam de his rebus notitiam habere possemus.
Non enim demonstratione, sed ( ut ait Paulus )
fide intelligimus, aptata esse sceciila verbo Dei,
ut ea> invisibilibus visibilia fierent. Sciendum
est autem ex rebus universi quasdam factas
esse ex aliis prseexistentibus rebus tanquam ex
materia, ut herba ex terra, pisces ex aqua, vo-
latilia ex aere : alias vero sine prajjacente ma-
teria necessario fieri debuisse. Quia cum non
sit processus in infinitum, in aliquo genere
causarum etiam materiali, si una res facta est
ex alia, quserendum est, an illa, ex qua poste-
rior facta est, ex alia priori facta fuerit, et sic
tandem in aliqua sistendum erit ex nulla alia
re facta, nec etiam potuit esse improducta, ut
convincitur ex illo principio, quod unum tan-
tum esse potest ens improductum. Quia ergo
creatio propria est productio ex nuUa prsesup-
posita materia; ideo universum proprie creari
dicitur, quatenus ex illis verbis constat, quse
ex nullo subjecto fiunt, et de illo sub hac ra-
tione hic agimus, dicturi postea de ornatu, et
I.U.
quasi complemento creationis ejus, quse per
aliam actionem ex subjecto fit.
CAPUT I.
UTRUM MUNDUS PER PROPRIAM GREATIONEM ESSE
COEPERIT.
1. Partis negantis argumentum primum. —
Secundum. — Ratio dubitandi imprimis est,
quia hic prsecipue de hoc mundo visibili et
corporali tractamus, sive in eo Angeli tanquam
partes in toto contineantur, sive non, de quo
postea non nihil attingemus. At vero corpora
non potuerunt per propriam creationem fieri :
ergo nec mundus. Consequentia nota est, quia
esto concedamus, res spirituales fieri per pro
priam creationem, ut supra visum est, id noi
est satis, ut mundus creari dicatur. Sicut lice^
anima rationalis per propriam creationem fiat,
id non est satis, ut homo creetur, ita enim est
visibilis mundus, sicut homo. Probatur ergo
minor, quia omnia corpora materia et forma
constant, sed ex illis duabus partibus neutra
potest fieri per creationem : ergo nec totum.
Consequentia videtur nota,quia totum non dis-
tinguitur a partibus : ergo si ambae partes non
possunt creari, nec totum poterit. Major ex
Philosophia supponitur. Minor autem probatur
primo de materia, quia materia secundum se,
est pura potentia , et non habet esse, nisi a
forma, vel per formam, seu dependenter a
forma : ergo secundum se non potest esse ter-
minus creationis, cum creatio per se tendat ad
dandum esse, et entitatem actualem consti-
tuendam. De forma vero probatur, quia forinffi
corporales per se pendeut in fieri, et esse a
materia : ergo non possunt creari, sed educi
de potentia materioB. Unde argumentor secun-
do, quia in narratione, Genes. d, iiihil est,
quod nos dicere cogat, Deum per propriam
\
S LIB. 1. DE UNIVERSO QUATENUS A
creationem mundum liunc visibilem creasse :
nam si aliquid esset^ maxime illud^ In princi-
pio creavit Deus ccduyn et terram. At ibi ver-
bum creavit, non significat propriam et rigo-
rosam productionem ex nihilo : ergo. Probatur
minor^ tum quia illud verbum de se generale
est ad quamcumque productionem alicujus
operis , praisei^tim novi et eximii^ ut notavit
Hieronymus in id ad Ephes. -4: Induite novum
hominem, qui secimdum Deum creatus est :
tum etiam, quia in operibus omnium illorum
sex dierum eodem verbo creandi Moyses uti-
tur, cum tamen constet, non omnia illa facta
esse per propriam creationem, ut videbimus.
Unde etiam indiiferenter utitur verbo fecit,
et verbo creavit, et Septuaginta in illis locis
idemverbum, inoir.Gcv ponunt, et in versione
Latina eorumdem Septuaginta semper verbum
fecit tam in ilUs primis, quam in cateris poni-
tur: ergo.
2. Quid Aristoteles circa mimdi existentiam
sensisse putetur. — Quid item Plato. — In hoc
puncto varii errores referri etrefutaripossunt.
Primus est antiquorumphilosopliorum, qui ex
nihilo uihil fieri posse crediderunt. Unde tulit
Aristoteles \, Physic^ text. 33 et 3, de coelo,
text. 35, mundum esse 03ternum, et per so-
iam generationum et corruptionum succes-
sionem conservari ; unde autem esse habuerit
in aiternitate , nunquam explicavit. Et ideo
multi putant, consequenter sensisse^ mundum
non fuisse factum^ vel productum ab aKo^ sed
ex se sempiternum esse habuisse. Alii vero
creduut eum non ignorasse dependentiam
aaternam totius universi ab auctore Deo tan-
quam a priucipio, a quo veluti per naturalem
emanationem profluxerit. Plato vero^, ut testes
sunt Athanasius, lib. de Incarnatione Verbi, in
principio, et EpiphaniuS;, hseres 6, dixit, Deum
ex materia prsejacente , et infecta mundum
condidisse, ac subinde non per propriam crea-
tionem, sed per quamdam formationem ( ut
sic dicam) mundum produxisse. Quod ex eo-
dem principio quod ex nihilo nihil fit intulisse
videtur. Ex quo fit etiam consequens^ ut An-
gelos posuerit eodem modo factos^ ac subinde
materiales et corporeos , vel si immateriales
esse credidit, increatos, et a se habentes esse
iilos cogitasse. Idemque de anima rationali
juxta illum errorem dicendum esset.
3. Auctoris judicium de Aristotelis doctrifia
iu pnesenti quu^stione. — Sed contra hunc er-
rorem in Metaphy-sica satis a nobis dictum est,
imprimis disput. ^ij, sect. l^ubi necessitatem
ereationis ostendimus, et num. 23, de Aristo-
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
tehs sententia nonnulla diximus, ostendentes
ipsum lubrice, vel etiam inconstanter fuisse
locutum. Quia principium illud, Bx nihilo ni-
hil fit, cum vera creatione sive libere, et in
tempore facta, sive a;terna, et per quamdam
naturalem emanationem cogitata, subsistere
non potest. Unde aliqui dicunt retractasse
Aristotelem principium illud, Ex nihilo nihil
fit, in quodam opusculo de Xenocrate, Zeno-
ne et Gorgia. Sed inter opera Aristotelis, qui-
bus utor, illud non continetur, nec videre
illud potui, existimoque Aristotelis non esse.
Illo vero admisso fortasse dici posset, vel du-
bitando, et problematice disputando dixisse,
posse principium illud negari, vel certe ne-
gasse illud quoad emanationem naturalem,
etiamsi in cseteris propriis actionibus illud ad-
miserit ; quod qua consecutione possit dici, vel
qua ratione subsistere possit, non video. Dein-
de, disp. 13, sect. 4, num. 15, contraPlatonem
ostendimus materiam esse factam a Deo. Unde
Marsilius Ficinus in Compendio Timsei Platonis,
cap. 9, et seq., excusare conatur Platonem ab
illo errore, dicens, Platonem docuisse mate-
riam esse factam a Deo immediatius, quam
res cseteras. Sed magis credendum est Atha-
nasio,etaliis antiquioribus Patribus quos. dicta
disput. 13, et in disp. 20, sect. 1, num. 17,
allegavi, qui non solum Platoni, sed etiam aliis
Philosophis Platone antiquioribus, et poste-
rioribus sectatoribus errorem iUum tribuunt :
ibique in numeris sequentibus contrariam ve-
ritatem ratione et auctoritate Patrum confir-
mavimus.
4. ErroT alter circa suhstantiarum spiri-
tualium productioneon. — Secundo loco, quia
mundus spiritibus et corporibus constat , re-
ferri potest error dicentium res spirituales,
quales sunt Angeli, non esse a DEO creatas,
quod antiquos Philosophos sensisse probabUe
est, et prsecipue tribuit solet Commentatori.
Ex novis autem haereticis errorem docuisse
Hermanum, referunt Castro, verbo Angelus
et Prateolus, lib. 8, de Sect. heeret., cap. 10.
Fundabatur hic heereticus solum in hoc, quod
in narratioue Genesis, vel in Scriptura nuUa fit
mentio creationisAngelorum.Sed distinguen-
da est veritas certa a queestione dubia. Quod
enim Angeli creati a Deo siut, non solum est
de fide certnm, sed etiam inter articulos fidei
in Symbolo fidei Nicteno omnibus ad credeu-
dum propositum in illis verbis, VisiMIium om-
niu?n et invisibilium ; nam invisibUium no-
mine substantiae intellectuales praecipue intel-
liguntur , ut recte sensit Sophronius in sua fidei
CAP. I. UTRUM MUNDUS PER PROPRIAM CREATIONEM ESSE C(EPERIT.
professione^ quee in sexta Synodo Constanti no-
politana, actor. 1 1 , liabetur^ et Concilium Late-
ranense in capite FirmUer expressius dixit :
Utrumque spiritualem et corporalem creaturam
de nihilo condidit. Quod passim etiam omnes
Patres docent, quos in superiori tract,, 1. 1, a
c. 2, late retuli. Cum ergo dogma hoc indubita-
tum sit/dubitari potest, an in verbis illis Moysi:
In principio creavit Deus coelum et terram,
comprebensum sit. Et de hoc postea videbi-
mus, interim supponentes, quidquid sit illo
Genesis loco, non esse dubium, quin in aliis
Scripturae locis expresse illa veritas tradita sit,
ut Psalm. 103 et 148, ad Colos. \, et ad
Hebr. \, et ahis, quse in dicto cap. 2, lib. 1
prsecedentis tractatus expendimus. Unde satis
et dictus error, et fundamentum ejus impro-
bata sunt.
5. Tertius error principalis varios errandi
modos complectens. — Primus errandi modiis. —
Tertio circa mundi visibilis, seu corporum
creationum opportunum erit hic breviter anti-
quos errores , qui in hac materia fuerunt,
commemorare, tum quia tractando de crea-
tione in Metaphysica, id in theologiam remi-
simus, tum etiam, quia hujus loci proprium
esse videtur, in quo de creatione mundi visi-
bihs preecipue tractamus. Primo ergo Mani-
chseus duo posuit prima principia improducta,
et seterna, quse bonum et malumDeum appel-
lavit, et malum Deum corporum fecit aucto-
rem. Ita sumunt ahqui ex Augustino, hseres. 46.
Ille vero solum dicit , Manichseum dixisse ,
mundum esse bonis et malis rebus , seu sub-
stantiis commixtum, et bonas esse a bono Deo,
malas vero a Deo malo, qui per adminixtio-
nem malarum bonas maculavit. Clarius Epi-
phanius, hseres. 66, ait Manicheeum corpora
esse creata a malo Deo tradidisse. Et idem in-
dicat Theodoretus, hb. \, Hseretic. fabular.,
cap. ultim., apertius Theophylactus, in cap. 6
Joan., in princ. Et idem significat Concilium
Bracharense per plures canones, in quibus Ma-
nicheeo fere semper Priscillianum conjungit.
De quo aitlsidorus, lib. 8, Origenes, cap. 5, ex
Gnosticis et Manichseis novum dogma in His-
pania composuisse. Quod etiam sumitur ex
Leone papa, Epist. 91, ahas 93, ad Toribium,
ubi utriusque damnat errorem. Eumdem erro-
rem postea excitarunt . Albanenses, ut ref ert An-
tonius, 4 part. Theolog., tit. 11, § 5, et dubitat
an isti sint iidem, qui Albigenses, qui, tempore
Innocentii III, orti sunt Tolosae, et a sancto
Dominico expugnati, ut idem latius refert 3,
part. Histor., tit. 19, cap. \, eisque hic error
communiter tribuitur^ ut patet ex Prateolo,
Sandero, et aliis, qui referunt, istos distincte
dixisse malum Deum creasse omnia corpora,
sicut bonum omnes animas. Additque Antonius
postea eumdem errorem in Italia repullulasse,
ejusque occasione B. Petrum martyrem occi-
sum fuisse.
6. Secundus modus errandi. — Tertiusm-odus.
— Ante hos vero omnes fuit Cerdon, qui etiam
duos Deos introducebat , bonum et makim , et
hunc non tantum corporum, sed etiam crea-
turarum omnium auctorem faciebat, ut videre
licet in Irenseo, lib. 1, cap. 28, Tertulhano, de
Preescript., cap. 51, Eusebio, 1, 4, hist., c. 10,
Epiphauio, Augustino et aliis. Et idem docuit
Apelles , solumque differebat , quia malum
Deum a bono esse factum, postea vero malum
sine boni cooperatioue mundum visibilem fe-
cisse asserebat. Ita referunt Epiphanius, hai-
res. 44, et Augustinus, in 33. Ante hos fuerunt
Gnostici , qui licet dicerent Deum creasse
Angelos, nihilominus mundum hunc visibilem
creatum esse ab Angelis asseruerunt. In quo
errore convenerunt Simon Magus, Basilides,
Saturninus ( alias Saturnilus ), Carpocrates, et
Cherintus, horumque sectatores, licet illum
errorem confinxerint variis modis omnino fa-
bulosis, in quibus enarrandis immorari super-
fluum duco. Legatur Ireeneus, lib. 1, cap. 20,
etseq., Tertullianus, lib. dePrsescrip., hseres.,
c. 46, et sequentibus, Epiphanius, hseres. 20,
et seq., Theodoretus, lib. Haeret., fabular.,
Augustinus, Damascenus, Isidorus, Philastri-
nus et alii, qui catalogos hseresum scripse-
runt, et Eusebius, lib. 2, Histor., cap. 12, et
Ub. 3, cap. 20.
7. Primus errandi modus refutatur. — Im-
pugnantur reliqui modi errandi. — Contra prio-
rem errandi modum, de duobus principiis bono
et malo disputare, aut eum impuguare super-
vacaneum videtur, tum quia est mera fabula,
et deliramentum sine ullo fundamento, tum
etiam, quia a preedictis Patribus copiosissime
refutatur. Videri potest Augustinus, lib. 1,
de Geu., contr. Manichseos, per totum, prseser-
tim, cap. 16 et 21, et lib. de Natura boni, ubi
ostendit, quidquid est, quatenus est, aliquid
boni esse, et ideo non nisi a summo bono esse
posse, ut cap. 21, concludit, et optime, lib. 1,
de Civitate, a cap. 16 usque ad 22, et tract. 1,
in Joan., exponens illa verba: Omniaper ip-
sum facta sunt, et sine ipso factum est nihil ,
et optime Ambrosius, lib. 1. Exaem., cap. 8,
et lib. 3, cap. 9, et Cyrillus Hierosolymitanus,
cateches. 6, illuminatur : ubi recte dicit, in
LI3. I. DE UNIVERSO QUATENUS A DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
verbis repngnaDtiam involvere;, qui aliquem
Deum^ et malnm dicunt, cum summa bonitas
sit de ratione Dei. Contra alios vero errores
eorum, qui Angelos faciunt proximam crea-
tionis corporumcausam^disputatbene Cyrillus^
lib. 2^ contr. Julianum,, circa finem, et aliquid
de liac re clictum est in superiori tract., lib. A,
tractando de potestate Angelorum ad immu-
tandam corporalem creaturam. Et in Metapliy-
sica, disp. 20, sect. 2, ostensum est creaturam
non posse habere propriam creandi virtutem.
Adde , nullam esse rationem fingendi , crea-
tionem corporum potiusquamspirituum per An-
gelos factam esse, ut in sequeutibus dicemus.
8. Quartus error Origeni altrihUUs et ab
Aug^istino cooifutatws. — Quarto et ultimo no-
tari liic potest error Origenis, quem Augusti-
nus, dicto lib. de Civit., a cap. 23, proxime
post prsecedentem Manichsei errorem confuta-
vit. Dixit enim Origenes Deum non per se ,
nec ex primaria intentione corpora, et visibi-
les creaturas produxisse, sed prius creasse ani-
mas et spirituales creaturas , et occasione pec-
cati illarum corpora creasse, quse essent vehi-
ti ergastula , carceres , in quibus animae et
spiritus peccantes detruderentur, ut ibi puni-
rentur vel purgarentur. Hunc errorem de
animabus et ahquibus ahis spiritibus tradit
Origenes, hb. 1, Periar., cap. 7 et 8, ubi ait
animas esse ante corpora, et pro chversitate
meritorum diversis corporibus infundi, quod
etiam de spiritibus informantibus sidera juxta
suam opinionem afhrmat. Et in lib. 2, cap. 8
et 9, juxta merita vitse prioris dicit animas
diversis corporibus in prsesenti vita mancipari,
quod iterum, lib. 3, cap. 1, repetit. Et itahunc
errorem, prseter Augustinum, loco citato, tri-
buunt Origeni Sophronius, in Epistola probata
in YI Synodo, actor. H, Epiphanius,inEpist.,
ad Joan. Episcopum Hierosolymitanum, quse in
ejus operibus legitur, et inter Epistolas Hiero-
nymi est60, etCyriUus Alexandrinus, in \. 1,
inJoau., cap. 9, et Tlieophylus Alexandrinus,
Epistol. 1 Paschah, Anastasius Synaita, 1. 11,
Exaemer., circa fmem, ubi refert Metliodium
variis Scripturse testimoniis iUum errorem im-
pugnasse. Idem Origeni tribuit, et pene expli-
catLeontinus, hb. de Sextis, actor. 10, tom. 4.,
Bibhothecse, Hieronymus etiam,hcetahislocis,
tacito nomine Origenis, hunc errorem referat,
ut Epistol. 8, ad Demetriadem, in finem, et
Epistol. 27, cjuae est epitapliium Paulas, circa
finem, et Epistol. 139 ad Cyprianum, etEpis-
tol. 150, ad Hedibiam, tiueest. 10, ubi ait, hoc
esse Pythagorae, Platonis et Gentilium dogma.
quod aliqui sub nomine christiano in Eccle-
siam introducere tentarunt. Et simih modo
idem attigit in id ad Galat 1 : Cuni placuit ei,
qui me segregamt ex utero, etc. Nihilominus in
Apolog. contra Ruffinum quse est Epist. 66 ,
ad Pammachium, postmedium, aperte declarat
iUud fuisse dogma Origenis^ quod aliis locis
sine invidia nominis ejus improbavit. Unde
Jeremias 28, Origenem intehigit, cum dicit :
Belirat Jioc loco allegoricus inte^-pres. Et re-
jectoerrore, propter cahimnias Ruffini, subjun-
git : CornpuUt me tractator indoctus, et sectator
calumnice Gruniance aperte ponere aliena zitia,
qucB prius cuin dissimulatione dicelain.
9. In prcedicto Orige^iis dogmate falsumfrin-
cipiumcontinetur, et quadruplexerror. — Inhoc
vero Origenis dogmate quoddam falsumprinci-
pium, ct multierroresabEcclesia damnati con-
tinentur. Principium falsum est spuituales
creaturas ante corporales fuisse a Deo conditas,
quodlicetad dogmata aperte damnata nonper-
tineat nihilominus jam est improbabile, et a
doctrina communiter ab Ecclesia recepta, et
approbata ahenum, ut in tractatu preecedeuti,
hb. 1, cap. 3, late diximus. Primus autem er-
ror est animas hominum esse ejusdem na-
turee cum Augelis, imo non esse nisi c[uosdam
Angelos ex his, qui peccarunt, qui error satis
impugnatur ex dictis in eodem lib. 1. Secun-
dus, quod anima^ hominum ante corporea
creatse sunt, quod est damnatum in Conciho
Lateranensi, sub Leone X, sess. 8 , et in VI
Synodo, actor. H, inEpistola Sophronii, etre-
feUetur latius intractatu sequenti. Tertius est,
omnesanimas, quaj corporibus uniuntur, prius
peccasse, quod non sohim animae Christi, et
Virginis sanctissimee injuriosum est, sed etiam
est contra innocentiam primorum hominum
ante peccatum, et contra generales locutiones
Scripturai, Rom9: Cuni nondumquidquamhoni,
autmaliegissent, etca.^. ^'.Regnavit morsetiam
in eos, qui non peccaverunt in similitudinem
prcevaricationis Adce, et Joan. 9 : Neque hic
peccatit, neque parentes ejus, etc. Quartus est,
quem Sophi-onius in dicta Epistola intulit,
quod istorum corporurn, quilus nunc sumus
amicti , impudenter perimunt resurrectionem,
quia potius ad poenam, quam ad prsemium
etiam in heatis pertineret. Et aha similia pos-
sunt ex dicto errore iuferri pr^ter ipsummet
dogma de creatione corporum, cpiod sokim
occasione peccati, et in poenam ejus facta fue-
rit, quod somuiatum potius quam aliquo fun-
dameuto assertum est, et contra Scripturam,
ut mox videbimus.
CAP. I. UTRUM MUNDUS PER PROPRIAM CREATIONEM ESSE COEPEUIT.
5
1 0 . Prima assertio d", fide contra errores plii-
losophorum. — Proiaturprimo ex Scripturis.
— Secundo ex Concilio Lateranensi. — Omissis
ergo erroribas, dicimus primo, Deum perve-
ram et propriam creationem , id est, efFectio-
nem ex nihilo mundnm hiinc visibilem in ejus
principio condidisse. Assertio est de fide, ut
communiter docent theologi cum Magistro_,
in 2_, dist. \, et D. Tliomas, 1 part.,qusest. 44,
art. 1 et2, et queest. 45, art. 1 et 9, et qusest.
65, art. 1, Hugo Victor, libr. 1, de Sacrament.,
part. !, cap. 1. Qui omnes ita intellexerunt
verbum creavit, in dictis verbis Genesis. Et
probatur primo, quia ita in aliis Scripturos lo-
cis explicatur, prsesertim 2,Mach. 7: Peto, nate,
ut aspicias ad ccelum et terram, et ad omnia,
qiue in eis sunt, et intelligas, quia ex nihilo fe-
cit illa Deus, et hominum genus. Et sic etiam
accipiendum est illudEcclesiast. 18 : Qid vivit
in ceternum, creavit omnia simul : nam creando
omnia, non potuit ex aliquo facere, sic etiam
dicitur Psalm. 32 : Ipse dixit, et facta sunt,
ipse mandavit, et creata sunt, utique virtute
solius imperii sui : Quia ita vocat ea, quce non
sunt, sicut ea, quce sunt, ut ad Roman. 4, di-
citur; et ideo ex non ente, seu ex nihilo res in
principio produxit, quod est proprie creare.
Secundo ita definivit et declaravit verbum il-
hid Concilium Lateranense sub Tnnocentio III,
in capite Flrmiter, de Deo dicens : Utramque
de nihilo condidit creatnram. spiritualem et
corporalem : angelicam videlicet et mundanam.
Ubi addendo particula de nihilo, verbum con-
didit , de vera et propria creatione quasi per
definitionem ejus explicuit. Et conjungendo
utramque creaturam, id magis declaravit. Est
enim evidens spiritualem creaturam non nisi
propriam creationem potuisse produci, cum
nihil ejus ante productionem ejus supponatur :
et eodem modo dicit Concilium creaturam
corporalem ex nihilo fuisse productam.
14. Tertio ratione, ac simul responsione ad
secundum argumentum innum. 1. — Unde ar-
gumentor tertio, satisfaciendo simul secundae
rationi dubitandi in principio positse, quia li-
cet verbum creandi generaliter sumptum am-
biguum sit, vel communem significationem
habeat ; nihilominus ex subjecta materia ad
determinatum modum eSectionis definiri solet
et debet. Unde est regula Sanctorum, quoties
res, quse omnino non erant, creari dicuntur;
verbum creandi significare productionem ex
nihilo , quia res carens omni esse reali et ae-
tuali, tam totali, quam partiali, non est capax
alterius modi productionis : sed hoc modo su-
mitur, cum dicitur Deus in principio creasse
coelum et terram: ergo, Doctrina est Cyrilli
Alexandrini, lib. 5 Thesau., cap. 5, ubi inter
alia dicit : Quando nondum producta creari di-
cuntur, necessario de nihilo ad esse procedere
intelliguntur. Idem optime, lib. 1, in Genes.,
in princip., et Clnysostomus, hom. 2, Ruper-
tus etalii. AcdeniqueAthanasius, de Incarnat.
Verbi, in principio : Ex nihilo, ac prorsus un-
quam. extantibus Deum Patrem per Verlum
suum rerum universitatem fecisse agnoscit, cum
ad istum modum loquitur per Verhum suum.: In
principio creavit Deus, etc. Et in Epistola quod
Nicaena Synodus decreta sua congruis, et piis
verbis contra haeresim Arianorum exposuerit,
non longe a principio : Itane Deus condit, %it
horno? Ahsit. Deus enim creat, cum vocat ea,
qtcce non sunt, sine ullius rei aut opere, aut ope-
ra ; homines autern, etc.
12. Ratio altera qua etiam satisfit primo
argumento in n. 1 . — Quarto probatur ratione,
satisfaciendo simul primse rationi dubitandi;
nam si res simplices et spirituales subsistentes
possunt per creationem fieri, a fortiori res cor-
porales subsistentes. Probatur consequentia ,
tum cpiia ante productionem ita supponuntur
nihil esse, sicut res spirituales : tum etiam
quia ex parte, qua sunt entia per participatio-
nem, non repugnat illis per propriam creatio-
nem fieri. Imo quatenus minus perfecta sunt,
facilior videtur eorum creatio. Ex ea vero par-
te, qua sunt entia composita, non repugnat
illis creatio ; imo repugnat illas aliter fieri sal-
tem in prima, et totali productione sua. Pro-
batur hsec posterior pars, quia ante productio-
nem cceli nihil illius preeexistebat : ergo non
potuit, nisi ex nihilo fieri, ac proinde creari.
Idemque est de quolibet elemento, cum pri-
mum sit secundum se totum. Altera vero pars
non repugnantiee ostenditur, quia licet in pro-
ductione talis compositi ex materia, et forma
distingui a nobis possit quasi partialis produc-
tio materise et formsa, ita ut prior sit per mo-
dum creationis ; quia licet materia dicatur pu-
ra potentia respectu formee, nihilominus habet
suam entitatem , et partialem existentiam,
quam non nisi per creationem habere potest,
cum prius subjectum non supponat : posterior
autem, scilicet productio formse sit per mo-
dum eductionis ex materia ordine naturse sup-
posita, et tandem productio totius per modum
unitionis partium, vel per modumproductionis
integrse, et compositee ex ilhs partialibus, quaa
sit proportionata integro termino composito :
licet (inquam) hoc totum detur, nihilominus
6 LIB. I. DE UmVERSO QUATENUS A
partiales illee productiones vere non suntpro-
ductiones, sed dici possunt comproductiones,
solaque integra productio est vera productio,
et illa est creatio, quia simpliciter est produc-
tio ex nihilo, licet non omnino simplex, sed
composita, quod non est contra rationemcrea-
tionis, ad quam satis est, quod simpliciter
sumpta sit ex niliilo. De qua re, et de modo
illius aetionis compositae videri possunt, quse
in Metaphysica dixi, disput. 15, sect. 3.
13. Secunda assertio contra Origenem. —
Prolatur primo a contrario. — Secundo ex
Scriptura. — Dico secundo, Deum non per oc-
casionem peccati, necinpoenam spiritaum,qui
peccaverunt, sed per se ex primaria vohmtate
ac intentione sua mundum hunc visibilem et
corporalem procreasse. Declaratur distinctione
Damasceni, Ub. 2, de Fide, cap. 29, dicentis,
Deum qusedam velle primario, et ex sua tan-
tum bonitate et liberahtate inductum : quse-
dam vero secundario, et quasi a nobis compul-
sum. Sensus ergo assertionis est creationem
mundi visibilis non ad secundariam Dei vo-
hmtatem, ut Origenes confinxit, sed ad prima-
riam referendam esse. Quod pertinere censeo
ad dogma fidei. Primo quidem, quia contraria
assertio necessaria supponit errores contra fi-
dem, et in illis fundatur, ut jam notavi. Se-
cundo, quia per se, et directe repugnat Scrip-
turoe, tum in ipsa narratione Genesis. Nam
cum dicitur Genes. 1 : In principio creavit
Deus ccelum et terram, profecto satis indicatur
ex primaria intentione , et ex sua bonitate ac
liberalitate hsec fecisse. Prsesertim, quia sta-
tim in discursu singulorum operum ac die-
rum declarantur singula esse facta propter
aUos fines ad rectum ordinem universi perti-
nentes; et ideo de singuUs subditur, mdit Deus,
quod esset bonum, et de universi, vidit Deus
cuncta, qu(P, fecerat, et erant valde lona. Non
ergo respiciens ad mahim, nec ad punitionem,
sed ad bonltatem et pulchritudinem singula
fecit. Unde Deuteronomio 4, de coelis, sole,
luna et astris dicitur : Q,u(b creavit Dominus
Deus tuus VI ministerium cunclis gentihus, quce
sub ccelo sunt, et cap. 26, in fine, Faciet te ex-
celsiorem cwnctis gentibus, quas creavit, in laic-
dem, et nomen, et gloriam suam. Et sic etiam
dicitur Proverb. 16, Universa propter semetip-
sum operatus est Dominus, et Pauhis ad Co-
los. 1 , id satis significat, dicens de unigenito
FiUo Dei, In ipso, et per ipsum condita sunt
univena in ccelis, et in terra visibilia, et i^ivi-
sibilia, etc.
1 4. Tertio ex Concilio Lateranensi. — Tertio
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST
hsec veritas in dicto capite Firmiter, aperte
supponitur , cum dicitur Deum utramque si-
mul condidisse naturam , spiritualem et cor-
poream specialiter vero quod corpora creata
sint in supplicium spirituum, quipeccaverunt,
damnatur a Leone I, in dicta Epistola 91, et a
ConciUo Bracharensi I, can. 6, et in V Syno-
do generaU, ut refert Nicephorus , Ub. 17 His-
tor., cap. 27 et 28, et in VI Synodo, actor. 11,
quatenus Epistolam Sophronii recipit. Et ita
Patres inter errores hsereticorum contrarium
dogma recensent, Epiphanius, hferes. 64 , in
princip., et infra in fragmento ex Methodio,
etin dict. Epistola, ad Joannem, Episcop. Hie-
rosolymitanum, Augustinus,Ub. de Hceresibus,
in 43, et ex professo iUud impugnat, Ub. 11,
de Civit., cap. 16, et seq., et prsesertim in 23,
et CyriUus late etoptime, Ub. 1, iu Joau., cap.
9, Gregorius Nissenus, Ubr. de Opific. hom.,
cap. 28 et 29.
15. Probatur quarto a posteriori ex duplici
i^icommodo. — Quarto possumus ex dictis Pa-
tribus ratione ostendere dictam veritatem ,
primo ab inconvenienti ex Augustino, quia
aUas non creasset Deus in lioc mundo unum
tantum solem per se consulendo pulchritudini,
et utilitati universi, sed per occasionem, quia
una tantum anima sic peccavit, ut taU corpore
mereretur inchidi. Quod cum proportione dici
potest de hma et de numero coelorum ac ele-
mentorum : quod profecto, et per se statim ap-
paret absurdissimum, et repugnat Scripturis
supra aUegatis, quse longe aUter creationem
et dispositionem hujus mundi visibiUs, et om-
nium partium ejus, et finium, ac utiUtatum
iUarum describunt. Quam cum elegantissime
proposuisset David, Ps. 103, concludit: Quam
magnificata su7it opera tua Domine, omnia in
sapientia fecisti, impleta est terra possessione
tua. Etideo dixit Sapiens, cap. 13, a magnitu-
dine speciei et creaturae cognoscibiUter posse
creatorem horum videri, quia ipsa universi
ordinatissima constitutio, et pulcherrimus ordo
artificis sapientiam , et certam intentionem,
qua omnia in numero, pondere, et mensura
per se condidit, ostendit. AUud inconveniens
est, quia juxta iUum errorem non corporaUs
mors, sed potius vita esset poena peccati, con-
tra iUud Sapient. 1: Deus morlemnon fecit, nec
deleclatur in perditione viveniium , creavit enim,
ut essentomnia, et contra Pauhim, Rom. 5, et 1 ,
Cor. 15. Unde optime argumentatiir CyriUus,
si anima corpori unitur in poenam, inepte et
injuste malefactores supplicio mortis afficereu-
tur, nam hoc modo non punirentm', sed a pcE-
CAP. I. UTRUM MUNDUS PER PROPRTAM CREATIONEM ESSE CCEPERIT.
na et carcere liberarentiir. Et e contrario de-
berent baptizati^ qui plenam remissionem pec-
catorum consecuti sunt^ statim a corporibus
liberari. Nec Christus suscitando Lazarum, illi
beneficium contulisset, sed pcenam. Quod ar-
gumentum cum aliis ibi late prosequitur.
16. Deniqwe a priori. — Con/irmatur. — A
priori vero ratio sumitur ex illo principio^
quod creatura corporalis per se bona est^ et
Dei etiam bonitatem, sapientiam ac potentiam
manifestat : ergo per se, ac primario propter
hunc finem facta est vel mediate vel imme-
diate. Universum enim^ utest quoddamtotum
optime constitutum, ad sapientiam et bonita-
tem divinam manifestandum creatum est : sin-
gula vero corpora ad optimam ejus constitu-
tionem proxime ordinata sunt; et consequen-
ter cum sint partes universi, cum ipso toto
propter eumdem finem per se sunt intenta.
Unde est ilhid Eccles. 39 : Opera Domini uni-
versa bona valde, quod de operibus circa cor-
porum conditionem postea exphcatur. Preete-
rea homo ut animo et corpore constat , per se
creatus est propter DEI gloriam, cujus signum
est, tum quod ex Dei intentione factus est, ut
semper viveret, et nunquam moreretur, tum
etiam quia hcet propter peccatum moriatur,
postea in seternum victurus resurget : non
ergo sola anima, sed totus homo animo, et
corpore constans per se propter gloriam Dei
creatus est : ergo corpus hominis non est crea-
tum in poenam animse. Muho ergo minus aha
corpora coelestia vel terrestria. Quia nec in-
formantur animabus rationahbus, vel spiriti-
bus inteUectuahbus, juxta cathohcam senten-
tiam, nec etiam facta sunt in supphcium, sed
in commodum hominum, sicut de coehs dici-
tur, in loco citato Deuteronomii 4; et de terra
dicitur, Isaiee 45 : Ipse Beiis formans terram,
et faciens eam, ipse plastes ejus, non in vanum
creavit eam, ut habitaretur formavit eam. Et
hac ratione videtur dicere Paulus 2, Gorint. 3,
totum mundum esse hominum, quia ad eorum
usum, et commodum creatus est : ergo de
primo ad ultimum, non sohim spiritus, sed
etiam corpora tam humana, quam reliqua
mundanaper se propter Dei gloriam facta sunt:
non ergo per occasionem peccantium spiri-
tuum, nec \ii ergastula eoruni condita sunt,
sed omnia creata sunt, ut essent, sicut dicitur,
Sapient. 1 , utique iinumquodque in genere
suo, et propter bonum unum, seu ministerium
suum.
'17. Objectio pro Origene. — Solvitur primo.
— Secundo. — Objici vero potest pro Origene
illud Eccless. 39: Ignis, grando, fames et mors,
omnia hccc ad vindiciam creata swit, bestiarum
dentes scorpii et serpentes, et romplma in ex-
terminium impiorum. Et huc etiam maxime
spectat ignis inierni , qiii paratus est dialolo
et Angelis, aliisque sociis ejus : ergo si non
omnes, saltem plures creaturse oecasione pec-
cati creatse sunt. Quo argumeiito etiam ute-
bantur Manicheei, ut suaderent, creaturas,
quse videntur esse nocivse hominibus a malo
Deo creatas esse, Sed responderaus ad argu-
mentum imprimis, nunc nos prsecipue loqui
de creatione mundi visibilis quoad ea corpora,
quce principaliter, et quasi per se ad illius in-
tegritatem et perfectionem pertinent. Nam
in mixtis aliqua esse possunt adeo imperfecta,
ut quasi per accidens resultent, et generentur
ex aliis : et eadem ratione potuerunt aliqua in
peccatorum vindictam principaliter creati.
Nec hoc est a bonitate Dei alienum, cum ad
ejus justitiam pertineat. Deinde verbis Eccle-
siastici opponimus alia ejusdem Sapientis in
eodem capite : Bona bonis creata sunt ab ini-
tio, sic nequissimis bona et mala, utique mala
illis, id est, nociva. Et additur : Initium ne-
cessari(B rei vitce hominum aqua, ignis, et fer-
rum, sal, lac,panis similagineus, et mel, et bo-
trusmce, et oleum, et vestimentum. Hcec omnia
sanctis in bona, sic et impiis in mala conver-
tentur. Quia vel ex illis sument occasionem
peccandi, vel desumet illa Deus ut instrumenta
in vindictam eorum. Sic ergo ignis grando,
etc, dicuntur creata in vindictam, non quia
hic fuerit primarius finis creationis eorum,
sed quia ex malitia hominum in hunc tisum
convertuntur, et assumuntur a Deo, et ideo ad
iniquorum terrorem chcuntur ad ilhim eflfec-
tum creata. Et ita etiam respondent Mani-
chseis Ambrosius, libr. 3 Exaem., cap. 9, et
Augustim^s, libr. deGenesi, contraillos, c. 16.
Unde etiam de igne inferni dicimus a Deo con-
ditum esse propter complementum, et perfec-
tionem universi, et ut de se aptum esset in-
strumentum divinee justitise, non quidem ad
vindictam delictorum, quae ante corporum
creationem preecesserant, sed eorum, quae vel
esse poterant, vel certe futura esse prsescie-
bantur. Neque etiamita est ille ignis ad poenam
deputatus, ut aliquis spiritus informando il-
lum, in eo puniretur : sed ut sit instrumen-
tum miro modo efficiens, et ut Dei instrumen-
tum torquens spiritus, tam extra corpus, quam
in corpore peccantes.
18. Tertia assertio de fide contra varios er-
randi modos positos num. ^ et Q. — Probatur
8 LIB. I. DE UNIYERSO QUATENUS A
primo ex Scriptura. — Secundo ex symholis
et Conciliis. — Tertio ex Patrihus. — Dico
tertio , Deus solus fuit primum et proximum
principium creaus lioc universum corporeum^
quoad omnia illa , qu£e per veram creationem
fiunt. Loquor tantum de liis rebus, quatenus
ex nihilo fiunt, quia de liis, quse fiunt ex pra;-
supposito subjecto , postea dicturi sumus, Sic
ergo conchisio est contra omnes antiquos er-
rores supra relatos, estque de fide certa, ut
tradit D. Thomas,dict. quaest, 65, 1. part,, art.
3, etqusest. 44, art. \, et qusest. 45, art. 5.
Et preetermissis Angehs, de quibus est major
ratio, et supra dictum est. et animabus homi-
num, de quibus infra suo loco dicturi sumus,
de corporibus, de quibus nunc agimus, proba-
tur primo, quia Scriptura soh Deo tribuit coeh
et terrse creationem, Genes. 1, Psalm. 8, 145,
148, Joan. 1, Actor. 4, ad Hebr, 3, Apoc. 4, et
ahbi passim. Et optimus locus est Isai8e44:
Ego sum Dominus faclens omnia extendens cce-
los solus, stalnliens terram, et nullus mecum.
Secmido ita profitemur in omnibus symbohs,
et fere in omnibus Gonciliis, in quibus fidei
professio prsemittitur, et speciahter in d. cap.
Firmiter, et Conciho Bracharensi I, cap. 13,
Tertio tradunt omnes Patres scribentes contra
prsedictos heereticos, quos supra retuhmus : et
mysterium trium personarum divinarum con-
firmantes, Inde enim (inter aha) probant, ver-
bum divinum esse Deum verum , quia est
omnium creator : nam omnia per ipsum facta
simt, Joan. 1, et quia per ipsum facta sunt
scecula, portatque omnia verio virtutis sucb, ut
dicitur ad Hebr. 1 . Atque eodem modo de Spi-
ritu saneto argumentantur Irenseus, hbr. 1,
cap. 19, et Ambrosius, hbr. 1, de Spir. sanct.,
cap. 3, et Basihus, hbr. de Spir. sanct., cap.
16, de iho Psalm. 32: Verho Domini cceli fir^
mati sunt, etc. Eodemque modo argumentatur
Ambrosius, hb. 2, de Spir. sanct., cap. 5, ex
iho Psalm. 103 : Auferes spiritum eorum, etc.
Et simiha habet GyriUus, Dialog. 7,de Trinit.,
circa finem, et in hb. de argum., quod Spir.
sanct. sit Deusinprincipio, Et hoc argumeuto
ssepe utuntur Patres contra Arianos et Sabel-
hanos, Athanasius, serm, 3, contra Arianos,
Basihus, hb, 4, contra Eunomium et ahi,
19. Quarto ex ratione. — Quarto possumus
ratione argumentari , quia si prseter Deum
fuisset aha causa proxima creationis corpora-
hum rerum,vel iha esset causa principahs pro-
pinqua , vel instrumentahs : utrumque autem
est falsum. De priori probatur, quia proxima
virtus creandi per modum causse principahs
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST,
creaturse capacitatem excedit, et ad omnipo-
tentiam Dei pertinet; et ideo Eccl. 1, dicitur:
Unus est altissimus, creator , omnipotens, et
Jer. 32, dicitur, Deum fecisse ccelum et ter-
ram in fortitudine sua magna , et brachio ex-
tento, pro quee verba infinita Dei potentia si-
gnificatur, et ad creandum necessaria esse in-
dicatur. An vero hoc possit etiam ratione
naturah demonstrari,dixi late in Metaphysica,
disput. 10, sect. 2. De altera, seu instrumen-
tah causa dixi quidem in dicto loco, sect. 3,
id non repugnare de potentia absoluta, quod
nunc etiam probabilius esse credo, idque satis
docte disputat et confirmat Daniel Malonius,
in 2, d. 1, disput. 3. Nihilominus de facto
certissimum est Deum nuho tali usum fuisse
instrumento, Tum , quia Scriptura et Patres
soli Deo iham actionem tribuunt , et absohite
omnem aham causam excludunt, Tum etiam,
quia Deus tali instrumento non indigebat, ut
per se notum est : tum denique, quia nulla
creatura habet natura sna, quod sit tale instru-
meutum, ut in citato loco ostendi, sed si assu-
mi , aut elevari potest , ut sit tale instrumen-
tum , id est , miraculose et supernaturaliter,
Deus autem in rerum creatione modo naturis
rerum cousentaneo , et sine specialibus mira-
culis operatus est, ut postea etiam dicemus.
20. Ohjectio contra proxime dicta. — Ejus
dilutio. — Contra hanc veritatem expendi po-
test nomen Elolwn, quod in Hebreeo ponitur
Genes. 1, ubi nos legimus, in principio creavit
Deus, nam Elohim Deos potius significat. Uude
sub illo nomine comprehendi videntur Angeh
tanquam creationis coeli et terrte cooperato-
res, iu hoc enim sensu solet plurale ihud no-
men in Scriptura usurpari, Respondetur nemi-
nem vocem iham in dicto loco Genesis in hac
significatione accepisse vel exposuisse : nec
verbum singulare creavit, illam admittit, quod
ostendit aperte unum tantum fuisse rerum
omnium creatorem, sicut recte vulgatus inter-
pres vertit, Multi vero ex Catholicis volunt, ibi
significatum esse a Moyse Trinitatis myste-
rium : nam plurale Dii positum esse dicunt
propter trinitatem personarum, singulare au-
tem verbum creavit, propter uuitatem naturse
potentise et voluntatis : interpretem vero non
potiiisse in Latino idiomate ihud mysterium
ita significare, quia Latiua vox illam Deorum
appehationem tribus personis tribuere non
permittit. Alii vero niillum putant ibi latere
mysterium, sed phrasim illam et modum usur-
pandi plurale pro singulari, esse idiotismum
specialem linguse Hebraicse, in multis ahis sa-
CAP. II. AN DEUS IN PRINCIPIO TEMPORIS C(ELUM ET TERRAM CREAVERIT.
crse Scriptnrse locis usitahim^ iit late disputat
Benedictus Percira circa illa verba Genesis.
Quod satis probabile raihi videtur: juxta utram-
que vero dicendi rationem objectio solvitur, et
nullius momenti esse perspicitur.
CAPUT II.
AN DEUS IN PRINGIPIO TEMPORIS COELUM ET TERRAM
CREAVERIT.
1 . Varii cle mimdi initio errores. — In hoc
puncto aliqui philosophi errarunt^ ponentes
mundum eeternum^ex quibus aUqui posuerunt
ilhim improductum^ alii productum per ne-
cessariam emanationem : cujus sententiee prse-
cipuus auctor censetur Aristoteles, 8 Physicor.,
et 2, de Gener., et 1, de Goelo, cap. 10 et 12,
Metaphysicse, cap. 6, quem Commentator et
alii secuti sunt. Plures vero antiquiores philo-
sophi mundum in tempore factnm osse credi-
derunt, ut idem Aristoteles refert, quamvis
erraverint poneudo ahquid a^ternum, ex quo
mundus factus fuerit. Et simiU modo aliqui
heeretici errarunt, materiam seternam simulque
increatam et ingenitam, ponentes, quosinfe-
rius referemus et impugnabimus. AUquid au-
tem esse a Deo creatum, quod sit etiam seter-
num, nuUus hcereticus asseruit. Praimisso au-
tem nunc puncto de creatione materise, de quo
in sequentibus dicemus, nunc de solo initio
mundi, quem a Deo creatum esse capite prai-
cedenti ostendimus, disputamus. Nec inquiri-
mus, an potuerit esse ab aiterno, id enim phi-
losophicum potius est, quam theologicum, quia
nec ad fidei dogmata pertinet, nec cum ilHs
necessariam connexionem habet;et ideopunc-
tum ilhid in Metaphysica, disputatione vige-
sima, sectione ultima tractavimus : nunc vero
de facto. quod non nisi per divinam revelatio-
nem sciri certo potest, disputamus.
2. Prinia assertio catholica et principalis. —
Proiatur primo ex Scriptura. — In quo im-
primis veritas cathohca ostendenda est, quae
docetmundum universum non esse eeternum ,
sed habuisse sui esse, suseque creationis prin-
cipium.Probatur primo ex Scriptura, quee do-
cet Deum fuisse ante mundum , vel quando
mundus nondum erat, Ephes. 1 : Eleglt nos
in ipso ante mundi constittitionem, in re enim
seterna non datur esse post non esse, neque
fieri aut cogitari potest , quod ante illam ah-
quid praecesserit ; ergo si Deus eligens, ejusque
eUgendi actus fuit ante mundi constitutionem,
certe non potuit mundi creatio esse ab eeterno^
nec mundus ipseeeternus. Eteodem modo pro-
bat eamdem veritatem iUud Joann. 17 : Clari-
fica mePater claritate, quam haiui , priu^.qnam
mundiis esset apiul te, id est quam apud te ha-
bui antequam mundus esset, seu ante tempus,
et ex seternitate, ita enim iUa littera con-
struenda et inteUigenda est , ut omnes Patres
docent , qui inde coUigunt gloriam et majes-
tatem Verbi esse seternam, mundum autem
non esse seternum, ut videre Ucet in Chrysos-
tomo et CyriUo ibi, Ambrosio 4, de Fide, c. 6,
et aUis contra Arianos scribentibus. Et idem
probant verba Sapientise Proverb. 8 : Domimis
possedit me in initio viarim. suaruvi, antequam
quidquam faceret a principio. Nam inde evi-
denter sequitur nihil factum esse seternum ,
quia nihil est ante id , quod est seternum.
Et simile est iUud Eccles. 24 : Fgo ex ore Al-
tissimi prodivi primogenita ante omnem crea-
turam .
3. Proiatur secundo ex Conc'Uis etPat^-ibus.
— Secundo defmita est heec veritas in ConciUo
Lateranensi sub Innocentio III, relato in cap.
Flrmiter, de summa Trinitate. EtinVI Synodo,
actor. 11, idem tanquam dogma fidei profite-
tur Sophronius in sua Epist. quam ConciUum
recipit. Et consentiunt Patres omnes, Hilarius,
Psalm. 148 : In, creatis nihiladmlttl (ptermcm.
IdemCyriUusl2, Tlies.,cap. 13,inde coUigens,
Verbum non esse creaturam. Quod argumen-
tum frequens est apud Patres contra Arianos,
Athanasius , libro de Decretis Nicoenee Synodi ,
BasiUus, lib. 2, contra Eunomium, Damasce-
nus 1, de Fide, cap. 8. Idem docent Patres
exponentes verba Genes. 1 : I)i principio crea-
vit Deus ccelum et terram, ut in ultima parte
hujus capitis videbimus.
4-. Dubium pro ratione assertionis astruenda
discutitur. — Bjus primum pronuntiatum, seu
assertio secunda in ordine acminus principalis.
— Prohatur ratione. — Utratione probetur as-
sertio dubitari solet, utrum veritas assertionis
positee demonstrari possit. In quo imprimis
distinguendum est inter mundum universum
ut est imum artificiale, ex coelo et elementis
partim quiescentibus, partim suis motibus agi-
tatis compositum, et inter singulas res universi .
Item distinguendum est inter demonstratio-
nem, quod nec muiidus, neque uUa res mundi
sit seterna : vel tantum quod probari non pos-
sit, rem aliquam creatam esse seternam. Pri-
mum ergo dicimus posse demonstrari fuisse
possibile, mundum, et omnes, ac singulas res
ejus potuisse in tempore creari, ita ut nuUa
earum fuerit ceterna, vel (quod perinde est)
iO LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
posse demonstrari, uon esse impossibile, res
omnes mundi iu tempore incepisse. Hoc qui-
dem est contra Aristotelem, qui putavit se op-
positum demonstrasse. Probatur autem, nam
imprimis res istse, sive in tempore, sive ex
seternitate fiant, debent ex nihilo fieri, ut su-
pra, et in Mctaphysica probatum est, quaprop-
ter ex hac parte non magis repugnat fieri in
tempore, quam in seternitate, vel e contrario.
Deinde fiunt a Deo libere, et non ex necessitate
naturaU, quia Deus summe liber est, et Domi-
nus omnium, ac sibi sufficiens, neque ad suam
completam beatitudinem creaturis indiget :
ergo ex hac parte nulla necessitas fuit creandi
res aeternas, ac proinde nec repugnantia esse
potuit creandi illas in tempore. Denique neque
ex parte creaturarum cogitari potest ahqua
repugnantia, cum ipsoe de se non habeant esse,
ac proinde sint veluti indiO^erentes, ut iliud,
quando sibi datum fuerit, recipiant. Neque
etiam ex parte Dei, quia si ahqua cogitari, vel
Aristotelem decipere,potuit maxime,quod non
posset Deus ex ajternitate non creans incipere
in tempore creare sine mutatione sui : at hoc
falsum est; quiapotuit Deus ex seternitate ha-
bere propositum efficax et immutabile creandi
in tah puncto, et ex vi ejus, actu, seu ad extra
postea creare sine ulla sui mutatione.
5. AveoToisinstantiaexduditur. — Sed in-
stat Averroes 8, Physic, comm. 15, quia non
potest a vohmtate antiqua, actio nova prodire,
sicut e contrario a vohmtate nova actio anti-
qua prodire non potuit. Respondeo, dupliciter
inteUigi vohuitatem esse antiquam, primo ut
non tantum sit antiqua, sed (ut ita dicam) e-
tiam antiquata, nimirum, quia fuit, et transiit,
et non permanet, neque in se, neque in virtute
sua : vel quia vohmtas est antiquior actione,
non tamen perlransiit , sed perseverat. In
priori sensu vera est assumpta propositio ,
quia quod non est, jam agere non potest, e-
tiamsi aliquando fuerit. Sed in hoc sensu
inepte assumitur in prsesenti iha propositio ;
quia voluntas Dei, etiamsi seterna sit, non est
illo modo antiqua, quia non transit, nec est
seterna tantum a parte ante, sed simphciter in
a^ternum permanet. At vero propositio as-
sumpta intehecta de vohmtate antiqua isto
posteriori modo, evidenter falsa est, quia si
vohmtas antiqua durat cum actione, quge de
novo fit, non potest efficacitatem ejus impe-
dire, quod antea fueri. Imo in creata et mu-
tabili voluntate, etiamsi antiqua vohmtas actu,
et formaliter non perseveret, si saltem virtus
ejus duret, poterit novam actionem efficere,
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
sicut motio manus in scribente, vel cithari-
zante interdum est a praiterita voluntate, eu-
jus virtus perseverat, quomodo solent theolo-
gi distinguere virtualem vohmtatem a formali.
Et in motu physico ssepe a contactu antiquo
procedit novus motus per virtutem relictam,
seu impetum : multo ergo magis voluntas
seterna Dei in se formaliter perseverans pote-
rit novam actionem in momento, ab ipsamet
ab feterno praescripto, elicere. Et ideo non est
similis alia comparatio, quae fit voluntatis no-
vse ad antiquam actionem, nam voluntas eo
ipso quod nova est, non potest esse aiterna,
vel existens in tempore autiquo; et ideo mi-
rum non est , quod ab illa non potuerit actio
antiqua prodire.
6. AUera Aristotelis instaniia. — Sed urget
ulterius Aristoteles 8, Physicor. , text. 10 et
d2 Metaphysicse , cap. 6, quia si voluntas in-
terna est antiquior actione seu productione
externa : ergo causa mundi est prior eff"ectu
suo, non tantum natura, sed etiam duratione
reali : ergo prsecessit tempore suum efiectum,
quia realis prioritas in duratione, non potest
esse sine tempore, quia tempus non est nisi
duratio , in qua prius et posterius realiter in-
venitur: ergo prsecessit tempus aute mundum.
Hoc autem est impossibile, quia tempus est
non sine motu coeli , nec motus sine ccelo ,
nec coelum sine mundo : ergo impossibile est,
aliquid esse prius duratione reali, quam mun-
dus : sicut etiam impossibile est aliquid esse
prius, quam tempus, quia ipsum prius, et ali-
qi(,ando,ei fuit sunt temporis diSerentiaj. Con-
firmant hoc Proclus et Averroes, quia si dare-
tur prius, in quo non esset hic mundus, spa-
tium illud , quod nunc hic mundus replet ,
vacuum esset : at non potest dari vacuum :
ergo non potuit dari duratio, in qua mundus
non fuerit , ac proinde non potuit non esse
seternus.
7. Responsio ad instantiam Aristotelis. —
Respondeo has objectiones magis in verbis,
eorumque abusu, vel male inteUecta significa-
tione, quam in re consistere. Dico enim, si
sermo sit de tempore physico, materiali, ac
suo modo corporeo, quod est veluti universalis
mensura corporalium motuum : sic potuisse
aliquid esse, quando tale tempus non erat, seu
priusquam esset : imo statim ostendemus ne-
cessario ita fuisse. Neque iude sequitur ali-
quid temporis fuisse ante totum tempus. Primo
quidem, quia in ilhs locutionibusadverbia iUa,
quando, prius, et antequam indicant quidem
aliquam durationem realem, non tamen quai
CAP. II. ANDEUSIN PRINCIPIOTEMPORIS C(ELUM ET TERRAM CREAVERIT.
11
sit tempus physicum , sed quse sit seternitas ;
vel etiam posset esse aevum, vel aliqua dura-
tio permanens^ si Deus vellet Angelos, vel coe-
lum empyreum, vel aliquid aliud aute coelum
primum nobile creare. Imo de facto ipsmnmet
corpus c(eleste primi mobilis fuit prius suo
motu secundum aliquam durationem realem,
quae non fuit tempus , nec pars ejus , ut infra
ostendemus. Secundo , quia illaj particulse
comparativee prius, vel antequam, licet positi-
vse videantur, non significant positivam habi-
tudinem, sed negationem alterius rei simul
cum aha coexistentis. Sic enim dicitur Deus
esse antequam quidquam faceret, quia in stia
seternitate extitit, nulla re alia iUi coexistente :
et similiter dicitur esse prius quam mundus,
quia habuit esse sine alterius rei, seu mundi
coexistentia ; quia vero non possumus hauc
negationem concipere, aut explicare, nisi per
modum positivae habitudinis, aut compara-
tionis ad nostrum tempus; ideo utimur eisdem
terminis, quibus differentias, seu partes nostri
temporis significare solemus, dicendo quando,
ante, vel prins , per quas particulas non reale
tempus, sed imaginarium, seu potentiale si-
gnificamus , nam modo nostro intelligendi
concipimus ante reale tempus infinitam quam-
dam imaginariam durationem, in qua tempus
reale esse potuisset, re tamen vera nihil est
prseter divinam eeternitatem, ut in compendio
etiam Metaphysicaj AristoteUs, hbro duode-
cimo, capite sexto, breviter attigi.
^. Ad confirmationem ex Proclo, etc. — Unde
patet responsio ad confirmatiouem. Primo
enim negamus sequelam, scihcet, vacuum esse
debuisse, si mundus aUquando non fuit; nam
vacuum dicit superficiem realem aptam reple-
ri*corpore, et non repletam, et ita ex parte
fundamenti, seu continentis, aptitudine dicit
spatium reale : hoc autem tunc non fuit ante
mundum, quia nuUum corpus, vel reaUs su-
perficies fuit, sed spatium, quod imaginarium
vocari solet, quod in se non positivum quid,
sed tantum negativum est, a nobis autem iu-
star positivi concipitur, et ideo adverbiis loca-
libus iUud significamus ; et sic dicimus, extra
mundum nihil esse, neque vacuum, sed spa-
tium imaginarium : sic enim etiam Aristoteles
ipse dixit, extra coelum neque locum, neque
vacuum, neque tempus esse, 1, deCoelo, c. 9.
text.99. Addimus vero (quod Aristoteles, non
coucederet, quia divinam omnipotentiam non
est assecutus) potuisse Deum non sohim mun-
dum denuo creare, sed etiam facere, ut ante
mundum sensibUem nobis, et ante tempus pri-
mi motus vacuum preecesserit, creando, verbi
gratia, coelum empyreum sohim, et totam ejus
capacitatem, et concavam superficiem nuUo
reaU corpore replendo. Quia Ucet hoc non sit
secundum natur£E ordinem, nou impUcat con-
tradictionem, nec defuerunt Patres, qui ita
factum esse siguificaverint, ut postea videbi-
mus.
9. Secundum prommtiatum seu assertio ter-
tia in ordine hipartita. — Secundo dicendum
est , posse effieaciter dajmonstrari mundum
hunc visibilem non potuisse esse seternum
quoad successiones generationum et corrup-
tionum, vel successivas alterationes, aut alias
quascumque discretas mutationes, per quas res
aUter se habeant, quam prius reaUter et posi-
tive se haberent. Nec item, quoad motum phy-
sicum coelestem, et consequenter nec quoad
tempus ejus, quantumvis continuum. Hanc
assertionem virtute tradidi in metaphysica, dis-
put. 20, sect. 6, ubi ostendi res permanentes
ab seterno creari potuisse, non tamen succes-
sivas. Nam ex hoc principio evidenter sequitur
nec generationum et corruptionum successio-
nem quasi discretam, nec motum continuum
primi mobiUs, ac proinde nec tempus ex tota
seternitate esse potuisse. Quee fuit etiam seu-
tentia Durandi, in 2, distinct. 1, qusest. 3, quam
multi moderni secuti sunt, aUqui quoad utram-
que partem, alii quoad prioremtantum.
10. Primam partem ut quidam probent. —
Displicet tamen probatio. — Solet autem iUa
pars de successione generationum a muUis
probari ab inconvenienti speciaU, quod in
specie humana sequeretur, sciUcet, quod mmc
simul durarent animee actu infinitse, quia cum
sint immortales omnes, quse successive crean-
tur, simul perseverant : si autem series gene-
rationum fuisset seterua, infinitse animse suc-
cessive creataa fuissent, et consequenter nunc
etiam simul permanerent. Propter quod incon-
veniens aUqui fatentur, fieri non potuisse, ut
hominum generationes fuerint per successio-
nem perpetuam ab Eeterno, quamvis in gene-
rationibus aliarum rerum, quarum formee cor-
ruptibiles, vel mortales sunt, admittant illam
successionem infinitarum generationum et
corruptionum fuisse possibilem. Re tamenve-
ra non loquuntur consequenter, quia si non est
impossibile, quod infinitse animee equorum
fuerint per successionem eductse de potentia
materiee, et transierint, non est cur sit impos-
sibile animas hominum similiter fuisse creatas
successive in numero infinito, quia non est
minor infinitas in numero, quam in alio, ne-
12 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
que inducit specialem repugnantiam, quod
unus nnmerus totus simul conservetur^ et non
alius : tum quia hoc est materiale ex parte re-
rum, et ad formalitatem ( ut sic dicam ) nihil
refert, tum etiam, quia posset Deus, si vellet,
animas etiam equorum separatas conservare,
neque ilh esset difficilius omnes simul conser-
vare, quam successive producere; neque etiam
ex parte ipsarum rerum potest in hoc specia-
lis repugnantia assignari. Quare in hujusmodi
argumentis, quaj in hoc puncto ex alio de re-
pugnantia infiniti sumi solent, non magnam
vimfacio, quia sunt hibrica etincerta , et for-
tasse non probant omne infmitum esse impos-
sibile, et hoc saltem verissimum existimo, in
numero rerum permanentium non magis re-
pugnare esse infinitum simul, quam succes-
sive, id enim convincit ratio facta, et fatetur
D. Thomas, 2, cont. Gent. , cap. 38.
H. Vera prohatio. — Propria ergo et effi-
cax ratio iUius partis est, quia non potuit spe-
cies hominum, vel equorum, vel qnarumlibet
rerum corruptibilium tota transire de non esse
ad esse, per generationum successionem, sed
necessarium fuit, ut in aliquo, vel aliquibus
individuis per creationem actualem existen-
tiam acceperit. Hoc secuudum fidem certum
est, tum quia omnes species creatoe de se ni-
hil sunt, et ideo non possunt absokite accipere
esse, nihil per eductionem ex nihilo, ac su-
binde per creationem : tum etiam quia per-
fectiones species rerum immateriaUum non
possunt aliter existere : ergo nec species cor-
ruptibiles : tum denique, quia species non ac-
cipit esse, nisi in aUquo individuo : non pos-
sunt autem omnia individua aUcujus speciei
coUective sumpta esse per generationem pro-
ducta, ita ut unum sit genitum ab alio, et iUud
ab aUero, ethoc ab aUo, etsic in infinitum,sed
necessario sistendum est in aUquo non genito
ab alio individuo iUius speciei, ac subinde im-
mediate creato a Deo. AUoqiii non omne esse
existentise taUs speciei ad Deum tanquam ad
primum et proximum fontem totius esse re-
duceretur, quod est contra essentialem depen-
dentiam omnium creaturarum a Deo, ad quam
pertinet, ut tandem omne esse ad ipsum ut
ad primam et proximam causam referatur ,
ut latius in Metaphysica, disputat. 29, sect. 1,
numer. 32, et sequeutibus usque ad 37, osten-
sum est.
12. Ohjectic contra proximam prohationem.
— Solvitur. — Ut autem magis hsec ratio ex-
pUcetur, objici potest, quia de facto videmus,
species rerum corruptibiUum productas esse
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
in rerum natura sine propria creatione aUcu-
jus individui, nam inipsa .specie humana nul-
nus homo etiam primus ex nihilo factus est,
sed ex praecedenti materia formatus, et simi-
Uter alia mixta ex preejaeentibns elementis
facta sunt^ plantse, herbse, et bruta terrestria
ex terra, pisces ex aqua, volatilia ex aere :
ergo noa est necesse, ut species incipiat in
aUquo individuo immediate a Deo creata. Res-
pondetur primo non esse contentione insis-
teudum in verbo creancli ; nam in hoc solum
efficacia rationis consistit, quod non pote.st in
omnibus individuis unius speciei dari proces-
sus emanationis proxime unius ab aUo, sed
necessario .sistendum esse in aUquo, qui im-
mediate a Deo proflnxerit, sive per rigorosam
crcationem immediatam, sive per aUam ac-
tionem Dei propriam, quia Ucet sit ex prseja-
cente materia , est distincta a generationis
modo, quo unum individuum ab altero ejus-
dem speciei generatur. Unde secundo additur,
talem Dei actionem, Ucet prsecise spectata, et
condistincta a creatione et conservatione non
sit rigorosa creatio, vocari nihilominus crea-
tionem in Scriptura, quia tota productio illius
individui ut a Deo solo est, inchidit creatio-
nem materiee, et aequivalet creationi totius,
ac si in principio simul totum, una actione
composita fuisset productum , sicut de coelis
et elementis in capite prfficedenti, num. 12,
declaratum est.
13. InsPmtia expeditur juxta jam dicta. —
Unde si quis instet, quia nonnuUse sunt spe-
cies rerum corruptibilium, qute in nuUo indi-
viduo immediate producuntur a Deo, sel vel
a sole, aut coeUs, vel aUis astris, ut sunt mi-
neraUa, et phires species plantarum, seu her-
barum, aut animaUum imperfectorum : eadem
dauda est responsio, servataproportione.Nam
hoc non contingit, nisi in speciebus imperfec-
tis, quse a causis creatis superioribus per pro-
ductionem aequivocam generari possuut. Quai
species in duplici sunt differentia. AUquee ita
sunt imperfectee, ut individua earum non ha-
beant virtutem generandi ; et ideo in eis non
est emanatio unius individui ab aUo ejusdem
speciei per univocam generationem, sed ipsa
species in omnibus inviduis suis a calo, vel ab
aliqua simili causa eminentiori in omnibus
suis individuis immediate produci potest. Et
tunc reductio ad Deum fit mediante ipsa supe-
riori causa creata, quia si species mineralium,
verbi gratia, vel herbarum incepit immediate
per actiouem SoUs, virtus ipsius SoUs ad su-
periorem causam referendo est, et in ea reduc-
CAP. II. AN DEUS IN PRINCIPIO TEMPORIS COELUM ET TERRAM CREAVERIT.
13
tione taiidem sisteudiim est in causa proxima
creata, qui?e a Deo solo immediate mauaverit,
et talis causa reputatur tanquam primum in-
dividuum eminenter continens inferiorem il-
lam speciem. Aliquajvero suntlmjusmodispe-
cies imperfectoe generabilium rerum, in quibus
iudividua utroque modo fieri possunt^ sciHcet
per univocam generationem unius individui
ab alio^ et per immediatam productionem
sequivocam causee superioris. Et in bis etiam
non potest procedi in successionibus genera-
tionum univocarum, quin sistatur in aliquo
individuo non producto per talem generatio-
nem^ nec ab alio individuo ejusdem speciei,
sed vel a Deo^ vel a ccelo, quod prius a Deo
immediate manaverit. Atque ita in omnibus
rerum speciebus absolute verum est produc-
tionem speciei uecessario reducendam esse ad
aliquam emanationem, quse immediate a Deo
sit. Sed quia id facilius cernitur in speciebus
perfectis viventium corruptibilium^ quarum
iudividua non possunt naturaliter produci,
nisi per generationem univocam unius indi-
vidui ab alio ; ideo de ilbs maxime locuti su-
mus. Est ergo evidens ilhid principium, quia
species non fit, nisi in aliquo individuo, non
potest autem in omnibus individuis fieri per
univocam emanatiouem unius ab alio : ergo
sistendum est in aliquo non sic producto.
14. Concluditnr superior -cera prohatio. —
Hoc ergo principio posito evidenter concludi-
tur, seriem generationum unius iudividui ab
abo ejusdem speciei, non posse esse asternam.
Quia necessario sistendum est in aliquaprima^
quse eeterna uon fuerit, neque ab illa usque ad
ultimam pra^cesserint generationes infmitse a
parte ante, quia in aliqua prima, et non seterna
necessario sistendum est. Probatur boc, quia
necessario perveniendum est ad aliquam ge-
nerationem factam ab homine, verbi gratia,
non genito ab aho^ sed immediate producto a
DeOj ut probatum est. Vel igitur homo ihe fac-
tus est ab eeterno, vel in temporis initio, si in
tempore omnino tohitur productio eeterna :
si vero iUe creatus ponatur ab seterno, necesse
est ut inter creationem ihius, et generationem
prohs ab ipso productse ffiternitas qusedam, et
infinita duratio imaginaria seu objective pos-
sibihs successive pra^cesserit : ergo necessario
danda est prima generatio propria in tempore
facta. Minor probatur facile, quia homo crea-
tus, et ahus ab illo genitus non possunt esse
simul duratione, qnia generatio hominis non
lit in instanti : ergo necessario homo generans^
et non genitus antiquior est homine a se ge-
nito : ergo praecedit duratione : ergo seterni-
tate, si ab seterno ponitur creatus. Quam ra-
tionem in citato loco Metaphysicse latius pro-
secutus sum. Et seque procedit, sive unus
tantum homo, sive plures in quocumque nu-
mero ponantur ab seterno creati, quia eadem
proportione, si omnes genuerunt, in tempore
genuervmt : ac proinde generationum succes-
siones ab hominibus ihis manantes in numero
tantum fmito esse potuerunt, nec potuit iha
series, seu successio esse seterna quoad ipsas
generationes. Quoad hanc ergo partem non
potuit mundus esse seternus.
15. Pro secmida parte assertionis de motu
contimto ccelinondari firmas probationes sentit
Vasquez. — Proiatur tamenefficaciter primo. —
Nihilominus tamen quoad alteram partem de
motu continuo coeh ahqui contendunt, non
ita efiicaciter demonstrari non potuisse esse
seternum sicut de generationum serie, quia ra-
tiones, quibus id ostendi solet, solvi possunt.
Ego vero contrarium cum Durando dixi, in
dicta disputat. 20 Metaph., sect. iiltim., et
eamdem defendit Daniel Malonius, loco infra
citando, ubi quibusdam rationibus, quse sup-
ponunt infinitum esse impossibile, vel non
posse pertransiri, utitur. Sed iUis nunc pree-
termissis, ahse, qua3 ex conclitione seternitatis,
et prochictionis in ea factse sumuntur , mihi
rem demonstrare videntur non minus efficaci-
ter, quam illse, quee de successione seterna
generationum factse sunt. Probatur ergo pri-
mo , quia coehim , verbi gratia si ab aeterno
crearetur , deberet necessario in certo situ et
dispositione creari : ergo in iha eadem dispo-
sitione et eodem situ permansurum erat ne-
cessario per infmitam durationem ; ergo uou
potuit motus ejus ex seternitate incipere, sed
initium temporale necessario habere debuit.
Gonsequentiee sunt evidentes ex dictis in puncto
proxime prsecedente. Antecedens autem pro-
iDatur, quia creatio etiamsi eeterna, necessario
futura est de re defmita et singulari, et se-
cundum omnes conditiones existentiee deter-
minata, una autem ex his couditionibus est si-
tus, et ubi definitum ; ergo etiam in iho debuit
habere certam dispositionem ex vi su» crea-
tionis iu loco, in quo creatus est. Ita ut non
sohim totum in tah loco totah, sed etiam pars
ejus in definito loco partiah creata sit, ut sol
in Oriente, vel in Occidente, vel in ahquo aho
certo situ totius sui circuh.
16. Adversariorum evasio. — Expugnatur.
— Sed aiunt, lioc argumentum supponere coe-
lum esse productum per primum sui esse^ in
u
LiB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
aliquo determinato situ, quod repugnat hypo-
thesi de creatione ajterna^ et petit principium,
nam hoc esset probandum. Unde respondent
distinguendo propositionem assumptam, quod
coehim debuit creari in determinato situ. Nam
Yel hoc intelhgitur de primo puncto creatio-
nis^ et sic negatur assumptum, quia non da-
tur tale punctum primum, et consequenter
nec determinatum situm admittere necesse
est. Vel ihud intelhgitur de productione ccsh
absoluta^ et sic aiunt productum esse in de-
terminato situ continuata creatione^ et secun-
dum iham in quovis situ fuisse productum.
Hsec autem responsio non solum non satisfacit,
verum etiam satis concipi non potest. Et im-
primis falsum est, nos supponere in argumen-
to coelum esse productum per primum sui
esse : solum enim supponimus debuisse pro-
duci per oeternam productionem indivisibilem,
et quaj sit tota simul, et hanc dicimus debuisse
necessario in ipsa Eeternitate terminari ad cce-
him in determinato situ creatum, et ad defini-
tum ubi, cum ipsa substantia cceh^ et ex vi
ejusdem actionis concreatum. Quia hoc est de
ratione omnis physicse actionis ad extra : iha
autem creatio hcet esset seterna : physica et
reahs ac singularis esset. Et hinc inferimus
ihum situm debuisse necessario esse pri-
mum in tah corpore, non quidem primum
per modum primi instantis, seu per existen-
tiam in primo instanti essendi, sed primum
per coexistentiam aeternam, et per negationem
prioris, quia et determinatus esse debuit, et
ante iUum nuUus ahus situs prsecedere potuit.
Ex quo tanclem concludimus ihummet situm
necessario debuisse immutatum permanere
per seternitatem, et infmitam ahquam duratio-
nem imaginabilem, seu possibilem ac proinde
motum necessario debuisse in tempore inci-
pere. Unde parum refert, quod iUa creatio sit
etiam conservatio seterna, quia sicut esset crea-
tio et conservatio seternse substantise, ita esset
concreatio et conservatio seterni situs , quod
repugnat aiternitati motus.
17. Prohalur secundo pars prcedicta. — Se-
cundo explicatur amphus vis hujus rationis,
quia conservatio substantiae coeh, quse non est
nisi continuata creatio, distincta actio est a
motione locah cceh, ut est per se notum, tum
quia tahs motio uon sequitur ex vi tahs crea-
tioniSj vel conservationis, tum etiam, quia
sunt a distinctis proximis agentibus; nam con-
servatio est immediate a solo Deo, sicut crea-
tio ; motus autem locahs est immediate ab in-
tehigentia creata, et a Deo tantum ut coneur-
rente cum iha, ut supponimus, et motum sic
factum putavit Aristoteles, fuisse aeternum, et
dicti auctores putant fuisse possibilem. Con-
trarium vero probamus ex eo, quod dum res
creatur sive in tempore, sive in aeternitate,
necessario habet determinatum situm proxime
concreatum ab iUo solo, a quo res creatur, et
per ihius intentionem, et vohmtatem talem
determinationem habentem, neque ahter in-
teUigi potest determinata voluntas creandi a-
hquid practice et efficaciter seu executive :
ergo situs iUe seternus, quem coelum habuit
concreatum a Deo, non potuit dari ab Angelo
per motum localem : ergo multo minus potuit
auferri per motum seternum, quia quidquid
concreatur cum re ab seteruo creata, seternum
est , et consequenter per seternitatem et dura-
tionem ahquam infinitam permanere debet,
ut satis declaratum et probatum est.
iS. Prohatur teriio. — Tertio argumentor in
hunc modum, quia proprius motus locahs sup-
ponit mobile existens in ahquo loco non tan-
tum ordine naturse, sed etiam ordine reahs
existentiiae in ahcjua duratione indivisibih, et
ita tota simul, sive iUa sit instans, sive seter-
nitas. Ergo repugnat motum localem esse
seque reternum ac ipsummobile, etconsequen-
ter absolutc et simpheiter repugnat esse seter-
num. Antecedens notum est in Philosophia,
quia motus locahs proprius non est transitus a
non esse in loco ad esse in loco_, sed est transi-
tus ab uno esse in loco ad ahud esse locale,
seu ab uno ubi ad ahud. Et hac ratione primus
locus, in quo Angelus extitit, non potuit esse
per motum localem, nec per voluntatem ipsius
Angeh, sed necessaiio debuit esse per creatio-
nem, seu concreationem, et per voluntatem
creantis Angehim, ut in superiori tractatu,
hbro quarto, capite undecimo, numero unde-
cimo, probatum est. Et est verum, sive cogi-
tetur Angelus in tempore productus, sive ex
seternitate. Et similiter coehim creatum in tem-
pore non potuit incipere moveri ab Angelo,
nisi prius saUem per instans existeret iu tah
loco determinato, quem sibi concreatum a suo
creatore haberet : ergo simihter si coelum es-
set ab eeterno creatum, priusquam moveretur
habere debuisset certum solum sibi concrea-
tum, et a solo creatore datum: Uhid autem
prius non potuit esse locum transitorium in-
stans, sed indivisibihs seternitas, in qua sup-
ponitur tale corpus creatum : ergo non potuit
tale corpus locahter moveri ex eadem «terni-
tate.
19. Prohatur quarto ex comparatioie loca-
CAP. I!. AN DEUS IN PRmClPIO TEMPORIS CCELUM ET TERRAM CREAVERIT.
45
tionis redce. — Tandem declaraturlioc ex com-
paratioiie ad alios motus. Et imj)rimis omnes
fatentur motum localem rectum non potuisse
esse asternum. Illa autem repugnantia non
potuit oriri ex defectu spatii^ nam imaginaria
spatia infinita sunt^ et ex hac parte non repu-
gnat motum rectum esse infinitum^ seu in in-
finitum durare. Unde si Deus voluisset totum
hunc mundumlocomovere extra totum locum,
seu spatium adsequatum ejus, sine dubio pos-
set id facere^ sicut posset ahum mundum extra
istum creare, et corpus per vacuum movere.
Et eadem ratione posset motum ihum totius
mundi per infmitam successionem continuare,
sicut posset ahum, et ahum mundum sequalem,
vel majorem in infinitum producere: ergo ex
parte spatii, seu capacitatis non repugnabat
motum rectum esse seternum, Nec etiam re-
pugnaret ex eo, quod per motum rectum de-
seritur totus locus, per circularem vero non
nisi secundum partes ; nam si ahunde ex parte
spatii est capacitas ad occupationem novi loci
totahs, et desertionem totius loci prioris, im-
pertinens est iha differentia ad inferendam
repugnantiam in uno motu potius quam in
aho. Ratio ergo repugnantiaj in motu recto
solum est-, quia corpus mobile motu recto ne-
cessario supponi debet prseexistens in ahquo
certo loco, et consequenter si tale corpus est
seternum, ahquem seternum locum concreatum
habuit, quem in eadem seternitate amittere
non potuit, ac proinde cum per motum loca-
lem priorem locum amittat, non potuit ab se-
terno, sed iu tempore ita moveri. Quod teque
procedit in motu circulari;, quia hcet non fit a
toto loco respectu mobihs, fit per amissionem
totius situs_, et per mutationem uniuscujusque
partis, aut astri, ut Sohs, lunoe, et simihum a
toto loco suo, et ita est eadem ratio,
20. Item ex comparatione alterationis. —
Idem videri potest in motu intensionis, seu
aherationis : nam si homo ab a^terno crearetur
sine gratia concreata, non posset iham recipere
nisi post inlinitam durationem, ac proinde in
tempore : vel si cum natura reciperet gratiam
quasi concreatam, non posset illam nisi in ah-
quo determinato gradu recipere, quia opposi-
tum repugnat actioni physicee. singulari : tahs
autem gratia non posset deinceps intendi suc-
cessive per totam esternitatem, non sokim quia
fieret infinite intensa (nam hoc, consequenter
loquendO;, non repugnaret^ cum latitudo inten-
siva gratiee definita non sit) sed solum, quia
res facta in aeternitate in certo gradu, in eo
necessario per eeternitatem manet sine dimi-
nutione;, vel augmento : eadem vero ratio est
de situ determinato secundum singulas partes,
ut declaratum est. Denique Angelus ab seterno
productus cum ahqua cogitatione coexistente
simul suae creationi, non posset illam inten-
dere. vel mutare, aut omittere, et ad aham
transire, nisi post infinitam durationem, solum
quia res concreata cum re seterna est etiam
seterna, ac proinde per infinitam durationem
necessario permanens immutabilis. Idem ergo
est de situ concreato ipsi coelo. Ex quo eviden-
ter concluditur non posse motum localem in
corpore ab seterno creato esse seternum. Quoad
has ergo duas partes evidenter probatur mun-
dum non esse eeternum.
21. Tertiimpronuntiatum.jSeu assertio quarta
in ordine. — Dico ergo tertio. Non potest evi-
denter et absohite demonstrari nuham rem
mundi sive spiritualem, sive corpoream, sive
corruptibilem, sive incorruptibilem esse seter-
nam, Hoc late tractavi in dicta disputatione
vigesima Metaphysicse, sectione ultima, osten-
dendo non repugnare res permanentes ab
seterno creari, et per seteruitatem conservari
sine ulla mutatione, quamdiu Deus illas ita
conservare voluerit : quia de ratione creationis
non est, ut nihil, seu non esse rei duratione
prsecedat creationem, sed satis est, quod prse-
cedat naturee ordine, quia res de se non habet
esse, et nihil esset, nisi ab alio reciperet esse.
Quam sententiam bene etiam descendit Vas-
quez, dicta disputat, 177, 1 part,, cap, 3, et
Daniel Malonius, in 2, dist. i,disputat. 7, in 2
et 3 assertione, Dicit autem ihe cumDurando
res permanentes corruptibiles naturse suee re-
hctas non potuisse ab seterno produci. Ego
vero hcet rem ab eo intenlam veram esse cen-
seam, nimirum rem corruptibilem, si creare-
tur ab ffiterno, necessario debuisse immunem
a corruptione per seternitatem quamdam con-
servari, quod videtur a natura rei corruptibi-
lis ahenum : licet (inquam) hoc verum sit ab-
sohite loquendo, nihilominus ex suppositione,
quod res corruptibihs sit creata ab seterno,
necessario sequitur , ut corrumpi non possit
per aliquam durationem infinitam, imo neque
annihilari, quia repugnat rationi seternitatis
omnis talis mutatio, ut probatum est, Quamvis
iha duratio non liabeat certum imaginarium
terminum a parte post, sed voluntate divina
determinandum sit, ut ibi declaravi, et ideo
censui, non esse necessariam illam limitatio-
nem, seu conditionem, quia in ipsamet condi-
tione seternitatis intrinsece includitur,
22 Quartumpronuntiatuvi^seu assertio quinta
46
LIB. I. DE UNIYERSO QUATENUS A DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
vi orcline, tripao'tita. — Prolatur prima 'pars.
— Prohatur pars secimda. — Prohatnr tertia
pars. — Unde dico quarto, Licet non possit
absolute demonstrari omnes res creatas in
tempore, et non ab eeterno factas esse; nihilo-
minus efficaciter ostendi potest, hoc et conve-
nientius esset ex parte ipsius Dei^, et magis
consentaneum naturis creatarum rerum^ et
secundum extrinseca testimonia^, vel indicia
credibilius. Primapars probatur^ tum quia res
creatse in tempore evidentius ostendunt depen-
dentiam a supremo ente per essentiam^ et in-
digentiam influxus ejus, ut existere valeant^
quam si ab eeterno semper fuissent : tum etiam,
quia hoc modo manifestatur apertius Deum
non ex necessitate naturse, scd Ubere^ mundum
et omnes res ejus produxisse : tum praterea^
quia ita clarius constat, Deum non propter
suum commodum, sed propter solam volunta-
tem benefaciendi ahis res procreasse. Cum
enim Deus ab seterno statum sibi sufficientem
et summe fehcem, ac beatum habuerit sine
creaturis, plane ostenditur, ilhs propter se non
indiguisse, sed ex sola bonitate sua iUis se,
quando voluit, communicasse. Ergo ex parte
Dei fuit hic modus creationis convenientior.
Deinde ex parte creaturarum res clara est, quia
omnis creata substantia vel est corruptibihs,
aut saltem mutabihs, velsecundum locum^vel
secundum ahquam quahtatem;, et passionem
saltem perfectivam, seu per actum immanen-
tem : uec est consentaneum naturse ejus, ut
pro infinita duratione in eodem statu perma-
neat. Sed status eeternitatis necessario secum
aflfert hanc immobihtatem, ut declaravi : non
est ergo a parte ante consentaneum naturis
creatis seternas esse. Dico autem a parte ante,
quia a parte post non ita repugnat, quia infini-
tas durationis in posterum uunquam actu com-
pletur, sicut a parte ante necessario esset asse-
rendum posita seterna creatione. Pro tertia
vero parte de credibihtate ex signis, vel testi-
moniis externis, prseter testimonia fidei nos-
trse, induci possunt testimonia philosophorum
ante Aristotelem, nam, ipso etiamteste hb. \,
de Goelo, text. 102 : Omnes mundum generant,
imo hic videturfuisse communis fere consensus
gentium, etiam infidehum. Item historiee om-
nes tam divinse, quam humanse juvant, quia
in eis ad summum inveniuntur vestigia anti-
quitatis mundi quinque,aut sex mihium anno-
rum, nam historia Moysis hanc antiquitatem
non transcendit, et tamen creditur esse anti-
quior omni humana historia, ut Josephus, 1.1,
contra Appionem, a principio, eleganter osten-
dit, cujus sententiam Patres confirmat. Cle-
mens Alexandrinus, hb. 1 Stromat., Justinu.5,
Apolog. 2, pro Ghristianis, versus finem, Ter-
tuhianus, in Apolog., capite 49, Eusebius, in
Prooem. ad Ghron., et hb. 10, de Prseparat.
Evang., c. 3, et Augustinus, hb. 18, de Givit.,
cap. 8 et 37.
23. An terla Genesis : In Principio crea-
vit, etc, probent mundi creationem tempora-
lem. — Partis negantis ratio. — Unum vero
superest theologicum dubium hujus loci pro-
prium, videhcet,an veritas de mundi creatione
temporali, et non Eeterna sufficienter probetur
ex nhs verbi, Genes. 4 ; In principio creavit
Deus ccelum et terram. Quod dubium de mundo
visibih nunc tractamus, nam de Angelis, et
supra in suo loco dictum est, et nunc au illo-
rum creatio sub iUis verbis comprehendatur,
nondum discussimus. Ratio autem dubitandi
est, quia ex loco habere pliires sensus, et ex-
positiones, nihil certi probari potest : sed ille
locus est hujusmodi : ergo. Major videtur nota,
quia si in alio sensu verba illa verificari pos-
sunt sufficieuter, alium efficaciter, et de fide
comprobare non possunt. Minor etiam constat
ex variis sanctorum expositionibus, et ex am-
biguitate iilarum vocum in priucipio, utraque
enim multiplicis significatiouis est. Nam par-
ticula in, licet frequenter sit designativa tem-
poris, aut loci, juxta propriissimam Latinam
significationem, tam in Scriptura ssepe poni-
tur pro particula ^er, ut ad Hebr. 4: Novissi-
me locutus est nolis in Filio, id est, per Filium,
et Psalm. 424 : Fiat pax in virtute tua, etc.
Aliquando sequivalet dictioni cuni, ut Osese 4 :
Liigebitterra, et infirmabitur onmis, qui liabi-
tat in ea, in bestia agri, id est, cum bestia, et
2, Petr. 4 : Ministrate in fide vestra virtutem,
in virtute autem scientiam, etc, Psalm. 2: Ser-
vite Domino in tiniore, et exultate ei cimi tre-
more. Similiter etiam vox principium, signifi'
care quidem potest temporis initium, tamen
etiam significare potest primam inter res crea-
tas, illam scilicet ante quam non est aha pro-
ducta, sicut fundamentum dici potest priuci-
pium domus : item principium dicitur, quod
in origine, seu productione activa est prius,
et ita Pater interdivinas personas dicitur prin-
cipium, et fons illarum, et Filius dicitur prin-
cipium Spiritus sancti, et similiter Yerbum
divinum dicitur principium creaturarum, gtda
oninia peripsiim facta sunt, ioami. 4, etcap. 8,
interrogatus Ghristus : Tu quis es? respoudit,
Principium., qui et loquor vobis. Aliter juxta
proprietatem vocis Hebraicse iUi dictioni prin-
CAP. II. AN DEUS IN PRINCIPIO TEMPORIS COELUM ET TERRAM CREAVERIT.
47
cipio correspondentiSj dicitiir_, nomine prin-
cipii significari aliquando principem, et du-
cem, et caput, vel summam totius rei.
24f. Primo. Et celebrior illonm verlorum,
expositio. — Hinc ergo variae ortse sunt lectio-
nes et interpretationes illorum verborum.
Inter quas illa est famosa et celebris , qua ex-
ponitur, in principio, id est, in Filio^ quia Filius
principium est^ ut ex Joan. 8 diximus^ et ita
particula in, idem quod per significat, sicut ad
Coloss, \, ait Paulus^ hi qiio condita stmt uni-
versa, et sicut de eodem ibidem dicit, In quo
Jiahemus redemptionem, et iterum infra: Ipse
est ante omnes, et omnia in ipso constant. Et
lianc expositionem probant Hilarius in id Psal.
39 : In capite liljri scripticm est de rne, et Hie-
ronymus, in principio Qusestion. Hebraic. in
Genes.^ Ambrosius, lib. \, Exaemer.^ cap. 3, 4
et 6, Augustinus^ lib. 1 , Genes.,ad litter.^ c. 2,
et lib. H^de Civit., cap. 32^ etlib. 12 Confes-
sion.;, c. 38^ et in Imperfect. Genes. ad litter.,
cap. ^, et Origenes, bom. \, in Genes. in prin-
cip., et Rupertus, lib. \, cap. 3. Et ad hanc
expositionem reducitur^ quod alii dicunt^ in
sapientia, aut Verbo suo Deum creasse mun-
dum.
25. Expositio altera. — Alia expositio illo-
rum verborum est, In principio creamt Dens
coelum et terram, id est, res, quas Deus pri-
mum, et ante omnes alias creavit^ sunt coelum
et terra^ juxta illud Psalm. 101 : Initio tu, Do-
mine, terram fundasti, et sic videtur exponere
Augustinus, lib. ll^ de Civitat., cap. 6, cum
dicit: Porro si littera^ sacrrs, maximeque tera-
ces ita dicunt, in principio fecisse Deum ccelum
et terram, ut nihil antea fecisse hitelligatur,
quia hoc potius fecisse diceretur, si quid fecisset
ante ccetera cuncta, quce fecit, procul duhio no?i
est mundus factus in tempore, sed cum tempore.
Et lianc expositionem inter alias ponit^ lib. 1
Genes. ad litter., c. \, et in Imperfect. super
Genes., c. 3, et Basilius^ homil. \, Exaemer.,
dicens: Ad hcec depreliendes ccelum et terram,
quasi fundamenta qucedam, et hases fulcrales
universi prius facta fuisse, et perstructa. Et
similiter loquitur Ambrosnis^ lib. \, cap. A,
Eucherius, lib. \, in Genes., cap. \. Omitto
alias expositiones^ tum quia minus probabiles
sunt : tum etiam, quia haic sufiicere videntur
ad hujus testimonii vim ekidendam contra
mundi aiternitatem. Quia etsi mundus ab ee-
terno creatus esset, factus fuisset in principio,
id est, in Yerbo, sapientia^ vel Filio^ et inter
omnia creata prima essent coilum et terra, ita
ut ante illa nihil creasset Deus, sed illa essent
iii.
veluti fundamenta cteterarum rerum, nam in
eadcm seternitate id habere potuissent.
26. Pars affirmans de flde est. — Prohatur.
— Nihilominus dicendum est^ hoc testimonio
efiicaciter, et de Fide probari mundum non ab
seterno^ sed in tempore, vel cum tempore, seu
in initio temporis, vel instantis, aut alicujus
createe durationis fuisse creatum. Probatur
primo, quia verba ipsa simpliciter, et sine ulla
vi, aut proprietate intellecta hunc sensum
prse se ferunt, et ideo nullo modo exckidendus
est. Prsesertim, quia cum sermo ille sit histo-
ricus , in omni proprietate ac simpHcitate ser-
monis verba ejus accipi debent. Secundo, quia
illud principium assignat Moyses tanquam
initium tam illorum sex dierum, in quibus
completa est mundi institutio, quam totius
temporis subsequentis. Unde optime colkgit
BasiUus, dictahomil. \, ex iko testimonio con-
vinci, no7i fuisse plures annos durationis tem-
poris, seu mwidi, guam possint usque ad illud
principiiom.supputari.TQviio, quiaincap. Fir-
miter, de Summa Trinitate, defmit Concikum
Lateranense Deum sua omnipotenti virtute
ah initio temporis condidisse mundum, in quo
tacite exponit verba Moysi de initio temporis,
et ita ibi esse defmitum hunc sensum conspi-
rant omnes Patres; nam licet akos adjungant^
hunc tanquam proprium et primarium , et
fundamentalem supponunt, ut videre kcet in
Hieronymo, Ambrosio et Basiko, locis citatis^
et Ckrysostomo, komiL 2, in Genes., Atkana-
sio, in ika verba: Omnia mihi tradita sunt
aPatremeo, Tertukiano, advers. Hermogen.j
cap. 19, et sequentibus, Cyriko, kbro quinto
Tkesauri, cap. 6, et consentit Augustinus, dic-
to kb. 11, de Civitate, cap. 6; et kbro primo
Geneseos et ad ktter., cap. 1 et 2, kb. 12,
Confess., a cap. 28 usque ad fmem, D.Tkomas,
1 p., qusest, 46, art. 3.
''ll. S atisfit expositionihus allatis n. 24 et 25.
— Neque obstant, quse de akis expositionibus
aUata sunt : nam qui ut ktterales iUas admi-
serit, non debet uUo modokanc exckidere, sed
in eadem littera pku^es ktterales sensus ad-
mittere, ut probabikor tlieologorum sententia
fert, de qua re akbi ; et quidem posterior sen-
sus ex duobus primis satis consentaneus est
ktterse et proprietati verborum , muUumque
a Patribus approbatus. Videtur tamen nibilita
involvere et includere kunc tertium sensum ,
ut necessario iUum inferat, nec separari com-
mode possint. Quia ita Moyses affirmat coelum
et terram esse primas res creatas a Deo saUem
ex visibiUus, ut etiam a£Qrmet, creationem
2
48 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
illarum incepisse^ cum antea non fuisset, et
ita simul tradit principium ipsius creationis
et rerum^, a quibus mundus incepit. Altera
vero expositio licetrejicienda non sit^ maxime
propter Patrum auctoritatem^ vel est addita
allegoricB;, ut quidam loquuntur^ vel secun-
dum sensum litteralem reconditum, et ab
Spiritu sancto intentum^ non tamen ad verbo-
rum contextum^ et historise veritatem neces-
sarium.
CAPUT III.
AN CfELUM ^THEREUM IN PE,INCIPI0 TEMPORIS
CREATUM FUERIT.
1 . Vfo hac qucestione siipposiiioprima. — iSe-
cunda suppositio. — Tertia sufpositio. — Hac-
tenus explicuimus^ quando, quomodo^ et a
quo mundus hic visibilis creatus fuerit, et con-
sequenter verbailla, Inpiincipio creatit Deus
exposuimus, nunc de rebus ipsis per lianc
propriam creationem productis dicendum su-
perest, et consequenter sententia verba, cce-
lum et terram, exponemus. Unde supponimus,
nomine principii nos semper intelligere iliud
primum instans^ in quo mundus per propriam
et rigorosam creationem factus est, priusque
de cffilo, postea de terra dicemus. Deinde sup-
ponimus coelum illud fuisse corpus quautum
ex se sensibile^ et locum corporalem replens;
nam licet Augustinus interdum de solis An-
gelis id interpretari videatur;, ut infra videbi-
mus^ certissimum niliilominus est, non esse
excludendum verum et corporale coelum ;
quia hsec est propria significatio vocis^ et non
est admittenda improprietas, ac metaphora in
ingressu historica^ narrationis sine cogeute
necessitate, quae nulla hic est^ nec auctoritas ;
quin potius cum Ecclesia in symbolis fidei
unum creatorem coeli et terree confitetur, ita
plane coeli nomen interpretari videtur. Idem-
que argumentum ex capite Firmiter desumitur^
et ex Patribus statim ostendetur. Suppono de-
nique triplex esse coelum ex modo loquendi
Scripturse et Patrum, scihcet, empyreum,
sethereum et aereum : empyreum vocatur su-
premum omnium coelorum^ quod est veluti
per antonomasiam sedes Dei, et proprius locus
beatorum; aereum notum est; sub eethereo
ergo omnia corpora simpHcia inter coelum
empyreum et elementum aeris contenta com-
preliendimus^ de quibusprimo tractamus, quia
empyreum minus notum est; et aer juxta
DKO PET\ CREATIONEM FACTUM EST.
communem et philosophicum morem non tam
proprie coekim nominatur.
2. Jam suadetur pars negans qucestionis. —
Confirmatur. — Piatio ergo dubitandi e.st^ quia
unum^ vel preecipuum ex his ccelis est firma-
mentum, in quo fixse stellee insunt : sed fir-
mamentum nonfuit creatumin primo instanti
creationis mundi : ergo nec coehim eethereum,
neque aliquod ex cseteris in dicto spatio con-
tentis. Major nota est ex usu theologorum
cum D. Thoma^ 1 p.^ q. 68;, art. \, et sequenti-
bus, et potest sumi ex iUo Daniel 12 : Qui docti
fuerint, fulgelunt quasi splendor firmamenti
et qui ad justitiam erudiunt multos quasi stetlce
in perpetuas ceternitates. Minor autem proba-
tur^, quia paulo post in eodem cap. \, Genes.,
dicitur firmamentum die secundo factum.
Gonsequentia denique probatur, tum quia ea-
dem ratio est de ceeteris coeHs illius ordinis,
quee de coelo stellato, cum sit ilhid spatium
interjectum inter coelum empyreum^ autcris-
tallinum, seu primum mobile^ et supremum
planetarum^, non debuit vacuum in eo instanti
relinqui ; neque etiam debuit ahquo corrupti-
bili corpore postea inde ejiciendO;, vel in aliud
transmutando repleri, cum vicina corpora su-
perius et inferius essent incorruptilia. Ergo
melius consequenter dicitur nullum coelum
setliereum tunc fuisse creatum, sed ilhid totum
spatium, quod lii coeli replent;, tunc vel aere^
vel materia informi^ vel imperfecte formata
pleuum fuisse^, donec coeli fuere formati; et
hoc confirmatur , quia legimus solem , lunam
et stellas quarto die fuisse facta : eadem est
autem ratio totius, et partis : ergo omnes isti
coeli non primo instanti creati, sed postea suc-
cessive facti sunt.
3. Opinio qucedam refertur, et paulatim in-
ferius enodanda remittitur. — Potest imprimis
hoc loco referri opinio dicens^ nomine coeli
non significari determinata corpora, sed sum-
matim sub illis vocibus comprehendi omnes
res universi. Sed haec sententia non est modo
tractandaj quia potest et verum^, et fal.sum
sensum liabere, et ideo in discursu hujus libri
paulatim enodabitur;, et in fine iUius vera re-
solutio coDchidetur; utcumque vero intelhga-
tur^, negari non potest^ quin per illas voces
corpora diversa^, seu paiies distinctee universi
significentur. Hoc euim et verborum distinc-
tio^ et propria uniuscujusque significatio con-
vincit. Ideoque, ita sunt semper communisensu
Ecclesiai et Palrum intellecta ; et ideo prius
videndum est^, quid per se et proprie iUius no-
miuibus significatum sit^ et cousequenter di-
CAP. III. AN C(ELUM .^THEREUM
cemus, an alise res sint sub illis primis signi-
ficatis comprelienssej et qua3 illo3 sint, et qua
ratione sub hac vel illa indicari intelligantur.
• A. Altera opinio nomine cosli intelligit empy-
reum. — Igitur in prsesenti puncto propter ra-
tionem factam dixerunt aliqui in eo instanti
non fuisse creatum coelum sethereum^ de quo
nunc loquimur^ sed nomine coeli solum empy-
reum significari, Hsec fuit sententia Bedse^ in
principio Exaemeron, quod etiam Junilio tri-
buitur, et ibi allegatur Hieronymus, de cujus
sententia infradicemus. Citatur etiam pro hac
sententia Damascenus, libro primo, capite sex-
to, ait enim : In universitatis hujus procrea-
tione coelum illud conditum fuisse, quod ii, qui
apud exteros sapienticc laude floruerunt, Mosi
dogmata sibi vetidicantes, orhem syderum ex-
pertem vocanf. Sed hsec verba optime de primo
mobilijSeu coelo crystallino intelliguntur; et in
eis Damascenus cseteros coelos non excludit.
Imo illi ccelo statim subjungit firmamentum,
de quo et de aliis coelis varias opiniones refert,
et concludit : Cceterum quoquo modo hcec se ha-
leant, omnia certe divino jussu facta ac staM-
ita sunt, divinamque mluntatem, atque consi-
lium pro fundamento hahent. In quo loquendi
modo potius significat coelos creatos esse si-
mul quam successive, licet neutrum expresse
declaret. Magis indicant hanc sententiam Ba-
silius, homilia tertia Exaemeron, ponens fir-
mamentum factumquoadsubstantiam secundo
die, et ab elementis distinctum, licet sentiat
ex eorum materia fuisse productum. Item Ori-
genes, homilia primain Genes., ccelum aprin-
cipio factuma firmamento distinguit, et sedem
Dei appellat. Item Anselmus, lib. 1, de Ima-
gin. mundi, cap. 28, et Hugo Victorinus , in
Sum. senten., tract. 2, c. 1, in fin., et Giossa
ordinaria Strabonis, et Abulensis, Gen. \, et
ex scholasticis Bonaventura, in 2, dist. 12, in
primo dubio litterali. Pluresque alios antiquos
et modernos auctores refert pro hac senteutia
Pererii,lib.I, in Genes., circa illa verba, coelum
et terram. Hanc vero sententiam ex modernis
theologis acriter defendit Molina, in tract. de
Opere sex dierum, disp. 2, et Salmeron 2,
Petr. 3, disp. 4.
5. Auctoris assertio communis. — Nihilomi-
nus dicendum est, in illo principio mundi, seu
primo instanti creationis ejuscreataesseomnia
coelestia corpora mobilia a primo mobili usque
ad ultimam lunee spha?ram inclusive. In as-
sertione non excludo coelum empyreum , nec
in ea parte prsecedenti sententise contradico,
sed illam in caput sequens tractandam relin-
IN PRINCIPIO TEMPORIS, ETC. 19
quo : tantum ergo assero reliquos coelos tunc
esse creatos, sive illud aliud sit, sive non sit.
Sic ergo assertio communis est inter scolasti-
cos, in 2, distinc. 12, quos paulo post refere-
mus ; et prsesertim sumitur ex divo Thoma,
1 part., queest. 66, art. 4, juncto alio, art. 1,
qusest. 68, et paulo post auctoritate Patrum
comprobabitur. Ratione igitur probatur ; quia
verba Scripturse huic assertioni nonrepugnant,
imo illis est valde consentanea, et ahoqui est
valde conformis rationi naturali ; ergo. Major
per se patet ex propria significatione nominis
CGsli, et statim in numero septimo magis de-
clarabitur. Probatur ergo minor primo, quia
nihil factum est a Deo per propriam et rigoro-
sam creationem, nisi in illo primo instanti :
quidquid enim postea factum est, ex materia
praejacente formatum est, ut omnes fatentur,
et ex discursu totius fabricationis mundi a-
perte constabit ; sed coelum sethereum quoad
omnia dicta corpora coelestia, non est produci-
bile natura sua, nisi per creationem : ergo in
illo primo iustanti factum est. Consequentia
est nota, quia non est credibile Deum in prima
creatione rerum aliter creasse coelum, quam
natura ejus postulet, vel quam sit naturai illius
consentaneum : id enim neque ad manifestan-
dam divinam sapientiam , neque omnipoten-
tiam pertinebat, utraque enim magis ostende-
batur subito , et uno momento , ac imperio,
nobilissima corpora, nobilissimo etiam modo,
prout natura illorum postulabat , ex uihilo
creando ; neque alius modus productionis coe-
lorum in Scriptura fundamentum, aut vesti-
gium habet. Probatur ergo minor, quia coe-
lum est corpus natura sua incorruptibile et
inalterabile : ergo etiam est in generabile na-
tura sua ex praejacente materia, ac subinde
natura sua postulat per creationem produci.
6. Coelorum incorrvptiMlitas multipliciter
suadetur. — Assumptio de coeli incorruptibili- -
tate intrinseca non potest quidem aut demons-
tratione convinci, aut ex Scriptura efiicaciter
probari. Nihilominus est aperta sententia Dio-
nysii, cap. 4, de Divin. Nominibus , in prima
ejus parte, quam scholastici et philosophi tam
gentiles, quam Christiani communiter magis
probant. Et quidem si rationem spectemus,
est multo verisimilior, tum quia coeli factisuut,
ut perpetuo durent siue ulla transmutatione
etiam partiali, diminutione, vel augmeuto,
qu83 proprietates melius quadraut cum sub-
stantia natura sua incorruptibili, tum etiam
quia facti sunt, ut per ipsorum continuam in-
fluentiam uniformiter difibrmem inferiora om-
^O LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
iiia per continuas generationcs, et corruptio-
nes conservarentur pei^petuo, quantum est ex
parte talis constitutionis universi, ad quem
finem aptior etiamerat natura incorruptibilis :
tum prep.terea, quia nuUum indicium corrup-
tioniS;, vel mutationis tendentis ad illam^ in
tanto temporis decursu in eis observatum est :
tum quarto^ quia per se videtur incredibile,
solem, vel astra ceetera esse corruptibilia^ nec
magis credibile est, corpori corruptibili, aut
ordinis inferioris esse affixa : tum quinto ,
quia motus circularis coeli de se perpetuus ali-
quod etiam indicium, et argumentum preebet
' incorruptibilitatis coeli, ut maxime Aristoteles
ponderavit : tum denique, quia corruptibilitas
ab intrinseco proxime provenit ex qualitati-
bus, etdispositionibushabentibus contrarium^
quas coelum non baliet, nec cum aliquo funda-
mento ei tribuipossunt. Cum ergoheec omnia
iucorruptibilitati faveant, et alioqui non fue-
rit Deo difficile, nedum repugnans, taha cor-
pora de sc incorruptibiha facere, hicque mo-
dus constitutionis universi sit nobilior, ma-
gisque Dei omnipotentiam et sapientiam
commendet, non est, cur de incorruptibihtate
coelorum dubitemus , si rationem ( inquam )
spectemus. In Scriptura autem nihil invenitur
huic veritati contrarium: imoprima verbaGe-
neseos illam confirmant, ut statim ponderabi-
mus ; difficultatibus autem, quee ex operibus
secundi et quarti diei oriri videbantur^ in se-
cimdo Ubro explicando illorum dierum opera,
plene, ut spero, satisfaciemus. Facit etiam
quod Psalm. 148, postquam de ccehs dicitur :
Ipse dixit , et facta simt, ipse mandavit, et
cfeata sunt , additur : Statuit ea in (eternum,
et in scemlum saxuli, etc. Ac denique Job 37,
de coehs AiciXm'. Solidissimi, et quasi cere fusi
^ww^quodde coeUs aere superioribus Gregorius,
D. Thomas^ et fere omnes interpretantur, eo-
rumque incorruptibilem sohditatem ibi des-
cribi inteUigunt, quamvis aUi de aere subtiUter
interpretantur.
7. Pfoiatur jam principalis rationis major
propositio. — Addimus prseterea (estque prin-
cipaUs rationis major propositio) veritatem
hanc de creatione coeU ajtlierei in primo in-
stanti creationis mundi magis esse consenta-
neam narrationi Moysis dicentis : In principio
creavit Deus coelum. Probatur primo ratione^
in qua imprimis suppono id, in quo omnes vi-
dentur convenire^ ibi nomine coeU non signi-
ficari solum elementum ignis, vel aeris, sive
illam etiam sub coeU nomine comprehendan-
tur^ sive non^ quod postea videbimus. Hoc
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
ergo posito , non apparet verisimile Moysem
de solo empyreo coelo fuisse locutum : ergo
maxime locutus est de coelo a^tiiereo, etiamsi
aliud non excluserit . Probatur antecedens, quia,
ut Sancti illa verba exponentes dicunt, Moyses
cum creationis mundi exordia rudi populo vel-
let proponere, uti debuit verbis in significa-
tione omnibus nota et famihari : at vero no-
mine coeli communiter omnes intelUgunt hsec
corpora superiora visibilia, et omuium cogni-
tioni exposita : ergo credendum est illa maxi-
me nomine coeli significasse, et non tantum
coelum empyreum invisibile nobis, et sive per
motum, sive per alios effectus valde ignotum.
Accedit, quod de iUo coelo empyreo vel nuUa,
vel certe valde rara mentio in Scriptura fit^
ut capite sequenti videbimus : aUi vero cceU,
qui moventur, et in haec inferiora influunt_,
passim nomine cceU vel coelorum significan-
tur : ergo maxime probabile est non fuisse
exchisos a significatione uominis coeh in illis
primis verbis : In principio creavit Deus cce-
lum . Denique postea ostendemus, etiam aerem
sub illa voce comprehendi : ergo multo magis
coeli inter aerem et empyreum coelum com-
prehensi sunt.
8. Conflrmaturque ex Patribus. — Deinde
ex sanctis Patribus aperte hanc sententiam se-
quuntur Basilius, homilia 1, Exaemer. dicens
sub terra comprehendi csetera elementa, coe-
lum autem esse corpus iUud supremmn, quod
supra elementa existit ; et in homil. 2 dicit
coelum, quod in principio fuit creatum, postea
fuisse luce et steUis ornatum , quod de coelo
empyreo dicere non potuit. Ambrosius etiam,
Y\o. 1 Exaemer, cap. 6, per coelum iUud in-
telUgit, quod est prwrogatita generationis et
caus(e, utique universalis et efficiens, nam
materialem dicit esse terram. Apertius id do-
cuerat TertuIUanus, cont. Hermogen.^cap. 26,
ubi etiam firmamentum dicit esse iilud coelum
quod in principio factum dicitur^ de quo postea
videbimus. Favetitem Hieronymus, epist. 139_,
ad Cyprianum, dicensMoysem iUisverbis crea-
tionem tantum rerum visibilium exposuisse,
quod licet nimium videatur propter particu-
lam exclusivam tantum, nihilominus satis si-
gnificat Moysem de his coelis visibilibus lo-
cutum fuisse; et Augustinus, lib. ^, Genes. ad
litter., per quatuor prima capita non putat
improbandam sententiam, quee negat coelum
sidereum esse firmamentum die secundo fac-
tum, ex quo plane fit, fuisse in principio crea-
tum. In quam etiam sententiam magis incli-
nat divus Thomas, 1 p , qutest. 68, art. 1 , ad i,
CAP. IV. AN SUB CCELO IN PRINCIPIO CREATO COMPREHENDATUR, ETC.
21
ubi varias opiniones referens, hanc iiltimo loco
ponit. Eamdemque optime suadet ac defendit
Pererius supra iu discursu expositionis illorum
verborum : In pTinc'fio creavit Deus codum,
et ibid. Eugubinus et Cajetanus, et plures
alios hujus interpretationis sectatores refert
ibi, Ascanius Martinengus in glossa magna.
9. Bipartitum consectariwn ex proxime dic-
tis. — Ejtis prior ostenclitur. — Ex quibus a
fortiori concludimus non significari in illis
verbis nomine cali raateriam informem, ex
qua postea formari, seu producti sunt orbes
co3lestes, qui sub empyreo usque ad hmam
continentur, sive per materiam informam in-
telligatur materia pura carens omni substan-
tiali forma ejusdem, vel alterius speciei a ma-
teria rerum generabilium : sive intelhgatur
corpus aliquod imperfectum materia et forma
constans, ex cjuo postea per introductionem
formarum perfectiorum ccelestia corpora sub-
stantiahter producta fuerint. Utroque enim
modo de iha materia informi opinati aliqui
sunt ; neuter autem juxta htterse proprietatem,
aut veram rationem potest subsistere.De prio-
ri patet, quia materia coeh nuda, et qua^ nun-
quam fuit informata forma cceh, nec ad illam
recipiendam proxime disposita, non potest nisi
abusive, et cum magna multumque vohmtaria
improprietate coehim appellari. Talis enim si-
gnificatio nec in aliquo usu liabet fundamen-
tum, nec in Scriptura ihiiis vestigiuni inveni-
tur; ergo sic exponere non est interpretari fi-
dehter, sed ad libitumScripturam corrumpere,
quod in nomine terra latius infra videbimus.
Ut omittam esse contra omnem rationem fin-
gere ihud miracuhim, vel monstrum creandi
puram materiam sine forma, sicut de elemen-
tari etiam dicemus.
40. Ostendittir etiam posterior. — hi altera
item opinione , licet ut probabile admitteretur
ccelos esse productos ex ahqua prsejacente sub-
stantia aquea, vel simih, niliilominus non esset
probabile illam significatam esse nomine coe-
h, tum propter rationem factam cum propor-
tione apphcatam ; tum etiam quia alias non
posset ex illo loco probari aliquod coeleste cor-
pus factum esse per creationem propriam in
illo principio, cp.iod est contra omnes Patres,
et contra omnem rationem. Sequela autem est
clara, quia si substantia iha imperfecta chcta
est coelum, quia ex iUa formandi erant coeh ;
eadem facihtate posset quis dicere coehim
etiam empyreum ex eadem materia esse for-
matum, quia est eadem ratio, et quia non potest
oppositum ex Scriptura ostendi, vel elficaci
ratione probari, data hypotliesi , quod ahi
coeli essent ex tali materia formati. Quod au-
tem nec in reipsa facta fuerit talis substantia
imperfecta transmutanda postea in substan-
tiam ccelestem, ratione a nobis ostensum est,
quantum materia patitur, nec ad ostensionem
divinse omnipotentiee confert, muho enim ma-
gis illam manifestat, quod subito, et quasi
unico et indivisibili fluxu perfectissima coeles-
tia corpora ex nihilo procreaverit. Quod vero
talis materia, seu substantia imperfecta per
nomina terrw, aut aquw in illo principio Ge-
neseos significata nonfuerit, in sequentibus os-
tendemus et ad difficultatem sumptam ex pro-
ductione firmxamenti in libro sequenti, capite
secundo, explicando opus secundi cliei, res-
pondebimus, quia non potest aliter plene du-
bitationi satisfieri; nunc ergo solum negamus
firmamentum secunda die factum, fuisse coe-
lum stellatum, vel aliquod ex ccelis supra ele-
menta constitutis, cpiid autem fuerit^ ibi di-
cemus, et de sole, luna, et stellis in opere
quartce diei dicendum erit,
GAPUT IV.
UTRUM SUB GCELO IN PRINCIPIO CREATO CCELUM EM-
PYREUM COMPREHENDATUR.
Prcesentis capitis puncta quatuor. — Nunc
superest examinanda sententia Patrum supe-
riori capite relata quoad partem afiirmantem
cle coelo empyreo, cpiod sub nomine coeli in illa
prima sententia comprehendatur. In quo dubio
quatuor puncta breviter tractanda occurrunt.
Primum, an tale coelum sit? secundum, an
asternum sit? tertium, si temporale est quando
creatum sit? quartum, an de illo in verbis illis
Moyses fuerit locutus, de quibus suo ordine
breviter dicemus.
1. Cajetani opinio circa primum pwictum.
— Circa primum Cajetanus , in cap. 12 se-
cundee ad Corinth., sentit noii esse tale coelum.
AfBrmat enim primum mobile, quod proxime
est, supra coelum stellatum esse supremum,
et illum esse coelestem patriam , iii qua Deus,
et beati habitare dicuntur , et addidit, Empy-
reum siquidem coelum a posteriorilus traditum,
nultibi invenitur in Scriptura. Ex quo inferre
vult , non est tale coelum supra primum mo-
bile, alias non satis intentionem suam pro-
basset ; eamdem sententiam tribuunt aliqui
Augustino Eugubino, in cap. 1, Gen., ut illum
a graviori errore liberent , de quo in secuudo
puncto dicemus, et pro hac senteutia allegari
22 LIB. I. DE UNIVERSO aUATENUS A
potest Damascenus^ lib. i, cap. 6^ ubi supra
firmamentum et coelum stellatum solum
unum ccelum agnoscit^ quod instellatum, seu
stellis expertera vocat. Et iufra, illucl coelum
coeli, et primum ccelum appellat, et a philoso-
phis cognitum esse dicit : unde non immobile,
sed potius primum mobile illud manifeste po-
nit, et consequenter empyreum excludit. Ba-
sihus etiam, hom. 3, Exaemer., duos tantum
cceIos ultra aereum agnoscere videtur, et indi-
cat Theodoretus, q. 11, de cujus seutentia
plura statim.
2. Opposita sententia in prcBdicto puncto
communior prohatur a theologis et Patriius.
— Sed veritas communiter in Ecclesia recepta,
et omnino certa est, ultra omnes ccelos mobi-
les dari c[uoddam coelum immobile, nobiUus
ceeteris , et ' lucidissimum , ac pulcherrimum
beatorum domicilium , quod empyreum ap-
pellatur. Non quia sit igneee naturse (ut quid-
dam falso putarunt, eo quod TiOp Grsece ignem
significet), sed quiasicutignis natura suatotus
est lucidus, ita corpus ilhid hicidissimum est.
Unde Magister, in 2, d. 2, dixit vocatum esse
empyreum, id est, igneum a splendore, non a
calore. Potest etiam aha proportio inter haec
corpora considerari, quod sicut ignis supre-
mus est inter elementa, ita et hoc coehim inter
omnes superiores orbes. Hanc ergo sententiam
communiter receperunt scholastici omnes cum
Magistro, in 2, d. 2, eamque tribuunt Bedae
in Exaemer., et Straboni, inglossa ordinaria,
quos etiam Magister allegat, et D. Tliomas, 1
p., q. 66, art. 3. et qusest. 68, art, 1, ad 1,
eamdem secuti sunt Alcuinus, Rabanus, Ly-
ranus et fere ahi, in Gen., et Hugo de sancto
Victore, in Sum. sententiar., tract. 2, cap. 1,
in fide, et Abulensis, Gen. \, in expUcatione
operis quintse diei, et in cap. 23 Exod., q. 52
et 53, et ante omnes indicavit hanc sententiam
Basihus, nam hcet, lococitato, duos tantum cce-
los cum mundo visibih constituat, tamen iu
homil. 1, Exaemer,, sicut dicit Angelos fuisse
mundo visibih antiquiores, ita etiam ponit
quoddam antlquius codum. illis sulstantiis
mundo visibili prcestantioribus conveniens, etc.
Hoc autem coehim esse non potest, nisi quod
nunc empyreum appeUamus. Theodoretus e-
tiam, d. q. dl, in Gen., ponit quoddam coehim
j)rimum prima die ante hicem factum , et ab
iho distinguit firmamentum secundo die fac-
tum , quod dicit factum ex aquis , tamen esse
verum coelum, in quo sunt himinaria ; et inter
firmamentum, et primum coehim fatetur esse
aquas firmamento proxime conjunctas, et (ut
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
ait) himinarium ardorem temperantes, quas
tamen coehim non appellat, et supra ihas so-
lum ccehim prirno creatum constituit. De quo
conchidit, quod quemadmodum ccelum istud
nohis est pro tegmine, terra autempro pavimen-
to, ita ccelum quod videmus, pro tegmine supra
propositum ccelum liahet. Hoc ergo idem esse
videtur, quod empyreum, quia supra omnes
coelos visibiles, et ultra aquas supra coelos vi-
sibiles existentes iUud invisibile constituit, un-
de etiam videtur immobile, et ad officium cceh
empyrei iUud constituere. Tandem antiquior --^ J
his omnibus Anacletus papa, in epist. 2, de- Cj\
cret. in fine , de Verbo sic dicit ; Bominus ex
coelesti aura ac empyreo domicilio in castissimce
Virginis potissimum uterum pro nostra redem-
ptione carnem suscipiens, advenit.
3. Secunda probatio eamdem sententiam ex
Scriptura. — Secundo censeturhsec sententia
consentanea diviuis Scripturis : nam hcet
propter ambiguitatem nomiuis cceh vel coe-
lorum, certa esse non possit : nihilominus ubi
Scriptura loquitur de coelo quod est singularis
domus Dei, et domiciUum beatorum, de hoc
loqui censetur, ut Psalm. 102 : Bominus in,
ccelo paravit sedem suam, et regnum ipsius om-
nibus dominabitur, et Psalm. 113 : Coelum coeli
Bomino, ubi Theodoretus : Non Jioc, quod vi-
detur , sed illud, quod superius est, quod hu-
jusce veluti tectum est, quemadmodum hoc quod
videmus , nostrum est tectum ; et simih modo
recte inteUigitur iUud Deut. 10: Bomini Bei
tui coelwn est, et coelum cceli, et iUud, quod de
Christo dicitur Psal. 67 ;■ Ascendisti in altum ,
etc, et postea : Psallite Beo, qui ascendit su-
per coelum coeli ad Orientem. Ita enim de Chris-
to exposuit Pauhis, ad Ephes. 4, et profecto
per se verisimile est, preeparasse Deum Christo
peciUiare coelum , exceUentius omni coelo mo ■
biU, stabile, ac quietum, sicut decebat corpo-
ris Christi majestatem. Unde de eodem coelo
recte inteUiguntur aUa loca, in quibus Chris-
tus dicitur sedere ad dexteram majestatis bi
excelsis ad Hebr, 1 , et simiha. Item iUud 2,
Corinth, 5 : Scimus, quia si terrena domus
nostra hujus halntationis dissolvatur , hahita-
tionem hahemus in ccelis, domum non manu fac-
tam, ceternani in ccelis, et simiha multa pos-
sunt per congruentem interpretationem in-
duci, Ucet non cogant,
A. Tertio suadeiur rationihus.-Prvna ratio.-
Secuuda ratio.—Tertio addi possunt rationes,
non quidem demonstrantes , sed muUum sua-
dentes, praesertim suppositis aUis nostra fidei
mysterus. Cum enim in hoc coelo uon sit mo-
CAP, IV. AN SUB COELO IN PRINCIPIO CRE.\TO COMPREHENDATUR, ETC.
23
tus, ut supponimus^ nec etiam sint astra, nec
lumen ejus ad oculos nostros perveniat^ et in-
fluentia ejus vel nulla sit^ vel non possit expe-
rimento cognosci, nulla superest nobis via
demonstrandi coelum illud creatum esse. Sup-
posito autem articulo fidei , in quo credimus
supernaturalem gloriam electis omnibus esse
in coelo paratam, nimis credibile fit, ilhid coe-
lum esse distinctum ab omnibus ccelis, qui
circa terram existunt, omnesque sicut loco,
ita etiam natura, et perfectione excellens.
Moveor primo quidem, ac prsecipue propter
honorem corporis Ghristi, de quo certum est
in supremum coehim ascendisse, ut latius os-
tendi, et declaravi in 2 tom., 3 p., disp. 51,
sect. 1, conchi. 3. Non est autem verisimile
Christum stare supra coelum iu motuperpetuo
existans, ahas vel non haberet fixos pedes in
certa parte eoeli, sed sub ilUs semper coehim
percurreret, vel cum ipso ccelo semper Christus
raperetur : hoc autem secundum absiirdissi-
mum est, et primum parum deceus. Deinde
procedit etiam haec ratio in corpore sanctissi-
mee Virginis, et ahorum, qui forte jam sunt
cum suis corporibus in coelo. Moveor secundo,
quia omnes coeli mobiles facti sunt quasi in
ministerium viatorum hominum, et ut illis
suo modo deservirent : ergo decuit, ut aliquod
excellentius fieret sohun ut esset locus gioria3
beatorum et quasi thronus corporahs, in quo
Deus specialiter regnet ; ut sicut inter Angelos
dantur quidam ministrantes, ahi assistentes;
ita inter corpora coelestia pra^ter ea, quse sunt
ad ministerium generationum , aliquid sit so-
him, ut in eo sancti spiritus, et homines Deo
assistant.
5. Tertia ratio. — Quarta ratio. — Moveor
tertio, quia in damnatorum supphcium Deus
specialem iocum et ignem inferni ab initio
destinavit, qui nuUum alium usum in mundo
habet : ergo majori ratione credendum est des-
tinasse quoddam coelum , quod futurum esset
regnum et sedes beatorum , ut de illo etiam
corporaliter intelligatur Cliristi verbum Matth.
25 : Venite, henedicti Patris mei, ferci^ite re-
gmmi, quod vobis paratmn est ab origine inun-
di ■ non enim ab origine mundi preeparata
fuit spiritualis gloria, nam haec in pra^destina-
tione ante mundi originem in ffiternitate prai-
parata est, ut habetur ad Eplies. 1, in execu-
tione autem non praeparatur, nisi quando da-
tur : locus autem illius gloriiBe, ad extra, et in
executione ab origine munch prseparari poluit,
sicut ignis ffiternus Angelis et damnatis pa-
ratus fuit. Ultimo hujus coeli constituto non
parum ad universi complementum pertinet,
ejusque pulcliritudinem auget, sic enim totum
universum corporeum inter duo extrema fixa,
et immobilia clausum est, quas sicut situ ex-
treme distant, ita etiam proprietatibus : nam
unum est maxime densum et opacum, alterum
lucidissimum et subtilissimum , et in utroque
aptissima proportio in ordine ad fines bono-
rum et malorum hominum , et Angelorum in-
venitur ; neque contra veritatem lianc diffi-
cultas alicujus momenti invenitur.
6. Circa primum panctum quid BuguMnus
opinatus credatur a quihusdam. — Secundum
punctum erat de antiquitate hujus coeli, an vi-
delicet seternum sit : quod potest interrogari
vel de ffiternitate per se, et ab intrinseco, vel
de seternitate per effectionem eeternam Dei.
Priori modo videtur potuisse hoc coelum «ter-
num Augustinus Eugubinus, in cap. Gen. 1,
in principio expositionis illorum verborum:
In frincipio creavit Deus ccelum et terram ,
cujus auctoris propria verba hic referre non
possum, quia in correcto codice, quo utor,
obliterata omnino sunt. et expuncta. Benedic-
autem Pererius refert, illum docuisse, coelum
empyreiom esse quippiani ceternum et increatmn,
Jioc est, esse lucern et claritatem quamdam- ma-
nantem ex Dei essentia, in qua Deus est, et ad
cujus particifationem, atque fruitionem tam
loni Angeli, quam viri justi admittimtur. Un-
de ipse intelligit Eugubinum asseruisse coelum
empyreum esse aliquid, quod non est Deus, et
nihilominus seternum et increatum esse. Ideo-
que illam sententiam per absurdam, execran-
dam, et a Christi disciplina abhorrentem vocat.
Alii vero simpliciter errorem in fide vocant, ut
Catherinus, in Genes, et Molina, 1 p., tract.
deOpere sex dierum, disp. 3, et alii.
7. lllum Malonius ad meliorem sensum^ re-
ducit. — AtveroDaniel Malonius, in d., disp.7,
ut Eugubinum ab hac nota liberet, dicit, per
coelum empyreum illum non intellexisse cor-
pus aliquod, nec lumen spirituale reipsa dis-
tinctum a Deo, sed claritatem divinam, quse
Deus ipse est. Ac proinde Eugubinum abusum
fuisse nomine coeli empyrei, maleque illud in-
terpretatum fuisse, ac proinde negasse verum
coelum empyreum corporeum, non tamen iu
jam absurdum errorem incidisse, ut ahquid
distinctum a Deo, et quod Deus non sit, increa-
tum esse affirmaverit. Potestque interpretatio
hsec fieri verisimilis ex testimoniis Scripturse,
quse pro sua sententia Eugubinus inducit,qua-
le est illud Psalm. 103 : Amictus lumine, si-
cut vestimento, et i, Tim. 6: Q,id lucem haiitat
24 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
inaccessihilem , et illud Joan. 17: Clarifica me
Pater claritate, quam hahui, priusquam mun-
dus fieret apitd te. Ttem quia dicit coelum em-
pyreum esse illam lucem et claritatem Dei ,
quee justis pro mercede promittitur^ quee certe
non est nisi lumen increatum Dei. Multaque
similia leguntur apud Eugubinum^ in lib. de
Rebus incorporeis et invisibilibus , in quibus
huncsensum indicat.Aitenim^ esse litcem divini-
tatis, quam semper cmn Deo fuisse necesse est ,
et adjungit : Et hcec si coilum empyreum- est ,
semper al wterno fuit codum empyreum, id est,
hnmensa lux divinatis, id est, heatissimum il-
lud, quod est supra coelum, quod appellare non
audeo : nam neque locus est, neque corpus.
8. Malonii patrociniuyn aliis ipsius Eugu-
hini locis non cohceret. — Addit vero Eugubinus
multa^, quse sensum hunc destruere videntur :
imprimis de illa b.ice ait : Hcec lux manet dun-
taxat a Deo, et infra: Hoc est ccelum empyreum
nascens, proficiscens, manans a divinitate.Quod
nunquam dixerim ego creatum, paralus recan-
tare si male sentio ; et quod mirandum magis
est^ de hoc ipso coelo, seu luce ait, hcec lux an
corporea sit, an incorporea quwdam, non facile
dixerion quod de luce divinitatis^ et quse Deus
est, dicere stolidissimum esset, et phisquam
hoereticum, si fas est dicere : maxime quia sub-
jungit : Arhitraret tamen talem esse ut hcec cor-
porea, et nostra ^^ossit esse, et dici quasi siviu-
lacrum ejus, itt illa sit dkifiissima lux nota,
visihilisque et animo et oculis, qualem Christus
ostendit, cum Testime?ita ejus facta sunt alha ut
nix, et facies ejus ut sol enituit, et qualem os-
tendit Moysi in ruho. Si ergo hix illa visibihs
est corporeis ocuhs, quomodo potest esse ipsa
divinitas ? Acccdit^ quod in Cosmopoeia in ini-
tio expositionis operis secundi diei glohos ccb-
lestes, Q.\i, esse ccelestes aulas, quarum una est
aula Dei, ah splendore perenni vocata ah anti-
quis cceltmi empyreum. Si ergo est globus cce-
lestis, quomodo non est corporeus? Denique in
Recognitione Geneseos, cap. 2, in principio re-
fert Theodoreti sententiam constituentis diffe-
rentiam inter ccehim empyreum, et firmamen-
tum, quod ilhid ante lucem, hoc cum hice fac-
tum est , ihud ex nihilo , hoc ex aqua est
conditum, quam sententiam ipse valde appro-
bat, atque laudat, quid ergo est, quod ahis lo-
cisdicitesse increatum.
9. Discutitur et expugnatur Fuguhini sen-
tentia. — Perplexa quidem est sententia Eugu-
bini , et non potest a gravi lapsu et errore
excusari : nam si sentit coelum empyreum esse
rem distinctam a diviuitate, et esse omnino
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
increatam, et per se ajternam, manifesta est
hseresis, et contra expressum fidei articuhim,
quod Deus sit creator omnium visibihum et in-
visibihum. Si vero non putavit iham hicem esse
omnino improductam a Deo, sed manentem ab
ipso, ut loquitur, non per temporalem effectio-
nem hberam, sed per naturalem dimanatio-
nem, id enim significat, cum ait, esse lucem,
qtoam semper a Deo fuisse necesse est, sic duos
alios errcres involvit. Prior est, Deum extra se
ahquid necessario producere, aUer ahquid esse
seternum, hcet sit factum a Deo; utrumque
enim horum hsereticum esse supra ostensum
est, et tractando de crea.tione Angelorum idem
diximus, et in Metaphysica de creatione dis-
putando, et praeterea errat etiam negando fore
creatum quid, quod tali etiam modo a Deo fac-
tum esset, ut in eisdem locis ostendi. Et prse-
terea dum Eugubinus hanc hicem manantem
a Deo dicit esse priiemium beatis promissum,
si iUa lux non est Deus, incidit in errorem
dicentium beatos non videre Deum in sua sub-
stantia, sed quamdam lucem et splendorem a
divinitate manentem , quam in 1 p. hbri se-
cundi de Attributis , cap.7, impugnavimus.
Ad h8ec exphcare nuUo modo potest, quahs sit
iUa hix, ita ut sit res a divinitate distincta;
quia si cogitatur accidens, debet esse in aliqua
substantia? si substantia, aut est spirituahs, et
sic erit aliqua inteUigentia creata, et non coe-
him : aut est corporea, et sic frustra fingitur
eeterna, et a Deo ex necessitate manans. Et
prseterea utroque modo ineptissime ad Ulam
apphcantur Scripturfe testimonia, qua3 vel de
hice inaccessibiii et increata divinitatis, vel de
lumine, quod est preemium beatitudinis nos-
trae , loquuntur. Denique si non putavit coehim
empyreum esse ahquid a diviuitate, et luce
ejus increata distinctum, ineptissime vocat il-
lud himen coelum empyreum contra sensum
omnium, qui de coelo illo scripserunt, vel lo-
cuti sunt: et vehementem suspicionem erroris
circa rem ipsam omnibus tribuit; et deinde
sibi contradicit, cum hicem hanc dicit ex ne-
cessitate manare a Deo, tum quia fides catho-
hca non agnoscit ahud lumen de lumine, nisi
verbum divinum, tum etiam quia hix iUa ab-
soluta res est : intra Deum autem nihU est
absolutum a Deo, vel divinitate manans; ac
denique in dictis iUius auctoris alia^ sunt repu-
gnantiee, et totus ejus sermo partim metapho-
ricus est, partim inconstans. Ideoque iUa sen-
tentia rejecta , certissime statuendum est coe-
him empyreum corpus quoddam creatum esse,
ac proinde non esse seternum,
CAP. IV. AN SUB C(ELO IN PRINCIPIO CREATO COMPREHENDATUR, ETC.
25
10. Circa idem secimckim punctimi sententla
Basilii exponitur. — Statim autem occurrit
nobis sententiaBasilii , qui liomil. 1 Exaemer.,
videtiir ponere lioc coelum ffiternum saltem
posteriori modo^ et per liberam Dei creatio-
nem quamvis sine novitate essencli. Dicit enim
credibile esse, ante hujus visibilis mundi crea-
tionem fuisse alium, intelligentiis superioribus
accommodatum^ tempore anteriorem^ eeter-
num nimirum ae perpetem^ et substantiis spi-
ritualibus ornatum. Verumtamen certissimum
est (ut dixi) etiam hoc modo coehim empyreum
non esse a^ternum, quod de Angehs supra os-
tensum est, et eadem^ vel major ratio est de
hoc coelo, et ex statim dicenchs confirmabitur.
Locum autem ihum Basihi quatenus ad Ange-
los pertinet;, de seternitate a parte post, et in-
trinseca incorruptibihtate, seu substantiah im-
mutabihtate, supra exposuimus : eademque de-
claratio ad coehim empyreum apphcanda est.
Sic enim Pauhis 2,, Cor. 5, coehim ihud vocat
domuni non manu factam, (eternam in ccdis.
l\. De tertio puncto Basilii, et quorumdam
aliorum opinio. — Verce sententice propositio
prima suadetur. — Jam vero suecedit tertium
punctum, videhcet, an coehim empyreum si-
mul cum hoc mundo visibih creatum sit, vel
ante ihum, quamvis enim temporale sit, ut
diximus, potuit esse antiquius hoc mundo,
utpote ante omnia visibiha creatum. hno
hoc saltem sensisse Basihum loco proxime ci-
tato negare non possumus. Idemque opinati
esse videntur omnes, qui Angelos ante hunc
mundum creatos esse dixerunt ; nam muhi
ihorum declarant fuisse creatos in ahquo reah
loco cum ipsis prochicto : verumtamen omnino
certum est coehim empyreum non esse factum
ante ihud principium, de quo scriptum est :
In principio creavit Beus coelum et terram. Ita
sentiunt imprimis omnes qui putant verba.,,
illa de solo coelo empyreo intehigi. Item om-
nes, qui exponunt ihud principium compara-
tive, et exchidendo omne ante factum, id est,
ante omnia fecit coelum etterram ; nam omnes,
qui verba iha de principio ex parte rerum fac-
tarum exponunt , quiainitiumcreandi a coelo
et terra fecit Deus ? necesse est , ut fateantur
coelum empyreum non fuisse ante terram crea-
tum, et consequenter neque ante alios coelos,
supponendo fuisse, simul cum terra creatos,
ut jam ostenchmus. Pi^aeterea in superiori trac-
tatu, hb. \, cap. 3, a. u. 1, ostendimus Ange-
los non fuisse ante mundum sensibilem crea-
tos, et omnia ibi adducta idem de coelo eethe-
reoconvincunt: tum quiatestimoniaScripturee
et Goncihorum ibi inducta de omnibus rebus
creatis generahter procedunt, et ideo tantam
certitudinem de coelo empyreo sicut de Ange-
hs faciunt : tum etiam quia si quod esset fun-
damentum cogitandi creationem coeh empyrei
ante hunc mundum visibilem, esset propter
Angelos sanctos : ergo quae ostenduut Ange-
los non fuisse autea creatos, idem consequenter
de coelo empyreo demonstrant. Essetque nimis
vohmtarium et vanum , talem creationem an-
tiquiorem angehca sine uho fundamento in-
troducere.
12. Secu7ida profositio prohatur primo auc-
toritate. — Quibus addendum est coeh^m em-
pyreum uon fuisse creatum post alios coelos et
terram. Unde optime conchiditur esse simul
cum ihis creatum ; hcec propositio quoad utram-
que partem sequitur ex communi opinione
theologorum asserentium cum Beda, Strabone,
et ahis Angelos f uisse creatos in coelo empyreo ;
nam Angeli fuerunt creati non ante, nec post
hunc visibilem mundum, sed cum iho ; ergo si-
mihter coelum empyreum, non ante inferiora
corpora^ sub iho contenta, sed cum ihis factum
est, quia vero in superiori tractatu, lib. \, c. -4,
probabile diximus esse Angelos, non in coelo
empyreo, sed in crystahino, vel stehato fiiisse
creatos, neque sanctos Angelos ascendisse ad
coehim empyreum , antequam beati facti sunt :
ideo cogitare posset ahquis coehun empyreum
non in primo instanti universahs creationis,
sed in tertio beatitudinis Angelorum fiiisse
creatum. Sed hoc neque fundamentum habet,
neque est verisimile: tum quia non oportet
domum in ihomet momento incipere esse, in
quo incipit habitari , sed prius sedificari ac
praeparari potest et debet , tum etiam , quia
hcet Deus inferiorem mundum visibilem ut
domicihum hominum viatorum creaverit, ni-
hilominus prius ihum creavit et disposuit , et
postea hominem creavit, et quod amphus est^
etiam paradisum terrestrem prius creavit, et
postea hominem extra ihum produxit, ac tan-
dem in ihum transtuht; ergo muho magis
prseparavit a principio, tam Angelis sanctis,
quam omnibus hominibus prfedestinatis do-
mum empyrei coeh, eticimsi non in eoclem mo-
mento, sed paulo post ab ipsis esset ornandum
et habitandum.
13. Becundo prolatur ratione. — Probatur
tandem ex Scriptura et Concilio Lateranensi.
— Prffiterea ccelum empyreum non ei-at con-
dendum ex aho corpore, vel subjecta materia,
sed absolute ex nihilo producendum : ergo non
erat, cur ejus productio creationi aharum re-
26 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
rura^ quse ex niliilo fiunt^ postponeretur. In
quo est magnum discrimen inter animam ra-
tionalemet coelum empyreum. Nam licet ani-
ma fiat ex niliilo, postulat tamen connaturali-
ter conjunctionem cum corpore ; et ideo non
est simul creata cum aliis rebus ex niliilo fac-
tis, sed supposito corpore^ et satis disposito.
Ccelum autem empyreum est per se integra et
absoluta substantia^ quse non prsesupponit ex
sua intrinseca ratione alia corpora, ex quibus
fiat, vel in quibus, et ideo non oportuit poste-
rius creari;, sed simul. Atque ita etiam optime
hoc confirmatur ex verbis illis : Qm vivil in
ceternum, creavit omnia simul, auditis aliis si-
milibus Concilii Lateranensis, in capite Fir-
miter, prout supra de Angelis tractata sunt.
Unde merito addidit Guillielmus Parisiensis,
inlibro de Universo^ cap. 35, de ordine empy-
rei coeli ad alia, sub titulo: Nota solutioyieot
qucestionis swperius dictm, ccelum empyreum
non solum fuisse simul tempore cum aliis crea-
tum, sed etiam prius ordine naturse, ([uia cst
velut amictus splendoris totius mwidi, et veliit
tectum pulcJiritudinis praxJari pal-atii Dei, et
velut operimentum speciosissimum templi Dei,
et gitasi domus regia, et habitaculuiu glorue
ipsius, et quasi palatiiim proprium Rcgis, ad
quod cceterce mundi partes, quasi officince do-
mus, ad propriam Regis aidam comparantur. —
Unde et propter dignitatem tanti operis, et
propter totius universi complementum, et per-
fectionem necessarium fuit, ut nullum corpus
ante hoc cffilum crearetur. Unde concluditur
fuisse creatum simul tempore, quidquid sit de
ordine naturse, qui magis est considerationis,
et secundum rationem, quam secundum pro-
priam causahtatem.
14. Circa quartum punctimi quormndam sen-
tentia negans.—Ejus fundamentum. — Confir-
matio prima. — Confirmatio secunda. — Uhimo
superest quartum punctum, an hoc cceliun fiie-
rit, aMoysesubillo verbo, creavitcoelum, com-
prehensum.Ahquienim negant fuisse intentum
Moysi de ccelo empyreo loqui, ac proinde sub
nomine coeh illud comprehendisse. Fundantur,
quia Moyses sohim de creatione mundi visibi-
hs scripsit, ut popuhmi rudem instrueret,
eumque a cultu et adoratione coelorum, aut
syderiim, aut aliarum visibilium rerum abs-
traheret. Unde Hieronymus, Epistol. 139, ad
Cyprian., circa principium, dicit Moysem nos
docuisse originem creaturarum, earum dun-
taxat, qiue visibilia sunt. Et idem ex professo
docet Chrysostomus, in id Psalm. 8. Quoniam
videbo coelos tuos, etc. ; coelum autem empy-
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
reum est invisibile et nullum habet commer-
cium cum mundo visibili : nihil ergo de illo
locutus est. Corifirmatur primo, quia hoc cffilum
alterius est naturse a cceteris inferioribus mun-
di corporibus, et nullam influeutiam liabet in
hsec inferiora, et consequenter nullam con-
nexionem cum illis: sed Moyses tantum de-
scripsit productionem et formationem hujus
mundi, prout usui hominura, et generationi-
bus rerum deservit : ergo in verbis illis hoc
coelura non comprehendit, Confirmatur secun-
do, quia in hoc puncto eadem est ratio de ccelo
empyreo, qufe est de Angelorura creatione,
quia et invisibile est, sicut Angeli, et propter
ipsorum etaliorumbeatorumgloriam creatura
est : sed Moyses taf^uit de creatione Angelorum,
propter dictam causam : ergo etiam sermonem
de coelo empyreo prsBtermisit.
•15. Vera resolutio. — Prima objectio solvitur.
— Dicendum vero est, quamvis ex illis verbis,
Jn principio creavit Deus coelum, per se spec-
tatis non possit efficaciter convinci, dari, aut
creatum esse coelum empyreura: uihilorainus
supponendo ex aliis testiraoniis, aut principiis
dari coelum empyreum, longe verius est, com-
prehensura esse a Moyse sub illis verbis, et
specialiter sub noraine coeli, licet alii coeli ex-
cludendi non sint, ut dixiraus. Haec resolutio
fit certa ex communi consensu Patrum et theo-
logorura, nec invenio aliqiiera contradicentem
ex his, qui coelura hoc existere et creatura esse
fateutur. Ratio vero est, quia hoc est verura
coelura : ergo non potest raagis excludi ab illo
verbo, creavitc0lum, quara ca^teri coeli. Dices,
Moysem tantum de uno coelo locutum esse, et
ideo necessarium esse dicere potius de visibili,
quara de invisibili coelo esse locutura. Respon-
deo si alterura esset necessario excludendum,
fateor dicendum esse, potius de coelo isto nobis
.iarailiari, quam de iUo supremo et invisibili
esse locutum, sicut in capite praecedenti dixi.
Nulla vero est talis necessitas excludendi alte-
rum ex illis coelis. Nam quod ponderatur de
siugularitate vocis ccelum, nullius momenti
est : tura quia etiara sub erapyreo coelo non est
tantum unum coelum, sed plures, qui simul in
illo principio creati sunt, et sub illa voce C(B-
lum, non obstante singularitate vocis compre-
henduntur, ut capite preecedenti ostensum est :
ergo eadem ratione poterit etiam coelum em-
pyreum comprehendi. Tum etiara, quia noraen
ccelum. non est noraen singulare, sed coraraune,
et ideo capax est distributionis tara formalis et
expressffi, quara tacit» et virtualis, qualis esse
" solet in iudefiuita locutione doctrinah_, et ita
CAP. V. DUBIUM INCIDENS
perinde fuit dicere: In principio creavit Dens
ccelum, ac si diceretnr, omne coehmi: quia non
est verisimile terminum communem fuisse
sequivoce et ambigue propositum ; et ideo ut
rem certam siguificet, debet tacitam distribu-
tionem continere, Vel certe debet per modum
termini collectivi accipi^, ut coelum dicatur to-
tus orbis superior incorruptibilis, et supra om-
nia elementa constitutus. Et ita dixit Deus per
Isaiam, cap. 48: Ego ccehmi extendi, manus
mea terram ftmdavit. Et Paukis Actor. 17 :
DETJS, qui fecit coelum et terram, etc. Et ob
eamdem causam sicut in bis locis utitur Scrip-
tura numero singularij ita in aliis explicat per
plurale^ ut Psalm. 8: Quoniam videio coelos
tuos, opera manmmi tuanmi, eXc, et Psal. 32:
Yerho Domini coeli firmati sunt, et Psalm. 71 :
Initio, tu Domine, terram fundasti,etoperama-
nuum tuarum sunt cceU. Et Genes, 2: Igitur
perfecti sunt coeU, et similia.
16. Secunda oljectio multipUciter diluitur.
— Neque etiam obstat buic verse interpretatio-
ni, quod coihim empyreum sit nobis invisi-
bile. Primo quidem^ quia secundum se, ac
per se hicidum, et visibile est, nam oculis cor-
poreis videri potest, licet nos ilUid propter dis-
tantiam videre nou possimus. Denique quia
licet Moyses fortasse proxime voluerit mentes
Hebraeorum a superstitione Gentilium corpo-
ra sensibilia colentium abducere^ et ad unius
creatoris cogitationem sublevare : nibilominus
ad boc persuadendum , absolute docuit Deum
esse creatorem omnium corporum, quee sub
coelo et terra comprehenduntur^ nihil distin-
guens inter ea, quae a nobis videntur^ vel non
videntur : alias non satis ad unius creatoris
cogitationem et notitiam homines induxisset.
Atque ita videtur Ecclesia intellexisse verba
iha : In principio creavit Deus coelum, nam
ex ilhs sumpsit articulum fidei in Symbolo
contentum : Credo in unum Deum, omnipoten-
tem, creatorem coeli et terroe, ubi nomine coeh
omnes superiores orbes intelligit^ sive a nobis
videantur, sive non, ut verba sequentia, visi-
liUum- omnium etinvisibiUmn, satisaperte de-
clarant. Denique cum ostenderimus Moysem
locutum esse de coelo tanquam de uno corpore;,
vel superiori uuiverso^ etiamsi phira corpora
complectatur^ licet fateamur de coelo visibih
esse locutum^ non est necesse;, ut loquatur de
ccelo tantum secundum iUam partem, quee visu
attingi potest. nam hsec macliina coeh simpli-
citer visibilis est^ licet non possit tota visu pe-
netrari^ et ideo cum dicitur Deus creator coe-
lestismachinai; non inteUigitur tantum creasse
DE NATURA COELI EMPYREI. 27
illam quoad illam partem^ quse visibilis est,
sed absolute totam, atque adeo etiam empy-
reum coelum. Qute argumenta sicut recte pro-
bant coelam empyreum ibi esse comprehen-
sum, ita a fortiori convincunt coelos visibiles
non esse exclusos, ut in superiori capite tradi-
tum est.
17. An fundamentum contrarium innum. 14.
— Pro confirmatione prima ibid. adducta ca-
pul sequens i^istituitur. — Atque ita responsum
est ad fundamentum contrariai sententiee, et
loca etiam Patrum obiter explicata sunt. Pri-
ma vero confirmatio petit, ut de hujus coeli
natura, proprietatibus, et efficientia, seu effec-
tibus aliquid dicamus. Quamvis enim Iiffic phi-
losophica e^se videantur,, re tamen vera physi-
ca non sunt, quia coelum illud, licet ens mate-
riale sit, in rigore tamen non est ens mobile
secundum ordinariam potentiam, nec per mo-
tum cognosci potest, Et propter similem ratio-
nem non cadit sub Metaphysicse naturalis con-
siderationem : prsesertim quia hujusmodi coe-
lum, etiam est extra objectum ejus, eo quod
materiale sit. Sola ergo theologia potest ali-
quid de proprietatibus hujus coeli investigare,
nam per reductionem quamdam ad accidenta-
lem gloriam beatorum pertinet. Et nihilomi-
nus etiam theologi vix possunt de natura vel
proprietatibus hujus coeli quippiam invenire,
quia nihil fere de iUo revelatum est. Et ideo
longa disputatione omissa, quai in his, quse
proposui, verisimiliora videntur, breviter at-
tingam.
CAPUT V.
DUBIUM INCIDENS DE NATURA GCELI EMPYREI.
1 . Assertioprima qtiod ccdimi empyreum rna-
teria et forma constat. — Prcedicta materia cu-
jusmodi naturce sit, inquiritur. — Primus di-
cendi moclus non placet. — Secundus etiam modus
par^im prohatur. — Primo igitur de natura et
substantia huj iis coeli probabilius censeo esse
compositum ex materia et forma, nam sup-
ponitur esse quantum et corporeum, quod
sine materia esse non potest : at quia perfec-
tius cseteris esse creditur, formam etiam ha-
bere necesse est, quia illa maxime ad perfec-
tionem pertinet ; et ideo in omnibus coelis po-
nitur, ut probabilior opinio fert. An vero
materia illius coeli sit altioris rationis, quam
materise aliorum corporum tam coelestium,
quam inferiorum , controverti potest, Scien-
dumque est hanc comparatioiiem fieri solere
28 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
inter iuferiores coelos, et elementa, cseteraque
inferiora corpora, seii mixta, et in ea esse va-
rias opiniones, quas tractavi in disp. 13 Me-
taphysicse, sect. 11. Qui ergoputant materiam
coelorum et elementorum esse ejusdera ratio-
nis, quia in pura potentia non existimant spe-
cificam differentiam posse inveniri , conse-
quenter dicent^ etiam materiam coeli empyrei
esse ejusdem speciei cum reliquis^ quia etiam
est pura substantialis potentia. At illud funda-
mentum debile est, ut in citato loco ostendi.
Qui vero putant materiam coeli crystallini , et
inferiorum esse ejusdem rationis cum elemen-
tari, quia omnia sunt ab intrinseco, et de se
corruptibilia ex parte materiae, licet ex parte
formaj habeant aliquem modum incorruptibi-
Htatis ; nihilominus dicere possunt materiam
coeU empyrei esse altioris rationis, quia ab
intrinseco incorruptibile est et inalterabile :
et ita sentiunt moderni, quisolum coehmi em-
pyreum in primo creationis instanti produc-
tum ex niliilo^ ahos vero coelos postea ex aqua
formatos autumant, ut Mohna et Salmeron.
2. In eodem secundo modo astrimido excesdt
Alndensis. — Idemque opinatur Abulensis^ in
cap. 23 Exodi, qusst. 53, excedittamen;, quia
non solum dicit coehim illud Ucet corpus sit,
et ideo non sit totahter spirituale, quia non
est de materia ahorum cffilorum^ sed etiam
addit : Imo non dicitv.r esse de materia, et sic
illud est sexta essentia : quod aittem materiale
non est, non comenit cum rehis materialis in
natura, quovis modo. Inquibus verbis obscu-
rum est, in quo vero sensu dicat, coelum em-
pyreum non dici essse de materia ; nam si ex
vera materia constat, quomodo non est de
materia ? Fortasse tamen intellexit non esse
de materia, id est, non esse factum ex mate-
ria prsejacente, sicut ipse de ahis coelis opina-
tur, quos liabere materiam ejusdem rationis
cum elementari, et ex illa prseexistente fuisse
progenitos arbitratur^ et ita in hoc constituit
differentiam inter coelum empyreum et reli-
quos. Et nihilominus ilhid dicit esse sextam
essentiam^ quia Ucet ponat alios coelos ejus-
dem materite cum elementis ; nihilominus il-
los dicit esse quintam essentiam respectu ele-
mentorum^ quia non tantum ab illis specie
difFerunt, sicut ipsa elementa inter se distin-
guntur, sed etiam ratione formse sunt incor-
ruptibiles^ in quo inter se conveniunt^ et ideo
cujusdam quintse essentiae esse dicuntur. At
empyreum dicitur esse sexta essentia, quia
secundum materiam et formam est incor-
ruptibile, ac subinde alterius rationis : atque
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
hsec cum probabilitate et consequenter dicta
sunt. Quod vero ultimo hinc infert ccelum
empyreum convenire cum rebus materiaUbus
quovis modo^ nullam consecutionem, vel pro-
babilitatem habet : quia esto omnia illa essent
vera,, nihilominus coelum empyreum cum cse-
teris corporibus incorruptibilibus in composi-
tione essentiali ex materia et forma genera-
tim sumptiSj et in capacitate trinse dimen-
sionis et quantitatis, et in aliqua perpetuitate
ab intrinseco : cum ca^teris vero elemeutis in
ratione communi corporis simplicis conve-
niret.
3. Verior auctoris sententia de materia cceli
empyrei. — Atvero juxta opinionemD.Tliomse,
quam veriorem existimamus, quod materia
coelestis est diversas rationis ab elemeutari, non
oportet in ccelo empyreo fingere altioris ordi-
nis materiam, sed ejusdem generis cum coe-
lesti, licet intra illud sit perfectioris speciei eo
modo, quo in pura materia species esse potest^
quia ex natura sua est ad nobiliorem formam
determinata. Hsec enim diflferentia cum pro-
portione etiam inter materia inferiorum coe-
lorum invenitur , supponendo coelos ipsos in-
ter se specie distingui, ut in dicto loco ^leta-
pliysicse, consequenter loquendo, asserendum
esse docui. Verumtamen^ etiamsi quis opinio-
nem iUam amplectatur, quoe totam materiam
coelorum mobiliumdicitesseejusdem rationis^
licet ab elementari sit distincta : nihilominus
siue repugnantia, et cum majori probabilitate
dicere potest, materiam coeli empyrei esse
altioris rationis a reliquorum coelorum mate-
ria : non quia id sit simpliciter necessarium
ad incorruptibilitatem ab intrinseco, sed quia
ad majorem perfectionem essentialem_, nobi-
lioremque modum incorruptibilitatis spectat ;
et quia tota illa perfectio coelo empyreo tri-
buenda est, quia fmi, propter quem creatum
est, est maxime proportionata. Atque ita con-
sequenter etiam dicere possunt sic opinantes
coelum illud esse cujusdam sextoe essentise, ut
explicavi. Nos vero quia credimus hanc per-
fectionem habendi materiam specificam et
determinatam ad suam formam esse commu-
nem omnibus corporibus coelestibus specie di-
versis ; ideo non judicamus necessarium tri-
buere coelo empyreo sextam essentiam, sed
nobilissimum gradum specificum in illo ge-
nere quintse naturse simplicis^ iu quo coelo
omnes superiores elementis creati sunt.
4. De forma quoque cceli empyrei vera reso-
lutio. — De forma vero empyrei coeli solum
quseri potest, an sitanima. Sed in hoccredimus
CAP. V. DUBIUM INCIDENS DE NATURA COELI EMPYREI.
29
eamdem omnino esse rationem in illo coelo,
ac in cseteris inferioribus, ac proinde omnino
certum esse illud coelum non esse animatum,
nec formam ejus esse animam sicut de formis
aliorum coelorum in philosopliicis qusestioni-
bus de coelo^ qua?stione 5, dixi, et ex dictis su-
pra de Angelorum substantia suflicienter in-
telligi potest. Nam forma, qua in corpore, et
per corpus non potest actionem vitae exercere,
non potest esse anima : at vero forma coeli
empyrei non potest in illo corpore exercere
opera vitse vegetativse , quia incorruptibile et
ingenerabile est : neque etiam potest per illud
cognoscere, quia cum sit simplex et incapax
alterationis, non potest habere organa sen-
suum, quee per talis cognitio, omnisque ope-
ratio animse sentientis fit. Opera autem vitse
intellectuahs proprie non exercerentur per
.corpus, nec forma, quse est principium intel-
lectuahs cognitionis, esse potest forma corpo-
ris, nisi possit iho uti ad talem cognitionem
acquirendam, ut de Angehs ostensumest.Ergo
materia iha co^h empyrei, quantumvis sub aha
ratione sit subtihor et perfectior, nou est ca-
pax formee, quse sit vera anima, et c[uoad
hoc eadem ratio est de illo, quce de inferiori-
bus. Unde quidquid difhcuhatis in hoc puncto
occurrere potest, ex generah qusestione et
ostensione, quod coehim non sit animatum,
petendum est.
5. Secimda assertio cle cceli empyrei proprie-
tatibus. — Primo quod sit incorruptlMle ah in
trinseco.— Secundo quod rdolile ex se. — Se-
cundo de proprietatibus hujus coeh. Primum
communiter receptum est illud esse ab in-
trinseco incorruptibile, ut jam declaratum est,
et consequenter etiam mensurari sevo, sicut
de Angelorum substantia, et aliarum rerum
interruptibilium existentia dictum ahbi est,
preesertim disput. 50 Metapliysica^, section. 5
et 6. Dicitur etiam hoc coehim esse immobile,
quod sano modo intehigendum est. Non est
enim ita immobile, ut sit omnino incapax
motus locahs proprii ac physici : nam eo ipso,
quod verum corpus, et quantum est , habet
potentiam passivam ad localem motum sahem
neutram, ut Scotus loquitur : quia est vere in
loco pliysico et finito , et potest esse propin-
quius, vel remotius ad alia corpora, saltem
secundum partes suas. Unde si Deus vohiisset,
/moveri ab ahqua intelligentia potuisset, neque
id esset violentum tali corpori, quia nuha na-
turali perfectione propterea pi-ivaretur : quies-
cere enim nulla perfectio talis corporis est,
hcet respectu universi possit esse conveniens.
Unde solum non movetur, quia esset super-
fluum, et fini, propter quem a Deo creatum
est, minime consentaneiun, tamen lioc totum
respectu particularis naturae tahs cceh extrin-
secum est, et ideo nou est ihi quies ita natura-
hs, ut motus circularis violentus futurus esset,
si fieret, quamvis secundumlegem ordinariam,
et respectu ordinis totius universi posset dici
extraordinarius et miraculosus. Neque etiam
obstaret, quod hoc coehun supremum sit ; et
ideo non habeat extrinsecum locum continen-
tem, in quo possit moveri; tum quia hoc so-
lum est verum de facto, non posset Deus ahud
coelum supra creare, nulla facta violentia tali
coelo, sed juxta consihum voluntatis suse uni-
versum totum augendo; tum etiam, quia ad
circularem motum non est necessarius supe-
rior locus extrinsecus continens : sed absque
iho physice ac naturaliter fieri posset , sicut
phdosophi de primo mobih existimaverunt.
Accedit, quod coelum empyreum uniforme, ac
prorsus homogeneum esse creditur, totum hi-
cidissimum, et secundum omnes suas partes
seque splendidissimum, ac subinde seque per-
fectum : et ideo nec indiget motu circulari, ut
secundum varias partes ahter, et ahter aliis
partibus orbis apphcetur. Neque si ita move-
retur pecuharem violentiam pateretur, quia
nuha ejus pars magis postulat esse in hac
parte universi, quam in ahera, vel in hoc he-
mispheerio potius, quam in aho, cum omnes
ejusdem rationis sint. Est ergo immobilitas
ihius corporis ex recto ordine universi, non
ex pecuhari debito ( ut sic dicam ) tahs na-
turse.
6. Tertio proprietatem addit Maloniu,s, quod
sit fluidum. — Rejicitur tamen tripliciter. — In-
terrogant autem ahqui theologi, an coelum
ihud solidum, vel flexibile, seu fluidum sit.
Quod dubium speciahter tractat Daniel Ma-
lonius, in 2, d. 2, disp. 7, sect. 5. Et proba-
bilius censet esse corpus fluidum accideus, et
recedens secundum partes. Fundatur, quia si
esset solidum, uon posset inservire corporibus
beatis vel ad motum, vel ad locutionem, aut
respirationem : item quia alia daretur perpe-
tua corporum penetratio. Quas rationes ipse-
met fatetur posse dissolvi, nihilominus tamen
probabiliores esse, quam quai in contrarium
adduci possunt. Mihi tamen oppositum videtur
longe probabilius. Primo quidem, qtiia si illud
corpus fluidum est, profecto est mobile intra
eumdem locum secundum varias partes, et
modum fluxus et refluxus, seu accessus et
recessus. Hocautem est contrareceptum dogma
36 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
omnium potentium illud coelum prorsus im-
motum, Secunclo, quia illa species motus lo-
calis valde imperfecta est^ non enim potest
intelligi sine aliqua divisione, condensatione,
et rarefactione partium talis corporis, quee re-
pugnant corpori incorruptibili, Antecedens
declaratur, quia si corpus beati ascendens ad
illud ccelum, non penetrat per illud manens
immotum, scd coelum illud cedit corpori beati,
necesse est, ut partes talis corporis dividantur,
ut dent locum humano corpori subintranti, et
consequenter necesse est, ut partes secundum
latera comprimantur , et postea transeunte
corpore beati, rarefiant, ut ad priorem locum
revertantur, et continuitatem iterum accipiant,
sicut nunc fit in aere, vel aqua. Tertio, quia
ante ascendum corporum beatorum coelum
illud replebat adsequate totum spatium, in quo
creatus est : si ergo postea ad eumdem locum,
sed ad idem spatium ascendant innumera mul-
titudo corporum beatorum et intra illud spa-
tium, et co3kim recipiantur, et singula occu-
pent spatia sibi proportionata, et cum partibus
cceli non penetrentur, profecto necesse est
corpus illud coeleste condensari, ut in minori
spatio recipi possit, vel extra illud totum spa-
tium dilatari, seu ascendere per plures suas,
quia nonpotestintelligisine mutatione figura3,
et dispositionis antiquee, aliisque similibus im-
perfectionibus, illi perfectissimse naturae re-
pugnantibus.
7 . AA fundam.enta Malonii vi mmero prcece-
denti. — Deuique exalteriussententige conjectu-
ris non fit probabiliusilla sententia, quia neces-
sitas illius proprietatis coeli empyrei ad usum
corporum beatorum nec probabibter suadctur.
Nam imprimis quod spectat ad motum loca-
lem, poterunt beatorum corpora in illo coelo,
vel per illud moveri , sicut per inferiores coe-
los possunt autem per cseteros moveri, vel
transire, etiamsi divisibiles, vel fluxibiles non
sint : ergo fidem erit in coelo empyreo. Nec re-
fert, quia diutius vel permanentius in empy-
reo coelo sint commoraturi, tum quia eadem
ratio de longa, vel brevi mora, et de pluribus,
vel paucioribus motibus : tum etiamquiapost
diem Judicii quaudo omnes sancti homines
jam erunt in corpore, et anima beati, hbere
discurrent per alios coelos, vel per totum uni-
versum, ut ahbi tractatum est. Deiude ad lo-
quendum non indigebunt corpore coelesti tan-
quam instrumento, quo ad vocem formandam
utantur, sicut nos aere utimur. Quia (ut ex
materia de Beatitudine suppono) corpus glorio-
sum nou erit in partibus internis vacuum, sed
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
omnia illa interiora loca corporis, quag nunc
ahmentis, excrementis, superfluis humoribus,
autaere replentur, tunc purissimo, ac lucidi.?-
simo aere replebuntur : iUo ergo utentur ad
formandam vocem, et in coelo empyreo solas
intentionales species emittent, ut ab ahis au-
diantur, quia sine ulla commotione, vel fluxu
coelestis corporis fieri poterit seque ac immu-
tatio visus. Prseterea respiratio in iUis corpo-
ribus necessaria non erit alteratio, et ita neque
corda eorum nimia calefactione efiicientm",
propter quam respiratione indigeant. Denique
corpora beata non erunt semper intra corpus
cceh empyrei, sed supra convexum ihius plan-
tas pedum habebunt, quando vohierint. Imo
hic est quasi proprius illorum situs et locus,
sicut de Christi corpore alibi ostendimus.
Quando vero beati intra ipsum coehim empy-
reum esse voluerit, nuUum est inconveniens,
quod semper penetrent illud, idem enim erit
de ahis coehs, quando per iha suo arbitrio
transire, vel discurrere voluerint.
8, Ultima proprietas de influxu empyrei in
corpora suhjecta discutitur. — Prima opinio ne-
gans. — Primuni argitmentum. — Uhimo circa
vim agendi coeh empyrei in aha corpora, vel
in hsec inferiora dubitant theologi an ihud
coehim hsec inferiora influat, vel ex se lumen,
aut ahquam quahtatem emittat. Res tamen est
adeo ignora nobis ostendi. Nihilominus tamen
sunt opiniones. Prima negat ahquid iufluere,
Hauc tenuit D. Thomas, in 2, dist. 2, qusest. 2,
art. 3, ubi ahis etiam nonnulhs placet, et
Alensis, 2 part., quaist. 47, memb. 1. Prima
ratio a priori esse potest, quia coelum empy-
reum non est factum ad conservaudas res cor-
ruptibiles vel in individuo, vel in specie per
continuam generationum successionem : sed
tantum est factum propter perfectionem uni-
versi, prresertim in ordine ad finem superna-
turalem, ut sit beatorum domicihum; ergo est
omnino abstractum ab influentia in hffic infe-
riora. Secundo, quia cceh non agunt nisi me-
diante motu, ut de caeteris patet, unde dici so-
let, quod si motus coelorum cessareut, omnia
ha3c inferiora perirent, quia coeli nihil in ea
influerent. Addi etiam solet, quod corpus non
movet msi motum : sed coehim empyreum est
immotum : ergo non influit. Tertia iUud su-
premum coehmi nihil influit in ccelos sibi
proximos : ergo neque iu remota elementa.
Consequentia clara est, quia juxta principia
bonae Philosophise corpus remotum non agit
in distans nisi per proximum, vel agendo iu
illud. Antecedens vero patet, quia corpus illud
CAP. V. DUBIUM INCIDENS
influit lumen in alia corpora eoelestia;, licet in
se lucidissimum sit^ alioqui vide.ii posset; sed
coelum non iDfluit , nisi per lumen : ergo.
Quarto explicari non potest^ qualis influentia
licec sit.
9. Secunda opinio affmnans et aliquwnto
proiatior. — Prima ratio , secl infirma. —
Altera niliilominus sententia docet coelum il-
ludinfluere in liunc mundum inferiorem. Hanc
sententiam preetulit I). Thomas^ 1 p.^, q. 66,
art. 3, ad 2, et quodl. 6, qua^st. 11, a. 19, ubi
expresse contrariam sententiam retractat, ut
notat etiam Cajetanus circa dictam solutionem
ad 2, quihanc ultimam sententiam amplecten-
dam censet. Et eamdem sequuntur Richardus,
in 2, dist. 2, art. 3, qua^st. 3, Durandus, q. 2,
^Egidius, quEest. 2, art. 4, Argentina, cpsest. 2,
art. 1 . Varise autem rationes ad hoc suaden-
dum afi"eriuitur. Prima, quia luium quodque
corpus materiale conservatur a proximo supe-
riori corpore tanquam a loco naturah, in quo
continetur; ergo primum mobile hoc modo
conservatur a ccelo empyreo, in quo contine-
tur : ergo necesse est, ut coelum empyreum iu
ilhid influat, et consequenter per illam in-
Ihientiam agetin inferiora, quatenus virtutem
influendi ejus continet, vel roborat. Sed hsec
ratio parvi momenti est. Nam major intellecta
de couservatione propria per propriam actio-
nem, veramque efFicientiam falsa est, ut bene
notavit Durandus supra n. 7, quia elementum
ignis in sua sphaira existens locus naturalis est
purissimi aeris vicini, quem circumdat, et con-
tiuet ignis aulem ille nihil influit in aerem,
ahoqui vel illum calefaceret phts, quam natura
ejus postulet, vel humiditatem ejus minueret,
quod non esset ilhid conservare, sed ad cor-
ruptionem disponere. Fingere autem aham
influentiam in igne, commentitium est. Item
iUud principium, quod omne corpus conserva-
tur a loco naturah, nullum liabet fundamen-
tum. Nam si corpus conteutum sit per se factum
per creationem, quia est natura sua incorrup-
tibile, non indiget alia causa conservante prse-
ter suum creatorem : imo a nullo aho conser-
vari potest, quia a nuUo aho pendet in esse,
sicut neque in fieri. Si vero corpus ihud sit
natura sua corruptibile ut aer, et quodlibet
elemeutum : etiam ilhid non indiget conser-
vante per se prseter Deum, sed sohmi indigebit
conservaute per accidens, id est, non corrum-
pente, seu removente prohibens,et sic se habet
ignis ad aerem, et ad hoc non est necessaria
influeutia positiva ut per se patet. Ergo ut coe-
lum empyreum sit lociis suo modo naturahs
DE NATURA COELI EMPYREI. 31
proximi inferioris cceli, non est necessaria in-
fluentia , sed contiuentia cum debito et con-
naturah ordiue.
10. Secunda ratio etiam clehilis. — Secunda
ratio est, quia si coelum empyreum nuham in-
fluentiam haberet, non pertineret ad unitatem
universi, quod est inconveniens. Sequela pro-
batur, quia unitas universi est unitas ordinis:
ordo autem hic attenditur secundum influen-
tiam superiorum in inferiora, quia est unitas
regiminis, quatenus inferiora per superiora
reguntur. Verumtamen heec ratio parum etiani
cogit, quia unitas universi, quantum ad cor-
pora attiuet, per ordinem situum, et subordi-
nationem corporum simphcium consentaueum
naturis eorum sufficienter salvatur. Sicut enim
domus est una, et imago etiam est una, etiamsi
una pars non liaheat in aham activam influen-
tiam ; ita hic mundus potest esse unus, et ah-
quod corpus potest pertinere ad unitatem ejus
siue influentia, secundum ahum convenientem
ordinem. Sic ergo ut coelum empyreum ad
unitatem mundi pertineat satis est, quod sit
quasi pulcherrimum tectum totius universi
continens, et quasi complens ilhid. Accedit,
quod influentia, quee nuuc est, non est princi-
pahter propter unitatem, sed supposita unitate
universi , ad ejus conservationem et perpe-
tuitatem ordinatur. Unde elementum ignis
per se niliil influit in inferiora, sed per ihud
influuut coeh, quia non potest influentia tran-
sire ad remota corpora, nisi proxima prius
alficiat. Si tamen posset fieri, ut coelum huige
niliil influeret in ignem : nihilominus ad uni-
tatem universi pertineret. Et declaratur ex
statu uuiversi post diem Judicii ; cessabit enim
iufluentia, et uihilominus unitas mundi per-
manebit.
1 1 . Tertia ratio satis verisimilis. — Tertia
ratio philosophica, et vakle verisimilis est, quia
omne corpus naturale habet ahquam vim acti-
vam, et hoc videtur pertinere ad perfectionem
formse : haec autem virtus in rebus non viven-
tibus non est ad agendum in seipsis, sed ad
agendum in aha. At vero coelum. empyreum
est substantia constans forma quadam valde
perfecta iu illo ordine : ergo non caret omni
virtute agendi; non est autem ita perfectum,
ut gradum animee attingat: ergo virtus ejus
non est activa immanente actione : ergo trans-
eunte : ergo est potens influere in alia : ergo
de facto influit. Hssc uhima consequentia pro-
batur, quia iUa virtus de se naturaliter, et ne-
cessario agit, quia non est hbera, ut suspen-
dere influentiam valeat, ut est per se notum.
32 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
Neque etiam est verisimile^ ut proximum coe-
lum sitincapax influentiee ejus, ut hac ratione
sit perpetuo otiosa, et carens actione ob de-
fectum passi capacis, quia non videtur lioc
optimse dispositioni corporura universi^ et sa-
pientissima^providentieedivinseconsentaneum:
ergo illa vis activa coeli empyrei semper est in
actu, ac subinde in csetera corpora continue
influit. Et hac ratione utuntur Durandus, Ri-
chardus et ^Egidius. Alii addunt probationem
ab experimento quodam, de quo statim vide-
bimus.
12. Confirmatur froxima ratio. — Ad pri-
onum argumentum in num. 8. — Ad secundiim
argum.entum. — Atque hsecratio maxime con-
firmatur , quia hic ordo rerum per se per-
tiuet ad perfectionem , et nullum habet
incommodum , ut patebitrespondendo ad mo-
tiva contrarise sententige. Ad primum uon ne-
gatur consequentia : nam licet lioc co^lum per
se primo non sit factum propter influentiam,
consequenter, et cpiasi per se secundo illam
habere necessarium fuit ; quia debuit esse per-
fectissimum, ac proinde maxime activum nec
debuit carere proportionato subjeeto, in quo
suam virtutem exercere posset. Ad secundum
falsa est imprimis illa universalispropositio,
quod corpus non movet nisi motum. Nam licet
fortasse in motu locali id habeatverum, quan-
do unum corpus per se, ac immediate movet,
et impellit aliud, in motu alterationis non est
ita, potest enim unum corpus quietum locali-
ter manens, aliud movere per alterationem
proprie, aut late sumptam, prout illuminatio-
nem, et omnem mutationem ad quahtatem
per se tendentem comprehendit, quia nulla
est ratio, ob quam illa conditio motus localis
in agente ad alterationem, vel similem actio-
nem necessaria sit, ut alibi latius dictum est.
In aliis autem cffilis necessarius est motus ad
influendum, non per se, nec quia simpUciter
necessarius sit in coelo, vel astris ad agendum,
absolute in inferiora, sed quia est necessarius
ad ordinate agendum, prout ad conservatio-
nem universi necessarium erat. Unde ille mo-
tus sohim est necessarius ut applicatio agentis
ad passum, id est, ut sol, luna, etc, ad diver-
sas mundi partes applicentur, et ita possit ho-
rum astrorum influentia ad universum extendi
eum intermissione et vicissitudine ad ejusuti-
litatem necessaria. Nam si sol, verbi gratia,
in uno situ semper quiesceret, rcs sibi praesen-
tes corrumperet, et alise propterejus absentiam
perirent. Idemque suo modo verum est in cee-
teris planetis. Et in hoc sensu vei^um est mun-
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
dum hunc inferiorem periturum fore, si ca;li
quiescerent, et non aho, utin philosophia tra-
didi, et attigi in Metaphysica, disput. 21, sec-
tion. 3, et disp. 22, sect. 5, prsesertim in fme.
At vero ad influeutiam cceU empyrei non fuit
necessarius motus ejus, quia, ut supra dixi,
in suo esse , et compositione partium est
uniforme, et omnino homogeneum, et ideo
non plus, neque ahter in unam partem orbis,
quam in aUam influeret, etiamsi circulariter
moveretur, quia per talem motum non fieret
huic, vel ilU hemisphaerio propinquior secun-
dum partes magis, vel minus, vel alio, et aUo
modo effectrices, sed tantum secundum diver-
sas partes materiales, quse varietas ad influen-
tiam nihil refert. Non desunt tamen, qui tri-
buant iUi coelo varias influentias secundum
partes diversas,de qua opinionein respousione
ad quartum videbimus.
13. Ad tertium. Responsio prima. — Respon-
sio secunda. — Ad tertium dicimus primo, non
esse necessarium, ut omnes coelestes influen-
tiai fiantper hmien, nam possunt habere ahas
innatas proprietates, per quas agant, ut in sin-
guUs planetis mihi probabiUus est. Unde juxta
specificam diversitatem coelorum vel astrorum
est etiam varietas in proprietatibus, et couse-
quenter in ii]fluentiis,quai ab iUis manant. Sic
ergo esto esset verum, coelum empyreum non
influere per lumen, poterit influere per aUam,
vel aUas virtutes sibi connaturales, per quas
non influet iUuminando, sed immediate efli-
ciendo in coelo sibi propinquo aUquam aliam
quaUtatem nobis ignotam non repugnantem
incorruptibiU corpori, quia non disponit uUo
modo ad corruptionem, sed tantum perficit, ad
modum luminis , vel simiUum quaUtatum.
Quod optirae confirmatRichardus, quiainfluen-
tia hmse vel SoUs attingit , ubi lumen ejusnon
attingit, ut ad viscera terraj, et aUa opaca lo-
ca: sic ergo poterit coehim empyreura aliquid
influere in primum mobile, esto radios lumi-
nis in ilkid non raittat. Addo vero Ucet sit pro-
babile, Uimen coeU erapyrei non eraittere ra-
dios luminosos, vel quia ejus splendor est al-
terius rationis a luce SoUs, vel quia est corpus
adeo rarum, vel subtile, ut ad iUurainandum,
non sufiiciat : nihilorainus lioc non esse cer-
tura, nam fortasse etiara crystaUinum coehim
fulget in se ex vicina influentia coeli empwei.
NuUa euim experientia aUud constare nobis
potest : nam fieri optirae potest, ut illa influen-
tia sit, et a nobis non videatur. Vel quia pri-
raura mobile est corpus ita densura et opa-
cura, ut penetrari non possitlumine, sedpotius
CAP. V. DUBILIM INCIDENS DE NATr1\A COFLI EMPYREt.
radios superioris corporis in se contineat, et
nmbram redclat, ut corpus Innte, et similia :
vel quia propter nimiam distantiam non po-
test lumen illud huc pertingere. Sicnt etiam
ccelnm empyreum cum sit lucidum et visibile,
sine dubio visibiles species ex se cmittit, et ni-
hilominus a nobis videri non potest, quia prop-
ter nimiam distantiam, vel obstaculum alicu-
jus coeli intermedii species visibiles ipsius ad
nos non pertingunt. Idem ergo potest esse de
himine.
14. Circa quartum. argimentum opinio pri-
ma. — Rejicittir. — In ultimo argnmento pe-
titur, qnse sit intluentia ilhus coeh. In quo
puncto aUqui antiqui , ut Alensis, et D. Tho-
mas supra referunt, dixernnt influentiam hu-
jus coeli consi.stere in quodam speciah himine
necessario ad conjnnctionem animse rationalis
cum corpore : nam ad conjunctionem anima?
sentientis ponnnt aham specialem influentiam
coeli crystallini : ad unionem vero animee ve-
getativse influentiam cceh stellati. Sed hsec
opinio antiquata, et merito rejecta est, quia
sine finidamento confingit illorum himinum
necessitatem, cum exphcare non possit, quod
sint, vel cur excogitentur. Nam ad conjunc-
tionem cujuscumque animee, sive forma; cor-
poris, nunum medium est necessarium praeter
ultimam dispositionem , vel organizationem
animse proportionatam : hsec autem dispositio
permixtionem elementorum cum comminii in-
lluentia coelorum , coefiiciente , si opus sit ,
proxima causa univoca, nt in viventibus per-
fectis invenitur sufficienter fit. Ergo frustra
fingitur influentia cceli empyrei propter con-
junctionem animfe rationalis cum corpore :
nam licet fieri possit, ut illnd coelum in eam
influat, tamen sine illa influentia posset etiam
facile subsistere et intelligi, prout ab Aristote-
le dicente, sol, et homo generat hominem, intel-
lecta est.
45. Sectmda opinio. — In/pwgnatur primo.
— Alii tribuunt huic inflnentise coeli empyrei
diversas inclinationes et dispositiones Iiomi-
num in distinctis, ac distantibus orbis plagis
habitantibus. Nam cum omnes illi habeant
omnes influentiascoelornmmobilium, etnihil-
ominus semper inter se habeant illam diver-
sitatem complexionum et proprietatnm con-
natm^alinm, et quasi individualiumj non po -
test illa diversitas oriri ex influentia coelorum
mobilium. Unde concludunt, provenire ex coelo
immobili quod semper habet diversas influen-
tias in omnibns illis regionibus et plagis uni-
versi, ita ut in unaquaque semper sit eadem,
III.
33
et inter se sint distinctaj propter diversas par-
tes cceli immobilis semper immobiliter influen-
tis. Qnam sententiam referens Richardus, su-
pra de illa dicit evidcMius rationl concordare.
At hoec sententia supponit coelum empyreum
ex se, et per se distinctas qnahtates et pronrie-
tates influere per distinotas partes suas cor-
respondentes diversis hemisphffiriis, ac regio-
nibusterrte. Hoc autcm repugnat his, quffi de
homogencitate talis cceli diximus : nam si
partes ejus sunt omnirio similes in snbstantia,
et dispositionibus suis, quomodo possimt in vi
agendi esse dissimiles et varia\, cum vis agondi
vel fit per formam et di,spositione3, vel certe
ex forma nt informante materiam sic disposi-
tam conseqnatur. Quapropter cum Ricliardiis,
dicto art. 3, qusest. 2, fateatur illnd coslum
esse homogenenm, et uniforme in esse snarum
partinm, non videtur loqui consequenter in
qnsest. 3, distinctas influentias per se illispar-
tibus attribnens.
16. Imjmgnatur secundo. — Tandem impu-
gnatur. — Deinde illa experientia nnnura si-
gnum e.st talisdiversitatis influentiarnm a ccelo
empyreo secundum diversas ejus partes prove-
nientinm. Qnia potest ex aliis cansis tum ma-
teriahbus tum etiam efficientibns provenire.
Nam in variis regionibus orbis potest terra
esse diversimode disposita, et aliis elementis
aliter, et aliter mixta. Unde provenire potest,
ut, caeteris paribus diversa mixta exilla gene-
rentur, et corpora etiam complexiones varias
sortiantur. Accedit, quod Solis, et aliorum pla-
netarnm aspectus, et respectus sunt varii res-
pectu diversarnm regionum , vel secundum
propinqnitatem, vel distantiam ad orientem,
vel alias plagas orbis, vel secundnm aspectnm
directum, aut obIiqunm,tam respectu Solis, et
singnlorum planetarum, quam secnndnm va-
rios ipsorum, et aharum stellarum concursus.
Haec antem habitndo et dispositio ex parte
terree semper est eadem propter immobilitatem
ejns, et ideo semper in illis regionibns pro il-
larum diversitate eadem distinctio in effecti-
bus, vel conditionibus eorum reperitur. Non
provenit ergo ex solo ccelo empyreo, quamvis,
supposita influentia hujus cceli, possit ad illam
cooperari, non quia in partibns snis ex se ha-
bet distinctam virtutem inflnendi, sed quia ea-
dem virtus ahter concurrens cnm aliis cansis
universalibns, vel particularibus efficientibus,
et materialibus, potest ad diversos effectns co-
operari, sicnt in variis conjnnctionibus plane-
tarum contingit.
17. Vera resolutio pradicta' influenticB, —
34
LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A BEO PER CREaTIONEM FACTUM EST.
Dico ergo^ non constare nobis, qnam specialem
proprietatem, vel effectum inflnat ccelnm em-
pyrenm per se spectatnm, et sola sna virtnte
efiiciendo in aliucl corpns. Neque propter hunc
defectum nostree cognitionis negare debemus
omnem illius coeli influeutiam, qnia evidens
nobis est, in rebus nobis vicinioribns esse pki-
res virtutes agendi, qnas ignoramns, quia ea-
rnm efi"ectus experti non sumns, nec satis ex-
periri, ant ab aliis cansis distingnere possumus.
Satis ergo est, qnod in generali, et velnti a
priori ex illius corporis nobilitate colligamus,
non posse carere omni agendi virtnte. Unde
D. Thomas, dicta sohit. ad 2, in generaU dixit,
influere illud coehmi in sibi proximum ahqnid
ad dignitatem pertinens. In dicto autem quo-
libet dicit cooperari ad perpetuitatem et sta-
bihtatem universi. Verisimile antem est, de
facto non influere in hffic inferiora, nisi coad-
juvando et cooperando ahis astris et coehs :
et ita non habere ahqnem specialem eff^ectum
pra^ter eos, cph ab aliis coehs proveniunt, cjuam-
vis ex inflnentia ccieh empyrei vel majori vir-
tute et efficacia fiant , vel etiam ahter tempe-
rentnr et disponantur. Neque de ista influentia
ita occulta ahqnid ahud dici cum fundamento
posse existimo. Nam qnod quidam dicnnt, ha-
bitnrum specialem influentiam in corpora
beatorum, incertum satis est, si de influentia
distincta ab emissione intensionahum specie-
rum intehigatur : nam sine dnbio delectabun-
tur beati splendore, et pnlchritudine ihius coeh
uon tantum mente, sed etiam ocuhs visa, et
ad hoc ab illo species recipient. Aha vero in-
flnentia, uon video, qna fundamento asse-
ratur.
CAPUT VI.
UTRUM IN VERBIS ILLIS : IN PRINCIPIO GREA VIT
DEUS CCELUM, CREATIO ETIAM ANGELORUM COM-
PREHENSA SIT.
1. Duplex qu(estio in titulo capitis distin-
guenda. — Ahera confirmatio in cap. 4, n. 14,
prsetermissahocincidensdnbiumpetebat, quod
in superiori tract., hbro primo, capite tertio,
numero dnodecimo, attigimus, et in hunc lo-
cum plenius tractandnm remisimns. Dua3 igi-
tur qusestiones hic distingnendse sunt;nna est,
an Moyses in tota iUa narratione creationis
mnndi creationem Augelorum praetermiserit.
Ahera est, si iham non preetermisit, quo ver-
bo, et quomodo iham significaverit. Et ita haec
posterior qnsestio bipartita est, solnm non pos-
suntAngeli comprehendi in toto iho capite vel
sidD nomine coeh, vel sub nomine hicis, cpiia
in nuho aho verbo ahquod fundamentum, aut
vestiginm ihius significationis cogitari potest,
et ita de ilhs tantum duobns variee opiniones
fnere. Nnnc ergosohim de creatione coeli agi-
mns, de kicis prodnctione in hbro sequenti
videbimns.
2. In qucestione nunc tractanda prima opi-
nio negans. — Ejus fundamentum, principale.
— Accedit triplex congruentia. — Est ergo opi-
nio satis antiqna et recepta, Moysem in eo
capite nuham de creatione Angelorum mentio-
nem fecisse, imo ex instituto iham prsetermi-
sisse. Ita supponunt Basihus, hb. de Spirita
sancto, cap. 16, et homil.l, Exaemer., et Chry-
sostomus, hom. de Jejuniis, et Gen. lectione,
qnce liabetnr post homilias in Gen., idemque
habet hom. 2, in Gen., et in id Ps. 8 : Qiio-
niammdeho coelos tuos. Epiphanius, haeres. 65,
in principio, Cyrihus, lib. 3, contra Juhan.,
§ 5, Igitur quod, Athauasius, qnsest. 1, ad An-
tioch., Tlieodoretns, quffist. 2, in Gen., et inch-
cat Hieronymns, epist. 139, ad Cypriannm, in
principio, dicens Moysem visibihum tantiim
rerum creationem narrasse. Preeterea in hac
sententia conveniunt omnes , qui senserimt
Angelos fuisse creatos ante ihud principium,
de quo locutns est Moyses cum dixit : In prin-
cipio creavit Deics ccehim, quos supra sno loco
retuhmus. Qnia Moyses tantnm narrat creatio-
nem earnm rernm, qnse in illo principio creata
sunt : ergo si jam erant Angeh, non potuerunt
sub illa narratione comprehendi. Et simili
modo ejusdem opinionis necessario sunt, qni
dicnnt Angelos fihsse creatos post primum
diem, quia sic etiam uon possunt snb iUis ver-
bis comprehendi. Sed hse opiniones in snpe-
riori tractatu rejectee sunt. Verumtamen hcet
Angeh fuerint creati simul cum coelo, ut ibi
posuimus, fieri potnit, ut jNIoyses in sua narra-
tione iUam preetermiserit. Quod antem ita sit,
probatur ex verborum proprietate, nam qnod
ad preesens attinet, nomen coeU non significat
rem spiritnalem, sed corpoream ; ergo in nar-
ratione historica vox iUa est in sua proprietate
accipienda. Cur autem Moyses Angelos prce-
termiserit, variae rationes a Patribns reddun-
tur. Prima est Athanasii, Ghrysostomi et Theo-
doreti ne rndis iUe populns Angelos ut Deos
coleret, si iUorum notitiam reciperet. Secnnda,
qnia Hebraii tnnc erant incapaces, et non po-
terant creatnras spirituales concipere; !deoque
satius visnm est, eis occasionem prfebere, nt
ex visibilibns ad invisibilia ascenderent, qnam
statim de spirituahbus rebus sermonem eis fa-
CAP. VI. AN IN VERBIS ILLIS: INPRINCIPIO CREAVIT DEUS COELUM, ETC.
cere. Ita indicant Ghryso.stomns et Basilius, et
favet AnibrosiuS;, lib. l, Exaemer.^ cap. 5^, et
Cyrillus dicens : Non oportedat dicere ea, qucs
intelligi neqidlant. Tertia, quia narratio de
Angelis aliena erat a scopo Moysis^ qui erat
rudem populum ad Dei cultum, et ad Messiae
expectationem per res et cseremouias sensibi-
les disponere, altioribus rebus prfetermissis.
Ita significat Cyrillus, libro 2, cont. Julian.,
§ i, vers. Igitur de Mosc, cum sequente.
3. Secunda opinio extreme contraria prcece-
denti. — Secundasententia Imic extremecontra-
riaest^Moysemin illisverbis, in principio crea-
tit Deus ccelum etterram, per se ac immediate
locutum esse de Angelis, illosque solos nomine
coeli significasse, quamvis non sine aliqua me-
taphora per ccelum intelligendo supremum or-
dinem rerum, quibus liic mundus componitur.
Sicut enim unus liomo, qui microcosmos dici-
tur , corpore et spiritu constat , ita mundus
ex rebus spiritualibus et corporalibus compo-
nitur : illae ergo nomine cceli, ha; vero nomine
terra significatse sunt, vel quoad totam earum
existentiam, vel quoad materiam^ ex qua om-
nes corporea? formatee sunt. In qua expositione
posterior pars de nomine terrse postea expen-
detur, quoad priorem vero huc pertinet. Et
approbat illam Augustinus, lib. 12 Confes, ,
cap. 8 et 9, sequitur Gregorius 37, Moral.^
cap. 24, alias 5.
-4. Prima assertio. — Verumtamen sine uUa
dubitatione dicendum est primo Moysem no-
mine coeli non significasse solos Angelos. Hanc
assertionem probant sufficienter, quse, cap. 3
et A, copiose tractata sunt. Estque communis
sententia antiquorum Patrum, praeter citatos
in priori sententia, Dionysius, cap. A, de di-
vin. Nomm., in prima ejus parte, Basilius,
hom. l, Exaemer., et ssepe in sequenti, et
prsesertiminhom. 9, ubi has allegorias, quse
simplicem ac litteralem sensum exckidant,
graviter reprehendit. Unde Gregorius etiam
Nissenus, in principio Exaemer., in eam curam
incumbendum esse dicit , ut vocibus in signi-
ficatione propria fnanentihus , certam rermn
procreationis seriem contemplemur. Eademque
est sententia Ambrosii,toto lib. 1, Exaemer., et
lib. 2, cap. \, et sunt postea secuti Beda, in
Exaemer., initio. Hugode S, Victore, in Eluci-
dat. Gen., cap. 3 et 9, ibidem Glossa^, et mo-
derni expositores communiter, et D. Tliomas,
dicta qusest. 65, 66, 67 et seq. Et scholastici
communiter cum Magistro, in 2, d. 12. Et
fundamentum praicipuum nititur in principio
sumpto ex doctrina ejusdem Augustiui, et ad
35
fidei stabilitatem valde necessario, verba Scrip-
tura3 in proprio sensu esse accipienda, quando
evidens ratio, vel auctoritas ad metaphoram
non compellit, quse regula maxime verum ha-
bet in rebus, quae ad dogmata fidei vel ad his-
torias pertinent, At illa verba, in principio
creatit ccelum et terram, et dogma fidei con-
tinent, et historiam referunt, et nuUa est ratio
inducens, nedum cogens ad metaphoram, auc-
toritas etiam Patrum in propria significatione
verbum illud accipit, Ergo nulla ratione exclu-
dendus est sensus proprius propter metaphori-
cum, Et hanc regulam etiam ad verba Moysis
singulariter applicatam, et subinde totam ra-
tionem a nobis factam confirmant non solum
Basilius, homil. 3 et 9, in Genes., et Beda, et
Hugo de Sancto Victore supra, sed etiam Au-
gustinus, Hb. 8, Gen. ad litter., cap. 1 et 2,
ubi expresse rejicit in liac parte sensus allego-
ricos, quos in aliis hbris de Genesi contra Ma-
nicha30spriusscripserat. Accedit tandem, quod
in aliis locis Scripturse (ut supra etiam notavi)
in propria significatione verba iUa, et no-
men cwli in eis positum explicatur, prsesertim
Psalm. \OV'.Iiutio tu, Domine, terram fmidas-
ti, et opera manuum tuarum sunt codi. Et Ec-
clesia ex eodem loco accipit primum articulum
fidei in Symbolo contentum : Credo in uniim
Deum Patrem omnipottntem creatorem coeli et
terrce, qui sine dubio in verborum proprietate
accipiendus est,
5. Ad Augustinum et Gregorium pro secun-
da opinione citatos. — Quapropter sententia Au-
gustini pie explicanda est, ut in sensu mystico,
non excludendo proprium et litteralem, sit
locutus, Quod multo certius est de Gregorio,
Addendum item est, et pro sequentibus ob-
servandum, Augustinum in his interpretatio-
nibusGenesis magis disputando et inquirendo,
quam asserendo, et veium sensum litteralem
stabiliendo, processisse, ut ipse diserte admo-
nuit, libr, 1 Genes. adlitter., cap, 20 et 21, et
in Imperfect, Genes,, cap 3, ubi lianc ipsam
qugestionem, qviam tractamus, an per coelum
superiores substantiee, et per terram res infe-
riores intelligantur , disputat, et nihil resol-
vit, Quaproter etiam secundum mentem Au-
gustini stabiliendus imprimis est, in illis ver-
bis proprius , et litferalis sensus ; cui deinde
mysticus supperaddi poterit, Unde quod idem
Augustinus, lib, 12 Coufession., cap, 25 et 31,
ait, si plures dantur sensus, qui in se couti-
nent veritatem , non esse temere afiirman-
dum, quid potissimum Moyses senserit, sem-
per iutelligendum est, salva verborum proprie-
36 LIB. I. DE UNIVERSO QTJATENUS A
tate iii aliqno seiisn^ qni simnl , et aliqnid
vernm doceat, et propiietati verborum con-
sentanens sit.
6. Secimda assertio. — Nonest contra Patres
citatos in n.^i. — Secunclo igitur dico, quamvis
expresse Moyses non narraverit per illa verba
Angelornm creationem, nihilominus non om-
nino illam proetermisisse, sed implicite sub
nomine coeli illos comprehendisse. Haic asser-
tio imprimis est conformis Augnstino, locis ci-
tatis, qni nbique in hanc partem inclinat, quod
Angelorum creatr ii i fnerit a Moyse praeter-
missa. Imo, in lib. .e Civit., c. 9, id afiirmat
et probat , quia in •, 2 Gen. dicitur Deus o-e-
quievisse ah omniopere siw, qtiod patrarat.Opus
aiitem (inquit) Dei esse Angelos, hic quideni
licet non prfetermissum, non tamcn evidenter ex-
pressum, sed alibi Jioc Scriptura clarissima
voce testatur, etc. EtGregorins, lib. 32 Moral.,
cap. 9, alias 10, cum sim.ul factum coilum,
terraque descrihltur, simul spirituaUa, atque
corporalia facta esse indicatur. Deinde hoc non
estcontra litterae proprietatem, fatemur enim,
nomine C(xli vernm et corporeum coelnm
Moysem intellexisse, tamen addimus, sub no-
mine illo etiam comprehendisse totum c<ieli
ornatum, qui magna ex parte in habitatoribus
ejns, seu ccelicolis, qni snnt Angeli, consistit.
Qnimodusloqnendinon est metaphoricus, sed
proprius cnm aliqua amplificatione, quiB licet
ahqna ex parte inclndat illam metaplioram
secundum qnam continens pro contento acci-
pitur : niliilomiuus quando ipsum continens
non excluditur, adeo est usitata, ut proprie-
tatem sermonis non excludat. Sic enim fre-
quenter de civitate, vel domo loquimur^ simul
locum et liabitatores compreliendendo. Pra3-
terea hffic assertio nou est contra Patres pro
priori sententia allegatos, illi enim de expressa
narratione creationis Angelorum sufficienter
explicantur. Pra^sertim cum alibi ipsi doceant,
sub illis verbis, Ccelum et terra, multa Moysem
comprehendisse, quse per ipsa verba formali-
ter non exprimuntur. Nam Chrysostomus ait,
in illis primis verbis summatim comprelien-
disse Moysem totins mundi opificium. Qnod
etiam approbat Augustinus, libr. 11, deCivit.,
cap. 33 , Basilius etiam ait Moysem sub no-
mine terree comprehendisse aqnam et aerem,
et sub extremis corporibns comprehendisse
media : ergo eadem ratione dicere et credere
possumus, sub nomine coeli comprehendisse
omnia coelestia, cjuse cum ccelis, et in ccelis
creata sunt, sicut nomine terrse comprehendi
possimt omnia terrestria per propriam crea-
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
tionem facta, ut infra explical)imus. Deniqne
hic optime applicari pos.sunt verbaTertulliani,
libr. contr. Hermogen., cap. 31, qnatenns di-
cit : Novum non est, ut id solum, quod conti-
net, nominetur, quasummale .- i7i isto aiitem in-
telligitur, et quod continetur, qua portionale.
Et ex hoc principio explicat illa verba, rpiam-
vis de Angelis nihil expresse dicat.
7. Nec denique a sacris litteris dissonat. —
Symlolum, NiccBnum capite Firmiter. — Tertio
in hoc sensn videtur in Scriptnra frequenter
vocari Dens creator coeli et terree ; nam per
illa verba intendit Scriptura explicare solum
Deum esse increatum, et reliqua omnia qnse
sunt, ab ipso esse creata. Sic loquitur Panlus,
Actor. 17, Deus, qui fecit mundum, et omnia
quce in eo sunt, hic cceli et terrw cum sit Do-
minus, etc, nbi snb nomine cceli et terrse,
mundum, et omnia, quae in eo suut, de qui-
bns locutns fnerat, comprehendit. Et hic lo-
quendi modus est frequens in Psalmis, in 32:
Verho Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris
ejus omnis virtus eorum ; Psal. 68: Lmdent il-
lum cceli et terra, et Psalm. 88 : Tui sunt cceli
et tua est terra, et quasi explicando illa verba
additur, Orhem terrce et plenitudinem ejus tu
fundasti, et Psalm. 120 : Auxilium a Domino,
qui fecit ccelum et terram. Et similia, quaj op-
time in dicto sensu intellignntnr. Accedit ,
quod in Symbolo Nicseno ita videntur illa ver-
ba, Factorem. cceli et te7'rce, explicari per se-
quentia , visihilium omnium et invislhilium.
Quod ut magis exponeret Concihum Latera-
nense addidit in capite Firmiter: Spiritualiwm
et corporalium. Qui sua omnipotenti virtute
simul ah initio temporis utramque de nihilo
condidit creaturam , etc. Ac deniqueCatechism.
Rom., 1 p., in expositione art. 1 Symboli,
n. 16, dixit : Nomine cceli et terrce quidquid
ccelum e.t terra complectitur, intellige^idum est.
Et num. 17, specialiter declarat Angelos sub
nomine coeli esse comprehensos.
8. Ad principale fundamentum primce opi-
nionis in n. 2. — Ad reliquas congruentias ihi-
dem adductas. — Neqne huic assertioni obstant
motiva prioris sententiee, imo illam confir-
mare possnnt. Nam principale fuudamentum
illius sententiffi probat priaecedeutem coiiclu-
sionem, non tamen huic repuguat, ut jam sa-
tis explicatnm est. Alias vero congrnentice ad
snmmum procedunt de formali, seu expressa
commemoratione Angelorum, de qua illam
senteutiam explicnimus; ad excludendam an-
tem implicitam insinuationem, parnm valeut.
Imo aliqute illarum rationum etiam in priori
CAP. VII. AN AER FUERIT SIMUL CUM COELO CREATUS, ETC.
37
sensii non sunt ad moilnm efficaces : nam licet
Moyses expresse dixisset Denm creasse ccbIos _,
et coelestes spiritns^ non propterea in idolola-
trise pericnlnm popnlnm conjecisset. Qnin po-
tins dicendo illos esse creatos, diceret illos non
esse Deos, necjne latria adorandos, eo vel
maxime qnod panlo post facit mentionem Che-
rubim collocati ante paradisnm, capitul. 3, et
alterins Angeli, qui Agar in via occnrrit, ca-
pitul. 16, etaliornm Angelornm, qni apparne-
runt Abrahie, capitul. 19, et in reliqna parte
ejnsdem libri, et sequentibns Pentatenchi fre-
qnenter de Augelis loquitnr; ergo non prteter-
misit eorum expressam mentionem in priuci-
pio propter pericnhuii, vel incapacitatem po-
puh : nam hsec necessitas non magis in illo
principio, quam paulo post in ilhus hbri lec-
tione cogitari poterat. Quin potins existimo,
antequam Moyses hbrnm Genesis scriberet,
famiharem et vnlgatam fnisse in iho popnlo
notitiam Angelornm ex traditione majorum.
Nam verisimihimum est, qnod sicut ihe popn-
his per traditionem retinebat expectationem
Messia?, necessitatem circumcisionis et simiha,
ita etiam habebat cognitionem phnnum rernm,
qnarnm historiam Moyses in Genesi scribit, ut
peregrinationnm Abrahie, Isaac et Jacob, et
phninm mirabilinm rernra, qnoe ihis accide-
rant. Ergo credibile etiam est, habnisse noti-
tiam Angelorum. Imo fortasse ideo Moyses con-
tentnsfnit, narrando creationem coeh et terrse,
quia sciebat facile intehecturos omnes, nomine
coeh omnes res coelestes sive visibiles, sive in-
visibiles comprehendi, et de Angehs ibi dis-
tinctius non fnisse locutnm, quia tunc ad suum
munns non pertinebat ; sicnt etiam nec de coelo
empyreo expresse, et specifice locutus est. Et
ita responsum est ad secundam confirmatio-
nem, in cap. 4, relictam in fme, num. 14.
CAPUT VII.
UTRTJM AER FUERIT SIMUL CUM CCELO GREATUS, ET
SUB NOMLNE COELI COMPREHENSUS.
1. Cur de elemento ignis specialis qucestio
non proponatur. — Duo puncta in titnlo pro-
posito insinnantur, et breviter tractanda sunt:
nnnm de creatione aeris absohite, et per se
spectata : ahud de narratione ihius in prsedic-
tis verbis Genesis. Qnte dno possnnt etiam de
elemento ignis investigari ; sed id facere omit-
timus, quia noji est tam certnm dari simplex
elementum ignis in propria sphtera, siciU esi
de aere. Et juxta opiuionem asserentem su-
premam regionem aeris attingere nsqne ad
concavnm hiuce, et non dari corpus ignis me-
chum inter huiam et aerem, conseqnenter di-
cendum est nou fnisse creatum elementum
ignis in iUo principio, ac proinde nec sub ihis
verbis esse comprehensum . Nam si creatnni
tnnc esset in proprio loco connaturali, ibi pro-
fecto esset nsqne nunc conservatum, tum quia
elementnm secunchim se totum non corrum-
pitur, tum quia nec a coehs corruptum esset,
nec ab inferioribns elementis, nuhse enim in-
tlnentias, vel alterationes igni contrarioe ad
ihnm locum perveninnt. Neque etiam Deus
solus ilhid destruxisset, alias frnstra ilhid pro-
duxisset ; et ideo non solet Deus sua sponte
destrnere, qna; creavit, sed per causas secnn-
das, quando earnm natnra, etcnrsns idpostu-
lat. Si vero, ut probabilius creditur, elemen-
tum ignis in sua spheera existit, et ad comple-
mentum universi pertinet : eadem ratio de iho
erit, quse de elemeuto aeris, et quee de hoc
dixerimus, facile ad illud applicabnntur, ideo-
qne specialem quecstionem de igne movere ne-
cessarium nou fnit.
2. Prinia sententia negans, et quinam illam
amplectaiitur . — Prima ergo sententiareferri pc?
test, negans elementnm aeris sub propria for-
ma et substantia creatnm esse in illo princi-
pio, vel in verbis illis fuisse comprehensum.
Hanc sententiam potissime docent, qui putant,
in illo primo creationis instanti tantum creasse
Denm materiam primam informem, ex qua
postea coelos, et elementa formavit, Vel, ut alii
dicunt, solum creasse coelum empyreum, et
materiam informem communem, vel creasse
coelnm empyreum cnm elemento proprio ter-
rse, et corpus aIic]nod ac[uenm, vel informe,
quo totum spalinm inter coelum empyrenm, et
terram nniformiter replevit, ex cpio postea
cckIos , et alia elcmenta formavit et distinxit.
De quibus sententiis in sequentibus capitibus
dicturi sumns, ubi fundamenta etiam earum
expendemus : nunc solum juxta illas colligi-
raus, aerera non fnisse in principio creatura,
sed solura raateriara, ex qua posteaproductus
est. At vero etiara stante nostra sententia hac-
tenus fundata, quod in illo instanti facti sunt
omnes orbes coelestes, et supponendo tunc esse
creatavera elementa terrfe et ac[Uffi, quod raox
tractabimns, pote.st quis opinari non fnisse
tuuc creatum eleraentum aeris. Fundameu-
tnmque esse potest proxime positnm, qnod
proprietati verborura standnm est, Moyses au-
tem in illis verbis cfflnm et terram [iroprie
nomiuat, et aquas etiam, ac earum abyssum
38
LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
statim commemorat : aeris autem nullam men-
tionem facit : ergo licet dicamiis^ creatos esse
coelos, et illa duo elementa^ non est^ cur de
aere idem asseramus.
3. Prima asserfdo priori parii tituli respon-
dens. — Nihilominus existimo probabilius, aeris
elementum in suapropria speciC;, ac substantia
perfectum simul cum ccelis creatum esse. Hoec
est communior sententia scholasticorum et
fere modernorum scriptorum. Et sumitur ex
D. Thoma, 1 part., qusest. 66, art. 1, in fine
corporis, et art. 3, in corpore, et aliis locis,
quse in sequenti assertione, et capite sequenti
expendemus. Et sumitur exAugustino^Basilio,
Chrysostomo, et aliis Patribus dicentibus, ma-
tej'iam rerum elementarium a principio fuisse
creatam sub propriis substantiaUbus formis
corporum, ut infra referemus, et intenigendum
esse de formis corporum simplicium ostende-
mus. Est prseterea sententia per se verisimilis,
valdeque probabilis. Tum quia elementum
aeris per se pertinet ad universi integritatem
etcompositionem: docuitautem Deum eodem
et quasi unico momento mundum hunc per-
fectiim producere saltem quoad ea corpora, ex
quibus per se primo, et essentialiter componi-
tur : hoc enim magis ipsius potentiam maui-
festat , suaeque bonitati ei sapientiae satis con-
sentaneum est. Tum etiam, quia integrum
elementum aeris suo modo est incorruptibile
et ingenerabile, ideoque quasi connaturaUter
postulat, suo modo per creationem fieri : omnia
aiitem, quoe per creationem facta sunt, simul
facta sunt, quia cum non prsesuppouant ordine
temporis materiam, ex qua fiant, non postu-
lant inter se successionem in creatione sua;
ideoque fingenda non est sine auctoritate, vel
ratione cogente, quse in prsesenti nulla est, ut
videbimus.
4. Prohatur ex verUs Genesis. — Atque hse
rationes cseteris simplicibus elementis commu-
nes sunt. Specialiter autem probatur assertio
ex verbis Genesis, quibus expHcantur res factae
ante productionem hicis per illa verba, fiat
lux, etc. Nam omnia illa, quae ante hicem facta
sunt, simul in illo momento, de quo dictum
est : In principio creavit Deus, eic, facta sunt :
sed in illis rebus tunc factis comprehenditur
aer : ergo fuit simul creatus cum coelis. Conse-
quentia est evidens. Major autem partim ex
supra dictis, partim ex verbis Genesis constat.
Supra enim ostensum est, ilhid principiu)//,
fuisse temporis initium, et unum indivisibile
instans , in quo simul coelum et terra creata
sunt. Post illam vero cceli et terrse creationem,
nihil denuo Deus produxit, donec dixit, fiat
lux, ut patet ex contextu Genesis, Prius enim
dicitur : In principio creavit Deus ccelurn et
terram, et statim additur : Terra autem erat
inanis, et tenelrce erant super faciem. ahyssi, et
spiritus Domini ferebatur super aquas. Ubi
pondero illa tria verba, erat, erant, ferelatur,
quibus nihil denuo factum asseritur, sed quod
factum fuerat, explicatur. Ergo quidquid sub
illis verbis comprehenditur, per illa prima ver-
ba, in principio, simul factum refertur.
5. Becutida assertio posteriori parti tituli
satisfaciens. — Prohatur primo ex verhis, te-
nebrae erant, etc. — Superest probanda altera
propositio,nimirum sub ilhs verbis elementum
aeris comprehendi. Hoc autem probatur primo
ex illis verbis : Tenebrfe erant super faciem
ahyssi : nomine enim abyssi aquarum profun-
ditas significata est, hoc enim vox illa in omni
proprietate significat, a qua extrahenda, non
est sine causa, juxta regulam in prsecedenti
capite positam. Maxime quia ob hanc causam
fortasse ad hoc declarandum aquarum mentio
statim facta est, dum adjungitur, et spiritus
Domini ferebatur super aquas. Super faciem
autem abyssi, id est, supra convexum aquarum
dicuntur fuisse tenebrae, quse non poterant es-
se, nisi in ahquo corpore diaphano, et capaci
himinis, quo tunc carebat : quod corpus erat
distinctum ab aqua , et illi contiguum , et ideo
dicitur fuisse super faciem abyssi : ilhid ergo
corpus fuit aer. Probatur consequentia, quia
non erat ahquod ex ccehs eethereis usque ad
hmam, quia coelum lunse nunquam fuit proxi-
mum, et contiguum elemento aquee, nec vera,
et propria aqua ad altitudinem coeU pervenit,
infra ut ostendam. Neque etiam ilhid corpus
tenebrosum potuit esse ignis, quia ignis ab
intrinseco in se lucet : ergo non est tenebrosus,
nec esse potest, nisi per miracuhim, qiiod in
prima rerum creatione fingendum est, ut opti-
me docuit Augustinus, Hb. 2 Gen. ad htter. ,
cap. 1, et in sequentibus ssepius repetemus. Si
ergo ignis tunc creatus jam erat. lucidum in
se erat, et non erant in eo tenebrse : erant ergo
in aere. Eo vel maxime quod ignis etiam co-
gitari rationabihter non potest creatus super
faciem aquse, proximeque illi contiguus, cum
hoc non sit ifii naturale. Recte ergo ex verbis
illis colhgimus, iUas tenebras fuisse in aere,
atque ita jam tunc aerem simul cum superio-
ribus coeUs creatum.
6. Secundo prohatur exponendo alia spiri-
tus Domini, etc. — Prima expositio Cajetani
rejicitur. — JSecunda quoque expositio uEgidii
CAP. VII. AN AER FUERIT SIMUL CUM C(ELO CREATUS, ETC.
39
exploditUT. — Terlia etiarn Clirysostomi non
satisfacit. — Secuudo id probamus ex verbis
illiS;, sjnritus Domini ferehatur snper aquas,
quee quidem verba varias habent expositiones^
quas breviter perstringam. Prima est Cajetani
exponentis de Angelis moventibus ccelos; quam
ut novam et peregrinam merito impugnant
Pererius et Ascanius. Eademque ratio est de
opinione ^Egidii, in 1, dist. \ 2, queest. 2^ art. 3,
ad ejus argumenta , qui dixit motum coelorum
in principio non fuisse factum per Angelos^
sed a Deo immediate^ et Deum ut motorem
ccelorum fuisse spiritum^ qui ferebatur super
aquaS; quia movendo coelum^ ferebat cum illo,
et rotabat aquas. Quoe sententia et cum eadeni
improprietate exponit verba Scripturas^ et fal-
sum fundamentum supponit de primo motore
cceli^ ut infra dicam. Et praeterea falso fingit ,
per motum coeli commotas fuisse aquas, quia
ille motus non erat velocior , quam nunc sit :
nunc autem motus raptus infra supremam re-
gionem aeris non descendit. Tertia expositio
ex Clirysostomo, homil. 3, qui per spiritum
intelligit vim cpiamdam inditam aquis divinam
et effectricem rerum ex aqua generandarum.
Quam Pereira inter duas litterales secundo lo-
co ponit, et Augustinus infra citandus eam non
rejicit. Mihi vero placere non potest, tum quia
in Seriptura per spiritum Domini nuncpiam
significatur aliqua vis similis, nisi quando ali-
qua virtus creata Spiritu sancto attributa
personee, aut rei, de qua est sermo, infundi-
tur, ut Judic. ^, dicitiu' spiritus Domini ir-
ruisse in Sansonem, vel in ahos, i, Reg. 11,
4. Reg. 2j Act. 8, etc. At in preesenti non vi-
deo, quo fundamento asseratur talis vis indita
aquis : nam id supernaturale opus esset, et
miraculosum, quod in naturee ipsius institu-
tione fingendum non est sine fundamento :
tum etiam, quia illo modo etiam spiritus Do-
mini ferretur super terram : cur enim magis
aquis esse indita virtus ad generanda ea, quse
ex aqua facta sunt, quam terrse, vel etiam aeri
ad generanda ea, quee ex ipsis facta sunt.
7. Quarta expositio non contemnenda. —
Quarta expositio est, ut per spiritum Dei ipse
Spiritus sanctus significetur , de quo dictum
sit, quod ferebatur super aquas, quia ilHs as-
sistebat, ut ex illis csetera perficeret : vel quia
illas fovebat et conservabat. Sic exponunt
Augustinus, in Imperfect. Gen., c. 4, et hb. i,
Gen. adlitter., cap. 1, et Tertulhanus, lib. de
Baptism., cap. 3, laudat enim aquam, quod in
principio fuerlt divini spiritus sedes , et idem
repetit^ c. 4 et 5^ et Hieronymus^ epist. 73^ ad
Ocean., et hanc magis probant Ambrosius et
Diodorus ibi, et solum tradit Albinus, q. in
Gen., qusest. 29, Beda in Exaemer., Origenes,
Rupertus et alii, qiios latissime refert As''anius
Martinengo in sua glossa magna, et illam pro
viribus probat, ac defendit. Prsetermissis vero
conjecturis, et congruentiis , htterale (ut sic
dicam) fundamentum est, quia non dicitur
simphciter spiritus, sed cum addito Domini,
vel Dei , significationem extollente, et quasi
determinante ad spiritum divinum significan-
dum, juxta illud Isai. Tl : Requiescet super eum
spiritus Domini,et cap. 40: Quis adjuvit spiri-
tum Domini ? et cap. 40 : Spiritus Donini su-
per me. Denique non parura auctoritatis huic
expositioni ex usu Ecclesite accrescit, quando-
quidem in fontium benedictione illa usa est,
dicens : Tu super aquas futurus eas ferelaris.
Et iterum : Deus, cujus Spiritus super aquas
inter ipsa mundi primordia ferebatur, ut jam
tum virtutem sanctificationis aquarum natura
conciperet.
8. Quinta expositio . — Nihilominus estquinta
expositio , quae existimat verba illa de aeris
elemento esse intelligenda, ut exponunt Ter-
tullianus, contr, Hermogen., cap. 31 et 32, et
Theodoretus, q. 8, in Gen., et Diodorus, hanc
ut litteraleni admittit. Et Origenes, I. 1, Pe-
riar. , c. 3, priorem expositionem dicit esse
juxta sensum spiritualem, hancvero sentit esse
juxta historiam. Et eamdem refert, et non re-
jicit, licet aliis non praeferat, Basilius, homil.
2, Exaemer. ; Augustinus item in Imperfect.
Gen., cap. 4, hanc expositionem ultimo loco
ponit, et cseteras illi non praefert, et Anastasius
Syuaita, lib. 1 Exaemer. , cum hanc exposi-
tionem posuisset. Hcec (inquit) est congruenter
litterce Mosaicce, quod ad ipsam attinet Jiisto-
riam. Athanasius etiam,q. 81,qu8e estsecunda
veteris Testamenti, hanc expositiouem prsece-
dentis preefert. Majori exaggeratione id facit
Procopius in Gen. et placuit etiam Abulensi
et Oleastro. Et ex modernis illam litteralem
appellat ibi Pererius et praecedentem tantum
mysticam, quod etiam sentit Vasquez, 1 part. ,
disp. 108, c. 2. At Ludovicus Stella, in Gen.,
utramque litteralem admittit.
9. Proiatur. — Potest autem probari primo
destruendo fundamentum contrarise senten-
tiai, nam etiam aer, aut ventus solet in Scrip-
tura vocari spiritus Domini, Isa. 40: Exsicca-
tum est f(xnum, et aritit flos, quia spiritus Do-
mini sufflavit in eo. Et cap. 59 : Quasi fiuvius
violentus, quem spiritus Doniini cogit. Et Psal.
147 : Flavit spirltus ejus (id est, Domini) et
40 LID I. DE UNIVERSO QUATENUS A
/luentaqiue. Itaque nomeii spiritus non solum
absolute, sed etiam cum illa adjectione signi-
ficare solet in Scriptura aerem, aut ventum.
Dicitur autem Domini, vel tjuia magnus^ per-
fectns^ aut velieraens^ sicnt dicitur mons Dei :
vel quia a Deo factus et conservatus. Si enim
s[)iritus malus, qui vexabat Saul^ dicitur spiri-
tus Dei et Domini, \. Reg. 16 , quia non sine
speciali Dei ordinatione . aut permissione illum
vexabat, cur non poterit aer in priiicipio crea-
tus a Deo, ut terram circumdaret, et suo mode
foveret, spiritus Domini appellari ? Deinde hspc
significatio s^nritus in illo loco est aptissima
ad rem, de qua ibi agitur, narrat enim Moyscs
initia creationis mundi, et statim explicat dis-
positionem, in qua esse coepit, et corpora, qui-
bus statim compositus fuit, et praeter coelos
commemorat terram et aquas , quibus tege-
batur, additque statim spiritum circumdantem
aquam : ergo aptissime intelligitur, nomine
spiritus aerem significasse, qui et corpus est ad
mundi hujus complementum, et integritatem
necessarium , et naturaliter super aquam lo-
cum, et situm postulat. Accedit tertio, quod
Spiritus sanclus commemoratio nec erat tunc
ilii loco adeo necessaria, vel opportuna secun-
dum htteree et historise consecutionem. Nec
potest conveniens ratio reddi, cur magis dictus
fuerit Spiritus sanctus ferri super aquas, quam
super terram, vel coelos, nisi valde metaplio-
rice aquas interpretando , quod a sensu litte-
rah alienum est, ut supra ostendi. Assumptum
probatur, tum ex usu fere omnium auctorum,
qui illam expositionem sequuntur, qui conse-
qu(;uter per aquas exponunt totam materiam
informem, vel quid simile, ut videre hcet iu
Angustino, et ahis : tum etiam ratioue, quia
Spiritus sanctus non magis fovebat, et conser-
vabat aquas, vel eis assistebat ad res ahas ex
ihis producendas, quam terram conservaret :
sive assistebat, aut suo modo ccehs ut eos or-
uaret, et vim influendi, et producendi tri-
bueret.
10. Discutitur significatio vcrM ferebatur,
quod contra quintam expositionem oJjjici solet.
— Tandem nihil est , quod in ilhs verbis, vel
contextu huic iuterpretationirepugnet. Sohmi
enim olijici solet aut adjectio illa Dei, vel Do-
mini, cui jam responsum est : aut verbum fe-
relatur, quod non potest cum proprietate aeri
accommodari. Ilhid enim verbum proprie mo-
tum localem significat , non potuit autem aer
tunc jam moveri. Primo quia nulla potest as-
signari causa tahs motus. Aer enim non move-
tur ju la-o proprio ab iutriuseco^ sed uaturale
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
ilh est ibi quiescere : unde moveri tunc intra
eumdem locum, prfeternaturale esset, et ab
extrinseca causa fieri deberet : nec potest aha
excogitari nisi Deus, vel aliquis Angelus jussu
ejus. Nam primum mobile nondum movebatur,
ut secum aerem raperet ac moveret : praster-
quam quod raptus ihe non transcendit primam
regionem aeris, quod non satis esset : ut dice-
retur aer ferri super aquas, vel super facies
aquarum, ut alii legunt. Attribuere autem
hiuic motum ipsi Deo moventi per se, vel per
Angelum, non videtur verisimile, quia esset
motus preeternaturalis secundum uaturam par-
ticularem aeris , et ad constitntionera mundi ,
seu naturse universalis erat iuutilis. Prior pars
patet , quia neque ad aquarum conservatio-
nem, neque ad foecuuflatiouem erat utile, quia
nulla virtus, vel qualitas in aquis per illum
motum producta cum fundamento cogitaripo-
test, vel si aliqua esset, maxime calor, qui
aquaj potius coutrarius est, quam illa conser-
vans. Unde naturaliter aqua iu suo naturali
loco sub aere quiescente raelius conservatur.
Altera vero pars de uatura universali patet,
quia tuuc nondum coeperat Deus mundum dis-
ponere in ordine ad hominum habitationem ,
etcommoditatem,alioruraque mixtorum gene-
rationem : unde augetur difficultas, quia iUa
verba, terra autem erat ina^iis et vacua, usque
ad ea, quoe tractamus, et spiritus Domini fere-
latur supcr aquas, omuia referuntur ad illud
principium, et primum instans, in quo Deus
fecit coelum et terrara, ut uotavimus, iu illo
autera moraento non poterat aer localiter rao-
veri, aut ferri, ut constat : ergo non potest de
aere proprio verificari.
11. Prima solutio ohjectionis prcedictcejuxta
Oleastrumet Pererium. — Impugnatur tamen so-
lutio. — Hsec vero difficultas duobus raodissol-
vitur : Prior est aerera fuisse tunc motura lo-
caliter ex ordinatione divina, vel motu vehe-
menti et forti : vel motu levi et suavi , juxta
diversas rationes illius motus, quee excogitari
possunt. Priorem modum tradit Oleaster, et
uon disseutit Pererius. Rationemque illius agi-
tationis reddunt, quia aquas erant statira exsic-
candffi a terra, ventura, seu motura ad hoc
fuisse immissum a Deo, ut coactis in unum
locum aquis, terra exsiccaretur. Sed hoc vo-
luntarium et difficile videtur : quia quod Deus
fuerit usus ministerio venti, vel commotione
aeris ad discooperiendam terram, et cogendas
aquasin locum uuum, Scriptura nou loquitur:
imo solo jussu Dei factum esse illis veibis si-
gnificat : Dixit vero Deus : Cougregentur aquie,
CAP. VII. AN AER FUERIT SIMUL CUM COELO CREATUS, ETC.
41
quce suh ccelo s%mt, in locum, etappaoxat arida,
et factum est ita. Nec aeris agitatio erat ac-
commodatum icstrumentum ad hujusmodi ef-
fectura : oportebat enim in terra ipsa concavum
locum efficere, et quasi efFoderc, in quo posset
tanta multitudo aquarum recipi^ qui locus per
aeris commotionem sine magno miraculo fieri
non poterat : sed virtute divina et imperio
factus est, et fortasse tam accommodatC;, ut
statim aquffi ex aliqua parte naturali impetu
in illum defluerent, et consequenter alia ex
parte appareret arida. Dicunt saltem ad exsic-
candam terram, quee segregatis aquis lutulenta,
et coenosa remanserant, fuisse motum aeris ac-
commodatum. Et afferunt exempla de tem-
pore diluvii, et de transitu Israel per mare ru-
hrum, etc. Sedfortasse in illo principio raundi
hoc non fuit necessariura, quia verisimile est^
elementa aqute et terraj tunc fuisse purissima ,
et in tali proportione, ac dispositione esse a
Deo condita, ut unura in aliud non ageret se-
cundum partes propinquas, neque etiam aqua
ulfra superficiem terrse penetraret, ideoque nec
hitulentam, nec coenosara illara relinqueret.
Ac subinde fieri potuit, ut remota omnino aqua
per motura localem, et in locum maris projecta
statim terra sicca, et arida apparuerit. Et quod
caput est, etiamsi per motum aeris haic facta
fuerint, non sunt tamen facta usque ad tertium
diem : ad quid ergo motus ille aeris velieraens
ante primum diem^ et ante effectionem firma-
menti incepisset.
■12. S ecuncla aliorum solutio minime satisfa-
ciens. — Alii ergo dicunt illum motum tenuem
aspirationem ad modum suavisaursefnisse, so-
him que a Deo excitatum esse, ut aer,qui mi-
nus estsensibiUs, seu tangibilis, quam aqua, vel
terra , sensu esset perceptibihor. Quaj ratio
mihi non satisfacit, quia non oportebat tuuc
aerem fieri sensibilem tactiti, raagis quara vi-
sui : sicut ergo erat tenebrosus, ita poterat esse
quietuS;, quia nemo tunc erat, qui altero ex
illis sensibus posset ilhim percipere. Unde hcet
facile credam^ potuisse Deura tunc movere ae-
rem, et hunc posteriorem modum esse magis
plausibilera : niliilominus fateor, me uuUara
sufficientem causam, vel rationem illius motus
invenire : sed si Deus id fecit, propter occuhas
rationes piovidentiai suae fecisse credendus est.
Et iho motu admisso, consequenter dicendum
est, ante initiura primi diei, aliquod tempus
prsecessisse, in quo aer ille moveri potuerit :
quod etiam minus mihi probatur, ut in hbro
sequenti, capite primo et secundo dicara.
13. Facilior solutio seu interpretatio verbi
ferebatur. — Propriam auctoris interpretamen-
tmn. — Facihor ergo interpretatio est, licet
verba illa de aere intehigaraus, non cogi nos
ad interpretandura verbum fertur demotu lo-
cali, quia non semper hoc significat in com-
muni Latinorum usu, et certe nulla ex aliis
expositionibus de motu locah verlium illud
interpretatur, quia nec Spiritus sanctus po-
tuit localiter raoveri, nec virtus, si qua est in-
dita aquis, locahter mota est, aut movebat
aquas. Ut omittam , docuisse Hieronymura,
verbum Hebraicum ilh respondeus^ non signi-
ficare locahter ferri, sed fotere, vel incubare ;
unde Tlieodoretus, dictaq. 8^ dicens : Vert)mn
ferebatur, suhstantiam aeris mobitem incUcat,
significat^ verbura ihud non significare actua-
lera motum, sed naturam aeris, quse est, ut
circa inferiora corpora feratur et agitetur.
Addi etiara potest Augustinum et alios juxta
Septuaginta ibi uti verbo superferencli, unde
optime verti posset : Spiritus Domini super-
ferebatur aquis, verbum autem superferor non
semper significat motum tendendi supra : sed
naturam postulantem superiorera locura, vel
situra rei, cui competit esse in superiori loco,
et ita superferri aquis, vel ferri super aquas,
niliil aliud denotat, quam quod aer esset su-
per aquas^ et circuradaret iUas, quia natura
sua hunc locum petit. In qua verbi interpre-
tatione vel nuha est raetaphora, vel si qua est^
est tam usitata, ut tanquam propria haberi
possit. Denique adjungo verbum in Hebrffio
non esse mere passivum^, sed activum simulj
ita ut exponi possit ferehatur, id est, ferebat
se, non se movendo, sed quasi portando, et
seipsura super aquas sustinendo : nara hoc
etiam verbum fero , interdum significat, et
potuit per facilemj et notara translationem ad
id significandum accommodari. Omnibus ergo
pensatis, adeo verisimile est, hunc esse httera-
lem sensura, ut non possit excludi, etiarasi
prsecedens admittendus sit, vel ut simul litte-
ralis, vel saltem ut mysticus a Spiritu sancto
intentus. Hoc autem satis est, ut ex illo loco
confirmatum maneat, aerem cura coelo, et
terra simul esse productum.
'!4. Tertiaassertio pro eacleynposteriorijmrte
tituli. — Unde consequenter in secundo puncto
dicimus, probabilius uobis videri, in ihisprimis
verbis : In principio creavit Deus coslum, etc,
elementum aeris sub nomine cceli esse compre-
hensum. Hujus sententise palronum habemus
D. Tliomas, 1 p., quajst. 66, art. i, ubi in fine
corporis sic inquit : Cuni prcemisisset (Moyses)
duas naiuras creatas, scilicet ccjelum et terram,
42
LIB. t. DE UNIVERSO QUATENLS A DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
informitatem cceli expressit per Jioc, qiiod dixit,
teveirce erant super faciem ahyssi secundum
giiod sul cmlo aer etiam includitur. Idemliabet
Strabo in glos.sa ordinaria licet varie loquatur.
Probatur au tem hoc modo, quia quod aer sub il-
lis verbisfuerit comprehensuS; ex dictis constat^
docentque Ba.siniis^ Theodoretus, multique alii
Patres, multo autem congruentius sub nomine
coeli, quam sub nomine terree includi intelligi-
tur : ergo ita intelligendum est. Consequentia
patet, quia necesse est sub altero illorum ter-
minorum includi, cum ahus in ea oratione non
sit. Quod si quis dicat sub neutro per se, sed
sub utroque comprehendi, quia sub extremis
intelHguntur media : licet hoc facile sustineri
posset, magis taraen est confusum et imphci-
tum ; et ideo melius sub aliqua determinata
voce comprehendi debet, si commode fieri po-
test. Probatur ergo minor, quia cum aer sit
valde disjunctus a terra,et immixtus illi saltera
visibiliter^ non solet corarauni usu aer noraine
terrse comprehendi. At vero nomine coeli usi-
tatissiraum esse etiam in Scriptura significari
aerem, vulgare, ac notum est, et in illomet
cap. i, Gen.,interdum aer coehim vocatur, ut
in sequentibus videbimus, et praiterea vox He-
brsea Qi^U7 samaim, quee coelos proprie si-
gnificat, totara lianc congeriera corporum dia-
phanorum, quse est supra uos, coraprehendit,
et noraine coeli quasi collectiva significatione,
a vulgato interprete significata (^st. Ergo opti-
raa, et propria significatione aer sub nomine
coeU comprehenditur; unde consequenter com-
prehendetur etiam ignis si in sua sphoera exi-
stit. Neque circa hoc novadifficultas occurrit :
nam licet ahi sentiant, nihil afFerunt, quod no-
vam responsionem postulet.
CAPUT VIII.
UTRUM IN PRINGIPIO TEMPORIS SIMUL CUM GCELO ELE-
MENTA TERRiE ET AQU^ GREATA SINT.
Hactenus de superioribus partibus, et cor-
poribus, quibus liic mundus priraario constat,
diximus, et consequenter priraa illa verba : In
principio creavit Deus ccelum , exposuiraus.
Nunc de inferioribus corporibus, et consequen-
ter de altera particula, et terram, dicendura
superest.
\ . Prima sententia principalis negans, ac
adeo astruens nomine terrce solum intelligi
materiam informem.. — In prcedicta sententla
quidmatericB vocaiulo apud Augustinum inteo'-
dum accipi videatur. — Proxima materice de-
claratio non placet. — Priraura ergo tractanda
est hoc loco sententia, quse negat, elementum
terrse sub propria forma in illo teraporis prin-
cipio fuisse creatura : quaj consequenter norai-
ne terra nonelemeutura aliquod,sed materiam
informera, ex qua caetera corpora postea crea-
ta sunt, interpretatur. In quo dicendi raodo
suntvariae opiniones, quse licet in priori parte
negante conveniant, in posteriori de materia
informi diversis raodis illara declarant, tam
quoad substantiam ipsius raaterise, quara quo-
ad modum informationis ejus. Nam de sub-
stantia materise informis est prima opinio di-
cens totara raateriam omnium corporura tam
coelestiura, quara terrestriura, et tara simpli-
ciura, quara raixtorum prius creatam fuisse
informem, et illam iion tantum terrffi, sed e-
tiam coeli nomine significatara fuisse, quia ex
illa forraandi postea erant coeli et terra, non
quia statim sub propriis forrais fuerint creata.
Hanc sententiara solus fere Augustinus propo-
suit, lib. 1, de Gen. cont. Manich., cap. 7, et
nou rejicit. Videtur taraen inquirendo potius
quam aflii^mando eain commeraorasse. Aliis
vero locis dixit quidem in illo principio ex
corporibus solara raateriarainforraera omnium
illorum fuisse productam, et illaratotara esse
significatara noraine terrce, et noraine coeli an-
gelicain naturara fuisse significatara. Sedutro-
que modo interpretatio illa est durissiraa et
rainirae recipienda. Et quia de translatione no-
rainis coeli ad significandos Angelos dictura
jam est, addeudum superest, magisiuusitatam
esse translationem ejusdem nominis coeli ad
materiara inforraera significandara, tum quia
in Scriptura nullura siraile exemplura repe-
rietur. Irao quotiesin ea Deus laudatur et raa-
gnificatur, quod creator coeli et terree sit, no-
mine coeli significatur verum coelum, et tota
hcec raachina superior, qute horaiues in adrai-
rationera et raaguara Eestimationem artificis
sui rapit. Tum etiam, quia coeli nou sunt facti
ex prEejacente raateria, ut probatum est, sed
ex nihilo, ut dicitur 2, Machab. 7 : Peto nate
^U aspicias ccelum et tcrram, et intelligas, quia
ex niliilo fecit illa Deus. Ex quo loco etiam
convinci potest, terrae noraine significaii sub-
stantiara a coelodistinctara, nou ex preejacente
materia, sed ex nihilo creatara. Video respon-
deri posse ex Augustino heec omnia dici creata
ex nihilo, quia materia ipsa ex nihilo facta est
ab eodem artifice, qui ex illa cffitera forraavit.
Sed licet ha?c doctrina locura habeat in raixtis,
non taraen in elemeutis, ut jam dicam, muUo-
que minus in coelis, ut supra probatum est.
CAP. VIII. AN IN PRINCIPIO TEMPORIS
2. Materiam prceclictam strictus aliquanto
declarant alii. — Rejiciuntur tamen. — Secunda
opinio in hoc cum prsecedenti convenit^ quod
existimat^ totam materiam inferiorum corpo-
rum et co3lorum mobilium prius fuisse infor-
mem productam, excipit tamen solum empy-
reum coelum, in quo a praecedenti opinione
differt^ et consequenter etiam dissentit in in-
terpretatione verborum Genesis quoad signifi-
cationem nominis coeli : negat enim significare
materiam informem^, sed ccBhim empyreum
omnino formatum et perfectum. Gonsentit
tamen in expositione nominis terrse quoad hoc^
ut non significet verum terrse elementum^ sed
totam materiam informem, ex qua cseteri coe-
U et elementa , et rehqua omnia corpora for-
mata sunt, etquoad cffilos habet fundamentum
supra tractatum, cap, 2, quoad inferiora vero
corpora habet fundamentum commune cum
sequenti sententia. Hsec vero opinio quoad
priorem partem de cceHs mobihbus in discursu
praicedentium capitum satis refutata est, et a
fortiori refehetur per ea^ quse de ahera parte
corporum inferiorum, et de propria significa-
tione nominis terra in dictis verbis Genesis
contra sequentem sententiam dicemus ; nam
quoad hoc communis est causa^ et ratio ihius,
et hujuSj ac prsecedentis opinionis. Sohim po-
test speciahter impugnari hfec sententia juxta
opiniones magis iii philosophia receptas^ quod
coeh sunt ab intrinseco incorruptibiles, et ha-
bent materiam diversae rationis a materia ho-
rum inferiorum ; sed hsec non sunt tam certa,
quin negari facile possent, si ahquid confor-
mius Scripturse. cogeret: cum autem nihil tale
inveniatur, non est^ cur receptas philosopho-
rum sententias, et pra;sertim iham, quae est
de incoruptibihtate coelorum , rehnquamus.
Nam altera retenta posset ahquis dicere, ma-
teriara informem prius creatam non fuisse
uniformem (ut sic dicam) seu ejusdem ratio-
nis, sed aheram ad coelos condendos, alteram
ad inferiora corpora producenda. Hoc tamen
nec cum fundamento diceretur, nec conse-
quenter^ quia si coehim est incorruptibilej et
habet materiam suse forma^ additam : vel non
potest sine tah forma produci, vel non sine
magno miraculo^ etcontra, vel supra naturam
tahs substantiee. Ponere autem taha miracula
in prima rerum creatione, sine revelatione,
prseter omnem rationem est, ut seepe cum
Augustino, hb. 2, de Genes. ad htter^ cap. \,
diximus et dicemus .
3. Tandem alii materve vocaljulum magis
adhuc restringunt. — Tertia ergo opiiiio est,
SIMUL CUM CQELO ELEMENTA, ETC. 43
quse nomine terrse inteUigendam putat mate-
riam informem omnium rerum generabihum
et corruptibiUum , et consequenter omnium
subhmarium, qufe etiam ex parte est contra-
ria his, quee diximus, scihcet, quoad elemen-
ta ignis et aeris , nam ex eadem materia,
qua res ahse inferiores constant : et ex hac
parte sufficiunt, quae ex dictis in capite prsece-
denti coUigi possunt : nunc vero quoad aUas
partes de elemento terree et aquse tractanda
est. Hanc sententiam tenuit Philastrius , hb.
deHseresib., cap. 47, cum tanta exaggeratione,
ut inter hsereses ponat opinionem, quoe prseter
hanc terram elementarem aUam non agno-
scit, quce veluii matrix est omniimi rerum, tmi-
versaque continet, quce qtmsi Hyle, id est, ma-
teria reperitur in Scripturis, quce est invisihiUs
et incomposita quw a Deo facta est in primo
die, etc. Tenet etiam Abulensis, in Genes., et
aUqui scholastici infra citandi. Fundantur in
Uttera Genesis, videUcet, Terra autem erat
inanis et vacua, ubi Septuaginta legunt : Terra
autem erat invisiMlis et incomposita, nam per
haec significatur informitas materise, quse per
se spectata merito invisibihs dicitur, quia per
se cognosci non potest, sed per analogiam ad
materiam artificiahum rerum, ut Aristoteles
4, Physicor., dixit, vel aduUerina cognitione,
sicut dixit Plato in Timao. Dicitur etiam in-
composita, vel quia simpUcissima est, vel quia
est informls et inordinata, ut legit Augustinus,
in Imperfect. Gen., cap. 4. Confirmatur autem
hic locus, ejusque interpretatio ex aUo testi-
monio Sapient. 11, ubi Deo dicitur: Omnipo-
tens, manus tua creavit oriem terrarum ex ma-
teria invisa, ubi aperte est sermo de orbe
subUmari, hic enim dicitur proprie orbis ter-
rarum, ut distinguatur a coelesti^ et cum hic
orbis dicitur creatus ex materia invisa, aperte
significatur materiam invisam, id est, infor-
mem suppositam fuisse hujus orbis creationi,
id est, formationi et productioni per divi-
nam omnipotentiam factae , ac proinde ma-
teriam prius creatam fuisse informem, quia
non poterat, nisi per creationem existere, et
inhoc sensu videtur dixissePauhis ad Hebrseos,
undecimo: Fide aptata esse swcula verbo Dei,
ut ex invisiMlilms, visibilia fierent.
4. Confectarium prcedictorum auctorum. —
Atque hinc inferunt eamdem rem esse , quse
in principio Genesis prius vocatur terra, et
postea aqua, et al)yssus, in iUis verbis : Terra
autem erat inanis et vacua , et tenelrce erant
super faciem ahyssi,et spiritus Donmii fereha-
tur super aquas. Quia cum omuia illa dicantur
44 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
de te.rra^ qnae in prinoipio creata est a coelo
distincta, et in illa terra non fuerit, nisi unica
simplex materia informis, necesse est, ut de
illa eadem materia omnia illa verba dicta in-
telligantur : ergo illa una res tribus illis nomi-
nibus significata est. Appellata est autem terra,
quia sicut elernentum terrse subest formis om-
nibus, et est imperfectior illis.^^fwa vero dicta
est, quia sicut aqua est raaxime transmutabilis
in varias formas et figuras, ita materia aptis-
sima est, ut secundum diversas formas trans-
mutetur et formetur. Denique vocata est ahys-
sns,G^\\'di sicut abyssus tenebrosa impenetrabi-
lis visu est,ita materia de se impenetrabilis, seu
incognoseibilis est, ingenio praijsertim humano.
Ita fere refert D. Thomas, 1 part., qusest. 66,
art. i, ad 12, ex Augustino, Hb. \, de Genes.,
eont. Manich., cap. 5 et 7.
5. Rursus in prwdicta sentcntia principali,
quo pacto nonniilli informitatem materia^ expo-
nant. — Hee sunt opiniones de substantia (ut
ita dicara) illins terr^e, quia in principio facta
est. De informitate autem ejnstres etiam sunt
opiniones. Priraa dicit fnisse materiam omni
forma substant.'ali carentem cura sola quauti-
tate absque alio accidente rcaliter a quantitate
distincto, quod addo propter iigurara, quam
hsec opinio in materia adraittit saltem per pro-
portionem adcorpus, in ([uo continebatur. Hccc
opinio communiter tribuitur Marsilio, in 2,
qusest 8, sirt. 2,in tertia ejus parte. Ille autera
niliil satis aflirmat , nara prius ait potuisse
Deum materiam in eo statu creare, nescire
antem se, an ita fecerit, quia nec ex Scriptura,
ncc ex ratione satis convinci potest. Deinde
vero in prima conclusione ait, satis probabile
esse, ita factnra esse. Fundatur, quia potuit
fieri, et Sanctiita videntur Scripturam expone-
re, citatque Augustinum, lib. i, de Genesi,
contra Manicha?os, c. 7, Ambrosiura et Bedam
in illa verba: Spiritus Domini ferehatur super
aqnas. Et addit rationem, quia si tunc esset
formata propriis formis elementorum, non es-
set confusa, nec dici posset cliaos, vel quid si-
mile, sed esset distincta et ordinata, quod non
consonat verbis Genesis. At postea concludit,
se nihil asserere, seddubium manere ; sic etiara
Gabriel, in 2, d. 12, qusest. 1, art. 3, in ultimis
fere verbis tractans qnaestionem lianc, et inter
alios referens hunc modum, conclndit : Hcec
Qynnia possihilia fncre apud Deum. Quid autem
horum factum sit, ipse novit, qui fecit. Pro liac
vero senteutia refert Angnstiiumi ,1. 12 Con-
fess., cap. 3, dicentera, quod priusquam Deus
hanc materiam formaret, non erat aliquid, nou
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
figura, non color, non corpus, non spiritus, neij
tamen omnino nihil.
6. Quo pacto dActam informitatem hiterpre-
tetur Ahulensis. — Secunda opinio de hac in-
formitate est, quod non fuerit per carentiam
oranis formce substantialis, quia licet materia
caruerit tuncformis substantialib^is quoad spe-
cificam rationem earum, et consequenter etiam
formis accidentaiibus, quai tales formas con-
sequuntur : nihilorainus habuit forraam com-
munem substantialem corporeitatis, ac subinde
quantitatera sine alia puh-liritudine, aut per-
fectione. Hanc opinionem tenet Abulensis, et
illam tribuit Beda^ et Straboni , quibns etiam
Lyra illam tribuit, et aUi Hugonem allegant.
Sed oppositum in eis invenio, ut dicam. Sup-
ponitque distinctionem formee corporis gene-
ralem ab specificis. Qna distinctioue supposita
opus minus monstruosum, et miraculosum
astrnit. Loquiturque consequenter, qui in aliis
fnudamentis, et expositionibns verborum Ge-
uesis cum praecedenti opinione conveuit.
7. Vltimo alii de informitate accidentali
interpretantur. — Tertia vero opinio est, hanc
inforraitatem esse accidentalem, de qua infra
dicetur. Nunc solum referara opinionem ali-
qnorum, qui licet elementa cum propriis for-
mis substantialibus creata esse confiteantur,
inforraitatem in hoc ponunt, quia non fuerunt
locis distincta, sed ita inter se secundum mini-
mas quasdam particulas permixta, ut discerni
non possint, sicut in coeno, ethito terra, aqua,
et aer confu.sa inveniuntur, et congeriem illam
horum elementorum, praBsertim aqua^, etter-
rffi volunt, nomine terra^ prius in dictis verbis,
et postea in sequentibus nomine aquarum esse
siguificatam, et eamdem vocant raateriara in-
visam, seu informem, ex qua hic mundus fac-
tus esse dicitnr, illamque permixUonem, et
partiura divisionem infurraitatem illius mate-
riffi esse dicunt, quia in illa erant elementa
confusa et invisa, cum visn distiugui non pos-
sent. Hanc senteutiam refert, et ut probabilem
sustinet Marsihus supra, earaque jNIagistro tri-
buit, in 2, d. 12, cap. 5 et 6. Qui perraixtio-
nem illam non in terra, sed in tribus aliis ele-
mentis, qua; facilius dividi, et permisceri pos-
snnt, ponere videtnr. Eugubinus vero, lib. 7,
de-peren. Philos., cap. 9, et iu Cosmopajia in
Gen., in terra et aqna illam permixtionem et
informitatem prEecipue ponit.
8. Suppositio bimemhris pro staiuenda vera
resolulione hujus capHis. — Prolatur prius
memlniiVL. — A-d explicandam sententiam ,
quam probabiliorem veramque esse existima-
CAP. VIII. AN IN PRINCiPIO TEMPOBtS
miis, siipponimiis primo, materiam primam^
qnse est cssentialis pars substautiee corporeee^
a Deo esse crcatam ex niliilo in illo primo mo-
mento^ in quo coelum et terram^, id est^ mun-
dum creavit, et non antea. Hoc totum funda-
mentum de fide est, et imprimis materiam
esse productam a Deo^ quasi per se notum in
fide catholica est. Docemur enim in Symbolo,
Deum esse creatorem omnium^ visibilium et
invisibilinm. Quorum verborum catholicus
sensus est, non tantum quod Deus sohis sit
creator^ ac subinde solus sit auctor omniiun,
quae per creationem facta sunt, sed etiam quod
quidquid extra Deum est, ab ipso eifective
prodnctum est, vel immediate ex nihilo, vel
ex ahquo subjecto, quod Deus fecerit ex nihi-
lo, et hic est comniunis sensus Ecclesio3, et
Patrum onniinm passim, quos proinde in par-
ticnlari referre, non estnecesse. Materiaautem
aliquid est a Deo distinctum, nt per se notum :
imo summe a Deo distans, cum sit pura po-
tentia, et prope nihil, ut Augustinus dixit,
Deus autem purus actus, et summum ens :
ergo facta est a Deo ; non est autem facta ex
pro3supposito subjecto, quia ipsa est primum
subjectum, quod aliud non supponit: ergo est
facta ex nihilo. Ratioue item naturali est evi-
dens hoec veritas, ut contra veteres philosophos
et hsereticos probavi in disp. 43 Metapliysi-
cse, sect. 5, n. 15, et disp. 20, sect. i, an. 11,
usque ad 20, nbi sanctos Patres allegavi, et
Tertuniauum, qnitoto Ubro contr. Hermogen.,
late adversns illum errorem invehitur ; et in
preesenti materia idem docent super Genes.,
Ambrosins, Ub. 1, Exaemer., cap. 1 et 5, et
Basilius, homil. i, Exaemer., et Anastasius
Synaita, hb. 1 , Exaemer., in principio, Augus-
tinus, hb. 1, Gen. ad litter., cap. 14, et hb.
de vera Relig. cap. 18, optima ratione id pro-
bat, et tacite omnes difficnltates solvit, et vi-
deri potest D. Thomas, 1 p., quaist. Ao, art. 2.
9. Prwia assertio pro posteriori ejusdem sup-
positionis memiro. — Atque hinc concluditur
altera pars. In qua imprimis contra eosdem
autiquos Pliilosoplios, et nonnullos hasreticos
dicimus materiam non esse coEeternam Deo,
quia nihil creatum est coffiternum Deo, ut ca-
pite secundo ostensum est : sed materia est
creata ; ergo non est seterna. Deinde addimus
non solum nonesse materiam seternam, verum
etiam neque esse anteriorem coelo et terra,
temporali, seu reaU duratione. Hoc etiam con-
stat ex verbis iUis : Iii principio creavit Deus
ccehim et terram ; quaj, ut supra indicavi, duo
inckidunt, nempe hsec et in primo temporis
SIMUL CUM COELO ELEMENTA, ETC. 45
initio, et ante omnes res alias creata fuisse,
seu (quod idem est) Deum ab hisrebus mundi
creationem inchoasse : ergo absoUite ante coe-
Umi et terram nihil fuit creatum; ergo nec
materia, quse licet parum, aUquid est. Deni-
que in hoc etiam continetur, quod materia
non fuerit posterior duratione, quam coeU et
terrge creatio, quia ha3C non potuerunt esse
sine materia, quod saUem est certum de terra,
et elementis, cum ex illa essentiaUter compo-
nantur. Quod etiam de coeUs probabiUus est,
Praesertim quia fmgi non potest, Uarum re-
rum corporalium formas prius sine materia
fuisse, cum id sit contra ipsarum naturam, nec
possit sine miraculo cogitari c[uod in ipsa na-
tura3constitutionesine fundamento fmgendum
non est.
10. Secunda assertio, — Secundo dicimus
materiam primam in primo suae creationis in-
stanti non caruisse omni forma substantiali,
ac proiude nomine terrse non fuisse significa-
tam materiam generabiUum rerum prorsus
informem, id est, omni forma substantiaU ca-
rentem. Hoc ipsum intelUgi potestde coelo, et
coeli nomine supposito quod cceUim ex materia
componatur, sivc ejusdem, sive alterius ratio-
nis, tamen quia de coeUs jam satis diximus, et
quia ab inferioribus rebus, sciUcet ab elemen-
tis, eorumque materia a fortiori concludunt
argumenta, ideo in particulari de terra tracta-
mus, eademque est ratio de aqua, quantum ad
prajsentem assertioneni attinet. Ha3c ergo as-
sertio est D. Thomse, 1 p., q. 66, a. 1, et Magis-
tri cum cajteris fere scholasticis, in 2, dist. 12;
et probatm^ ex Scriptura^ et regula supra po-
sita, quod verba narrationis Geneseos historica
sunt, et ideo cum proprietate intelligenda : sed
Moyses non dicit Deum in principio creasse
materiam, sed terram, quoe non tantum mate-
riam, sed etiam formam includit: ergo ex vi
verborum Scripturee non f uit sola materia prius
creata. Secundo , qu-a alias ccelum et terra
nou fuissent ex niliilo creata, quia fuissent
producta ex prsejacente materia: consequens
autem imprimis est contra illud 2, Machab. 7 :
Peto nate, ut aspicias ad ccelum et terram, et
intelligas, quia ex niliilo fecit illa Deus. Dein-
de repugnat Concilio Lateranensi, in capite
Firmiter dicenti: Deus simul ab initio tempo-
ris utramque condidit creaturam spiritualem
scilicet, et corporalem., anejelicam., tidelicet, et
mundanam. Nam per creaturam corporalem et
mundanam non intelligit materiam primam,
sed hunc mundum corporeum et visibilem, ut
per se notum est. Tertio est communis senten-
LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
tia Patrum in Exaemer. vel expositionibus Ge-
nesis, et expresse Augustinus, lib. 1, Genes. ad
litter., cap. 15 , dicit informitatem materise
non duratione, sed naturEeordineformationem
et corporum productionem prcecessisse.
1 1 . Qua ratione eamclem assertionem probet
divus Thomas, cui subscribunt Bonaventura,
Durandiis et alii. — Prwdicta ratio non placet,
et verbis Augustini infringitur. — Ratione pro-
bat D. Tbomas dictam assertionem, quia im-
possibile est materiam primam puram sine
omni forma substantiali esse, aut produci,
sentitque ita esse impossibile, ut contradictio-
nem implicet, quia si materia existit, est ens
actu, et si caret omni forma, caret omni actu,
cum sit pura potentia, et in hoc sensu defen-
dunt hanc rationem et fundamentum ejus,
scilicet, materiam non esse sine omni forma,
Thomistse communiter, et nonnulH seholastici,
in 2, dist. 12, prtesertim Bonaventura et Du-
randus. Ego vero censeo, sine ulla repugnautia
potuisse id lieri a Deo , sicut in disp. 15 Meta-
physiciB, sect. 2, cum Scoto, Henrico, Grego-
rio, Marsilio et multis aliis defendi, et funda-
menta ejus jeci in disput. 13, sect. 4 et 5. Re-
pugnantiae autem inductse verbis Augustini,
lib. de vera Relig., cap. 18, satisfieri potest:
ait enim : Etiamsi ex aliqua informi materia
factus sit mundus, licec ipsa facta est omnino de
nihilo. Nam et quod nondum formatum est, ta-
men aliquo modo ut formari possit inchoatum
est, Dei beneficio aliquid formabile est: ionum
est enim esse formatum. Nonmillum ergobonum
est, et capacitas formce et ideo bomrum omnium
auctor, qui prccstat formam, ipse facit etiam
posse formari. Et infra: Omne formatum, in
quantum formatum est, et omne formabile, in
quantum formari potest, ex Deo habet. Ex his
enim verbis colligitur, rnateriam factam a Deo
aliquam in se iiabere actualem entitatem, quae
licet formata non sit, et ideo dicatur pura po-
tentia respectu actus informantis : nihilominus
aliquid factum sit, liabens propriam entitatem
actualem cum propria existentia distincta ab
actu forniffi. Ratione cujus dixit idem Augus-
tinus 12, Confes., cap. 3 et 6, materiam infor-
mem, Ucet sit prope niliil, ahquid tamen esse,
nam utcumque erat, ut caperet formas istas
visibiles; et hb. 4, Gen. ad litter., cap. 15,
dicit fuisse prius natura creatam: eadem ergo
ratione posset prius tempore creari sine con-
tradictione, quia licet non haberet actum for-
malem, entitativum habere potuisset.
12. Vera oratio pro assertione. — Ad pro-
bandam ergo ratione naturaU assertionem po-
sitam, satis est, quod materia ex natura rei
non possit sine forma conservari, aut esse, ut
est probabiUor pliilosophorum et theologorum
opinio, ut in citatis iocis MetapliysicEe dixi;
tum ratione propriae et particularis naturae,
qu£B naturaliter postulat conjunctionem cum
forma, et ab illa pendet, sicut accidens a sub-
jecto, hcet in diverso genere causae * tum ra-
tione universahs naturte, quae hujusmodi va-
cuitatem in materia (ut sic dicam) abhorret,
multo magis, quam fugiat vacuum in spatiis
localibus inter corpora interjacentibus. At vero
(ut sa^pe cum Augustiuo diximus) in prima
rerum creatione non sunt fingenda miracula,
et quasi monstra prseternaturaUa sine cogente
fundamento : ergo nec est cogitanda materia
ita informis, ut pro aliqua duratione reaU sine
omni forma extiterit: hoc enim miraculosum,
seu preeternaturale est, et nuUum habet ratio-
nis fundamentum, ut per se notum est, nec
auctoritatis, ut videbimus.
13. Teriia asseo-tio. — Auctoritate probatur.
— Dico tertio. In principio creationis coeU et
terrse non fuit creatum corpus sub generali ra-
tioue corporis ab omni specie corporis abstrac-
ta, ac proinde nec fuit creata materia cum sola
forma substantiaU corporeitatis abx)mni speci-
fica differentia substantialis form» in reipsa
separata. Heec assertio mihi certa videtur tam
tlieologice, quam philosopliice loquendo, et ita
iUam docent D. Thomas et alii theologi aUe-
gati, et sumitur ex eisdem Patribus, et ex
Scriptura, quia nomen terrse non significat
vere, ac proprie corpus abstractum, sed certum
quoddam corpus ab aUis distinctum : fingere
autem analogiam, vel metaphoram, ubi non
solum necessaria non est, sad potius historicse
narrationi adversatur, non est Scripturam
siucere interpretari, sed eUidere. Accedit, quod
in ipso Scripturse contextu aperte distinguitur
terra ab aUis creatis corporibus, et non solum
a coelo, sed etiam ab aqua, ut statim expende-
mus. Ergo nomine terree non significatur cor-
pus abstractum, nec corpus etiam corruptibile
ratione materiae, et abstractum ratione formfe,
sed significat aUquod corpus determinatae spe-
ciei, et naturse ab aliis distinctum: ac proinde
non sola forma coi-poreitatis, sed aUqua speci-
fica forma constitutum. Ergo materia sub taU
forma fuit a principio creata, et non tautum
sub generaU forma et gradu corporis.
14. Firmatur item ratione. — Ratione autem
est apud me hsec assertio evidentior, quam
prajcedens, quia evidentius ostenditur esse
impossibUem realem separationem materise
CAP. VIII. AN TN PRINCIPIO TEMPORIS
corporatse (ut sic dicam) ab omiii specifico
gTadu corporis, quam separationem purse ma-
teriije ab omui forma. Probatur, quia sicut ex
una parte materia appetit naturaliter conjungi
formee, et ab illa pendet : ita licet fingatur illa
forma corporeitatis, compositum ex illa mate-
ria naturaliter appetit ultiorem formam, et ab
illa pendebit; quia sicut materia est naturalis
potentia ad formam, ut cum illa per se com-
ponat unum totum^ ita compositum illud ex
materia^ et forma corporeitatis esse potentia
ad ulteriorem formam specificam, cum qua
imum compositum per se componeret: ergo
sicut est monstrosum, et contra naturam esse
materiam sine forma; ita et esse illad generi-
cum compositum sine ulteriori forma: ergo
tam est contra rationem hoc monstrum fmgere
in prima rerum creatione, sicut illud prius.
Aliunde vero est major, et, ut existimo, abso-
luta repugnantia^ quia materia realiter distin-
guitur a forma : et ideo quod sine illa in sua
entitate pura et informi fieri^ et conservari
possit^ mirum non est : gradus autem generi-
cus non distinguitur in reipsa ab specifico^ sed
ratione tantum cum aliquo fundamento vir-
tuali in reipsa ; et ideo fieri non potest, ut in
reipsa sit forma dans genericum gradum sepa-
ratnm ab omni specifico; sicut non potest fnigi
substantia in re existens in genere substantise
solo, sine specie corporis^ vel spiritus : nec in
specie spiritus subalterna, et non in hac^ vel in
illa specie AngeH, vel animse. Sic ergo repu-
gnat dari formam sub generali ratione corpo-
ris, et in re existens sine determinatione ad
ahqnam speciem , ut latius dixi in disp. 13
Metapliysicse, sect. 13^ concl. 3, et disp. 15^
sect. 10, num. 8 et sequentibus.
30. Quarta assertio. — Dico quarto. In illo
principio , in quo Deus coehim et terram crea-
vit, proprmm, verum et specificum elementum
terrse de nihilo produxit, ac proinde materiam
ejus simul fecit, et substantiali forma terrte
formavit. Heec assertio concluditur ex proece-
dentibus a sulficienti partium enunieratione,
uam exclusis omnibus ahis falsis opinionibus
de materia informi, nulhim fundamentum re-
hquitur ad negandum, verani terram fuisse in
illo initio creatam ; et hoc maxime urget, ad-
dita regula ssepe tradita quod verba Scripturse
non sunt sine causa a propria significatione
extrahenda : sed Scriptura vocat terram il-
lam, quani in priucipio creavit, et potest de
proprio elemento terrce inteUigi sine difficulta-
te, vel repugnantia cum ahis ejusdem Scrip-
turee verbis : ergo. Quo argumento TertuUia-
SIMUL CUM COELO ELEMENTA, ETC. 47
nus supra maxime premit Hermogenem. lUud-
que ahi Patres antiqui in Exaemer., vel expo-
sitione Genesis , confirmant : nam iUa verba
de propria terra intelligunt tam in iUa prima
sententia, quam in sequentibus operibus ter-
tii et sexti diei. Ex quibus novum et efficax
argumentum sumitur : nam terram, quam
Deus in principio condidit, in tertio die appa-
rere fecit, sic enim habet: Cougregentur aqucp,
qu(B sui ccelo simt, in locim unum, et appareat
arida, factumque est ita, et vocavit Deus aridam
ierram.. Haec ergo terra eadem est, quam in
principio produxit : de nuUa euim aUa postea
fit mentio, nec aUam formationem usque tunc
ei adjunxit, praeterquam quod iUam discoope-
ruit aquis, et apparere fecit. At postea de ea-
dem subjunxit : Gferminet terra lierham, etc.
Et factum est ita, et protidit herbam virentem,
etc. Hcec autem necessario sunt inteUigenda
de proprio elemento terree : ergo de eodem est
sermo in principio capitis. Nam in iUo tertio
non fecit Deus substantiam terree , nec Scrip-
tura hoc commemorat, sed supponendo ter-
ram, dicit, ipsam jussu Dei herbas protuUsse.
Idemque argumentum sumitur ex opere sextl
diei, in quo Deus jussit animalia ex terra pro-
duci : ergo ante omnes hos dies supponitur
creatum elementum terrse : ergo in illo prin-
cipio : nuUum enim ahud tempus productionis
ejus cum fundamento assignari potest. Ac tan-
dem hoc confirmant aha Scripturse testimonia,
ut est iUud Psalmi 101: InUio tu Domine ter-
ram fmdasti, Et Psal. 135 -. Qui firmavit ter-
ram super aquas. Denique ubicumque in Scrip-
tura de operibus creationis agitur, et in hac
propria significatione terra sumitur, et inter
prima Dei opera numeratiu', et tanquam fun-
damentum hujusmundivisibilis ponitur, quia
est infimum omnium, et quasi centrum, circa
quod ccehmi volutatur, ut Aristoteles 2, deCoe-
lo, text. 17, dixit. Ergo hoc fundamentum in
principio totius sedificii actum est, ac proinde
terra in iUo principio fuit facta. Quod etiani
ex sequenti assertione et responsionibus objec-
tionum evidentius fiet.
16. Quiuta assertio pro elemento aquw, tra-
dita a Basilio, Beda et aliis. — Dico quinto.
In eodem principio elementum aquaj in pro-
pria forma, et loco, et a terra distinctum crea-
tum est. Htec est etiam sententia Basilii, Bedse,
et ahorum inprincipio Genesis, seu Exaemer.,
et Damasceni, Ub. 2, cap. 5, dicentis, Deum
in principio produxisse cuncta visibiUa. cum
antea non essent : Partim haudquaquam ex
antecedentimateria, ut ccelum et terram, aerem,
48 Li6. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
ignem, aquam ; fartvm ex liis a^) eo inocreatis
elementis ut animantia, etc. Et hanc senten-
tiam commnniter scliolastici seqnnntur, et mo-
derni magis probant. Et imprimis est magis
consentanea verbis Scripturaa ; nam licet in il-
lis primis verbis : Creavit Deus coelum et terram,
aqua non exprimatur : nihilominns, sub ex-
tremis media intelhgnntur, ut Basilius, et ahi
notant. In quo tantum sensu verum habet sen-
tentia Chrysostomi , homil. 3 , in Genes. ,
dicentis Moysem in ilhsprimis verbis summa-
tim universum mundi opificium comprehen-
disse ; quod etiam non disphcet Augustino II,
de Givit., cap. 33 et ^, de Gen. contra Mani-
chceos, cap. 3, et admitti potest,dummodover-
ba cceli et tcrrm, a propriis significatis non
extrahantur, et sub iilis media corpora com-
prehensa intelhgantur .Et in preesenti hoc maxi-
me confirmat, cpiod statim post illa prima ver-
ba : In principio creavit I)eus coehim et terram,
ante ahud opus in eo die factnm addit Moyses,
et SpiritusDondni ferelatur super aquas , quod
de aqua elementari, et propria inteUigendum
esse, regiila tradita persuadet. Ergo jam tunc
factse erant aqnse, et non post primum instans
creationis, quia tota illa narratio ad opus in
principio factum refertur, ut in superioribns
de aere annotavi : sed post ilhid primum in-
stans nihilDeus fecit usque adproductionem lu-
cis : ergo necessario intelligeudum est, aquam
factam esse in primo instanti.
Suadetur etiam ratione pliilosopMca. — Et
hoc etiam confirmat vox ahyssi ibidem adjunc-
ta, quia proprie ahyssus profuuditatem aqua-
rum visu impenetrabilem indicat ; ut Augus-
tinus 22, contr. Faust., c. 11, et alii commu-
niter docent. Ratione item philosophica eadem
assertio ostenditur, quia posito nno contra-
riorum in rernm natura, consequens est, ut
aliud etiam ponatnr (ut Aristoteles etiam argu-
mentatur); et ideo, creata terra, opportunum,
et quasi connaturale fuit creari ignem, ut
maxime in levitate ab ea distantem, his antem
factis extremis, etiam alia media necessaria
fuere : tum quia sicut aer in qualitatibus pri-
mis terraj opponitur, ita proprium contrarium
ignis est aqua : tum etiam quia creatis duobus
elementis alia etiam duo ad complementum
quasi essentiale universi necessaria fuerunt,
Quae ratio, et similes licet cogentes non sint,
tamen dum aliunde non ostenditur noluisse
Deum hunc connaturalem ordiuem ordinem
servare, multo credibilins est, in hac perfec-
tione, et integritate simplicem muudum in
principio condidisse.
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
17. Primum corollarium etproxima assertio.
— Ex quibuscolligimus primo, aquam illam,
quae in principio cum terra fuit condita, illam
que coopcriebat, nou fuisse tenue aliquod cor-
pusper modum vaporis, aut nebulse, sed fuisse
verum aquffi elementum in sua .substantia , et
dispositione existens. Hoc enim evincuut cita-
ta Scripturee verba, et rationes facta; suadent,
■ et nidlam est fundamentum ad proprietatem
verbi aquse fagiendam : vel ad cogitandum,
aut fingcnduni aliud corpus diversce ratiouis
per illam vocem significatum : nam .si erat
substantialiter diversum ab aqua, revera nou
erat aqua pura, nec poterat esse nisi aliquod
corpus mixtum imperfeetum.quia primte crea-
tioni ex nihilo non est accommodatum, quia
mixta ex simplicibus postea facta fiiere, ut vi-
debimus, nec etiam ad primariam miiversi
constitutionem pertinere poterat : frustra ergo
sme testimonio Scripturae cogente tale corpus
loco aqufe creatum confingitur.
18. Secundum coroUarium contra opinantes
aquam occupasse imtio spatium inter terram,
et ccelum empyreum. — Secundo infero id quod
etiam Metaphysicse dixi, disp. 13, sect. \\,
n. 26, aquas in principio creatas nou replevisse
totum spatium inter coslum empyreum et
terram inteijectnm, ut quidam arbitrati suut,
fnndati in operibus secundi et quarti diei , ex
quibus id non probari, postea ostendemus. Se-
cluso autem illo fundamento, id nec aliis ver-
bis Scripturce consonum est, nec per se est
multum verisimile. Primum patet, quia Scrip-
tura dicit ccelum creatum esse primo die , et
ostensum est, nomine coeli non solum empy-
reum , sed etiam alios coelos comprehendi :
imo certius de cseteris, quam de empyreo id
affirmari. Probabilius etiam esse ostendimus
aerem sub illa voce comprehendi, et nomine
etiam spiritus, qui aquis superferebatur, signi-
ficari. Ex quibus concluditur aquam in prima
creatione solum occupasse spatium, quia in-
ter superficiem connexam terrse, et concavam
aeris intercedit. Quod etiam per se majorem
verisimilitudinem habet. Cur enim Deus tan-
tam aquae multitudinem ante coelos, et ae-
rem crearet ? aut cur iuter simplicia corpora,
quee per se non postulant, ut unum ex alio
fiat, illud discrimen constitueret ? vel cur ma-
gis aerem ex aqua : quam e converso : vel
eoelos ex aqua potius quam ex aere procreas-
set ? Ac denique cur ccelum incorruptibile cor-
pus ex aqua produceret? Ut enim omittam pro-
babilius esse, illud ex materia diversa? rationis
constare : etiamsi ejusdem esset materice, prte-
CAP. VIII. AN IN PRINCIPIO TEMPORIS
ter naturale illi esset, ex materia pra^jacente,
et per corruptionem alterins corporis fieri.
Unde etiam anctores contrarise sententioe pro-
dnctionem cceli ex aqua generationem snper-
naturalem vocant : omnis autem supernatura-
lis productio aliena est a prima natnr^ insti-
tutione ac prodnctione , ut cum Augustino
seepe diximns. Necpie satis est dicere Deum
liQec omnia pro solo sno arbitrio facere potnisse.
Esto enim id verum sit, oportet ostendere, ita
voluisse, quod certe ex Scriptura ostendi non
potest, nt exponendo opera singalornm die-
rum, manifestnm fiet : ideoqne dum talis vo-
Inntas Dei revelata non est, potius credendiim
est, omnia connaturali modo, et in statu, ac
ordine simplicibus corporibus magis consen-
taneo in principio condidisse.
19. Ad fmidamentmi tertlce opbiionis 'in
num. 3. — Judicium de interpretatione infor-
mitatis positain num. 7. — Neque huic nos-
trse sententiae obstant verba Scripturse , quse
alise opiniones, prsesertim tertia expendunt.
Nam cjuia Gen. 1, terra in principio creata di-
citur inanis, et vacua verius, et proprius puro
elemento terrse, qnam materiae primse, et in-
formi accommodatnr. Nam terra ipsa inanis
tnnc fuisse dicitnr, quia nondnm ofTicio, et
muneri propter quod creabatur, inserviebat :
imo erat in statu ad illud munns obeundum
incommodo, creabatur enirn, ut illam homi-
nes inhabitarent, tunc autem erat aqnis coo-
perta, in quo statu ad illum fmem inservire
non poterat, ideoque inanis fuisse dicitur.
Unde consequenter erat etiam vacua, utique
herbis, floribus, arboribus, mineralibus, ani-
mahbus et hominibus ; et in idem redit, quia
Septnaginta legnnt, invisiMlis et incomposita :
nam invisibilis dicitur, quia tenebris et abysso
aquarum erat cooperta : incomposita vero erat,
id est , carens ornatu et pulchritudine , quam
ex varietate et compositione plantarum et ani-
malinm recipit; et in idem redennt alise voces
varice , qnibus illa verba tranferuntur et ex-
phcantur a Patribus et doctoribus, qui omnes
illas fere in eumdem modum de terra decla-
rant. Unde qiioad hanc partem acceptamus
sententiam explicantem informitatem materice
de informitate accidentah. Non tamen illam
ponimus in permixtione partium integrantium
elementorum, ut ultima opinio supra relata
dicebat : id enim nec in Scriptura, nec in ra-
tione fundamentum habet : sed informitas dici
potest illa tenebrarum obscuritas, et vacuitas
ornatus et pulchritudinis quam exphcavimus,
et eodem modo loquitnr Gregorius 32, Moral.,
111.
SIMUL CUM COELO ELEMENTA, ETC. 49
c. Q, alias 10, cumait : Rerumsuistantiasimil
creataest, sed-nmulspecies formata non est. Nam
per rernm substantiam corpora simphcia, et
prsesertim quatuor elementa, ex cinibus caitera
iiunt, inteUigit : nam statim subdit : Bt quod
simul extitit per suistantiam materice, utique
elementaris, non simul exlitit et per speciem
formce , id est, per ornatum et varietatem re-
rum, quee ex elementis postea facta sunt.
20. Ad locum cap. 11, in eodem mm. 3. —
Vide auctorem in melaphysica, disp.iS, sect. 1 1,
a num. 29. — Atque in eodem sensu dixit Sa-
piens Deum creasse oriem ex materia invisa,
vel, ut ahi legunt, informi, ut monet Augus-
tinns, hb. de Fide et Symbol., cap. 2. Elemen-
ta enim, et pra3sertim terram, et aquam pront
formationem, et ornatnm munch preecesserunt,
vocat materiam invisam. Materiam quidem,
quia ex illis prodnxit Deus omnia mixta, qui-
bns universum ornatur, sic enim elementa
materiam,ex quibus mixta fiunt, appellamus.
Unde cum orbis terrarum dicitur ex iha ma-
teria creatus, perinde est, ac si diceretur per-
fectus et consummatus : aut nomine orbis ter-
rarum intehiguntur res omnes, quee in hoc
inferiori orbe, terra scihcet mari et aere creata
sunt. Dicitur antem iha materia invisa eadem
ratione, qua dicitur inanis et invisibihs ut
exphcatum est : vel si legatur informis, intel-
hgitnr de informitate, vel (utita chcam) de
formitate accidentah, quam habebat, quando
tenebrse erant super faciem abyssi , et quando
erat vacua, et ornatu mixtorum carebat. Addo
etiam posse gratis dari, testimonium hoc de
materia prima intelligi, quse secnndum se in-
visibilis et informis cst , et ex illa dici potest
creatns orbis terrarum, id est, corporens, etiam
quoad simplicia corpora. Non quia materia
prseextiterit creationi simplicium corpornm,
sed quia etiam in primo instanti creationis
ex illa composita snnt, et per eamdem actio-
nem suo modo creata. Nam materia secun-
dum se forma caret, et ordine naturse ilii
supponitur; et ideo ex illa magis, qnam ex
forma dicuntur creari, quamvis ex utraque
fuerintper creationem composita; ethuc spec-
tat opinio Augnstiui, quod materia informis
ordine natnrse, non durationis prsecesserit :
est enim lioc vervan respectn eorum corpo-
rum, quse immediateper creationem facta snnt.
Et potest accornmodari huic testimonio, non
vero verbis Genesis, f|uibus dicitur terra cum
coelo producta, ut satis ostensum est.
21. Ad locum ex Ileor. 1 1, in ipso nwn. 3. —
Juxta hsec etiam exponenda sunt verba illa
4
50 LIB. I. DE UNIVERSO aUATENUS A
Pauli ad Hebr. 11 : Fide mtelligirmis, a-ptata
esse scBCula verlo Bei, ut ex invisililibus visihi-
lia fierent. Possunt enim vel ad ipsum opus
creationis, quo Deus in principio coelos et ter-
ram ex nihilo produxit : vel ad opus ornatus
sex diebus factum accommodari, et in priori
sensu per ^«'^«^/«intelligeredebemus resomnes^
quse temporales sunt, et in preeteritis sseculis
esse receperunt : hsec autem ssecula tunc aptata
esse intelliguntur, cum primum esse incepe-
runt. Sic ergo ait^ Deum solo verbo suo sine
necessitate pra^jacentis materiee aptasse, seu
principium dedisse omnibus sseculis, et rebus
in ilHs existentibus. Unde quod subjungit : TJt
ex invisibililus visibilia fierent, sic exponitur ;
ut ex esse invisibih, quod in diviuis idseis
habent, in proprio esse producta^ visibilia fie-
rent. Ita exponit divus Thomas^, et sequitur
Ribera^ et accommodatur mehus rebus corpo-
ralibus, quse proprie temporaha^ seu saicula-
ria dicuntur. In quo seusu particula ex, non
dicit habitudinem causffi materialis^ sed effi-
cieutis^ vel exemplaris. Posset etiam simpU-
citer exponi;, ut ex invisibilibus^ id est^ non
extantibus, nec apparentibus, existeutia in
seipsis^ ac proinde visibilia iierent, ita ut par-
ticula ex solum termiuum a quo designet. In
aho vero seusu dicuntur scecula, id est^ ssecu-
laria corpora^ et temporalia omnia iu ilhs pri-
mis diebus primi seecuii facta esse Verbo Dei,
vel proprie apiata, id est^ congrueuter dispo-
sita, et oruata;, quod factum est in sex primis
diebus per opcra distinctionis, et ornatus^ ut
infra videbimus; et merito dicuntur sic aptata,
ut ex invisibilibtts visibilia fiereut, quia prius
elementa fuerunt invisibilia, id est^ non appa-
rentia ob defectum hicis^ per cujus productio-
nem postea apparuerunt, et sic facta dicuntur
visibilia : erant etiam elementa siue ornatu,
et ex iUis factai simt omnes istte creaturse vi-
sibiles , quse. ad ornatum et pul(;hritudinem
universi pertinent. Ita Gajetauus^ et est proba-
bihs expositio.
GAPUT IX.
UTRUM GUM CCELO, TERP.A^ C^TERISQUE ELEMEiSTIS
TEMI'US ETIAM CONGREATUM SIT.
i. Partis negantis ratio jjriwza. — Hanc
quivstionem tractant theoiogi in ^, A.1, et di-
vus Thomas, queest. 66, 1 part., art. At, Alen-
sis, 2 part., qusest. \k, memb. ^, et Albertus
Magnus specialem fecit traetaUun de quatuor
comquaivis, id est, de rebus in eodem aivo, seu
simul factis. Aiunt ergo hi theologi;, quatuor
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
esse coaiquceva, seu simul a Deo facta, scilicet,
Angelos_, coelos, terram, seu materiam infor-
mem, ettempus; et quiatria prima explicata
sunt-, de quarto breviter dicere necesse est. Non
videtur euim recte annumerari tempus csete-
ris coaequaevis. Primo, quia tempus non est per
se factum, sed consequitur motum, estque
veluti passio ejus, ratione tantum formaii ab
iilo distincta ; et loquendo communi modo de
tempore, ut est communis mensura, iu motu
coeli tantum reperitur : sed motus coeU non
est factus simul cum rebus aliis primo creatis :
ergo neque tempus. Major ex philosophia sup-
ponitur. Minor autem probatur, quia motus
non potest inciperein instanti intrinseco, quod
primum sui esse vocant, sicut aUaj res perma-
nentes createe sunt : ergo non potuit aliis re-
bus concreaii, sed per realem durationem sal-
tem unius instantis aUa prsecedere debuerunt.
I; 2. S ecundaralio . — Secundoargumentorquod
etiam plus quam per iustans pryecesserint, quia
tempus non incepit, nisi quaudo sex dies crea-
tionis mundi, seu primus illorum incepit : sed
primus dies non fuit concreatus coelo et terrae
in principio creatis, neque secundum iustans
intrinsecum, neque secundum extriusecum,
quod sit diei initium per ultimum non esse
ejus : ergo nuUo modo fuit concreatus : ergo
nec tempus. Probatur minor_, quia dies nou in-
cepit, donec lux creata est, ut constat tum ex
initio Genesis, tum etiam quia dies consistit
in lucis, et tenebrarum vicissitudine. At vero
lux non fuit creata intrinsece in primo puncto
creationis coeli et terra; : nam iu illo fuerunt
tenebree super faciem abyssi, et ad illas depel-
leudas postea dixit Deus, fiat tux. Neque etiam
potuit lux fieri immediate post iUud instans,
quia est res permanens, et in instauti fit_, in-
stans autem non sequitm- immediate post in-
stans ; ergo non potuit tempus incipere in pri-
mo instanti ireatiouis rerum, sed ad summum
ab alio instanti creationis lucis. Propter quod
dixit PMlo, hbro primo AUegoriarum in prin-
cipio , necessario fatendum esse tempus pos-
terius mundo esse, quippe quod muudi est
effectus, nam cteli motus indicat, et natiu-am
temporis.
3. Partis affirmantis fuiulariienlim. — Con-
traria nihilominus pars, etcommunis sententia
suaderi potest, quia supra diximus. coelum et
terram fuisse creata iu principio temporis, et
Uanc interpretatiouem verborum Ulorum, In
principio creavit Deiis, etc, caiteris prffituU-
mus, tauquam primariam, et maxime Uttera-
lein;, etiamsi aliffi non excludantur. Non po-
CAP. IX. UTRUM CUM COELO, TERRA, ET ALllS ELEMENTLS, ETC.
51
tuit autem illud iiistans esse initiuni teniporis;,
nisi in illo inceperit tempus, quia est sermo
de initio durationis : ergo necessario asseren-
dum est;, tempus simul cum coelo^ et terra in-
cepisse^ ac proinde simul cum illis concreatum
es.^^e; et ob lianc causam dixit Augustinus^ lib.
11, de Givit. -, cap. 6. Mundum non esse fac-
tum in tempore (utique quodjam incepisset)
sed cum tempore^ nimirum simul cum mundo
creato; et in Imperfect. Gen., cap. 3, licet dis-
putando procedat, semper supponit quod sit in
temporis initio, etcumtempore incipere. Unde
fit, ut etiam e couverso, tempus coucreetur
cum re, quee in ejus initio fit, et esse incipit.
Idemque sentit lib. 5. Gen. ad lit., cap. 5. Et
propter hanc rationem censent aiiqui, omnino
certum esse, tempus esse creatum simul cum
coelo, et terra in hoc sensu, ut idem fuerit
initium coeli, et tempoi"is, quamvis uon eodem
modo ; quia idem momentum fuit initium in-
trinsecum ccelij et aliarum rerum permanen-
tium, temporis autem et motus soluni extrin-
secum.
A. Notatio pro decisione qucestionis. — Sed
quia hoc in aliquo sensu potest esse certum, et
in alio dubium, licet probabile, breviter ad-
vertendum est : aluid esse loqui de duratione
preecise, aliud de tempore iu generali, aliud
iu particulari de tempore physico, quod in
successione continua alicujus physici motus
consistit, ac denique aliud est specialissimum
tempus (ut sic dicam) seu per antonomasiam,
quod in motu coeli collocatur. Deinde princi-
pium temporis dupliciter dici potest, scdicet,
vel negative per respectum ad antecedeutia,
vel positive respectu sequentium : priori modo
dicitur principium, ante quod nihil preecessit,
posteriori modo dicitur priucipium iliud, quod
non solum est ante aliud, sed etiam aliud post
ipsum proxime sequitur.
5. l^rima assenio trimemJjris. — Probatur
prinmm membrum. — Dico ergo primo ,
durationem aliquam non eeternam fuisse ali-
quo modo concreatum cum Angelis , coelo et
terra, eamque fuisse priucipium omnis dura-
tionis creatse, vel negative, quia ante illam
durationem nuila prsecessit; vel positive, quia
priucipium durationis, quod tunc f uit, imme-
diate post, nostro intelligendi modo^ fuit in
ratione durationis consummatum. Haic asser-
tio est evidens si ex Metaphysica supponamus
durationem realem comitari omnem rem exis-
tentem, esseque illi intrnisecam, et in re ab
ipsa existentia minime distiuctam, ut ex pro-
fesso tractatum, et probatum est disput. 50
MeLaphysicaL', sect. 1 et2. Ibienim ostendimus,
durare et existere solum difierre connota-
tione quadam nostro inteliigendi modo; cpiia
existere dicitur res in primo momento , qiio
esse recipit , proprie vero durare non dici-
tur , douec inteiiigatur perseverc;re in exi-
stendo. Unde in primo instanti productio-
nis rei indivisibilis^ et per primum sui esse
dicitur res exislere , proprie aatem nondum
durare dicitur, iicet dici possit incepisse in du-
ratione sua. Sic omnes res creatffi sunt in prin-
cipio duratiOiiis suaa, earumque duratio cum
illis coucreata esl; et ita est mauifesta, et evi-
dens prima pars assertionis.
6. Probatar secwidum. — Secunda vero ex
fide certa est. Quia omuis duratio creata ,
etiamsi sit eevum augelicum, vei duratio [ser-
manens rei corruptibiiis vel incorruptibilis,
initium hal^uit saitem negativum, ita ut veris-
sime dici possit, hanc durationem nuuc esse,
vel incepisse, et antea non fuisse: ergo omnis
duratio creata habuit initium, et secundum
tale initium cum rebus in priucipio creatis
concreata est. Antecedens patet, quia nulia
duratio creata fuit a;terua, utsecuudam lidem
supra probatum est: ergo necessario incepit
esse cum autea non esset, alioqui semper fais-
set. Sed perturbare potest iilud adverbium
antea, quod temporale est, et videtur conuo-
tare durationem praiexistentem, quod repu-
gnat, cum ante principium creatiouis renmi
nulla duratio creata praicedere potuerit. Sed
lioc uihil movere debet, fjuia illud autea nou.
dicit durationem realem preecedentem, sed
imaginariam, vel (quod perinde est) realem_,
non qua; f uit, sed quaj esse potuisset; vel etiani
dici potest illud anAea conuotare Dei a;terni-
tatem^ c[uia res, cum creantur, ita durare in-
cipiuut, ut in tota Uei aiteriiitate usque tuuc
non fuerint, nec illi coextiterint. Atque hoc
duratioiiis initium mundo concreatum suliicit
ad veritatem dogmatis lidei, quod res creata; non
fuerunt ab seterno^, sed in alicjuo initio tempo-
ris, id est^ createe duratioiiis^ esse inceperuiit.
7. Probatur tertium membrum. — Tertia
vero pars assertionis de initio positivo decla-
ratur, quia coelum et terra tale esse, taleque
iiiitium existendi per creatiouem acceperujjt,
ut ex vi illius in ipsomet esse permaiiere pos-
sent: ergoex tmic durandi iuitium acceperunt.
Item nostro modo intehigendi immediate post
illud primum instaus creationis proprie dura-
runt, in eodem esse permanendo : ergo in illo
initium suee durationis, seu permanentise ac-
ceperunt. Atque ita heec pars etiam in sevo an-
52 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
gelico, vel coelesti locum liabet: nnm licet ip-
sum in se sit indivisibile, emineuter habet
permanentiam sequivalentem durationi divisi-
bili, ideoque nostro modo intelligendi ratione
distinguimusinitiumejusab esse ejus perfecto
et consummato in esse durationis, et sic dici-
mus concreari cum ipsa re seviterna secundum
initium suum,, permanere autem per ejusdem
rei conservationem, et sic in ratione duratio-
nis compleri;, non quidem secundum rem, quse
tota simul ineepit, sed secundum nostrum in-
telligendimodum.
8. Secunda assertio ej%sqiu sensus exponi-
tur. — Dico secundo. Aliquod initium tam ne-
gativum, quam positivum proprii temporis
concreatum esse cum substantiis in principio
creatis, id est, in primo instanti creationis
earum. Declaratur assertio: nam hoc differt
inter tempus proprie surnptum et durationem
creatam, quod dur^tio etiam creata abstrahit
a successione reali et formah, potestque esse
indivisibihs, virtute continens successionem,
ratione cujus concipi potest ut coexistens suc-
cessioni imaginariEe, et habens aptitudinem ad
existendum reah successioni. At vero tempus
proprie siguificat durationem realern succes-
sionem habentem. Undeprior assertio pronrie
habet locum in duratione permanente, sive sit
seyum, sive aUqua aha duratio, ha3C vero po-
nitur de duratione successiva. Sic ergo certum
est, non potuisse hanc durationem, seu tempus
secundum proprium suum esse concreari in
primo instanti creationis ipsis rebus creatis, ut
convincit prima ratio dubitandi in principio
posita, quia in instanti non potest esse succes-
sio. Nihilominus tamen dicimus in assertione
tempus aUqiiod secundum suum initium con-
creatum esse. Quod ut probemus, distinguimus
chiplex tempus, unum physicum et contiuuum,
aUud metaphysicum, seu intellectuale et dis-
cretum. De priori dicemus in assertione se-
quenti. Hffic autem assertio proprie de poste-
riori proponitur; nam hoc tempus in actibus
intehectus et vohintatis positum est, quatenus
in eis quffidam successio, et ab uno in alium
transitus invenitur. Sed probabiUssimum est,
actus intellectus etvoliuitatis Angelorum simul
cum ipsis iucepisse : ergo in eis necessario ali-
quod tempus iucepit. Non potuit autem tunc
incipere tale tempus quoad integram sucees-
sionem suam, c[uia successio non potest esse in
instanti, nec Angehis creatus cum aliquo actu
potuit pro eodem instanti ad ahum actum tran-
sire : nilulominus tamen in iUo puncto incepit
intrinsece i-eaUter tale tempus, tam secundum
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
respectum negativum, quia ante iUud momen-
tum nuUum prscesserat instans talis temporis,
quam secundum respectum positivum, quia
immediate post sequi potuit alius actus, et
consequenter aUnd instans illius temporis.
Estque dilferentia inter hoc tempus et physi-
cum, quia non est continuum, sed discretum,
et ideo ex indivisibiUbus durationibus compo-
nitur: ideoque potuit in illo primo creationis
instanti dari intrinsecum initium taUs tempo-
ris, quia tunc prima pars iUius extitit, et se-
cundum hoc etiam tempus verificari potest
dogma fidei, quod omnia facta sunt in tempo-
ris initio, et consequenter quodaliquod iuitium
proprii temporis rebus ipsis creatis concreatum
sit.
9. Tertia assertio. — Primavia sustriwidi
positam assertionem. — Dico tertio. Etiam de
tempore existente in motu pliysico et coelesti,
probabih, ac vero sensu dici potest, incepisse
cum rebus ])rimo creatis, ac subinde cum iUis
concreatum fuisse. Hsec as.?ertio dupUciter sus-
tineri potest. Primo assereudo aliquem motum
localem corporum in principio creatorum in
iUo primo instanti incepisse, eo modo, quo
potest motus incipere in mstanti, sciUcet, ex-
trinsece, et per ultimum non esse: et huuc
modum dilfidle sustinere possunt , qui negant
coelos fuisse creatos in iUo instanti: sic enim
tunc non potuissent incipere motus coelestes,
cum fuerit postea prius creandum ipsum mo-
bile. Si autem motus cceU tunc non coepit,
frustra, et sine fundamento dicetur incepisse,
vel iu terra, vel in aUo elemento, vel in mate-
ria informi. Quamvis enim id non fuerit im-
possibUe, nihilominus ita esse factum nuUo
modo sciri potest, quia neque scriptum est,
neque ratione aUqua ostendi potest. Quod etiam
coufirmari potest ex his, quas cnxa iUa verba,
spiritus Domini ferehatur super aquas, cap. 7,
diximus, ubi ostendimus, licet nomine spiri-
ius significetur aer, niliilomimis necessarium
non esse, ut verbum ferehatur motum localem
significet, quia de nuUo motu naturaUter id
verificari potest, prffiternaturalem autem fin-
gere supervacaneum est, qua^ ratio in prsesenti
etiam iocum habet. At vero supposita nostra
sentciitia, quod omues coeU in iUo primo iu-
stanti creati sunt, optima ratione defenditur,
atque asseritur, motum primi mobilis a prin-
cipio creationis incepisse , ac promde etiam
tempus. Prout sensit D. Thomas, dicta q. 64,
art. 3, ad 3. Quia ex parte motus nuUa est re-
pugnantia, quod in eodem instanti extrinsece
incipiat, in quo mobile incipit existere^ ut per
CAP. IX. UTRUM CUM COELO, TERRA, ET ALIIS ELEMENTIS, ETC.
53
se notiim est, nec etiam erat iilla difiie.ultas
ex parte primi mobilis iii eo pimcto jam creati
cum tanta aptitudine ad motimi cireularem,
quantam nunc liabet, et eamdeni liabuit An-
gelus motor illius coeli ab eodem iastaiiti. De-
nique talis motus vel est naturalis illi coelo
secundum peculiarem ejus naturam;, ut ali([ni
volunt : vel saltem est consentaneus uaiversali
natnree et ordini totius mundi; quia cum tem-
pus illius motus sit universalis, et prima men-
sura singulorum dierum, conveniens fuit^ ut
cum aliis rebus primis simul inciperet, eo
modo , quo potnit. Ergo multum credibile est
motum coeli, ac subinde tempus ex tunc ince-
pisse: et ex his, quee de lucis effectione^ et
primi diei opere dicemus, lioc amplius confir-
mabitur. Quid autem de motibus alioruni coe-
lorum dicendum sit, postea videbimus.
10. Secunda via sii,stlnendi eamdem asser-
tionem secundimi ditum TJiomam. — Quo pacto
sustineatur secimdum au^ctorem.. — Quia vero^
licet probabile sit^ motimi primi mobilis im-
mediate post primvim instans creationis fac-
tum essO;, tamen id certum non est, ut libro
sequenti^ capite secundo, attingam, addendum
censeo, etiamsi non continuo seu immediate
post factus fuisset ille motus^ niliilominus vere
dici posse, coelum et terram^ seu mundum
factum esse in temporis initio, seu cum princi-
pio temporis, aut etiam cum tempore. Primam
partem tradit divus Tliomas^ dicta quaest. 66^
art. 4, ad 3, dicit tamen, licet in eo casu tem-
pus non esset in motu firmamenti^ seu primi
mobiliS;, necessarium esse^ ut in alio motu
existeret. Quod est quidem verum, si suppona-
tur aliquod tempus successivum realiter fuisse
ante motum coeli. Nos vero dieimus, etiam
sine bac suppositione posse iuitium temporis
esse coaequsevum creationi coeli et terroe. Quod
ita breviter declaro : nam in illo instanti, in
quo coelum faetum est, talem locum acquisivit
per quamdam momentaneam actionem pro-
ductivam talis ubi, quaj licet facta fuerit con-
sequenter ad creationem substantise coeli, ni-
liilominus in re distincta erat ab illa, aii eum
modum, quo ubi distingnitur a corpore locato.
In illa ergo comproductione ubi ccelestis fuit
indivisibile quoddam instans, qnod de se sufii-
ciens principium temporis erat, tum negative
per respectum ad anteriora, quia ante illud
instans, nullum tale pra^cesserat, tnm etiam
positive respectu futurorum saltem de se, et
secundum aptitudinem. Quia tale fnit illud
instans, ut immediate post illud posset sequi
tempus verum et reale per remissionem illius
primi ubi, etcontinuam aliorum acquisitionem
per motum immediate post subsequentem.
Nam Iiic motus esto de facto non fiierit, semper
possibilis fuit, et Iioc satis est, ut illud primum
instans dicatur esse principium temporis, uti-
que quod fuit, vel esse potuisset : nam ratio
principii non semper dicit actum, sed aliquan-
do etiam aptitudinem. Quoeirca licet ponamus
ita fuisse prodnctum mundum in illo instanti,
ut in nnlla creatura facta fuerit mutatio, vel
suecessio realis per aliquam moram, nibilo-
minus illa mora de se esset mensurabilis tem-
pore, sicut nunc quies unius corporis per mo-
tum alterius corporis mensuratur ; et quamvis
in re non esset talis mensura, secundum nos-
tram cogitationem potest appreliendi ut possi-
bilis, et dicitur imaginaria successi o, et secun-
dum illam posset mundus, aut coelum quan-
tumcumque quiescens dici magis, aut minus
durasse, et quievisse in tali loco, ex quo in illo
creatum est. Ergo hoc satis est, ut et mundus
dicatur creatus in temporis initio, et initium
temporis saltem extrinsecum, et indivisibile
fuisse concreatum mundo informi.
41. Ad primam rationem contrariam in nu-
mero 1. — Ad secimdam rationem. — Et per hsec
satisfactum est rationibus dubitandi in princi-
pio positis. Ad primam enim fatemur, tempus,
ut est ens reale successivum, non esse factum
omnino simul cum coelo et terra, nihilominus
tamen ratione sui initii dici concreatum iliis,
et de facto etiam seraper, et immediate post
illud primum instans illis coextitisse. Eadem-
que responsio in secunda ratione locum habet.
Qnatenus veroin illaattingitur pecnharisdifTi-
cultas, de creatione lucis, respondet D. Tho-
mas, dicta quoest. 66, art. 4, ad 2, quod sicut
mundus prins fuit informis, quam plene for-
matus, ita potuit esse, et tempns, quod perinde
est, ac si diceret, etiamsi in principio sol non
esset, vel non luceret, potuisse moveri primum
mobile, et in eo esse tempus informe ex defectu
lucis, quod verissimum quidem est, de possi-
bili loquendo. Quando vero, et quomodo et
ipsa lux, et divisio ejus a tenebris facta fuerit,
in principio libri sequentis dicemus.
GAPUT X.
UTRUM OMNIA CORPORA , ETIAM MIXTA, TOTAQUE
UNIVERSI DISPOSITIO IN EODEM MOMENTO SIMUL
GUM GCELIS, ET ELEMENTIS FACTA SINT.
1. Partis affirmantis ratlo prima. — Eatio
secunda. — Priusquam ad opera singulorum
u
LIB. I. DEUNIVERSO QUATENUS A DE) PSH GP.EATIONEM FACTUM ESt
dierum explicanrla veniamus, operse pretiiim
est generatim exponerc, qnalesilli dies fuerint,
et quomodo a nobis concipiendi et declarandi
sint. Hoc antcm potissime pendet ex alia quses-
tione, nimirum, an omnia opera, quse in illis
diebus facta narrantur, vere fuerint per tem-
poralemsuccessionem efFecta, vel omniasimnl,
veleodem die facta fuerint, et propter ali quod
mysterium et figuram ita narrentur, ac si di-
versis diebus essent facta. Ratio dubitandi est.
Primo.cruia, Eccl. 48^dicitur: QuimvU in ader-
nrm, creaxit omnia simul: Dicens autem oiv-
nia, nihil excepit: ergo non tantum corpora
simplicia, sed etiam mixta fuerunt simul in
principio facta, et consequenter etiam terra
fuit discooperta aquis in eodem instanti , alio
qui nec ad generationem, nec ad habitationem
mixtorum apta fuisset. eademque ratione cse-
tera, quse diversis diebus facta narrantur^ in
primo creationis momento facta sunt : fuit ergo
mundus creatus in eadem dispositione et pul-
chritudine, ac corporum ordinata distinctione,
in c[ua nunc est. Secundo non est heec senten-
tia ah'ena ab illo principio Genesis, in quo di-
citur, T71 principio creatit Deus ccelum et ter-
ram., quia consuetum est in Scriptura, ut no-
mine eceh et terree, universum ut constans ex
omnibus rebus significetur, ut statim in 2,
Gen., dicitur, Igitur perfecti sunt coeli et terra.
Exod. 31 : Sex diehus fecit Deus calum et ter-
ram, ubi coehim et terra, quee in principio
creata dicuntur, sex etiam diebus chcuntur
facta, et ad Heb. 1, et Psalm. 101 : Initio iu
Domine terram. fwidasti, et opera onammm
tuarum swit cce^, et Matth. 11 : Confiteljor tibi,
Pater T>omine cceli et terrw. Unde merito dixit
ChrysostomuSj homil. 3^ in Genes., Moysem in
illis primis verbis quasi in summa omnium
rerum creationem, ac productionem compre-
hendisse. Ergo si verbum illud, in principio,
5ignificat"(ut seepe posuimus) primum instans
existentise creaturarum, afiirmavit Moyses in il-
lisverbis, totammachinammundi cumomnibus
rebus in eo existentibus simul creatam fuisse.
2. Tertia ratio. — Tertio argumentor ex ah-
quibus operibus variis diebus assignatis, in
c[uibus clarius esse videtur, non potuisse a pri-
ma rerum creatione sejungi, unde fieri potest
argumentum ad rehqua, licet diversis diebus
facta narrentur. Antecedens patet imprimis ex
creatione hicis, qugs primo die dicitur facta, et
de firmamento facto secundo die, et de sole,
hma et stelUs quarto die factis. Nam hsec om-
nia non potuerunt non fieri simul cum ccphs
in eodem creationis principio_, sine miraculo.
quod admittendura non est in hoc opere crea-
tionis^ ut soepe cum Augustino et divo Thoma
dixi. Antecedens probatur, quia natura unius
cujusque rei postulat, utintegra fiat, et cum om-
nibuspartibus, quas forma ejus requirit, et cum
omnibus proprietatibus, quse eamdem formam
naturahter consequimtur. Ergo si cceh facti
sunt a principio, tunc factum fuit firmamen-
tum, id est, octavum coelum cum omnibus suis
stehis, quse sunt vehiti partes principales in-
tegrantes, et ornantes ipsum : facti etiam sunt
ahi coeh inferiores cum suis planetis, atque
adeo cum sole et luna: et consequenter etiam
facta est hix Sohs, quia est proprietas natura-
hter dimanans ab ihius astri forma : ergo om-
nia illa, quee primo, secundo et quarto die facta
narrantur, in principio simui facta sunt; et sub
nomine ceeh tunc facti comprehenduntur, quia
non est putandum fecisse Deum ccehim muti-
him, aut monstrosum, sed in suo statu perfec-
tissimum;et confirmatur, quia opera Dei per-
fecta sunt, et ea maxime quae ipse sohis ut
proprius auctor facit. Et ideo credimus fecisse
Angelos perfectos in suis potentiis, virtutibus,
et actibus : et simihter creasse primum homi-
nem in perfecta setate^ statura, membris, po-
tentiis, etc. Ergo idem est dicendum de coelis,
et consequenter de coeteris rebus.
3. Quarta ratio. — Unde tandem argumentor
quarto, quia nuha ratio conveniens reddi po-
test, ciu' vohierit Deus per temporalem succes-
sionem mundum ornare ac perficere, cum fa-
cilhme potuerit in uno momento omnia perfi-
cere, et hoc ipsum potentiam et sapientiam ejus
magis ostendere videatur, quod ipse in operi-
bus suis prfficipue intendit. Unde quod de siu-
guhs rerum speciebus chximus, de toto uni-
verso ut unum quoddam totum integrum, ac
perfectum est, dici potest : ad ilhus autem per-
fectionem non minus pertinent mixta, quam
elementa: ergo undique perfectum Deus ihud
creavit, et in iha dispositione et ordine, ac
rerum muhitudine, quam ad suam integrita-
tem et perfeetionem requirit : ergo nuUa fuit
in iUo opere perficiendo mora, vel successio,
sed in illo etiam verum est, quod Deuter. 4,
dicitur, Dei perfecta sunt opera.
4. D. Atigustinus prcedictam partem affir-
mantem aliquando amplexus est , non tamen
conslanter. — Propter hsec vel simUia, D. Au-
gustinus in liac sententia fuisse videtur, ut
totus hic mundus, ut coelis, elementis, et mix-
tis constat, simul in principio fuerit creatus :
et consequenter quod aqua, terra, cffiteraque
clementa in ea dispositione facta fuerint, quse
CAP. X. AN OMNIA CORPORA, ETIAM MIXTA, TOTAQUE UNIVERSI, ETC.
ad iisiim , generationem et conservationem
mixtornm necessaria snnt. Ita sentit in toto
libro primo Gen. ad litter.^ ideoqne in cap. 16,
ait informitatem materiae , sen elementornm,
qugecumque illa sit, non duratione, sed natnrae
ordine praecessisse : ac proinde non fuisse in
reipsa tenebras in illo principio, sed quantum
est ex parte ahyssi de se tenebrosum esse, nisi
Deus bicem fecisset, quae orbem illnminaret:
et similiter in nullo tempore vel momento
fnisse terram aqnis coopertam, sed ex se eam
dispositionem habituram fuisse , nisi Deus
creando aquas, eas in certo, ac separato loco
congregasset, et sic de cseteris. Eamdem sen-
tentiam prosequitur Augustinus, libro quar-
to Geneseos ad litter., cap. 33 et sequentibns,
quamvis in aliis locis libri quinti et sexti de
Genesi aliter de mixtis loqui videatur, utpostea
videbimus. De locis autem elementorum et de
dispositione mundi, pront nunc est, sine dubio
sensit in primo instanti ita fuisse creatum.
Quomodo autem sex dies explicare conatus
fuerit, postea videbimus.
5. A Philo7ie Jndmn prins tradita fuit. —
Qii,o pacto dimis Thomas, Ahnsis, AWertus et
alii scholastici Av^fiustinnm defendant. — Hasc
vero opinio, quod omnia simul creata sint et
qnod primi sex dies per aliquam metaj^horam
sint interpretandi , initium habuit a Philone
.Judaeo, qui, hb. 1 Allegor.^in principio, dixit:
rusticana? siviplicitatis esse putare, sex dielus,
avt utiqne corto tempore mundum esse conditum.
Unde infra subjungit, Ergo : cimi audiis: Com-
plevit sexto die opera, intelligere non debes de
dleMis aliquot sed de senario perfecto mm.ero.
Et hunc imitatus est Clemens Alexandrinus,
1. 6 Stromat., §8, qui est ultimus. Citatetiam
Ascanius pro hacsententia Procopium Grsecum
auctorem in Genese dicentem, Moysem des-
cripsisse mundi opificium sex dierum distinc-
tione, quia ob imbecillitatem intellectus nostri
tantam rerum varietatem et multitudinem, ea-
rumqne ordinem aliter concipere nequivisse-
mns; citat etiam Hilarium, 1. 12, de Triuit.,
circa finem, ab ilUs verbis : Perpetua, et ceter-
na rerwvi creandarum est prceparatio , neque
partihus cogitationum universitatis hujus cor-
pus affecium est, etc. Verumtamen si Hilarius
attente legatur , licet dicat preeparationem re-
rum omnium fuisse simul coseternam Deo, de
creatione niliilominus , et dispositione mundi
in tempore facta non dicit, quoad omnia fuisse
simnl, sed sohim quoad coeU et elementorum
creationem, ut paulo post referam. Allegatur
etiam pro eadem sententia Origenes 4, Periar.,
cap. 2, quia ibi primum caput Genes. et alia
proetermisso historiae sensu, per tropum expo-
nit : sed ibi non adhibet exemphmi in illis sex
diebus; et hom. 1, in Gen., inter opera illorum
cherum successionem admittit. Denique scho-
lastici propter auctoritatem Augustini non om-
ninohanc sententiam rejiciunt. sed disputando
illam defendunt, Tcet contrariam ut commu-
nem Patrum prseferre videantur, ut videre U-
cet in D. Thoma, \ p., qusest. 66, et sequenti-
bus praesertim vero quEest. 74- , et quaest. 4,
dePotent., art. \ et2, Alensis,2p., qusest. M,
merabr. 3, et qusest. 46, per totam, et Albertus
Magnus, in 2, d. 12, art. 1, nbiin opiniouem
Augustini magis inclinat. eamque latius defen-
dit in Summa de quatuor cogequaevis. Consen-
tiunt etiam Eugubinus et Cajetanus in Gen.,
et refertur etiam Cano, de quorum sententia in
capite duorlecimo, dicemus. Vernmtamen nec
Augustinus illam scntentiam constanter asse-
rnit, nec nos possumus a communi sentontia
PatruTTi , qua? historiese narrationi Genesis vald e
consentanea est, in hac parte recedore.
Q.Prima assertio communis Patrum AuguMino
excepto . — Prolatur primo. — Secundo — Tertio.
— Dico ergo prirao. Non omnia, quse in primo
capite Genesis sex diebus facta narrantur, si-
mul in principio creationis coeli et terrse facta
sunt. HsQc est communis sententia sanctorura
Patrum prseter Augustinum, ut divus Thomas
supra fatetur, et constat ex Basilio, Ambrosio,
Chrysostomo, Beda, Strabone, et ahis in Ge-
nes., et bene Ruperto ibil. 1, can. 37, et com-
muniter ibi expositores; quam Hilarius, dicto
lib. 12, de Trinit., his verbis mihi expressisse
videtur : Tametsi haleat dispensationem sui
secundnm Moysem. firmamenti solidatio, aridre
%udatio, maris congregatio, astroonim constitu-
tio , aquarum , terrceque in ejiciendis ex se
animantibus generatio, non tamen cceli, terrce
cceterorumque elementorum creatio levi saltem
mmiento operationis discernltur. Ubi in solo
opere creationis sirauUatem agnoscit, eaetera
vero opera eo modo, quo narrantur, censet
fnisse disposita. Denique etiam scholastici cum
Magistro, in 2, d. 12, hanc partem magis ap-
probant. Et probatur ex Uttera Genesis, quee,
ut sffipe dixi, Uistorica est, et non debet a pro-
prio, et simpUci sensu flecti sine gravissima
causa. Primo ergo expendo iUa verba: Et te-
nehrce erant supcr faciem alijssi . conjungendo
sequentia : Dixitque Deus, fat Inx, ct facta est
lux, ct ditisit lucem a tenchris: nam tenebrae,
et Uix non sunt siraul in eodera loco, seu cor-
pore : ergo prius fuerunt tenebree, et postea
56 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
siiccessit liix: fuit ergo ibi realis successio, et
non snnt oninia facta simul; quod cpiidem ar-
gumentum efficax est, habet tameu difficulta-
tem dependentem ab expositione illius lucis,
quce primo die facta est, quam libro sequenti,
capite primo, tractaturi sumus, et ideo nunc
his verbis non omnino inuitor. Secundo in
opere tertii diei pondero verba illa: Congre-
gentiir aqucc, quw sul ccbIo sunt, in locum unum
et apparuit aricli: nam in iUis aperte supponi-
tur, terram prius non apparuisse, qiiia erat
aquis cooperta, postea vero apparuisse, con-
gregatis aquis in locum unum : ergo necessa-
rio fuit successio prioris et posterioris secun-
dum realem durationem quia non potuit in
eodem instanti esse aquis cooperta, et pro eo-
dem instanti apparere. Imo ipsa congregatio
aquarum non videtur facta sine motu, ut patet
ex vi illorum verborum, congregentur aquce,
etc, non fuerunt ergo creatte terra, et aqua
in eodem situ et dispositioue, in quo nunc sunt,
sed prius aqua coopericbat terram, et postea
separatim coacta est in locum unum. Tertio
in eodem die prius apparuit terra vacua, sicut
sub aquis creala fuerat , et postea plantis et
herbis virentibus ornata est. Eamdemque vim
habent verba quintos diei de productione pis-
cium et volatiHum, et verba sextte diei de pro-
ductione aUorum animalium terrestrium, ac
tandem de productione hominis. Nam in eis
tam clare ostenditur, res illas successive factas
esse, et cjuasdam prius fuisse sine aUis, postea
vero posteriores additas esse prioribus, ut ne-
gari id non possit, nisi magnam vim litteras
inferendo.
7. Probatur quarto. — Quarto specialiter
argumentor, quia si reliquffi species rerum
omnium simul in primo creationis momento
factte fuissent, etiam homo fuisset iuillo prin-
cipio creatus : consequens dici non potest : ergo
nec reliqua. Sequela videtur manifesta, quia
eodem modo Scriptura loquitur de liominis, et
aliorum viventium productione, et ita Cajeta-
nus et Eugubinus id admittunt. Probatur au-
tem minor primo ex capite 2 Gen. , ubi post-
quam dictum fuit, fecisse Deum omne virgul-
tum agri, et omnem herbam terra', subditur :
Non eniin pluerat Doviinus Deus super tcrraui,
et homo non erat., qui operaretur terram : ergo
prius fuit terra, quam esset homo, qui opera-
retur eam. Item cpiando Deus fecit germiaare
terram, nondum erat homo : uon est ergo a
priucipio creatus. Denique sicut dicitur : Non
enim pluerat Deus, ita dicitur : Et homo non
erat .■ at prius dictum est proprie, et simplici-
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
ter sicut verba sonant : ergo et posterius : ergo
sicut aliquando fuit terra quando nondum
pluerat Deus, ita aliquando fuit terra, quando
non erat homo creatus. Secundo ibidem addi-
tur : Formavit igitur Deus hominem de limo
terrce : ergo illa materia, ex qua formatum est
hominis corpus, prius fuit sub forma terrse,
imo et luti, seu limi terrse, quam in corpus
homiuis formaretur : ergo non potuit homo a
principio simul cum terra creari. Idem argu-
mentum de cseteris animalibus fieri potest ex
ilhs verbis ejusdem capitis secundi : Formatis
igitur Dominus Deus de humo cunctis animan-
tihus terrce : non enim potuerunt de humo
formari animantia, nisi ante illa liumus exti-
tisset. Imo ex prioribus verbis de homine dic-
tis colhgi potest, formationem etdispositionem,
seu organisationem corporis Adse ex limo ter-
rse, non subito et in momento, sed per ahquam
moram et successionem esse factam , et pro-
babihter credunt theologi, Angelos ahquod
ministerium in illa formatione corporis adhi-
buisse. Denique ipsa verba distincta formaudi
corpus, ct inspirandi auimam, satis indicant,
non fuisse hominem productum per modum
creationis ex nihilo, sed per modiim genera-
tionis ex pra^jacente materia, et inductione
forma?, quaj sola per propriam crcationem tunc
facta est. Quse omnia in sequeutibus latius ex-
pendenda sunt et exphcanda. Tertio additur
in eodem capite : Plantaxerat autem Deus pa-
radisum toluptatls a principio, in quo posuit
ho7ninem ;(ii infra : Tiilit ergo Deus hominem,
et posuit itlum in paracUso. Ex quibus verbis
etiam colligitur, Deum prius tempore creasse,
seu plantasse paradisum,qnam hominem crea-
verit : plantatio autem paradisi ad opera illo-
rum sex dierum pertinet, quando autem facta
sit, infra iu hbro tertio hujus tractatus dice-
tur. Quarto si liorao esset creatus simul cum
coelo et terra, etiam Eva tunc esset creata, quia
eodem modo dicitur Genes. 1, de die sexto :
Ft creavit Deus hominem, masculum et fcem.i-
nam creavit eo^yconsequeus autem est falsum^
ut ex capite 2, aperte probatur, qui dicitur
prius : Adce non invemehatur similis, et ideo
dixisse Deum : Non est honum hominem esse
solum, et immisisse soporem in Adam, ut ex
costa ejus Evam formaret. Qu^ omnia eviden-
ter ostendunt, prius tempore fuisse Adamum
creatum, quam Evam : ergo uon omnia opera
facta iu ilhs sex diebus simul facta sunt, quod
ex diceudis cap. 12^ contra Cajetanum, magis
confirmabitur.
8. Assertio tripartita. — Unde dico secuudo,,
CAP. X. AN OMNIA CORPORA, ETIAM
iii instanti creatioais niliil esse simnl factnm
prceter ccelos, et elementa cnm locis, et pro-
prietatibns snis, nt Angelos omittam, qnos snb
cQ3lis semper compreiiendo. Pars affirmaus
Imjns exclnsivse assertionis in praicedentibns
capitnlis satis probata est. Altera vero negativa
pars probatnr ex proxime dictis, qnia non est
major ratio de opere nnins, vel alterins diei^
qnam omninm; sed ostensnm est, non omnia
opera sex diebns facta fnisso simul vel inter
se, vel cnm ccelo^ et terra facta : ergo eadem
ratione dicendnm est nnllnm illorum fnisse
simul tempore factnm cnm coelis et elementis :
ergo hsec tantum fuerunt simnl creata. Atque
ita probatur optime assertio ex contextn primi
capitis Genesis^ quia lisec narrantur facta per
snccessionem sex diernm, et ostensnm est, in
illis diebus necessario admittendam esse rea-
lem ac temporalem successionem , non tantnm
inter diversos dies , sed etiam in nno et eorlem
die, qnia in sexto, verbi gratia^ prius factns
est Adam qnam Eva ; ergo eadem ratione
omnes illi dies liabuernnt inter se realem suc-
cessionem, ideoqne opera in eis facta non fue-
runt simul cum coelo et terra existentia. Ratio
antem sen congruentia reddi potest primo,
quia coeli et elementa snnt corpora simplicia
per se primo pertinentia ad constitntionem
universi, et ideo volnit Dens illa creare prins,
quam csetera ; omnia enim opera cseterorum
dierum vel ad prodn 'tionem mixtornm^ vel ad
accidentales tantnm mutationes praeexisten-
tinm corpornm pertinent, ut infra explicabi-
mns, et ideo prius simplicia corpora qnam cee-
tera facta snnt. Accedit, quod solis simplicibns
eorporibus quasi connatnrale est, ut per pro-
priam creationem ex niliilo fiant, qnia nnum,
per se loquendo, non est materia alterius, et
ideo quodlibet illorum, et omnia simnl ex ni-
hilo facta snnt. At vero mixtis connatnrale est
fieri ex simplicibus,eorumque mixtione, et ideo
non ita sunt simnl cnm simplicibns facta.
9. Corollarium primum protertiapao^te asser-
tionis ostendenda , quoad loca corporum sim.pli-
cium. — Ut antem nltimam partem assertionis
probemns, de locis nimirum et proprietatibus
coelornm et elementorum, ex dictis iuferimns
primo, in puncto creationis coelum et terram,
cfeteraqne simplicia corpora in propriis locis
sensibilibus connaturali ordine fuisse collocata.
Et quidem de coelis manifestnm videtnr, in
eisdem locis adaiqnatis fuisse creata, in quibns
nsqne hodie permanent ; et primo de coelo
empyreo patet, qnia nnnquam est localiter
motum postquam factum est, ut snpra ex om-
MIXTA, TOTAQUE UNIVERSI, ETC. 57
nium sententia diximns, et ex fme, propter
qnem coelum illud creatum est, probavimns ;
nunquam ergo acqnisivit nbi per motum per
se tendentem ad illnd : habet ergo illnd con-
creatnm, ac semper idem, et perpetno conser-
vandum: de cEeteris autem coilis simili fere
modo probari potest, qui postquam creata sunt,
nunqnam fuerunt moti localiter raotu recto :
ergo semper in eodem loco adsequato, in quo
creati sunt^ permanent, quia per motnm cir-
cnlarem adseqnatns locns non mutatnr totali-
ter, sed tantum per singnlas partes : ergo
creati sunt coeli in eodem ordine sitnum, in
qno nunc sunt. Deinde explicatnr, quia omnia
et singnla corpora coelestia creata sunt in ea
magnitndine, qnantitate et intrinseca disposi-
tione raritatis, aut densitatis, vel fignra, quam
nunchabeut: ergo etiam singula creata sunt
in illis adoequatis locis et sitibus , in qnibns
usquehodie permanent. Antecedens probatnr,
quia corpora illa cnm incorruptibilia sint, al-
terationem corrnptivam non recipinnt, et ideo
sicnt minni non possnnt, ita nec angeri, nec
rarefieri, ant condensari^ quia haa mntationes
sine alteratione ad corrnptionem tendente
non finnt : neque etiam sine aliqno motu, qni
snrsum, vel deorsnm tendat, qui etiam motns
a natnra illornm corporum alienus est. Per-
manent ergo in eadem magnitudine^ et locali
extensione.
10 Proximi secundi argurnenti co7iseqiwitia
muWpliciter ostenditnr, qiiod scilicet singuli
cceli creati sint in suis locis. — Prior vero con-
seqnentia probatnr, qnia nullum ex coelis
creatis sub empyreo potuit nnquam adffiquate
replere alinm locnm preeter illnm, qnem nnnc
occnpat: ergo unnmqnodque ibi creatnm est,
nbi nsque hodie permanet, et conseqnenter
omnia enmdem ordinem sitnnm a principio
concreatnm habuerunt, quem nnnc habent.
Conseqnentia est clara, et antecedens patet fa-
cile discurrendo per singulos coelos, quia nnl-
Inm coe.lum habet snperficiem convexam seqna-
lis magnitudinis cum snperficie concava coeli
empyrei, nisi primnm mobile, seu crystalli-
nnm coelnm : ergo nuUum aliud potuit proxime
snb coelo empyreo in primo instanti creationis
collocari. Eademqne ratio est de ccelo stehato
respectu prirai raobilis, et de Satnrno respectu
coeli stellati, et sic consequenter de cseteris us-
qne ad Innam : ergo simul ac creati sunt, illnm
ordinem situum, et locornni habuernnt. Deni-
que raagna conjectura est, huuc ordinem esse
connatnralem illis, vel secnndum propriam
miiuscnjnsqne naturam; et perfectionem vel
58 LIB. I. DE LINIVERSO QUATENUS A
secundum orclinem naturoe nniversalis in or-
dine ad bonum universi regimen : ersro opor-
tuit unumquorlque coplorum habere sibi con-
creatum. suum propriumubi, vel quia illud
exigit uniuscujusque natura, et per se est ra-
tioni consentaneum, ut corpora illa in disposi-
tione maxime connaturali creata fueinnt : vel
c[uia non poterant post creationem situum et
locorum ordinem per proprias mutationes ac-
cidentales secundum se nota mutare, ut ex-
plicatiUTi est, et ideo in ordine ad bonum uni-
versi in convenienti situ a principio creari
debuerunt. Dico autem semper, secmidmt se
tota, vel quid simile, quia secundum partes
variant situs , et aspectus seu distantiam , et
propinquitatem inter se, quia hsec variatio per
circularem motum fieri potest; haic tamen
varietas non potuit cum ipsis corporibus in-
trinsece incipere, seu concreari, sed ad sum-
mum extrinsece, ut in superiori capite proba-
tum est. Et ideo necessarium fuit, ut in pnncto
creationis etiam secundum omnes partes, cer-
tum, et determinatum situm habnerint, quem
Deus novit et quem perpetuo retinerint, nisi
circulariter mota fuissent, ut etiam in supe-
rioribus, in capite secundo tractando de aeter-
nitate mundi declaratum est.
41. De elementn terrtp. ■ — Deinde probanda
est et declaranda assertio in elementis, ex qui-
bus certum est, terram in principio fuisse crea-
tam in infimo loco, et sub omnibus elementis,
tum quia hic situs et ipsi secundum propriam
naturam est consentaneus, et ordini etiam uni-
versi est accommodatus. Et ideo in Scriptura
solet terra quasi fundamentum totius mundi
proponi, juxta ilhid Psahn. 102 : Initio tu Do-
mine terram fundasti, et ofera manmim tua~
Tum sunt ccpM. Quia nimirum supra ilhid fun-
damentum vehiti totiusorbis moles conscendit,
cum ipsainfrase nulhun fiindamentumliabeat.
Propter quod interrogat Dominus Job 38: Sti-
per quo lases terrm solidatce sunt? Respondet
autem Job, cap. 26 , quod Deus appendit ter-
o-am svper nihilum, quia in loco infimo posuit
iham non in re ahera innixam, sed sola sua
gravitate ad centrum idem tendente consoh-
data et fundata , sicut Psalm. etiam 103, dixit
David : Fundasti terram super staHlitatein
suam, non inclinaoititr in sceculimi S(pculi. Ubi
Theodoretus ait : C^mi ipsam supcr seipsam
falricasset, dedil ipsi, ut nunc/uam- moveatur;
unde Psalm. 118, dicitur: Funditur terrani,
et periranet, et Proverb. 8 : Qimndo appende-
lat fnndamen.fa terrcB, cum eo eram cvncta com-
fonens.
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
12. De aqna. — Deaere et igne. — Deindefuit
universa terra aquiscircumdata. et undique
cooperta, quia etiam aquis naturale est secun-
dum proprite speciei, ac perfectionis condi-
tionem usque ad terram descendere, et supra
illam consistere , ut satis experientia et philo-
sophia docent. Quod autem in hocetiamDeus
in prima horum elementorum conditione na-
turee ordinem servaverit, pra^tcrcpiam quod
por se congruum est, ac verisimile, ex verbis
ilhs: Terra autem era.t inanis, et vacua, et te-
nel'rc£ erant super faciem ahjssi, ut supra illa
exphcavimus, satis colUgitur. Et declarari vi-
detur Psal. 103, ubi post illa verba : Fundasti
terram super stahilitatem suam, subjungitur,
abyssus, sicut vestimentvm, amictus ejus, id
est, ut vertit Tlieodotion, alyssum sicut indu-
rnentum induisti ipsam. Est autem abyssus a-
quarura profunditas, qua dicitur fuisse terra
in principio vestita, quia undicpie aquis erat
cooperata. Sicque dixit Chrysostomus, hom. 4-,
in Genes. : Terra autem^ erat invisililis, et in-
composita, et causam apposuit, quia a teneljris ,
et aquis ohtegehatur. Omnia enim erant aquce,
et tcnehra?, et nihil prceterea, utique supra ter-
ram. De aere vero circumdante aqnas, satisiu
superioribus dictum est. De igne vero perna-
turalem consecutionemidcoIUgimus, licetnon
sit expressum, ut in superioribus tactum est.
Namque Rabbi Moyses per tenebras intel-
lexit significari ignem in verbis illls, et tene-
hrm erant super faciem, ahyssi, ut refert divus
Thomas, 1 p., q. 66, a. 1, ad ult., verisimile
non est quia evidenter significant carentiam
lucis, nam ideo additur fecisse Deum lucem,
et lucem a tenebris distinxisse, et ita omnes
Patres intellexerunt.
\'i. Secundum corollarium pro eadem tertia
parte assertionis ostendenda quoad proprieta-
tem corporum simplicium qvre est rotundilas.
— De ccelis. — Secundo colligimus ex dictis,
ccelos et elementa fuisse a principio creata
rotunda, seu sphcericQe figures, qure cum illis
concreata est. Probatur facile incipiendo a
nono ccelo, quod est primum mobile , quia
certum est, nunc esse sphsericum tam ex parte
superficiei convexee, quam concavae, quia eir-
culari motu velocissimo et quotidiana conver-
sione movetur, quod esse non posset, nisi esset
sphsericum ex utraque parte, ut per se notum
est : ergo ejusdem figurffi fuit a primo iustanti
creationis sufe. Probatur consequentia , tum
quia in ea dispositione intrinseca, in qua fuit
a principio creatum , semper permanet, ut
probatum est : timi etiam quia immediate post
CAP. X. AN OMNIA CORPORA, ETIAM MIXTA, TOTAQUE UNIVERSI, ETC.
m
primiim instans creationis coepit moveri cir-
culariter;, ut est verisimilius, vel saltera move-
ri potuit, ut omnes pro comperto liabent ;
atque lleec ratio cum proportione applicari po-
test acl cjeteros inferiores ccelos : nam octava
splisera eadera ratione circularis est quoad su-
perficiem convexam, tum ut superior spba^ra
pos-it circa illam circulariter moveri sine im-
pedimento, tum ut possit concavam snperfi-
ciem nonee spbaerse adsequatse^ et nullo inter-
jecto vacuo, replere. Esedemque rationes in
omnibus subsequentibus coelis cognnt, et con-
sequenter etiam de elementis procedere pos-
sunt.
4 -4. De elementis. — Et ulterius potest ratio
reddi, quia bic modus figurse^ et situs est con-
naturalis elementis secundum se spectatis:
ergo ilbim in principio babei^e debuerunt ,
quando nondum erant mixta, propter qua3 a
naturali dispositione immutarentur. Gonse-
qnentia per se clara videtur. Antecedens au-
tem juxta Aristotelis discursum facile proba-
tur , incipiendo a terra^ quia omnes partes
ejus, quantum possunt, in centrum inclinan-
tur^ et quasi gravitant in ilbid ; ideoque sicut
inde sequitur, ut terra sua gravitate solidetnr,
et quasi compriraatur, ut uudique centro ap-
propinquet, quantum potest (sicut ex verbis
Job supra dicebamus) ita ex eodem principio
provenit , ut tota terra suse naturee relicta ro-
tundetnr, et circularis fiat : cum liac ergo fi-
gura creata est. Et consequenter eamdem
habuit aqua illam circumdans quoad suam su-
perficiem concavam, debet enim locus accom-
modari locato : et consequenter etiam in su-
perficie connexa aqua fuit spbsericse figuroe,
quia etiam partes ejus gravitant ad centrum,
quantum supra terram possunt, et eadem est
ratio de aere et igne : nam ignis ascendit us-
que ad bmam, quantum potest, et ideo ex
parte superficiei convexfe adeequate replet con-
cavitatem binee, et ex altera parte siiperficiei
concavee cum eadem proportione seqne acce-
dit, vel manet distans secundum omnem par-
tem, bneam et punctum, ideoque rotundae
est figurse in superficie concava : et lianc re-
plet adsequate aer ex ea parte, et ex altera ipse
repletur ab aqua, seu continet aqnam^ et ita
fuerunt a principio: ergo circnlaris figura toti
orbi a principio concreata fuit.
15. Procopius negasse refertur rotunditatem
coeli. — Vide alios apud Conimiricensem 2, de
ccelo, cap. 4, qucest. 1, art. 2. — At vero contra
hanc sententiam referri solet Procopius in Ge-
nesi, negans coelum esse sphsericee figurse.Ve-
rumtamen non est pra;sentis instituti de figura
coeli ex prof(?sso disputare, id enim agitur in
pliilosopbia ; solum obiter id attigimus, ut si-
tum, compositionem et ordinem. quem mun-
dus in principio babuit, explicaremns, quia
declaratio scx dierum, et opcrum eorum liinc
pendet; et pr^Bterea Procopium legere non po-
tui, ut de ejus sententia judicium ferrem. Si
tamen ea fuit, quse refertur, nullum video il-
lius probabile fundaraentum, quia nec in Scrip-
tura invenitur, autantiqua Patrum traditione,
vel doctrina, nec etiam occurrit probabilis ratio,
qua id suaderi possit ; nam conjectura, quam
aliqui faciunt ex aquis supra ccelum existenti-
bus,quod non possent supra coelum subsistere,
si spbsericam superficiem convexam, et non
planam baberet : lisec (inquam) conjectura
parvi momenti est, quia vel supra coelum stel-
latum non sunt aquse elementares, et proprite :
vel si sunt, non sunt fluidee, sed solidas in mo-
dum crystalli : vel certe licet essent liqnidaj,
non fluerent^ quia non haberent, quo fluerent,
aut ab intrinseco moverentur, cum propter
coeli soliditatem, et impartibilitatem descen-
dere non possent, ut infra latius dicturi sumus.
E contrario vero si coelum stellatum non ha-
beret superficiem convexam circularem, inep-
tum esset ad perpetuum circularem motum,
ut declaratum est. Prasdictus vero auctor, con-
sequenter dixisse fertur , corpora coelestia
secundum setota non moveri circulariter, prse-
sertim crelum stellatnm, quod firmamentum
vocari putatur propter stabilitatem et immu-
tabilitatem ; sed bsec absurda sunt^ et impro-
babilia, ut in operibus secundse, et quartse
diei expendimus.
16. Coeli emfyrei figura minus certa. — Rec-
tius tamen ponitur rotunda. — Solum ergo de
superficie convexa coeli empyrei incertum no-
bis esse potest, an omnino spbserica sit, vel
planiciem habeat : ibi enim figura spha^rica
non est necessaria propter motum, cum coelum
illud non moveatur, et alioqui figura plana ad
habitationem beatorum corporum magis ac-
commodata videatur. Nibilominus cum Scrip-
tura vel Patres nihil speciale de illo coelo in
hac parte doceant^ non est recedendum in illa
a philosophica sententia : quia si ex inferiori
parte corpus illud ultimam superficiem conca-
vam habet perfecte spba^ricam^optima propor-
tio inter partes ejusdem corporis postulat, ut
ex omni parte eamdem habeat profunditatem^
et partium extremarum distantiam omnino
sequalem, alioqui nec conveniens proportio,
nec optima figura in tali corpore inveniri pos-
60 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
set : ad servandam autem illam proportionem
necessarium est^ ut ultima superficies convexa
sphaerica sit, sicut est concava ut facile cui-
cumque consideranti patebit; nec propter cor-
porabeatorum necessaria est plana superficies
supra empyreum coelum, quia corpora gloriosa
non gravitant inferius^ idcoque non indigent
plano corpore, cui innitantur^ nec etiam in
Eola convexa superficie ca?li empyrei necessa-
rio existent, sed a?c[ue poterunt intra ipsum,
vel supra ipsum, uon contingendo illud prout
voluerint, existere, Addo etiam, si ponenda
esset jDlanicies supra coelos omnes^ potius cogi-
tandam esse in corpore peculiari distincto a
coelis spha:ricis , quod superficiem convexam
supremi coeli in solo puncto contingat : tunc
autem non esset admodum necessarium co?him
empyreum rotiuidum, et a primo mobdi dis-
tinctiim : quia illud coehmi planum posset ip-
sum coehuii mobile contingere, et nihilomiuns
imniotum manere : quamvis etiam non repu-
gnet dari coehim empyreum rotundum habens
supra se planum illud. Sed de his,quge ocuhis
nou vidit, nec revelata sunt nobis, nibil novum
teraere affirmare licet.
47. Tertium coroUarhm Mpartitum de aNis
eori(mdeiii corporum sirjipliciuvi proprietatihns.
— Prohatur prior pars. — Tertio coUigimus
coelos et elementa in primo instanti creationis
omnes et solas ilkis proprietates habuisse in
primo instanti concreatas, quce ita siuit ipsis
connaturales, ut vel ab intrinseca natura, et
essentia dimanent, vel ita sint ilhs necessaria?,
nt absque iUis monstrosa, et in sua propria
natura impeifecta existerent; hoc corollarium
est valde cousentaneum doctrina? Augustini,
et D. Thomee, et rationi. JNam imprimis pars
affirmans res esse creatas cum suis proprietati-
bus, ex ilhs verbis : In priiicipio creavit Deus
ccelum et terram, sufficienter colhgitur; sic
enim ex eo quod fides docet Verbum assump-
sisse humanitatem, recte cohiguut Concilia
assumpsisse animam cum intehectu et vohm-
tate creatis, et corpus cum omnibus partibus
integrantibus ipsum ; et quia fides docet cor-
pus Domini substantialiter esse pra^sens sub
speciebus sacramentahbus, recte tlieologi con-
tra Durandum conchidunt, etiam c[uantitatem
corporis Ghristi sub eisdem speciebus contine-
ri. Etquia credimus Deum creasse Angelos in
mundi princijiio, consequenter sentiraus con-
crcasse illis facidtates naturales intehectus et
vohmtatis. Idemque de omnibus mixtis dice-
mus pro eo tempore et momenlo, in quo creata
sunt : ergo simihter si tunc ereavit coelos et
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
elementa, ihis concreavit facuhates et proprie-
tates connaturales, sicut est quantitas rcspectu
raateriffi, et figura respectu formse, et ahfe in-
trinsecae quahtates , quales sunt gravitas et
densitas in terra, raritas et levitas in aere, et
sic de caiteris activis qnalitatibus. Est enim ra-
tio eadem tunc ex parte totius universi, quia
ut esset perfectum, debuit ex corponbus per-
fectionem propriam habentibus con.stare; tunc
ex parte uniuscujusque corporis in sua specie
considerati : nam is, qui dat formam, vel na-
turam, dat consequentia ad iham . Denique quia
unumquodque Dei opus in suo ordine perfec-
tum est, et ita condens naturam, non fecit il-
lam mancam, nec monstrosam; neque in iUa
naturse constitutione fingenda sunt miracula,
vel supernatnraha opera, nisi sint revelata, ut
ssepe cum Augustino dixiraus : tahs autera esset
hujusraodi corporum productio sine connatu-
rahbus proprietatibus, ut per se constat.
18. Pars posterior declaratur primn . — Decla-
ratar secundo. — Ahera vero pars negativa ex
dictis in priraa et secuuda assertione raanifesta
est, et breviter declaratur in hunc modura,
cpiia nihil affirraarepossuraus cura fundaraeuto
factura essein primo in.stanti creationis raundi,
nisi quod in ilhs verbis : In principio creavit
Deiis ccehiiii et terram, exphcite, vel sahem
imphcitc continetur : sed in illis ex parte sub-
stantiarum creatarum nihil continetur etiam
iraphcite prater coelos et elementa, ut satis
exphcatum est, et in substantiis ipsis tantum
virtute continentur proprietates connaturales
ipsis corporibus vel secundum se spectatis, vel
secundum ordinera, quera iuter se naturahter
servant: ergo uihil ahud coucreatura siraul est
cuni ipsis corporibus universum hoc quasi
essentiahter corapouentibus. Secimdo potest
idera inductione declarari, quia si quid ahud
factum esset in coehs, vel elementis in iho iu-
stanti : vel esset ahqiiid ex his, quse iu discursu
sex dierum facta narrautur, vel esset ahquid
ahud, sed prius dici non potest, quia ostensum
est opera sex dierum nou simul, sed successive
esse facta, idque magis ex capitibus sequeuti-
bus, et ex toto sequenti hbro constabit : hoc
autem posterius est per se improbabile, quia
esset voluutarium, et sine fundamento dictum;
et hoc quidem in inferioribus coehs, et ele-
raentis videtur per se manifestum. Nam in iUo
primo instauti non potneruut iutriusece reci-
pere propriura successivura raotura, ut capite
prfficedenti declaratura est; cpiod si imraediate
post iUud instans moveri coeperunt, jam iUe
motus iu se spectatus nou pertiuet ad opus
CAP. X. AN OMNIA COnPORA, ETIAM
creationis, pront inprimo instanti factum est,
sed ad opiis primi diei spectat^ ut iirfra vide-
bimus; initium autem intriiisecum illius mo-
tus, quod in primo iriStanti concreatvm dici
potest, ad proprietatem intrinsecam illius cor-
poris pertinuit, cpiod moveri statim coepit^ t]uia
111 ud initium nihil est aliud, cjuam prima con-
stitutio talis corporis in tali loco, c[U8e conna-
turali modo facta est, ut dixi. De solo ergo
coelo empyreo cogitari posset^ recepisse in ip-
somet suse creationis instanti cpialitatem ali-
quam supernaturalem, quatenus non tam ad
naturalem ordinem universi, c{uam ad super-
naturalem statum gloriae creatum est: ad eum
modum, qiio postea dicemus, liomines in mo-
mento creatioiiis non tantum naturam, sed
etiam gratiam recepisse, quod et de Angelis
supra diximus. Verumtamen nobis incertum
est, an coelum empyreum sit capax talis qua-
litatis supernaturalis : multoque magis est in-
cognitum, an de facto illa ornetur^ vel ad sta-
tum glorise pulchritudo ilh naturahs sufficiat.
Et quamvis demus coehim iHud aliquando fore
ornandum tah qualitate , vel quahtatibus ,
etiam esset incertum, an hoc ornamentum in
illo initio creationis acceperit, quia cum non
sit propter ipsos spirilus, sed propter corpora
gloriosa, verisimile est^ uscpe ad tempus illo-
rum^ seu usque ad diem ascensionis CHRISTI
fuisse reservatum.
19. Quarttm corollarhm de formationevel
inforinitate initio mundi. — Qiiid de informi-
tate sul)sta7itiali. — Ultimo infertur ex dictis
aliquam mundi formationem concreatam illi
fuisse, aliquam vero successu temporis ilh esse
additam : et e contrario aliquam mundi^ seu
mateziee iuformitatem tantum orchne naturae
fuisse priorem mundi creatione, aliqnam vero
etiam tempore praecessisse. Haic assertio sine
coroUarium est D. Thomee, dicta qusestion. 66,
art. 1, et declaratur breviter ex dictis: nam
informitas materiee duplex est, scilicet, sub-
stantialis, vel accidentalis. Prior absolute sump-
ta non prfficessit tempore, c[uia nec materia est
facta sine forma, nec sub forma generica tan-
tum, et non specifica, nec sub ahcjua, uniformi
specifica forma imperfecta, et communi toti
materice in principio crcatce, hffic enim in su-
perioribus exchisa sunt. Unde in materia coe-
lornm nuUa omnino informitas substantialis
tempore pra^cessit; in materia vero terrse, et
elementorum dici potest ahquo modo ex parte
prsecessisse, quia in illo primo instanti non fuit
formata forrnis mixtorum , quibiis formabilis
erat; et postea formata est. Hsec vero forma-
MlXTA, TOTAQUE UNIVEP.SI, ETC. 6l
tio licet in se substantiahs sit, respectu mate-
riee est quasi accidentahs, quia ipsa indifferens
est ad has, vel ihas formas recipiendas, et ideo
cpiasi accidentarium ihi est, hac, velillaforma
carere, vel formari. Item respectu terrce, et
elementorum illa informitas accidentahs fuit :
sicut e contrario pulchritudo, quoe ex plantis,
et animahbus terrae accessit, accidentalis for-
matio fuit, ut per se notum est : igitur absolute
loquendo, informitatis substantialis materise
non proecessit tempore. Ordine autem naturse
prgecessisse dicitur, quia creatio corporum se-
cundum ordinem naturse necessario debet in-
cipere a creatione materi», quia tantum ex ea
parte incipit ex niliilo corporis creatio, nam
forma non fit, ni4 ex materia , vel in materia,
etita consummatur totius productio. Et sicpa-
tet tota conchisio, sive corollarium quoad sub-
stantialem formationem,vel informitatem.
20. Quid de infurmitate accidentalis. — Alte-
ra item informitas, scilicet accidentalis, sub-
distinguenda est : nam queedam esse potest per
comparationem ad accidentia, quse propria dici
possunt ad modum quarti prsedicabilis, etsic
informitas accidentalis consistet in carentia
propriorum accidentium, seu proprietatum, et
accidentium counaturalium. Alia vero infor-
mitas est per carentiam accidentium commu-
nium, queerem ornant, et perficiunt, si adsint,
et ideo dicuntur accidentaliter eam formare,
sive iha sint propria accidentia physica et in-
baerentia, ut sunt color, quantitas et similia,
sive siut extrinseca ornamenta, quse acciden-
tia praidicabilia dici solent, ut esse nudum,
aut vestitum, etc. De prima ergo informitate
dicendum est, non prsecessisse tempore in coe-
lis, vel elementis, preecessisse autem ordine
uaturse. Primum patet ex pra3cedenti assertio-
ne, sive corollario tertio, innum. 17, quia in
eodem instanti simul cum substantia Iiabue-
runt simphcia corpora proprietates suas. Se-
cundum vero probatur, quia prior natura est
substantia, cpiam proprietas, quse illam conse-
C[uitur : ergo prius naturaex vi creationis proe-
cise spectatae fit substantia informis a proprie-
tatibus. Posterius vero natura formatur per
proprietates, cjuoe propterea concreari dicun-
tur. De altera vero informitate concedendum
est, etiam tempore prsecessisse in mundo, qui
propterea ut nunc cst, factus dicitur ex mate-
ria invisa, seu informi. Probatur, quia per o-
pera sex dierum formatum est universum ,
prout nunc est, ex qua formatione qua?dam
accidentalis pulchritudo, vel ornatus singulis
elementis accessit : nam terra apparuit, et visi-
62
LIB. I. DE UNIVERSO OUATENUS A DEO PER CREATIONEM FACTUM ESt.
bilis quodammodo facta est, et floribus, ca3te-
risque Yiventibus oniata: ergo informitas buic
ornamento oppositatempore prsecessit : et idem
cum proportioue estdcca?teris elementis ; nam
opera sex dierum successive simt facta^ et per
illa ornata sunt elementa : quee informitas
opposita tempore proecessit. Quomodo autem
hoc in ccelis locum habeat exphcando opera
singulonim dierum trademus. Dicimus autem
tempore prsecessisse, quia regulariter, ac fere
in omnibus proprium tempus pra?cessit : res-
pectu vero aUcujus formse accidentaUs potuit
per sohim instans prsecedere informitas, ut
respectu locaUs motus, si per ilhim dicatur
primum mobile ahquo modo ornatum et for-
matum : tamen iha etiam est antecessio non
tantum secunchim ordinem naturffi, sed secun-
dum veram realem existentiam, et durationis
principium, quod hic etiam sub temporah an-
tecessione comprehendimus.
21. Quo pacto D. Thomas Atigustinum cum
aliis Patribus circa formationem vel informa-
tionem onaterice concordet. — Notare autem
oportet D. Thomam in iUo articulo juxta hauc
assertionem, seu quartum coroUarium, con-
cordiam facere inter Augustiuum et ahos Pa-
tres ; nam Augustinus dixit informitatem ma-
terise, seu mundi tantum ordine naturse : ahi
vero Patres dixerunt, etiam tempore praeces-
sisse. Sibi tamen (inquit D. Thomas) non om-
nino rejmgnant , qiiia Augustinus de informi-
tate sitlstantiali locutus est, alii vero Patres
de accidentali. Verumtamen, ut ipsemet D.
Tliomas tacite animadvertit, hcet in informi-
tate substantiah non sit contrachctio inter dic-
tos Patres, sed tantum quaadam diversitas^ ni-
hilomijms in accidentah negari non potest,
quin contraria docueriut : omnes enim docent
materiam non esse factam sine forma substan-
tiah : imo factam esse sub formis coeh et ele-
mentorum expresse docent Basihus et Ghrysos-
tomus, homil. 2, et Ambrosius , hb. i , Exa-
mer., cap. 8, et ahi supra ahegati; et cousentit
Augustinus^ qui addit subtihtatem de priori-
tate naturae matei^ias informis, etiam quod
hanc substautialem informitatem , de qua
prioritate rehqui Patres nihil dixerunt, nec
contradixerunt. Et idem intehigendum censeo
de informitate quoad proprietates connatura-
les, quamvis de iha chcti Patres expresse non
tractaverint. In accidentah autem informitate
terra?, et ahorum elementorum Augustiuus
aperte docuit contra seutentiam priorum Pa-
trum : nam ihi docuerant terram prius tem-
pore fuisse inanem et vacuam , seu invisibi-
lem et incompositam , et sic de ca?teris ele-
mentis : Augustinus autem etiam iu hoc tanturn
ordinem naturcC agnovit, et in hac parte anti-
quorum sententiam nos probamus, propter ea,
quse hactenus diximus.
22. Ad, primam rattonera in num. 1. — Ne-
que obstant rationes chibitandi in principiio
positse. Ad primam ex loco Ecclesiastici 18 :
Creavit omtiia simul, prima responsio est, par-
ticulam, simul non dicere mensuram duratio-
nis, sed communitatem sine exceptione, id est,
omina sine uha exceptione a Deo creata sunt.
Secunda responsio est , hcet simut accipiatur
pro eodem iustanti, seu simuhate durationis,
intehigendum id esse tantum de his, quse per
propriam creationem facta sunt : quidquid
eihm Deus ex nihilO;, et proprie, ac immediate
creavit, simul creavit : secus vero esse de cse-
teris , quo3 vel per transmutationem unius rei
in aham produxit, vel per accideutalem muta-
tiouem perfecit. Ahero enim ex his modis facta
sunt omnia sex dierum opera ; in primo vero
instauti simul Angeh, et omnia simphcia creata
sunt , iha enim tantum per immediatam et
propriam creationem sunt facta; neque in
his anuumeratur anima rationahs, quia hcet
proprie creetur, uon sine prEevia disposilioue
materia? cieatur.
1 3. Ad secundam ibidem. — Ad secundum ex
verbis iUis, In principio creavit Deus ccelum et
terram, Ghi-ysostomus quidem ibi citatus vide-
tur sentire, in iUis verbis summatim compre-
hendi omnia opera sex dierum, non quia simul
sint facta_, sed quia iutegrum opus successive
factum prius iu summa quasi uno verbo dici-
tur, etpostea perpartcs digeritur; juxta quam
expositionem particula, in principio, non dicit
indivisibilem mensuram primas creationis, nec
verbum creavit, dicit tautum rigorosam crea-
tiouem, sed omnem operationem iUo primo
tempore factam. Nos autem supponimus ex
dictis, et iUud principium fuisse iudivisibUe
initium omnis createe durationis, et vehiti ad-
sequata mensura propriaj creationis, quee per
verbum creavit signilicata est. Quibus suppo-
sitis, respoudemus, sub iUis duobus modis
comprehendi quidem totum muudum ut per
veram creatiouem factum est, seu quateuus ex
Angehs, et corporibus simphcibus constat, sub
extremis media corpora comprelieudeudo : non
vero comprehendi mixta proprie, et ut actu
producta, sed ad summum in potentia, ut Gre-
gorius 32, MoraL, supra citavi, signilicat; uec
refert, quodin aliis locis Scriptura? sub nomine
cosli et terrce, etiam mixta, et aha opera com-
CAP. X. AN OMNlA CORPORA, ETIAM MlXTA, TOTAQUE tKlYERSi, ETC.
63
preheudantur^ quia cum hsec siguificatio nou
sit exphcita^ sed implicitaj potest major et mi-
nor essG : qualis antem sit^ ex materia subjecta
et ex antecedeutibus vel consequentibus colli-
gendum est: in dictis autem verbis Genesis ex
materia ipsa constat^ tantum esse sermonem
de simphci mundi creatione, et ex particula in
principio, et ex verbis subsequentibus satis
declaratur de solis simplicibus esse sermonem :
in ahis vero locis ex circumstantiiS;, et aUis
verbis constat esse sermonem de coelo et terra^
ut jam sunt completa et ornata per sex dierum
opera^ et ideo non est de illis simihs ratio.
24. Ad tertiam ralionem solutio uberior re-
mittitur. — Compendio tamen solvitur. — In
tertio argumeuto petuutur graves difficuitates
de operibus primi, secundi et quarti diei: a
quibus ilhid argumentum sumitur^ et ideo non
potest exacte dissolvi^ donec de illis operibus
tractemus, quod in suum locum reservamus,
ne omuia confundamus^ et nunc breviter im-
primis dicimus^ easdem fere difficultates ab
Augustino et aliis esse solveudas; nam hcet
Augustinus dicat^ omnia facta esse simul^ di-
vidi autem per dies per ordinem ad cognitio-
nem angelicam^ ut mox dicam : nihilominus
ab iho interrogabimuSj quomodo potuerit An-
gelus cogiioscere vespertina^ aut matutina co-
guitioiie coelum factum prius etiam natura,
quam cognoverit inud steUis ornatum, cum
steUee pars sint coeU^ et non possit totum in-
tegre, et prout in se est^, videri sine partibus ;
itaque eadem est difficuUas, si firmamentum
esse ccehim ipsum^ et steUas secuudum sub-
stantias earum accipiamus^ an vero aUter siiit
iUa opera exponenda postea videbimus. Deiude
addinuis, argumentum iUud cuiu sua confir-
matione couvincere^ ccelos in primo iustanti
creatiouis suk fuisse faetos sine informitate
substantiali tam essentiali^ quaiu integrah, et
siiie informitate^ quse in careutia ahcujuspro-
prietatis naturalis et iiitrinsecse consistat,, et
nihilominus dicimus opera iUorum trium die-
rum successu temporis esse facta;, et per illa
fuisse formatos coelos, seu ornatos ab aUquo
defectu^ seu informitate accidentaU: quaUs
vero lia^c fuerit^, et quomodo Uttera Geuesis de
iUis diebus intelligeiida sit^ postea cUcemus.
25. Ad quartam rationem in n. 'd, responsio.
— Quartum argumentum postulat^ ciu- voluerit
Deus successive et moro.se coiisummare uni-
versum quoad mixtorum productionem^ et il-
lam mundi dispositiouem, quee ad habitatio-
nem et coiiservatioiiem mixtorum ordinatur.
Ad quod respondemus imprimis, Ucet nulla
alia ratio a nobis reddi posset preeter Dei hbe-
ram voluntatem^ eam nobis snfficere, cuin in
Scriptura siiupliciter ac proprie iutellecta, ita
fecisse narretur. Deinde dici potest ex Ambro-
lio l^ Exaemer.., cap. 8, simul cum potcntia
^ohiisse Deuiu suam libertatem et dominium
osteudere; et ideo quredam prius, cjusedam
posterius, proiit vohiit^ effecisse ; item non uno
tantuiu inodo, sed pluril)us voliiit potestatem
et dominatioiiem ostendere, et ideo quoedam
sine pra^jacente materia creavit^ simul mate-
ria creavitj simul materiam ipsam concreando,
quffidam vero ex prcejacente mateiia aUo mo-
do^ sibi etiam proprio, procreavit, sublto, et
per solum suum imperium materiam transmu-
taiido, et ex uiio aUud procreaudo longe altiori
modo, quam per ageutia creata possit id fieri.
Prseterea qiioiiiam perfectio uuiversi duplex
est, una absoluta et secmidum se, aUa respec-
tiva, etinordine admixtorum conservationem
et geuerationem;, et ideo in ipso creatioiiis
tempore Voluit ostendere, quae perfectio sit
conuaturalis universo secuiidum se spectato,
qua3 vero dispositio secmidum sapientissimam
ordiiiatioueiu, ad mixtorum procreatioiiem^ et
prsesertim ad homiiium beiieficium iUi coiive-
niat; et ideo priiis iii inomeiito munduin iii
sua simphci perfectione quasi per absolutaiu
potestatem creavit, postea vero more sapien-
tissiiui artiiicis illud ad homiuis coiiditionem
disposuit. Denique id etiam fieri potuit propter
nos, partim ut simplicius crederemus^ et intel-
lectum subjiceremus iii obsequium solius fidei
etiam iii opere creationis^ tum ut distinctius
et melius inteUigeremus, quam sapienter Deus
omnia disposuerit, quam fortiter in numero,
pondere et mensura, sicut ea disposuit, ita
sustineat. Addit Ambrosius, libro secundo^ de
Gam et Abel, cap. 6^ in principio: Utlque si-
mul omnia fierljubere poiuit JJeus, sed distinc-
tioneiii servare maluit, quam nos in omnibus
negotiis imitaremur ; et similem ratiouem lia-
bet, Ub. V, Exaemer., cap. 8, et phires videri
possuiit iii Glirysostomo, homil. 3, in Gen.,
Nazianzeiio et Niceto , orat. 43, in Novam Do-
minicam ,
CAPUT XI.
AN SEX DIES CREATIONIS MUNDI NATURALES, SEU
MATERIALES, AN SPIRITUALES^ SEU INTELLIGJBI-
LES FUERINT.
\ . Dubium seprwbet Augusti^ms in prcesenti
qucestione. — Magls tamen inclinat in partem
LIB. I. DE UNtVERSO QUATENUS A DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
posteriorem. — Fundnmentum Augnstitii. — In
hoc capite disliuctins a nobis tractanda est et
expendendasententia Augustini de sex diebus,
in quibus creatus et ornatus dicitur mundu.s,
de quibus diebus idem Augustinus^ lib. 1 1, de
Civit., cap. 6, dixit : Qui dies c/jusmodi sunt,
auf, perdifficile noMs, aut etiam impossiUle est
cogitare, quanto magis dicere. Et ideo alio loco
profitetur, se magis inquirendo. quam defi-
niendo procedere, in Imperfect. super Genes.,
cap. 1 et 2, ubi etiam confessionem fidei prte-
mittit_, ne ab aliquo erroris argui possit, et
lib. \, Genes. ad litter., cap. 8 et 20, nihil te-
mere afRrmanihim dicit, sed absque prsejudi-
cio mehoris sententiaese loqui; quia vero ipse
in eam inchnavit sententiam, quie affirmat o-
pera ihis diebus producta non per successio-
nem temporis, et durationis, sed simul facta
esse, ideo coactus est dies ihos ahter interpre-
tari, et in mentibus sanctorum Angelorum
ihos cohocare, et consequenter ihos distingue-
re secundum quemdam ordinem dignitatis re-
rum, quse in ipsis factee narrantur, nonsecun-
dum ordinem prioris, et posterioris in dnra-
tione. Fundatur autemhaicAugustini sententia
in distinctione duarum cognitionum, quasipse
ponit in mentibus angehcis, quas vespertinam
et matutinam vocat , ut ex professo tractat,
lib. 4, Genes. ad htteram, a capit. 22, usque
ad nonnuha capita hb. 5, et hb. 11, de Civit.,
cap. 7 et 29, et ahis locis citandis, et ideo ad
intehigendum ejus sententiam,et ferendum de
iha judicium, operse pretium existimamus,
paulo diligentius distinctionem illam, ejusque
mcmbra juxta mentem Augustini exponere,
quod per nonnulla dubia distinctius fiet.
2. Dutnum primiim circa dictnm fundamen-
tum. — Qiiid cerlum sit in lioc duhio. — Primum
ergo dubium sit, an cognitionem matutinam
in sola visione clara divinse essentise Augusti-
nus posueiit. In quo unum videtur certum,
nimirum Augustinum posuisse cognitionem
matutinam in visione clara Dei. Hoc enim om-
nes tlieologi ahegandi fatentur , et expressis
vcrbis ejusdem Augustini probari potest, Id
enim prius significat, libro undecimo, de Civ.,
cap. 7, et in 29 magis explicat, dicens : An-
geli sancti non per verha sonantia Deumdis-
cimt, sed per ipsam pra?sentiam immiitaMlis
Teritatis; et infra : Tpsam quoque creaturam
melius iM, hoc est in sapientia Dei tanqnam in
arte qua facta est, quam in ea ipsa sciunt, ac
per hoc et seipsos ibi melius, quam in seipsis,
quamvis etiam iti seipsis. Facti sunt enim, et
oXiud sunt, quam ilte, qui fecit, Ibi ergo tan-
quarn in cognitione d'urna, in seipsis autem
tanquani in vcspertina, sicutsuprajam diximus.
Quse repetuntur, in Dialog. cum Orosi. 65,
Qucestion., in qusest. 26, Augustino attributo,
et plane ex seutentia Augustini, esto ihiusnon
sit opus; et lib, 4, Genes. adlitter., eapit. 23,
disertissime ait: Multum interest inter cogni-
tionem rei cvjusque in Vcrbo, et cognitionem in
natura ejus, ut illud merito ad diem pertineat,
hoc ad vesperam : et cap. 24 : Cum sancti An-
geli semper videant faciemDei, verloqueunige-
nito filio sicut Patri cequalis est, per fruantur ,
proculdubio universam creaturam.in qua et ipsi
sunt principaUter conditi. in ipso Verbo Dei
prius noverunt, ac deinde ipsa creatura, etc. ;
et infra : Ibi ergo tanqnam per diem, hic au-
tem tanquam per vesperam ; et idem ssepius in
sequentibus repetit. De hac ergo parte affir-
mante nullum potest esse dubium in sententia
Augustini, ihamque iterum paulo post con-
firmabo.
3, Qjiid iteoi incertum. — Resotutio Scoti. —
Rejicitur. — Difficultas autem est de alia parte
excludente omnem aham matutinam cogni-
tionem, multi non tlioologi nou tantum in vi-
sione beatifica, sed etiam extra illam ponunt
cognitionem matutinam angelicam , non ta-
men eodem modo. Primo enim Scotus, in 2,
distinct. 3, qua^st. 9, alias quoest. 4, 2 pavtis
distuictionis § Ad qucpstiooiem^-^v^iQvxismnem
beatam ponit in Angelis cognitionem abstrac-
tivam, et quidditativam Dei per propriam spe-
ciem essentife Dei, et banc dicitetiam esse co-
gnitionem matutinam. Et probat, quia omnes
Angeli in primo instanti cognitionis habuerunt
cognitionem matutinam : ergo non potest esse
nisi ista. Consequentiam suppouit ut claram.
Antecedens vero probat, quia cognitio matu-
tina est prior quam vespertina, seciindum Au-
gustinum : sed Angeli in primo instanti habue-
runt cognitionem vespertinam, ut per se cla-
rum est : ergo et matutinam. Sed hffic sententia
supponit falsum, quia nulla est talis scientia
abstractiva Dei, ut superiori tract., libr. 2, a
nobis ostensum est, et quod certius est, nuUa
est apud Augustiuum mentio talis scientice
abstractivae, et multo minus sub nomine ma-
tutinse, aut diei, vel mane apud ipsum iuveni-
tur : et sane non bene inter se conveniunt
abstractiva cognitio, et matatina, nam haec
dicit clarissimam cognitionem, ex mente Au-
gustini, alia vero longe decoloratior est, ut
idem Augustinus loquitur, De fundamento
vero Scoti dicemus infra.
4. Bonaventurce resolutio. — Merito tameti
CAP. XI. AN SEX DIES CREATIONIS MUNDI NATURALES, ETC.
non prooahir a Tarantasia. — Aliter Bona-
ventura, in 2, dist. -4, art. 3, q. \, distinguit
duplicem cognitionem matutinam , unam in
Verbo per visionem beatam, aliam per species
et illuminationes procedentes a Verbo, et hanc
secundam ponit, ut aliquam cognitionem ma-
tutinam liabere potuerint Angeli in sua crea-
tione, quando nondum erant beati. Quam dis-
tinctionem ex Fetro de Tarantasia refert Car-
thusianus, in ^, d. q. nlt. Addit tamen, non
probasse illam, et merito, quia cognitio crea-
turarum per species earum non transcendit
cognitionem vespertinam ; cfuod cst evidens
secundum mentem Augustini, ubique enim
dicit, per matutinam scientiam cognosci res
in Verbo tanquam in arte increata, per quam
facta sunt. Deinde est evidens ratio, cjuia vel
illa cognitio matutiua per ilhuiiinationes extra
visionem Verbi, quam habuerunt Angeh a
principio, erat supernaturalis, vel naturahs.
Non primum , quia illa sohim esset cognitio
fidei, quse matutina dici non potest ; item quia
illa cognitio mansit in Angehs mahs, hcet per
peccatum obscurata, ut idem Bonaventm^a di-
cit : at in mahs Angehs non mansit cognitio
supernaturahs. Si autem fuit naturahs, fuit
per naturale himen angehcum , et per species
inditas rerum cognoscendarum : hgec autem
est cognitio in proprio genere, ac proinde ves-
pertina, juxtadoctrinam Augustini. Nihilomi-
nus tamen divus Thomas, \ part., quoestion.
62, articul. 1, ad 3, iham distinctionem attin-
git , et non reprobat. Dicit enim Angehim
intra naturalem ordinem posse creaturas co-
gnoscere, vel tantum in seipsis, et sic esse ves-
pertinam coguitionem, vel in Deo, et hanc
esse matutinam respectu prioris, hcet compa-
ratione aherius matutinse per visionem in
Verbo decoloratior , seu impropria sit. Unde
significat Angelum per scientiam naturalem
et supernaturalem cognoscere res in Verbo,
et indicat utramque esse cognitionem matu-
tinam, ahoqui argumentum non solvit, quod
inhoc nitebatur, quod secundum Augustinum
Angeh habuerunt cognitionem matutinam
statim a principio creationis. Verumtamen
D. Thomas in ahis locis , ubi ex professo rem
tractat, non ponit coguitionem matutinam,
nisiin clara Deivisione, prsesertim 1 p., q. 58,
art. 6 et 7, et in dicta solutione nunquam dixit,
cognitionem naturalem rerum in Deo esse ma-
tutinam. Imo in fme solutionis conchidit de
visione beata, et liwc fropvie, est cognitio ma-
tutina. Fateor tamen in hoc sensu sohitionem
non satisfacere argumento, quod diflicilhmum
est in sententia Augustini, ut infra dicam, et
in illa sohitione videtur vohhsse D. Thomas
pro sua modestia subterfugere vim argumenti
potius, quam aperte Augustinum mconstantige
arguere. Ihud vero argumentum ahter solvit,
q. 8, de Verit., art. 16, ad 8, de quo infra di-
cam.
5. ^gidii resolutlo. — Ohjectioni sihi factce
occurrit jEgldius. — Ahter vero J^^gidius, in 2,
dist. 3, qusest 1, art. 3, dub. 3 htterah, prseter
cognitionem vespertinam , et matutinam addit
meridianam. Distinguit enim tria, scihcet, ves-
peram, mane, et diem ; vesperam dicit esse in
absoluta cognitione creaturce secundum se, et
in proprio genere , mane autem fieri dicit,
quando ex cognitione creaturae in proprio ge-
nere, Angehis in laudem Deicreatoris ascendit;
cum autem in Verbo per visionem beatam
creaturam Angehis intuetur, diem perfici dicit.
Meridiana ergo est cognitio creaturse in Verbo
per visionem beatam, vespertina est cognitio
ejusdem creatin^ee in proprio genere, matutina
est per ascensum a cognitione vespertina in
laudem creatoris. Quod si objicias, quia hic as-
census non est nova cognitio, sed addit tantum
actum vohmtatis amantis, et volentis laudare
Deum propter tale opus, quod totum ex vi
ejusdem cognitionis naturahs fieri potest : res-
pondet, tam vespertinam, quam matutinam
cognitionem adaptari ad cognitionem rerum,
quam Angeh naturahter liabent : nec matuti-
nam addere solam relationem vohmtatis, sed
ahquid perficiens cognitionem. Nam cognitio
ejusdem creatura;, prout a Deo procedit, id est,
quai Deum habuerit auctorem, et ab eo habue-
rit initium, matutina cognitio est, hcet non
sit meridiana, et videtur hic modus dieendi
habere fundamentum in Augustino in locis
citatis, ubi ssepe iha tria distinguit, vespere,
mane, et dies, unde in dicto cap. 22, hb. h:,
in Genes., ait : Vost nesperam fit mane, cim
post cognitionem proprice naturce quce non est,
guod Deus, refert se ad laudandam lucem, quce
ipse Deics est ctijus contemplatione formatur,
lUique et fietcV.es. Expressiusque, hb. 11, de
Civitat., cap. 7, lucem primo die factam de
spirituah luce, in qua et tenebrae non sunt,
interpretans, addit: Fit tamen et vespera diei
hujus, et mane aliquatenus, quoniam scientia
creaiurce comparatione scientice creatoris quo-
dammodo vesperascit. Itemque lucessit, et mane
fit, cum et ipsa refertur ad laudem dilectionem--
"que creatoris.
6. Improhatur tamen JEgidii resoluiio. —
Sed sine dubio sententia hcec ahena est in
S
66 LID. I. DE UNIVERSO QUATENIJS A
mr.ltis a mente Angustini. Primo^ quia nnn-
quam Augustinus posuit matutinam eognitio-
nem mere uaturalem;, sed semper tribuit illam
lumini gioria?^ ut in citatis locis videre licet.
Secundo cum dicit vespertinam cognitionem
ascendere in mane^ cmnad laudem dilectionem-
que Dei referlw, sine duhio non loquitur de
dilectione naturali, sed de supernaturali, ex
cliaritate, quia loquitur de cliaritate, qua? ad
beatitudinem sanctos Angelos perduxit : ergo
asserere minime potuit cognitionem ipsam na-
turalem creaturarum fieri matutinam per re-
lationem iilam in laudem et dilectionem Dei
naturalem. Tcrlio^ quia^, ut Angelus referat
cognitionem creaturarum in laudem^ et dilec-
tionem Dei, necesse Qil, ut prsecognoscat Deum
esse auctorem et principium creatui^arum ,
nam propterea iilum laudat et amat. Unde
talis amor supponit cognitionem Dei ut auc-
toris creaturarum ex cognitioue ipsarum crea-
turarum, ac proinde antc illam rclationem
ordine saltem natura; supponitur cognitio crea-
turarum in Deo, eo modo, cpio extra Verbum
inveniri potest, id est , cognitio , qua cogno-
scuntur creatura; non tantum ut in se sunt, sed
etiam ut sunt a Deo creatai : ergo talis cogni-
tio mmquam potest esse matutina, quia se-
cundum se spectata valde imperfecta est, et
parum clara, et relatio ad Deum, quse illi per
voluntatem adjungitur, nou reddit illam in
genere cognitionis meliorem, licet moraliter
perficiatur. Denique nunquam Augustinus dis-
tinxit in Angelistrescognitiones, vel tresmo-
dos cognosceudi creaturas, sed tantum duos
modos, scilicet, vel in seipsis, vel in Verbo, et
sub cognitione creaturarum in seipsis compre-
bendit sine dubio cognitionem earumdem etiam
ut sunt effectus Dei, si per proprias species
creaturarum fiat, neque boc appellavit unquam
cognoscere creaturam iu Verbo, vel in Deo,
cum magis sit cognoscere Deum in creatura,
vel potius ex creatura, quse cognitio quoniam
minor est, ut Augustini verbo utar, recte no-
mine vespersesignificatur: non ergo matutina
nominatur secundum Augustinum, sed sub
vespertina comprebenditur .
7. VerMs Augtisti^ii n. 5 allatis satisfit
ex Alense. — Quocirca, ut notavit Alexander
Alensis, 2part.,qu8est. 23, memb. J, in duobus
dubiolis, quse iu line illius proponit, scientiam
angelicam, quam uno loco vocavit Augustinus
matutiuam, in abo vocat diurnam. Nam lib. \ 1,
de Civ., capit. 29, cognitionem sui in verbo
diurnam vocat, eamque a cognitione sui in
seipso tanquam a vespertina distinguit, et eas-
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
dem duas cognitiones paulo inferius ciariorem,
et obscuriorem vocat. Item cognitionem, quse
est in Verbo, quamque frequenter matutinam
vocat, ad diem dicitpertinere, lib. 4-, Gen.,
cap. 23, bis verbis : MuUum interest inter co-
gnitionem rei cujusque in Verbo Dei, et cognl-
tionem in natura ejus, ut illud merito ad diem
fertineat, hoc ad vesperam ; unde etiam recte
infert Alensis eodem loco, non oportere dis-
tinguere cognitionem meridianam a matutina,
quia apud Augustinum nulla est excellentior
cognitio rerum creatarum, quam cum cogno-
scuntur in Verbo : ergo si qua? dici, aut cogi-
tari potest meridiana cognitio creaturee, illa
profecto est, quse in Verbo Dei clare viso pers-
picitur. At vero banc eamdem vocat Augusti-
nus matutinam cognitionem, ut vidimus :
ergo illa duo non sunt in doctrina Augustini
distincta : unde colligere etiam licet, mane, et
diemapud Augustinumnon condistingui sicut
duas cognitiones magis, vel minus hicidas, sed
distingui tanquam partem, et totum : nam
dies componitur ex vespera, et mane, quod et
meridies vocari potest, quia non paulatim cres-
cit in hice, sed subito ilhicescit post vesperam,
et diem consummat; sic dicit dicto cap. 7, de
Civit. Flt vespera diei hujiis, et mane aliquate-
nus, etc, et infra dicit, recurrente mane post
vesperam, diem unum consummari, et 1. 4, in
Genes., c. 25, Post zesperas, et mane dies unus,
et sic de ceeteris.
8. Vera resolutio dubii hactenus discussi. —
Conciudimus ergo, secundum Augustinum,
Tuiicam tantum esse scientiam matutinam An-
gelorum de rebus creatis, illamque esse visio-
nem earum iu Verbo, ac proinde banc solam
esse cognitionem matutinam. Hoec est senten-
tiaD. Tbomae, 1 part., q. 58, art. 6et 7, quam
ibi frequentius seqmintur novi expositores, et
eamdem tenet Alensis, dicta qusest. 23, memb.
J et 6. Et videtur sufiicienter probataexdictis.
Primo quia cognitio matutina ex mente Au-
gustini est perfectissima omnium, quas An-
gehis potest babere de creatura : sed coguitio
perfectissima unica tantum est, et illa sine
dubio est per visionem iu Verbo : ergo illa
sola est matutina. Secundo Augustinus tribuit
cognitioni matutina^, ut per iJIam videantur
res in rationibus suis, per quas fiunt, seu iu
arte divina, sed hoc modo tantum videutur
per visiouem beatam : ergo sola visio beata
est scientia matutina. Tertio Augustmus, dic-
to cap. 7, lib. 11, de Civit., et lib. 2, Gen.,
cap. 8, solis Angelis sanctis, et a principio bea-
titudinis tribuit cognitionem matutinam, nuu-
CAP. XI. AN SEX DIES CREATIONIS MUNDI NATURALES, ETC.
67
qnam tamen illam concedit AngeliS;, qni pec-
caverunt : imo lioc modo distinguit lucem a
tenebris, ut postea videbimus : ergo signimi
est, in sola scientia beata ponere cognitionem
matutinam^ nam alire scientice in Angebs ma-
lisfuerunt.
9. In terlis Auguslini difficultas adhuc
restat. — Solum restat obscurum in doctrinam
Augustini, quod dicit, cognitionem Angelo-
rum de creaturis in seipsis fieri mane, cum ad
Dei laudem refertur, utliabet lib. 11, de Civit.,
cap. 1, et lib. Gen., cap. 22 et 25. In hoc non
fundati sunt, qui dixerunt duplicem cognitio-
nem matutinam, naturalem scilicet, et super-
naturalem, vel aliis modis supra rclatis. Quos
in hac parte sequitur Daniel Malonius, in 2,
d. 3, disp. 18, nam licet in sect. 2, decem, vel
undecim modos dicendi referat circa illam dis-
tinctionem, et omnes impugnet : nihilominus
in sectione prima, fatetur cognitionem matu-
tinam duphcem esse. Una est visio creatura-
rum in Verbo, aha est, cum Dei cognitionem
referunt ad Deum-amandum. Unde addit, in
mahs Angehs nunquam fuisse cognitionem
matutinam priorem, fuisse tamen posteriorem
saUem in primo instanti, in quo creati sunt.
Sed non existimo esse hoc menti Augustini
conforme ; quia si cognitio vespertina erat
prius sahem natura, quam ad laudem Dei re-
feratur, non fit matutina per hoc quod ad lau-
dem Dei referatur, quia cognitio matuthia, et
vespertina differunt iu intriuseca ratione, et
perfectione cognitionis, quas uon variatur per
lioc, quod iu laudem Dei referatur, ut supra
ponderavi.
1 0 . Ven(,s sensiis illonim verhonm prolatus
efficaciter ex variis ejusdem Augustini locis. —
Neque Augustinus, si attente legatur, unquam
dixit vespertinam cognitionem relatam ad
Deum heri matutinam, sed per illam relatio-
nem, vel post illam sequi mane, et perfici
diem, quod longe diversum est. Hanc vero
fuisse sententiam Augustini, patet ex dicto ca-
pite septimo, hbro undecimo, de Givitat., ubi
sic ait : Scientia creaturce comparatlone scien-
tice creatoris quodammodo vesperascit, itemque
litcescit, et mane fit, cum et ipsa refertur ad
laudem dilectionenique creatoris. Ubi non est
sensus, ipsam vespertinam coguitionem hices-
cere, et mane tieri, cum refertur, etc, sed sen-
sus est, media iUa relatione, vel per meritum
illius hicescere, et oriri mane in mente An-
geh, utique per visionem iu Verbo, et sic
diem consummari, et hic sensus patet ex ver -
bis subjunctis, quse priora declarant. Cognitio
creaturm in seipsa decoloratior est, vt ita di-
cam, quam cum in Dei sapientia cognoscitur
velut in arte, qua facta est, ideo vespera con-
gruentiu,,', quam^ nox dicitur, qum tamen, nt
dixi, cum ad laudandum, et amandum refertur
creatorem, recurrit in mane, et Iwc cum faci
in cognitione sui ipsius, dies unus est. Non ergo
ipsa cognitio vespertina per relationem fit
mane, vel matutina, sed recurrit in mane, id
est, quasi pro termino habet ipsum mane, et
ita unus dies perficitur; unde expressissime
hbro 4, Genes., cap. 22. Ita ut post vesperam
fat mane, cwn post cognitionem sua proprice
naturce, qua non est, quod Deus, refert se ad
laudandam hicem, quod ipse Deus est, ciijus con-
templatione formatur. Ecce non vespertiua co-
gnitio fit matutina, ^(^Apost vesperam. fit mane,
nec vespertina in se hicidior fit per iham re-
lationem, sed per conjunctionem ad mane
quodammodo formatur ; et sic etiam dixit ibi-
dem, cap. 25, in ihis diebus non uominari
noctem, qula tunc nox ad diem. pertinet, non
dies ad ncctem, cum sancti Angeli id, quod crea-
turam in ipsa creatura noverunt, referunt ad
illius Jionorem, et amorem, in quo aternas ra-
tiones contemplantur, eaqiie concordissima con-
templatione sunt unus dies. Per illam ergo re-
lationem non fit alia cognitio matutina, sed
quasi conjungitur vespertina cognitio matu-
tina?. Unde obiter colligo, hoc intelligendum
esse de relatione perfecta, et perseverante us-
que in finem, quam Angeli mali non habue-
runt, et ideo nec ad matutinam cognitionem
pervenerunt; sicut et nos licet qualemcumque
cognitionem vespertinam, quam habemus, in
Dei laudem referamus, non statim fit nobis,
neque fiet matutina nisi in illo amore usque
in finem perseveremus, et tunc etiam in no-
bis spiritualis dies ex vespertina, et matutina
cognitione complebitur, ut, in dicto cap. 25,
Augustinus conclusit, dicens : S^mt unus dies,
quem fecit Dominus, cui conjungetur Ecclesia,
de liac peregrinatione liberata, ut et nos exuUe-
mus, et jocundemur in eo.
11. Duiiim secundum principale circa idem
fundamentum Augtistini positum in num. 1,
quidnam fit cognitio vespertina. — Resoliitio M-
partita. — Ostenditur pars prior. — Atque ex
his expeditum manet secundum dubium, ni-
mirum, quid sit cognitio vespertina. Nam ha^c
est cognitio creaturarum in proprio genere,
qualis in Angelis est illa, quam de creaturis
habent per proprias species earum, ut satis
expresse, et evidenter docuit Augustinus, libro
quarto Genesis ad litteram, cap. 8, ibi: J?i suo
68
LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
enim genere quasi in vespere terminattm est,
et cap. 22: fit vespera illius lucis, cum firma-
onentum non in Verho, sed in sua natura co-
gnoscitiir, etdicto cap. 1, deCivitate, Cognitio
creatnrte in seipsa decoloratior est, ideo vespere
dicitur, et cap. 26, in seipsis tanquam, cognitio-
ne vespertina cognoscunt ; idem in dicta, c|. 26,
ad Orosi., et aliis locis ssepissime. Statim vero
occurrit difficultas similis pra;cedenti, an ves-
pertina cognitio sit unica tantum, vel multi-
plex, nam oppositorum eadem est ratio : sed
cognitio matutina tantum est una, et unins
rationis in unoquoque Angelo, vel etiam ho-
mine, ut diximus : ergo etiam vespertina unica
tantum est. In contrarium vero est, quia Au-
gustinus videtur in Angelis duas creaturarum
cognitiones extra Verbum distinguere , unam
rei in ipso Angclo cognitai, aliam ejusdem rei
in seipsa cognitaj, utraque autem est vesper-
tina cum sit extra A^crbum, et ita opinatur
Alensis supra in 3, conclusione ex mcnte Au-
gustini, ut in qua^stione 23, late tractat, et
distinguit duas vespertmas cognitiones in An-
gelo respectu earumdem rerum : quarum altej^a
per species inditas, altera per acquisitas fit : vel
quarumaltera estcognitio rerum, ut suntin ipso
Angelo cognoscente, altera est rerinn in seipsis.
12. Dico niliilominus si ad verba, et dicta
Augustini respiciamus, imam tantum cogni-
tionem Angelorum vespertinam vocasse res-
pectu ejusdem objecti: si tamen ad fundamen-
tum illius appellationis inspiciamus, multipli-
cem esse vespertinam cognitionem quoad
positivam rationem suam, quamvis matutina
uua tantum sit. Prior pars nota est ex verbis
citatis. In solis enim mentibus angeUcis dupli-
cem cognitionem illam constituit Augustiuus :
et vespertinam cognitionem vocat, quam ba-
bent Angeli de rebus creatis in seipsis, id est,
directe tendendo in ipsas, ut in se sunt per
proprias species innatas earum. Quffi scientia
connaturalis est omnibus Angolis, et unica est
in quobliet illorum, una (inquam) vel unitate
luminis intellectuaMs, vel unitate alicujus ha-
bitus, vel collectione pkuium specierum intel-
ligibilium, pkirium, pauciorum juxta gradum
perfectionis Angeli, juxta supra dicta de Ange-
lis, quse liic repetenda non suut, nec ad prse-
sens punctum referunt. Augustinus ergo hanc
solam scientiam vespertinam nominavit vel
quia non de fide, sed de propria scientia locu-
tus est, et in Angeks praeter beatam akam
propriam scientiam non agnovit, vel quia ika
sufficienter, et potissimum inserviebat iuten-
i;ioBi enis, quae erat per scientiam vesperti-
nam, et matutiuam, dies creationis mundi ex-
plicare.
13. Ostenditur posterior . — Nibilominus pro-
batur altera pars. Primo quia Augustinum vo-
cavit illam scientiam vespertinam, quia ad
divinam visionem comparata decoloratior est,
sed hoc ipsum habet omnis cognitio rerum ex-
tra Verbum ad cognitionem rerum in Verbo
comparata : ergo omnis ika potest vocari co-
gnitio vespertina. At vero extra Verbum non
una tantum, sed multiplex potest esse cogni-
tio : ergo potest esse multiplex coguitio ves-
pertina, et ita cessal Kquiparatio inter ika duo
membra, nam in omni latitudine sumraum, et
perfectum unum est : imperfecta vero multi-
pkcantur,quia ab ika summa perfectione mul-
tis modis receditur. At vero matutina coguitio
attingit summum gradum perfectionis cogni-
tionis creaturarum, vespertina vero dicit de-
fectuosam cognitionem : ergo licet ika uua tau-
tum sit, heec multipkcari potest : et in hoc
sensu posset distinctio Alensis sustineri, non
tamen distinguendo ika membra per species
concreatas, vel acceptas a rebus, nam h£e pos-
teriores in Angeks non sunt, sed ex objectis
dicuntur, vel quia ima terminatur ad rem
existentem, aka abstrahit ab actuak existentia,
vel quia Angeli uua cognitione vident creatu-
ras in speciebus earum, quas in seipsis habent,
aka vident creaturas in ipsismet ; bsec enim
distinctio materiaks tantum videtur in ordiue
ad vespertinam cognitionem, ad eum modum,
quo cognitiones diversarum creaturarum in se,
sunt plures cognitiones vespertinse. Sic enim
cognitio rerum in speciebus intekigibilibus si
nou terminetur objective ad res reprEesentatas
per ikas species, tantum est cognitio quasi re-
flexa ipsarum specierum, et ita est distincta
cognitio vespertina a cognitione creatur£e in
se , quia est cognitio akerius objecti creati
etiam in seipso, et in proprio genere. Nos au-
tem addimus, etiam respectu ejusdem objecti
coguiti posse esse pbu^es cognitioues vesper-
tinas akarum rationum.
1-4. Ejusdem poste-riori partis ulterior decla-
ratio. — Dixi autemhas ve.?pertinas cognitioues
mukiplicari cjuoad positivas rationes cognitio
nis, quia propria denomiuatio cognitionis ves-
pertina? sumitur ex quadam carentia, vel di-
minutione kicis, sicut naturaks vespera diei
dicitur, cpiando kix jam est remissa per occa-
sum Soks. Sic ergo omnis cognitio creatura-
rum, qua3 non attiugit gradum kicis gioriai,
convenit in communi ratione vespertinse co-
gnitionis ; secuudum vero grad.um luminis.
CAP. XI. AN SEX DIES CREATIONIS MUNDl NATURALES
qiiem participant, possimt multiplicari. Exem-
plo declaratm^ optime in GHRISTO Domino,
liabuit enim tres, vel quatuor scientias, bea-
tam, per se infusam, per accidens infusam, et
acquisitam, vel experimentalem. Ex illis ergo
sola beata potest dici matutina, reliquas autem
possunt dici vespertinse. Quia etiam scientia
per se infusa erat de rebus creatis in proprio
genere, et per proprias earum species, ac pro-
inde erat vespertina : ergo a fortiori reliquse ;
et eadem ratione si in beatis bominibus datur
creaturarum per se infusa, ejus cognitio ves-
pertina erit, quia per illam non videntur res
in Verbo, sed in seipsis ; idemque erit in An-
gelis sanctis, si in eis detur scientia supernatu-
ralis extra Verbum rerum creatarum, et dis-
tincta a propria scientia naturali, quocl supra
tractatum est : et consequenti ratione etiam co-
gnitio per fidem erit vespertina. Quia licet
comparatione noctis infidelitatis lux sit , et
diem constituat, in quo honeste ambulamus,
nihilominus hic dies comparatione ilhus diei,
quo ffiquales Angehs facti videbimus Deum si-
cuti est, ipse quoque nox est, seu hicerna hi-
cens in obscuro loco, donec dies illucescat in
cordibus nostris, ut dixit Augustinus, hb. 4,
Genes. cap. !23.
15. DuMiim tertium prindfale circa iclem
AugitsUnifimdamentum. — Qnontmdam respon-
sio. — Tertium grave dubium est, anin doctri-
na Augu.stini cognitio matutina et vespertina
dififerant in objectis materiahbus (ut ita dicam)
seu in rebus cognitis, vel in re cognita conve-
niant, et in medio, ac modo cognoscendi dis-
tinguantur. Ahqui censent differre in rebus
et objectis cognitis, quia cognitio matutina est
de re increata, scihcet, de Deo ipso, qina licet
dicatur esse de creatura, ut est iu Deo, videtur
tantum esse de creatura secundum esse, quod
habet in Deo, quod esse est ipsum esse increa-
tum, ipsaque vita Dei, juxta lUud. : Quod fac-
tum est, in ipso tita erat. Gognitio autem ves-
pertina habet pro objecto creaturam, quam
cognoscit, seu repraesentat secundum esse,
quod in se habet, quod omnino creatum est.
Sed hoc dubium, qua potui dihgentia tractavi
in priori tomo, tractatu primo, hbro secundo,
de Attributis Dei negativis, cap. 25, a n. 10,
ad d 4, propter quosdam modernos scriptores,
qui ausi sunt dicere divum Thomam , Alen-
sem, rehquosque theologos non intenexis.se
Augustinum dicentem cognitionem vesperti-
nam terminari ultimo ad proprium concep-
tum creaturse in suo proprioesse objective dis-
tincto ab iUo esse, quod habet iu Deo, matu-
ETC. 69
tinam autem in solo esse increato , quod
creatura in DEO habet, si.stere, secundum men-
tem Augustini : Ego vero antiquos theologos
veram Augustini mentem attigisse defendi ;
non censeo autem necessarium ibi dicta hic
repetere, cum fere nihil iUis addendum oc-
currat.
16. Vera responsio ex alibi Iractandis. —
Dico ergo Augustinum non distinxisse cogni-
tionem matutinam et vespertinam , nisi res-
pectu rerum creatarum, seu creandarum, et
ita illas duas cognitiones ex mente ejus, in re
cognita convenire, differre autem in actu, et
medio , cogaoscendi illam. Atque hoc modo
respectu singularum creaturarum distinguit
vesperam, et mane, et singulos dies conficit;
ut Angelus cognoscendo se in se confieit pri-
mam vesperam, cognoscendo autem se in Ver-
bo, fit primum mane, et consurgit primus
dies, cognoscendo autem firmamentum in ip-
somet, vel in Verbo, fit secunda vespera, vel
secundum mane, et completur dies secundus,
et sic de cwteris.Hsec autem distinctio partium
ejusdem diei ex utraque consurgeutis, et chs-
tinctio dierum inteUigi non potest, nisi intel-
hgatur idem omnino objectum creatum per
cognitionem matutinam et vespertinam ejus-
dem diei cognitum esse, nec duae. cognitiones
matutinGe primi et secundi diei possunt cou-
cipi distincte etiam secundum rationem, nisi
intelhgantur terminantae ad Angehmi, vel ad
firmamentum, quatenus in suo esse creato, vel
creabih distinguuntur, quod non haberent si
per matutinam cognitionem sohmi secundum
esse increatum, quod in Deo habent, cognos-
cerentur, ut ibi latius sum prosecutus. Pos-
sumus tamen amphus hoc declarare in scientia
increata, quam Deus de se, et in se habet de
creaturis : Deus enim per suam scientiam co-
gnoscit creaturas non sohim secundum esse,
quod in ipso habent, sed etiam secundum esse
proprium obiectivum creaturoe vel possibile
per simphcem inteUigentiam, vel actuale per
intuitivam cognitionem ; atvero cognitio crea-
turarum priori modo sumpta, ac preecise spec-
tata, revera non estcognitio creaturarum, nec
distinguitur a scientia ipsius Dei de seipso,
quia nihil ahud est, quam cognoscereseipsum,
suum esse, suum inteUigere, ac posse : ergo
iUa scientia est propria cognitio creaturarum
ut ad illas secundum proprium iUarum esse
terminatur, et iila propria est scientia, qua
Deus cognoscit creaturas in se : idem ergo est
cum proportione inteUigendum de Angehs sanc-
tis cum dicuntur cognoscere creaturas in Deo.
70 LIB. I. DE UWVERSO QUATENUS A
47. Primum corollarium ex proxime tradi-
tis.^—iiX hinc obiter infero non posse in Deo
distingui cognitionem vespertinam a matu-
tina, cujus oppositum sequeretur ex opinione
contraria, nimirum, si matutina et vespertina
cognitio in objectis secundum esse creatum,
et increatum distinguendee essent. Probatur
titraque pars : nam in Deo, ut dixi, distingui-
tur duplex cognitio creaturarum, una secun-
dum esse increatum, quod habent in Dco, quse
revera non est cognitio creaturarum , sed so-
lius creatoris, et alia secundum esse proprium
creatum, vel creabile. Si ergo cognitio matu-
tina Angelorum non attingit creaturas secun-
dum esse, quod in se habent, profecto etiam
in Deo sola prior cognitio illius esse increati,
cjuod creaturss in ipso habent, erit matutina,
et altera cognitio creaturarum secundum esse
proprium dici poterit vespertina, qiiia etiam
de illa dici poterit;, quod Augustinus, Ub. 11,
de Givitat., cap. 7, dicit : Cognitio creaturce
in comparatione creatoris quoclammodo vespe-
rascit, utique ex parte objecti. Nemo autem
liactenus distinxit in Deo etiam secundum ra-
tionem cognitionem vespertinam et matuti-
nam : ergo non distinguuntur ex parte ob-
jecti materiahs, seu rei cognitai secundum
proprium conceptum objectivum, sed himine,
et modo cognoscendi ; et ideo in Deo tantum
est diurna, seu meridiana cognitio creatura-
rum, quia uno tantum modo seipso, et per
seipsum, et summa, ac infinita luce illas co-
gnoscit. In creatura vero datur cognitio ves-
pertina et matutina propter diversos modos
«ognoscendi easdem creaturas. Differt tamen
inter Deum et Angehim , seu quacumque in-
iellectualem creaturam, quod soh Deo est con-
uaturahs cognitio iha creaturarum in seipso^
et in summa luce : in Angehs vero cognitio
connaturahs est vespertina, quia imperfecta,
et in proprio genere : cognitio autem matu-
tina est supernaturahs, quia elevari ad cogno-
scendas creaturas in Verbo, supra naturam
est intehectus creati ; et haic est ratio propria,
ob quam Angelus est capax cognitionis matu-
tinoe et vespertinae, et nou Deus, quia Deusnon
potest habere modum cognoscendi nisi conna-
turalem sibi, etille sibi est summusetperfectis-
simus: Angehis vero est capax coguitionis su-
perautisnaturam suam^etheec esttanquam me-
ridies respectu cognitionis sibi connaturahs.
18. Seciindim corollarium contra distinguen-
tes in tisione lcata zesperum et mane. —
D. Thtonas illam dislinctionem non reprobat.
— Non esse tamcn ad mentem A^bgitstini faietur
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
idque ex ipso Augustino prolatiir primo. — Ex
quo inferno secudo , non recte a quibusdam
distingui in ipsamet visione beata cognitio-
nem matutinam et vespertinam, quatenus in
iha visione consideratur habitudo ad Deum
ipsum tanquam ad objectum primarium, et
ad creaturas in ipso cognitas tanquam ad se-
cundarium, et priori ratioue dicunt esse co-
gnitionem matutinam, quia tam ex parte co-
gnoscentis, quam ex parte rei cognitee est
hicidissima : sub posteriori vero ratione, di-
cunt esse vespertinam. Qui consequenter di-
cent cognitionem creaturce in Yerbo secundum
esse increatum, quod liabet in Verbo, matuti-
nam esse, quia est de creatore tantum, cogni-
tionem autem creaturse in Verbo secundum
proprium esse creatum esse vespertinam, quia
ut sic est cognitio creaturce, et eo ipso adves-
perascit, ut ex Augustino, dicta cap. 1, de
Givitat., supra dicebamus, unde hbro etiam
quarto de Genesi, cap. 18, ait, creaturam in
Deo habere mane, nam in suo genere tanquam
vespere terminatum est. Quam distinctionem
attingit divus Tliomas, dicto qusestione 58, ar-
ticulo septimo, eamque non reprobat, dicit
tamen non esse ad mentem Angustini. Et hoc
mihi indubitatum est, quia Augustiuus nun-
quam distinxit ex parte rei cognitce cognitio-
nem vespertinam et matutinam , sed ex di-
versis modis cognoscendi eadem rem, ut jam
ostendi. Unde nuuquam vocavit cognitionem
creaturee iham, per quam cognoscitur esse in-
creatum, et eminentiale, quod creatura habet
in Deo, nam hsec cognitio praecisse sumpta non
est cognitio creaturce, sed Dei : illam ergo vo-
cavit cognitionem creaturarum in Deo, per
quam cognoscuntur creaturse secundum pro-
pria esse, propriasque rationes suas iu causa
sua suprema, ei hanc vocavit cognitiouem ma-
tutinam creaturarum : de visioue autem ipsius
DEI, ut ad ipsum terminatur, nunquam sub
illo nomine matutiu» cognitionis locutus est
Augustinus, quia matutinam coguitionem dis-
tinxit a vespertina respectu ejusdem objecti.
Respectu autem Dei visi in seipso nulla
est cognitio vespertina, quia nuha est lu-
cidior iha, quse dici potest in proprio genere
respectu Dei, id est, per propriam ejus spe-
ciem, vel essentiam, et ita supposuit, et iutel-
lexit siue dubio Augustinus, visionem Dei in
seipso, ut ad ipsum termiuatur, lucidissimam
esse, ac proinde maxime meridianam, nun-
quam tamen distinxit illam ut est de Deo ipso,
vel ut est de creaturis in ipso tauquam matuti-
nam a vespertina.
CAP. XI. AN SEX DIES CREATIONIS MUNDI NATURALES , ETC.
7i
19. Prolatiir secundo ex reipsa. — Neque
speotando ad rem ipsam probanda est illa dis-
tinctio^ qnia visio Dei, ut terminatur ad crea-
turas , est in sua specie lucidissima et clarissi-
ma^ quantum esse potest de objecto creato :
ergo non meretur nomen vesperfe^ sed mane.
Item^ quia alias visio, quam Deus habet in
seipso de creatura, dici posset vespertina ra-
tione objecti, quod absurdum reputo. Quan-
quam Rupertus, in Prolog. ad libros in Genes._,
illam sic appellare videatur, qui tamen non
loquitur respeotu ipsius Dei, sed respectu nos-
tri, et vocat vespere illud esse, quod res habe-
bantin Verbo^antequamflerent, quia noslate-
bat, in se tamen scientia illa maxime matutina
erat. Augustinus autem cum interdum dicit
cognitionem creaturse respectu cognitionis
creatoris esse vesperam, non loquitur de co-
gnitione creaturai in Deo, sed de cognitione
creaturee in se, et in proprio genere, quee ha-
bet pro objecto primario creaturam, et ideo
illi commensuratur , sub cognitione autem
creatoris comprehendit cognitionem creaturoe
in creatore, et ex vi visionis creatoris, quia
suam quasi speciem , et excellentiam habet
a creatore tanquam objecto primario, et sub
eodem himine transit ad creaturam.
20. Objectio contra proxime dicta. — Solm-
tur. — Dices : In ordine naturalium cognitio-
num cognitio naturalis, quam habet Angelus
de seipso in se, et per se potest dici vespertina
respectu cognitionis Dei, quam per se habet
de ipso : ergo e contrario cognitio creaturarum
in Deo poterit dici vespertina respectu cogni-
tionis clarse Dei in seipso. Respondetur ne-
gando antecedens : nam illa cognitio, quam
Angehis liabet de Deo, per seipsum, aut per
aham creaturam, vel sub neutro illorum
membrorum comprehenditm^ vel si ad ali-
quod revocatur, vespertina dicenda est. Dico
sub neutro membro comprehendi, quouiam
Augustinus, ut notavi, non dat illam distinc-
tionem de omni cogitatione angelica , sed de
cognitione creaturarum, quia solum usus est
iUa distinctione ad exphcandos dies, in quibus
Deus creaturas produxit, et ideo non oportet,
ut distinctio sit adffiquata omni cognitioni cu-
juscumque objecti, sed creati tantum. Exten-
dendo autem illam ad omnia objecta , dico
cognitionem Dei per creaturam sive in An-
gelo, sive in nobis vespertinam potius esse,
quam matutinam, ut jam tetigi, et docet ex-
presse Alensis, supra membr. 2. Et ratio est,
quia medium cognoscendi est creatum, et ra-
tio, ac periectio cognitionis ex medio potius^,
quod est veluti formale objectum, quam ex re
cognita, quee est quasi materiale, sumenda
est. Unde sicut visio creaturse in Deo matutina
est, ita e contrario cognitio creatoris in crea-
tura , vel per creaturarum , vespertina est ;
item talis cognitio valde imperfecta, et, ut ita
dicam, valde decolorata est : ergo nomen ma-
tutinee cognitionis non meretur.
21 . Diibium quartum prlncipale circa idem
fimdamentum Augustini, tttra cognitio fuerit
prior in Angelo. — Responsio quoad priorita-
tem naturce. — Quoad prioritatem durationis,
Scoti responsio. — Quartum dubium est, quas
cognitio, matutina ne, an vespertina fuerit
prior in Angelo respectu earumdem rerum,
quee per iUas cognoscuntur ; Hoc dubium ob-
scurum est in sent^ntia Augustini, tum prop-
ter varia dicta ejus, tum propter consecutic-
nem alterius difl^cuUatis, quffi ex iUo sequitur,
nimirum, quiAngeh habuerint scientiam ma-
tutinam, et quando iUam receperint. Potest
autem tractari dubium de prioritate duratio-
nis realis, vel de prioritate naturse proprie
sumptffi, id est, fundatce in causaUtate perti-
nentead ordinemexecutionis, seu genei-ationis
(ut sic dicam). Nam de prioritate dignitatis,
seu perfectionis nuUa est qusestio, cum certis-
simum sit, et in re ipsa, et in doctrina Augus-
tini, matutinam soientiam esse priorem, id
est, louge perfectiorem, et simili modo certis-
simum est, secundum ordinem intentionis, et
fmalis caus83 esse etiam priorera, saltem ratio-
ne actus, in quo talis scientia ponitur, ut ex
dictis satis patet. Igitur scientiam matutinam
esse priorem etiam duratioue reali, fuit sen-
tentia Scoti in loco aUegato ; et ad hoc inducit
verba Augustini suprarecitataex capite vigesi-
mo quarto, lib. 4, de Genes. Dioit enim : Cum
Angeti sancti semper videatit Verbum Dei, prius
in ipsonoverunt universam. creaturam, ac deinde
in ipsa creatura : qui locus non recte exponi-
tur de proprietate dignitatis, tum quia illa
duo verba prius, et deinde, male accommodan-
tur ad ordinem dignitatis : tum etiam, quia
causa illius prioritatis non redditur ex perfec-
tione visionis, sed ex eo, quod sancti Angeli
semper vident Verlmm, ubi pondero adverbium
semper, in quo maxime ratio nititur : tum e-
tiam, quia inde subinfert, ibi diem esse primi-
tus creatwm, Idc aiUem tanquam tesperam, quse
exponens, cap. 31, ait : Primo hcec accipiehat
in Verbo Dei, deinde cum facta essent ea, co-
gnoscebat alia i?iferiori cognitione, quce nomine
vesperce significata est. Et cap. 32 : Mens an-
gelica pura charitate inhmrens Verbo Dei ,
72
LIB. I. DE UNEVERSO QUATENUS A DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
fo&ieaqiiam illo ordine creata est, ut iwcecede-
ret ccetera, prius ea vidit in Verljo Dei facien-
da, quam. facta sint, etc, tum denique^ c. 34,
id explicat exemplo oculi videntis propinqua,
et distautia simul, sed ordine quodam, nam
prius propinquiora videt , quod procedit se-
cundum ordincm generationis, et situs.
22. Scotus Augustinim ad se pertrahere co-
natur. — Verumtamen etiam ipse Scotus vidit
Augustinum inliis locis non loqiiide prioritale
durationis inter cognitionem matutinam et
vespertinam, nam illasmet cognitiones fuisse
simul duratione expresse affirmatidem Axigus-
tinus, dicto capite trigesimo secundo , libro
quarto de Genesi, et idem insinuaverat, capite
trigesimo, et expressius repetit, capite trigesi-
mo quarto. Inde tamen colligit Scotus loqui
Augustinum saltem de prioritate naturse pro-
prie, id est, causalitatis et generationis, Nam
si attente consideretur discursus Augustini,
ibi non ostendit excessum perfectionis matuti-
nae cognitionis, nam licet hanc attingat trans-
eunter, et quasi id supponendo, proprie tamen
describit modum et ordinem generationis et
originis inter utramque cognitionem , et sic
sentit ex matutina sequi vespertinam , quia
sicut ordine causalitatis prius est creatura iu
Verbo, quam in se, ita prius natura visa est ab
Angelo in Verbo,quam in se ; hinc autem infert
iilterius Scotus illam cognitionem in Verbo de
qua ibi loquitur Augustinus non esse composi-
tionem in Verbo clare viso in se per visiouem
beatam, sed esse quamdam aliam cognitionem
abstractivam Dei per speciem ejus; quia visio
beatifica non potuit esse simul duratione cum
cognitionevespertina,qiiiahanchabuit Angehis
per cognitionem naturalem a primo instantisuse
creationis, ettunc nonhabuit visionembeatam
etiam ex doctrina Augustini, ut supra in pro-
prio loco dictum est.
23. Frustra tamen id tentat. — At enim prop-
ter unam difficuhatem fugiendam non sunt
verba Augustini ad peregrinos sensus detor-
quenda. Est enim meridiana hice clarius loqui
Augustinum in citatis locis de visione beata
sanctorum Angelorum, per quam creaturas in
Verbo Dei cognoscunt, ut in principio probavi,
et iterum pauca verba ponderabo. Primum illa
dicti cap. 24 : Cwm sancti Angeli, qidlius post
resurrectionem. cocequahimur, si viam, qiue no-
bis Christus factus est, usque in finem tenueri-
mus, semper faciem Dei videant. At quse est
visio qua videtur faciesDei, nisi beatifica ? aut
in quo erimus aiqaales Angelis Dei, si in sanc-
titate perseveraveriinus, nisi in visione beati-
fica? Nam si in ahqua re aha erimus iUis eequa-
les, id eritratione visionis beatffi, qute supponi
debet; deinde capite vigesimo quinto dicit ex
iha cognitione matutina cum vespertina con-
fici unum diem, cui conjungetur Ecclesia de
hac peregrinatione tiberata.ut et nos exultemus,
et jocundemur in eo ; quod perfecto non erit
nisi in beatitudine ; de hac ergo loquitiu- Au-
gustinus. Item capite 32, non ponit hanc co-
gnitionem nisi in mente, qucp. pura charitate
inhceret Verho Dei, ubi aperte loquitur de cha-
ritate consummata, etimmutabihpatrise. Item,
in cap. 7, lib. 11, de Civitat., aperte dicit: Lu-
cem illam, et diem. non esse nisi civitatem sanc-
tam. in sanctis Angelis, et spiritihus beatis, de
qua dicit Apostolus ; Quce sursum est Jencsa-
lem, quce est mater nostra, ceterna in ccelis : et
in capite decimo nono, haljet verba supra ci-
tata, quse sunt satis expressa. Accedit, quod
illa cognitio matutina et abstractiva , quam
Scotus ponit de DEO per speciem ejus, non so-
him non habet fundamentum in Augustino,
verumetiam nec possibilis est, ut supra dixi.
Multoque impossibilius videtur, quod per co-
gnitionem abstractivam Dei videantur crea-
turee in ipso clarius, et perfectius, quam in
seipsis per proprias species. Nam hoc etiam in
clara visione DEI difficile inteUigitur : quis ergo
de abstractiva cognitione id credat? Augusti-
nus autem loquitur de cognitione matutina,
qua videntur creatura^ iuDEO mehus, quam in
se : ergo non de abstractiva, sed de intuitiva
cognitione loquitur.
24. R''jectaScotiresponsione, persistit diffi-
cultas contra p^noritatem durationis inter ma-
tutinam. et vespertinam cognitione^n. — Tunc
ergo manet integra difficultas, quam Scotus
attingit,quomodopossint esse simul duratione^
seu tempore cognitio vespertina et matutina
in Angelis, cum prius pro ahqua, vel ahqui-
bus morulis habuerint sancti Angeh cognitio-
nem naturalem, quam beatam, ac proinde
cognitionem vespertinam prius, quam matuti-
nam, etiam reali duratione. Antecedens sup-
ponimus ut omnino verum non tantum in re
ipsa, sed etiam in sententia Augustini, ut su-
pra lib. 5, de Angelis, cap. 2, et lib. 6, cap. 1
et 3, dictum est; et deinde licet in primo in-
stanti habuisset Angelus utramque cognitio-
nem, non apparet, in quo genere causffi pos-
sit cognitio matutina esse prior quia, seclusa
causahtate finali, qua; adrem non pertinet, ut
dixi, quia pertinet ad ordinem inteutionis,
non executionis : in casteris generilius causa-
rura visiobeata nullo modo est causa cognitio-
CAP. XI. AN SEX DIES CREATIONIS MUNDI NATURALES, ETC.
73
nis naturalis^ nec formalis, nt per se patet, nec
efficiens, quia cognitio naturalis est ex prin-
cipiis naturse, non gratise, aut glorife, nec ma-
terialis, quia non disponit ad illam. Quin po-
tius hoc ordine cognitio vespertina videtur
prior, quia naturalia prsecedunt ordine naturai
ad supernaturalia, vel ratione subjecti, vel
quatenus intimius consequuntur ex subjecta
natura, quam gratia, vel gloria. Accedit, quod
' idem Augustinus, dicto lib. 4, de Genesi,c. 22,
videtur aperte liunc ordinem ponere, cum di-
cit : Ut si liix ista, qiue primitus creata est,
non corporalis, sed spiritualis est sicut post te-
nelras facta est etc. , ita et post tesperam fiat
viane, cum post cognitionem suce proprice na-
tnrcp, quce non est, quod Deus referat se ad lau-
dandam lucem, quce ipse Deus est, cujus con-
templo.tione formatur. Et infra : Ut respera
primi diei sit etiam sui cognitione, non se esse,
quod Deiis est, mane autem post vesperam hanc,
quo concliiditur dies unus. In quibus verbis
aperte videtur docere Augustinus, ordine ge-
nerationis priorem fuisse cognitionem vesper-
tinam sui, quam matutinam in verbo, quod
saltem de prioritate naturse in eodem ordine
verificandum est : inio videtur etiam de or-
dine durationis esse intelligendum, et ita ex-
ponit aperte divus Thomas, qusest. 8, de Veri-
tat., art. 16, ad 8.
25. Vera responsio de antecedentia duratio-
nis. — Prodatur primo directe. — Propter priora
testimonia allata num .21, totamque difficulta-
tem hanc, midti theologi necessarium esse ar-
bitrati sunt concedere secundum Augustinum,
habuisse Angelos in primo instanti creationis
suse ahquam matutinam cognitionem; et ideo
dixerunt aUqui Angelos sanctos a primo in-
stanti creationis fuisse beatos simphciter, po-
nentes illam cognitionem matutinam in sola
visione beata, ut reveraest; ahi verodistinxe-
runt cognitionem matutinam, ut ahquam ha-
buerint in primo instanti in visioneDei, et pos-
tea aham per visionem ; sed primum impu-
guatum est in prsecedenti tractatu, hb. 5, c. 2,
secundum vero in proxime dictis. Dico ergo
Angelos non habuisse cognitionem matutinam
in primo instanti creationis suee, ac proinde
prius duratione, et natura habuisse cognitio-
nem naturalem sui, Dei, et fortasse etiam aha-
rum rerum, quam easdem res in Verbo vide-
rint. Probatur , quia in iho primo instanti
habuerunt omnem perfectionem naturalem, et
non fuerunt in iho beati uKima et pcrfecta
beatitudine, quoa iu clara visione Dei consistit;
ex quo sequitur cognitionem iUam , quaj in
Angelo est vespcrtina cognitio sui, seu in pro-
prio genere, in suo esse, et substantia ante-
cessisse matutinam sui cognitionem. Probatur
aperte, quia vespertina cognitio eadem est cum
cognitione sui in se, et per suam substantiam,
vel speciem : sed hanc habuit Angehis in pri-
mo instanti, quando nondum videbat se in
Verbo. Idemque dici potest de cognitione fir-
mamenti, congregationis aquarum sohs, huise
et stellarum, et aUorum operum sex dierum;
sohim est differentia, quod cognitio sui est na-
turahs et necessaria, et ideo certius est, cum
natura incepisse ; aharum vero rerum actuahs
cognitio non est ita necessaria quoad exerci-
tium, et ideo non est tam certum actu prseces-
sisse in iho primo instanti; est tamen verum
in iUo instanti habuisse Angehim concreatas
speciesinteUigibiles omnium rerum creatarum
in universo in eodem instanti : imo et crean-
darum in tempore f uturo ; unde etiam est cer-
tum, potuisse tunc habere actualem cognitio-
nem in proprio genere, et per propriam spe-
ciem coeh et terree, ut preesentiiim, et simul
factorum in eodem instanti, et aUarum re-
rum saltem et possibilium, juxta doctrinam
in superioribus datam de Angelorum cogni-
tione.
26. Trolatur secundo non repugnare Augus-
tino. — Nomen seu ratio vesperce duplex. —
Priori ratio prceivit cognitio vespertina matu-
tinam duratione. — Neque hcec successio inter
iUas cognitiones aliena est a doctrina Augus-
tini, ut patet ex verbis uUimo loco aUegatis in
num. 24, unde notari potest, necessarium non
esse, ut iUi dies secundum Augustini doctri-
nam inceperint intrinsecein pi^imo instanti, in
quo fecit Deus coehim et terram, sed ad sum-
mum extrinsece, quia et hoc est inceptioni die-
rum magis consentaueum, et in Augustino
nihil invenitur contrarium : imo est cousenta-
neum citatis verbis, ex quibus hunc ordinem
coUigo. Nam primo creati sunt omnes Angeli
tam boni, quam maU, omnesque cognitionem
suge propriae. naturae in ipsa, et consequenter
etiam cognitionem Dei per ipsam, in eodem
momento receperunt; unde fit, ut omnes rece-
perunt tunc cognitionem illam, qufe in sua
substantia vespertina est, Ucet nondum spec-
taretur tunc sub ratione vesperce, seu vesper-
tiniB cognitionis.DupUciter enim accipi potest
nomen, seu ratio vesperse, seu vespertinas co-
gnitionis, uno modo ut absohite tautum dicit
cognitionem tahs modi, et perfectionis, aUo
modo ut connotat relationem ad mane, quae
est relatio partis, seu compartis unius diei ; et
74 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
priori modo prsecessit in illo instanti cognitio
vespertina, nondum tamen habebat postcrio-
rem, et quasi formalem rationem vesperoe.
Cujus signum est, quia tunc erat illa cognitio
quasi in statu quodam indifFerenti, ut posset
vel diem componere, vel per noctem obtene-
brari; nam in quibusdam Angelis priorem, in
aliis vero posteriorem successuni habuit, et in
his potuisset habere meliorem eventum : nam
omnes fuerunt hberi ad referendum, vel non
referendum illam cognitionem in laudemcrea-
toris, teste eoderaAugustino, hbr. de Corrept.
et grat., cap, H, et idem supponit libr. 4, de
Genes., cap. 24, in fine. Sic ergo in illo primo
instanti non praecessit vespera formaliter, sed
quasi materialiter (ut sic rem explicem) .
27. Posteriori etiam ratione prceimt moclo
aliqiio. — Postea vero in secundo instanti saucti
AngeU retulerunt se, et omnem suam scien-
tiam in laudem, et gloriara sui creatoris pecu-
hari, et deliberato modo; nara licet in primo
instanti omnes se retulerint in Deum, quem
actu diJexerunt, ut est probabilius ; nihilomi-
nus quia illa conversio magis fuit accepta,
quam plene deliberata; ideo Augustinus in his
diebus explicandis nullam ratiouem ilHus ha-
buit, nec illius meminit, sed tantum illius
plene deliberatae, per quam AngeH suum me-
ritum consummarunt, et ratione cujus statim
suam beatitudinem receperunt, ut ex omnibus
locis supra citatis manifestum est. Et ex Ub. 2,
Genes., ad litter., cap. 7 et 8, et ex Imperfec.
ad Genes., cap. 3, in illo ergo secundo instanti
coepit cognitio illa in sanctis Angelis habere ra-
tionem vesperse, quia per illani relationem
factum est, ut cognitio illa quasi proxime dis-
poneretur, ut matutinae cognitioui coujunge-
retur, et dies consummaretur, ac componere-
tur; e contrario vero in cajteris Angelis, qui
in seipsis superbia elevati permanseruut, obs-
curata est illa cognitio, et facta est nox, et
tenebrffi; sicenim ait Augustiuus, libr. 11, de
Civitat., cap. 28, iu fme, Angelos malos ajter-
uam hicem deserentes, teuebras factos esse ;
et e contrario de sanctis Angelis notat, lib. 4,
de Genes., cap. 25, in eorum diebus non com-
memorari noctera, sed tantum vesperam, et
post vesperam mane, et diem, quia totam
suam cognitiouem ad Dei laudem, et amorera
retulerunt. Ex quo discursu optime conchidi-
tur, saltem in primo die vesperam preecessisse
mane, seuvespertiuara cogoitiouera raatutiua,
non solum loqueudo de vespera materiahter,
sed etiam formaliter juxta declarationem da-
tam ; quia et prKcessit cognitio sui, et pra^ces-
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
sit etiam relatio ilhus in laudem et amorem
Dei, per quam ccepit ad mane referri, et illi
appropiuquari et conjungi .
28. An jjrwiverit duratione negant quiclam.
— Dicenchim tamen etiamcluratione prcpcessisse
— An vero sub hac ratione praecesserit dura-
tione reah, vel tantum ordine naturse, sicut
dispositio antecedit formam, velmeritum prse-
mium, pendet ex illa quaestione, an sancti
Angeh in eodem instanti, quo meritum con-
suraraarunt, prseraium receperint. Et quod
sola fuerit antecessio naturte , videri potest
consentaneum Augustino : nam hoc modo me-
hus exphcantur omnia, quse de iho primo die
dicit ; nara putat, in illo die factam esse spi-
ritualem hicera, quara Deus a tenebris divisit,
id est, bonos Angelos a raahs, quaj divisio per
hicera gloriaj facta cst : ergo in iUomet punc-
to, in quo sancti Angeh se a raalis separa-
runt, referendo se iii Deum, facti sunt lux, et
raatutinam coguitionem receperuut ; sed quia
(ut supra dixi) opinio iha falsa est , non opor-
tet sine cogentibus verbis Augustini ipsam ei
tribuere : in prseseuti autem nihil est quod
cogat. Quia, ut in prirao die facta sit divisio
hicis ettenebrarum, satis est, quod iramediate
post iham morara, in qua sancti Angeli Deum
omnibus rebus prcetulerunt, matutinam cogni-
tionera acceperint, in qua consummatus fae-
rit dies primus. Concedendura est ergo etiam
secundum Augustinura, in primo die saucto-
rura Angelorura vesperara fuisse priorera raa-
ne, etiam duratione, quamvis etiara fuerit
siraul cura iUo in corapositione unius diei; et
ita solvatur optime ordo inter vesperara, mane,
et diem, quem Augustinus in ultimo loco ci-
tato posuit ; et uihilorainus simphciter verum
est, quod in aliis locis dixit, has cognitiones
matutinam et vesperlinam simul esse , nec
moram reqiiirere. Nara licet non omnino si-
mul iuceperiut, siraul nihilominus fuerunt, et
nunc sunt, ac manent in Angehs beatis : et in
principio nou ideo factse sunt cum aliqua suc-
cessione, quia ex natura sua petant successio-
nem, vel quia Angelus absohite uon possit si-
mulillas efticere, sed quia secundum ordinem
diviuse sapientite non debuit Augehis ad ma-
tutinam cognitionem ascendere , nisi per
suara dispositionem et meritum , quod si e
ahqua successione, vel mora fieri non pote-
rat, utin superiori tractatu monstratum est.
29. Removetur difjicultas, cui nonnulli per-
peram respondehant innmn. 25. — Atque hoc
modo ccssat altera difiicultas, qua iuferebatur
ex mente Augustiui vel habuisse sauctos An-
CAP. XI. AN SEX DIES CREATIONIS MUNDI NATURALES, ETC.
75
gelos cognitionem matntinaminprimoiustan-
ti sua3 creationis^ ac proinde etiam Angelos
malos illam habuisse^ et postea illam peccando
amisisse, quod repugnat : vel Deum in illo
primo instanti ita discrevisse inter Angelos^
ut quosdam beatos, alios non beatos creaverit,
quod Deum ex se, et mera sua voluntate fe-
cisse incredibile est : fecisse autem ex merito,
aut demerito diversorum Augelorum, est im-
probabile. Respondemus autcm ex dictis, ne-
gando sequelani : nam licet Augustiuus illos
sex dies in mentibus Angelorum constituerit,
et sine successione reali inter se simul factos,
et completos esse consuerit : nihilominus ne-
cessarium non est, ut in primo saltem die con-
suerit mane simul incepisse cum vespera, sed
potuitseutire,inum primiuii diem compositum
fuisse ex vespei^e, et mane cum aliqua succes-
sione modo exphcato, et simul curn illo statim
fuisse completos omnes sex dies cum solo or-
dine naturaj absque successionis mora, seudu-
rationis, modo statim declarando : nam hsec
inter se repugnantia non sunt. Et simili modo
hcet Augustinus dixerit, omnia faisse creata
simul in primo instanti crsationis muudi, non
est necessarium, etiam docuisse, in eodem mo-
mento factam esse beatitudinem Angelorum,
sicut non est necesse, ut in eodem inslanti
poena malorum Angelorum inceperit. Incepe-
runt ergo simul, secundum Augustinum, om-
nia quee Deus sohis per se fecit, non vero om-
nes rerum perfectiones, quee ab ipsis, vel a
prsevia dispositione, aut merito ipsarum crea-
turarum pendent; ex quibus perfectionibus
prfficipua fuit matutina cognitio, ut exphcavi,
et ideo iha hix hcet in primo die, non in primo
instanti creationis reruni facta est. Unde etiam
coUigitur secundum Augustinum cognitionem
matutinam sohs Angelis sanctis datam esse, et
non indifferenter omnibus, sicut de visione
beata in superiori tractatu, hb. 5, cap. 2, dic-
tum est.
30. Notatio pro exflicando Augustimim ali-
bi scribente matutinani cognitionem vespertina
froiiisse. — Adhuc tamen superest solvenda
difiicuUas orta ex ahis Augustini locis, in qui-
bus dicit, prsecessisse matutinam cognitionem
vespertinse sahem naturee ordine ; ad hoc au-
tem exphcandum oportet advertere diiferen-
tiam, quam constituit Augustinus inter opus
primi diei et ahorum , quam late prosequitur
hbro secundo Genes. ad htter., cap. 6, 7 et8,
et eamdem supponit, lib.4, cap. 22etsequen-
tibus. Est autcm discrimen, namopera quin-
que dierum post primum_, preeter esse, quod
habent in Verbo Dei, dicuntur fieri prius in
mentibus Angelicis, et postea in seipsis : opus
autem secundi diei, quod secundum Augusti-
num est ipsa hix spirituahs, et angehca, non
fit aliter in se, quam in mente angehca, quia
sunt idem, nec potest prius esse, aut fieri in
mente Angeli, quam in se, cum mens Angeh
non possit esse, nisi iu ipso. Et hoc discrimen
cohigitAugustinus ex alio,quod in verbis, qui-
bus in Genesi narrantur lisec opera, ipse pon-
deravit; nam in opere primi diei sohun dici-
tur : Dixit Detis fiat liix, et facta est htx. In
opere autem secundi diei tertium membrum
additur, nam dicitur : Dixit quoque Deus fiat
firmamentum, et fecit Deus firmamentum., et
factum est ita : et iu opere quarti diei : Dixit
Deus, fiant luminaria, et facta est ita, fecit-
que Deus luminaria. Idemque in die sexto con-
siderare hcet; ex hac ergo verborum diversi-
tate cohigit Augustinus, angehcam naturam,
tantum esse factam in Verbo Dei, et in se :
et primum dicit significari ihis verbis : Dixit
Deus, fiat lux, quia ihud dicere idem fuit,
quod Verbum producere, in quo rationes tam
Angelorum, quam rerum omnium existunt :
secundum autem, dicit significari altero verbo,
et factum est ita, utique in seipso; at vero de
firmamento ait primo dictum esse in Verbo
Dei, ut fieret, secundo Deum fecisse iUud in
mentibus angelicis, per species nimirum in-
tehigibiles, et in esse (utvocant) intentionali,
seu reprajsentativo , tertio factum esse iu
seipso.
31. Conciliatur jam Augustinus ex diffie-
rentia primi diei, et cceterormiii apud ipstim. —
Ex hac ergo differentia cohigit Angelos co-
gnovisse prius seipsos ut factos, per cognitio-
nem in proprio genere, quam se cognoverint
in Verbo, quia non potuerunt se prius co-
gnoscere in Verbo ut faciendos, quam essent
facti in seipsis, quia non poterant ullam co-
gnitiouem habere nisi jam facti; nec prius
facti sunt extra Deuni in esse intentionali,
quam in reali et naturali , quia primum sup-
poni debent in suo esse subsisteutes facti,
quam formentur aliqua cognitione, vel prin-
cipio ejus, ideoque primum facti sunt Angeli
cognoscentes seipsos , ac proinde habeutes
vespertiuam cognitionem, quam referentes in
Deum per maue consummarunt, et ita unus,
id est, primus dies factus est ; secus vero cen-
sct de cuiteris diebus, nam sicut Deus primo
dixit, fiat lux, in Verbo suo, ita etiam conse-
quenter dixit iu eodem Verbo, fiat firmamen-
tum : Angelus autem jam videns A^erbum^ et
76 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
in eodem Verbo seipsum ut factum^ conse-
quenter vidit in eodem Verbo firmamentum
ut faciendum, et deinde in sua mente accepit
factum;, et postea firmamentum in ipso cogno-
Yit, ac tandem in Dei gloriam retulit. Atque
ita in opere secundee diei pracessit ordine ra-
tionis cognitio firmamenti in Verbo, et postea
in proprio genere^ et sic prior fuit cognitio
matutina, quam vespertina. Ita videtur expli-
care rem hanc idem Augustinus, dicto lib. 4,
cap. 26 et 28, idemque de caeteris diebus sen-
tit ; quee res tota milii quidem obscurissima est
tam in se spectata, quam in doctrina ejusdem
Augustini, alia nimirum ejus verba, et testi-
monia conferendo : sed nunc illam magis il-
lustrare non valeo, infra vero judicium meum
de re ipsa proferam, et totam rei difficultatem
aperiam.
32 . Quijitum duhhmi principaUtis ,quod in titulo
capitis froponitur. — Loca Aiigustini in quibus
partem posteriorem dnbii approbat. — Superest
ultima et intenta dubitatio, quales scilicet fue-
rint illi sex dies juxta sententiam Augustiiii, ille
eiiimquia difficillimum esse credidit explicare
illos sex dies de diebus naturalibus, qui ex circui-
tu Solis fnmt, et quia credidit omnia esse simul
facta, ut capite prBeccdenti visum est : de die-
bus intelligibilius compositis ex vespertina, et
matutina cognitione eos interpretari conatus
est; unde ssepe dicit esse unum diem, et sex
dies; unum quidem, qiiia una est in Angelo
cognitio matutina : et vespertina etiam uua
esse potest, et ita dies ex utraque compositus
unus est. Secundum varios autem creatura-
rum gradus dies comparatione illarum repeti-
tur, et fuint sex dies juxta senarii numeri
perfectionem ; sed dicto libr. 4, cap. 22, cum
dixisset, in mente angelica, post vesperam
factum esse mane, cum post cognitionem suge
proprise naturte se retulit in laudem Dei, et
ejus contemplatione formata est, subdit : Ji^t
quia cceterce crcatura>, qure infra ipsas fimit,
siiie cognitione ejus non fiunt, propterea idem
dies ubique reperitur, ut ejus repetitione fiant
tot dies, tot distingmmtur genera creaturarum,
perfectione senarii numeri terminanda, et con-
sequenter omnes sex dies illo modo exponit,
quos sic brevius colligit, dictolib. 11, de Civ.,
cap. 7 : Cognitio crcaturce in se>psa decolora-
tior est, ideo vespera congruentins, quam nox
dici potest , quce tamen , ciim ad laudandum
creatorem refertur, recurrit in manc. Et cum
hoc facit cgnitione sui ipsius, dies unus est :
cum in cognitione firmamenti, dies secimdus :
cum in cognitione ierrcv, ac maris, omniumque
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
gignentium, quce radicitus continuata sunt ter-
rce, dies tertius: cum in cognitione lum,inarium,
etc, dies quartus : cum ex cognitione omnium
ex aquis anionalimnnatalium, atquevolatilium,
dies quintus : cum in cognitione omnium ani-
malium terrenorum , atque ipsius hominis, dies
sextus ; et in cap. 30, addit, senariam illam
repetitionem ejusdem dici propter perfectio-
nem numeri senarii factam esse, ut perfectio
operum Dei per senarii numeri perfectionem
significaretur; et similia, bcet brevius, col-
lecta habet, in dicto Dialogo cum Orosio,
quaist. 26, ubi etiamaddit : Diei unius, quem
intelligim.us naturam spiritualem creaturarum,
id est, angelicarum sexies facta cognitio, sex
dies fecit propter senarii numeri perfectionem.
Ex hac occasione fit ibi longa digressio ad per-
fectionem senarii numeri declarandam ; hanc
sententiam non persuadet directe Augustinus
ahter, quam explicando illam, et supponendo
esse possibilem, et ex difficultatibus, quse in
operibus singulorum dierum cernuntur, si de
naturahbus diebus intenigantur tacite cou-
chidendo, hanc spiritualem intelhgentiam esse
ahis prseferendam et difficultates in illa occur-
rentes solvere conatur, ut videbimus.
33. Communior sententia priorem partem
amplectitur , et litteralem esse siatuit. — Funda-
mentum pro hac sententia suadenda. — Suadetur
jani primo. — At vero hcet supposito vero sen-
su htterah, possent hae subtiles consiileratio-
nes suum locum habere, nihilominus, salva
reverentia sanctissimo Patri debira, mihi per-
suasum habeo, hunc uon esse htteralem sen-
sum, sed textum (lenesis ad htteram esse de die
naturah, qui per spatium, et durationem unius
conversionis primi mobihs fit, esse intehigen-
dum. Hsec est communior sententia Patrum,
Basihi, Ambrosii, Clirysostomi,Bed6e, Riiperti
in Genesim, et Nanianzeui, orat. 43, circa prin-
cipium , et Gregorii 32 jNloral. , capite decimo
et aho: um, quos capite praicedenti retuh, qui-
bus Magister et scholastici magis assentiuntur,
quamvis propter Augustini auctoritatem de il-
hus sententia valde temperate, ac modeste lo-
quantm- : ad fundandam autem hanc veritatem
commodissimum est supponere, hicem factam
primo die, quando dixit Deus, fiat lux, de cor-
porah, seu sensibili- luce hujus mundi esse in-
tehigendam: sicut e contrario tenebra?, quse
erant super faciem abyssi, erant etiam sensi-
bile per carentiam sensibihs hicis, ut ssepe in
superioribus cum commuui sententia diximus,
et infra tractando in particulari de opere primi
diei, utrumque ostendemus, quia oppositorum
CAP. XI. AN SEX DIES CREATIONIS MUNDI NATURALES, ETC.
77
cadem est ratio. Hoc ergo snpposito funda-
mento argumentor iu huuc modum : nam pri-
mus dies ortus est ex luce, quam Deus in eo-
dem primo die creavit^ et ex divisione facta
int'^r lucem illam et tenebras , id est , inter
diem, quem illa lux conficit et noctem, quae ex
absentia illius scquitur : ergo dies primus fuit
verus dies naturalis ex successione lucis et
tenebrarum consurgens: ergo ejusdem rationis
fuerunt sequentes dies. Ha3C posterior illatio
ex paritate rationis et ex eodem modo loquendi
Scripturce manifesta videtur; prior etiam claris-
sima est, quia diem naturalem appellamus il-
lum, quem sensibilis lux suo motu peragit, ut
constat ex eodem capite primo Geneseos, ubi
in quarto die dicitur fecisse Deus luminare
majus, ut proeesset diei, ubi evidenter signifi-
catur sensibilis dies, eademque ratio est de toto
capite, et prsesertim de primo die ; et ita facile
probatur antecedens, quia supposito dicto fun-
damento, aperte continetur in verbis illis Ge-
nes., capite primo : Dixit Deus, fiat lux, et
fada est liix. Et mclit Deus lucem, quocl esset
hona, et divisit lucem a ienebris, appellavitque
lucem diem, et tenelras noctem, factumque est
vespere, et mane dies umis.
34. Suadetur secundo. — Conflrmatur adho-
minem ex variis locis ejusdem Augustini. —
Secundo argumentari possumus, quia procedit
Augustini sententia ex alio fundamento supra
impugnato, quod omnia quffi narrantur facta
sex diebus, simul in instanti creationis facta
sunt. Ostendimus enim dispositionem, quam in
primo instanti creationis corporalis mundus
habuit, et imprimis fere brevis Genesis descri-
bitur, non potuisse simul, et in eodem instanti
esse cum dispositionibus, quas in aliis diebus
accepit, ut capite praecedenti expendimus : er-
go debuit necessario inter illa opera, mora
aliqua intercedere, et consequenter fuit neces-
saria successio : ergo cessat fundamentum ,
propter quod excogitatus est dies, iu quo et
simul sint dies, et vespera, et cum sit unus,
sexies reputatur propter rerum varietatem.
Ablato autem fundamento caetera non conse-
quuntur. Narn si successio realis necessaria est,
eadem ratione esse potuit diurna successio, et
consequenter etiam sex dierum naturalium
mora, ut in capite sequenti contra Cajetanum,
Eugubinum et alios ostendemus : unde etiam
argumentor ad hominem. Nam vel lux facta
primo die simul est facta cum ccelo et terra ,
vel post aliquam moram realis durationis et
successionis. Si primum dicatur , seqnitur An-
gelos in primo mstanti creationis suee fuisse
beatos, quod doctrinse Augustini in aliis locis
repugnat, ut supra in lioc capite, et latius in
superiori tractatu dictum est. Et probatur se-
quela, nam S. Augustinus vult lucem factam
primo die esse , vel naturam angelicam , vel
lumen glorise illse collatum, vel utrumque :
nam esse naturam ipsam sentit in Imperfecto
super Genes., capit. 5, esse autem lumen bea-
tificum sentit 1, Genes., ad litter., capit. 2,
utrumque autem conjungit in cap. 9, et in 17,
sentit Angelorum creationem quoad substan-
tiam intelligi posse nomine coeli, quoad for-
mationem autem glorise significari per lumen ;
quod etiam lib. cap. 2:2, confirmat, et lib. \ 1,
de Civitat., cap. 19 et 20, sentit, divisionem
lucis a tenebris fuisse divisionem inter sanctos
et malos Angelos: et lib. 1, contra Adversar.
legis, et Prophetar., cap. 12, dicit per illam
lucem intelligi posse Angelos, qui semper vi-
dent faciem Dei : si ergo hoc ita est, et illa lux
facta est in principio simul cum coelo et terra,
tunc jam fuerunt sancti Angeli beati. Si autem
ad vitandum hoc inconveniens dicatur, sicut
nos supra diximus, lucem illam non esse fac-
tam in primo instanti creationis, sed post ali-
quam moram licet sit facta primo die, a for-
tiori dicere poterinius terram non esse disco-
opertam aquis in principio, sed post tempus
aliquod : ergo eadem ratione sine inconvenienti
dici poterit, factum esse id opus post tempora-
les dies , ac subinde illos dies esse veros et na-
turales, quia eadem est ratio de cseteris operi-
bus, et admissa aliqua mora, et successione,
nullum majus inconveniens ostendi potest in
diurna mora, quam in alia, ut in capite sequen-
ti latius expendemus.
35. Suadetur tertio. — Tertio argumentari
possumus, quia multa sumuntur vel supponun-
tur in illo discursu Augustini, qua; vel non
subsistiuit, vel probari non possunt. Unum est,
quod omnes Angeli videant in Verbo creaturag
omnes factas. Aliqui enim theologi non putaut
Yideri in Verbo Dei, et per ejus formalem vi-
sionem creaturas, ut creaturoe sunt : alii vero
saltem dicunt, non esse necessarium ut videant
omnes. Sed quamvis difiieile sit credere, pro-
prium, et verum sensum historice Genesis pen-
dere ab illa theologica opiuione, nihilominus
ex hac parte permitti posset Augustini sen-
tentia, quia illud fundamentum de cognitione
propria creaturarum in Verbo, verum, et soli-
dum est : et illo posito probabilius est, videre
omnes beatos in Verbo, et prsecipue Angelos
sanctos totum hoc imiversum, prout a princi-
pio conditum, et formatum est. Majorem dubi-
78 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
tatioiiem facit, quod in alia parte illius diei
spiritualis supponit sanctus Augustinus^ nimi-
rum omnes Augelos liabere semper actualem
cognitionem in proprio genere rerum omnium^
quas Deus in illis primis sex diebus condidit;
quod enim id supponat, patet, quia docet^ illud
mane, et vespera fuisse simul, dicto lib. A, de
Genesi, cap. 29, et sequentibus. Unde cap. 32,
dicit illud mane, et vespera no7i secundum iem-
poris moras,sed secundum spiriticalempotentiam
mentis angelicw, ciincta, quce vohierunt simul
notitia facillima compreJiendentem , esse intelli-
genda. Quod vero ex parte vespertinse cogni-
tionis vel non ita sit in aliquibus, et in aliis sit
incertum , probatur ex dictis supra lib. 2,
de cognitione Angelorum, quia Angeli non
cognoscunt simul omnia, qnse per species in
proprio genere cognoscere possunt, quia non
possunt cognoscere simul, nisi quse per unam
speciem reprffisentantur, et verisimilius est,
multos esseAngelos, quinon possuntperunam,
et eamdem speciem, coelum et terram, spiri-
tualia et corporalia, et mixta omnia contem-
plari, imo credibilius est, paucos esse Angelos,
qui tam universalem et elevatum modum co-
gnoscendi naturalem habeant : ergo ex hac
parte non potuerunt Angeli in illo principio
habere actualem cognitionem omnium operum
sex dierum, et creationis mundi, quia nec per
unum actum, quia non per unam speciem, nec
per phires actus, quia hoc modo non possunt
phira simul intueri. Ahunde vero etiam illi, si
qui sunt, qui per uuam speciem id facere pos-
sint, hbere utuntiu^ iha, et ideo nemo potest,
nisi divinando , affirmare , omnes habuisse
ihum actualem usum statim, ac conditi sunt.
36. JStasio prima.-- Secunda. — Tertia. —
Eorum prcvclusio. — Dicere quidem ahquis pos-
set, satis esse, quod omnes Angeh semper sint
in ahqua naturah cognitione, et consideratione
creaturarum, ut inde intenigamus, in tota
coUatione sanctorum Angelorum fuisse simul
vespertinam cognitionem omnem rerum crea-
tarum, hcet fortasse non in singuhs fuerit ac-
tuahs cognitio omnium, sed quosdam actu
considerasse ahquas, ahos ahas. Neque enim
verisimile est, in tanta intenigentium muhi-
tudine ahquod opus Dei non fuisse actu con-
sideratum. Et hoc satis esse videtur ad iUam
dierum distinctionem ; vel etiam dici potest,
icet Angeh, preesertim inferiores, non omnia
simul, et uno actu considerent, tamen brevis-
sima mora posse omnia percurrere, nunc hoc,
nunc Uhid intuendo, et ita factum satis esse,
ut scx iUi dies comparatione facta ad nostrum
DEO PFR CP.EATIONEM FACTUM EST.
tempus, simul esse dicantur; vel tandcm dici
potest, ad doctrinam Augustini satis esse, quod
unus Angelus simul possit per unam speciem
omnes creaturas factas contemplari : nam
fere certum est, in illo initio unumquemque
quantum potuit per naturales vires opera Dei
considerasse, et sic satis etiam erit, quod in
supremo Angelo omnes iUi dies, et vesperae si-
raul esse potuerint. Sed hasc omnia revera so-
him divinando, vel conjectando dicimtur, et
ideo incredibile est, verum iUorum dierum
sensum ex tam incertis rebus pendere.
37. Suadetur quarto ohjectiones aliquot pro-
ponendo contra sententiam Augustini. — Prima
ohjectio. — Quarto possumus objicere, quia
iUe sensus non sohmi vakle metaphoricus est,
quem in historia maxime vitandum esse dixi-
mus, sed etiam metaphora iUa multa continet,
qu83 nec sufficientem rationem habent, nec
satis exphcari possunt. Primum est, quod co-
gnitio matutina unica, et indivisil)ihs per com-
parationem ad res cognitas sexies multiplicari
dicitur, cum ex parte rerum cognitarum nuUa
ratio tahs distinctionis, ordinis, aut numeri
dari possit. Cum enim firmamentum factum
secuudo die dicatur esse coelum, in quo sunt
steUa3, et non possit videri coelum in Yerbo,
non visis steUis, cur matutina cognitio harum
rerum in duas, et interposita cognitione ma-
ris, et terra3 ab aquis discoopertee, fuisset in
iUa metaphorica narratione divisa : muUaque
simiha de Cteteris interrogari possunt, quo-
rum rationes reddere, difficiUimum judico.
Eademque difficuUas in cognitione vespertina
considerari potest, maxime cum opera iUoinim
dierum quoad cognitionem in proprio genere
nuUam habeant connexionem, nec dependen-
tiam, nec ex se postulent unam, vel plures
cognitiones, sed juxta virtutem cognoscentis,
et media, seu species, per quas cognoscit, si-
mul et siue uUo ordine temporis, vel natiu-ae
cognosci possunt.
38. Secunda ohjectlo. — Proeterea appeUatio-
nes onatie et vesperce, respectucognitiouum me-
taphoricoe sunt, etvohmtariee; quia anteS. Au-
gustinum non fuerunt fundatffi in ahquo usu.
Magisque metaphorica est conjunctio ex ilhs
duabusad componendum unum diem, ex eoso-
him quod circa eamdem rem magis, vel minus
perfecte versantur, Nam vespere, et mane pro-
prie noncomponuntunumdiem, nisi, quiasunt
partes unius motus, et quemdam certum ordi-
nem inter se habent. Ulfe autem dute cognitio-
nes clarior , et minus clara ejusdem rei , hcet
sint simul, uuUum tamen iuter se habeut ordi-
GAP. XI. AN SEX DIES CREATIONIS MUNDI NATURALES, ETC.
79
iiem, aut connexionem^sedsolum concomitan-
ter se liabent : cur ergo dicentur unum diem
componere. Nam quod una sit excellentior alia^,
nonsatis est, nisi inter se uniatur, vel ordinen-
tur: etideo Augustinus aliquem aliuni ordinem
observavit, ut supra notavi adeo tamen nobis
obscurum, ut augeat potius diflB.cultatem. Nam
imprimis differentia, quam constituit inter
primum;, et alios dies, vix intelligitur, quia in
primo instanti creationis su£e non solum unus-
quisque Angelus seipsum, sed etiam alios, nec
solum alios spiritus, sed etiam coelos, et alia
corporalia actu contemplari potuerunt, unus-
quisque secundum suam virtutem, et species,
quas in eodem instauti, et prius etiam natura,
quam in actumaliquem cognoscendi prodirent,
acceperunt : ergo in illo instanti habuerunt
cognitionem vespertinam non tantum sui, sed
etiam aliorum Angelorum et corporum. Et
simili modo sancti Angeli in secundo instanli
non tantum cognitionem sui, sed etiam om-
nem aliam cognitionem creaturarum , quam
habebant, in laudem creatoris retulerunt :
ergo prius etiam tempore, ac natura habue-
nmt vespertiuam cognitionem omniumrerum,
quas postea videnint in Verbo : ergo non ma-
gis in primo die antecessit vespertina cognitio,
quam in cseteris diebus, Neque etiam ponde-
ratio illa quod de luce tantum bis dicitur flat,
et facta est, de aliis vero additur tertium, sci-
licet, et fecit Deiis, rem convincit : tum, quia
si ad rem spectemus, etiamsi per lucem intel-
ligamus Angelos, illi non tantum habent esse
in Verbo, sed etiam facti sunt in mentibus an-
gehcis sicut res aha?: nam res ahai nondicuntur
fieri a Deo in mentibus angehcis, nisi per im-
pressionem specierum intelhgibihum, c[uibus
repreesentantur: Angehis vero hcet fortasseres-
pectu suinon indigeatspecie^adceeteros cogno-
scendos speciebus indiget : ei^go etiam Aiigeli
dicench suntfieri in mentibus aliorum: ergoin
hoc parva, vel nuha est differentia inter opus
primi cliei et rehquorum. Accedit , quod res
non dicuntur proprie fieri in Verbo Dei, hcet
in iho sint eminenter, et objective tanquam
in arte, vel idea, et ideo, cum dicitur, fiat lux,
vel firmamentwn, non est sensus, quod fiat in
Verbo Dei, sed quod fiat in se, et hoc ipsum
' ostenditur, cum dicitur, facta est liix, clecla-
ratur enim efficacia imperii divini, quod im-
perium non est ahud, quam voluntas Dei_, quge
per Verbum imperandi significatur. Quod vero
in opere secundi diei addatur, et fecit Deus,
noii intehigitur, id est, fecit in mentibus an-
gehcis: nam hsec est plane metaphorica, et
voluntaria interpretatio sine fundamento in
httera. Unde, ut opinor, non habet pecuhare
mysterium, sed additum est ad exphcamJum
mehus munus firmamenti, quod fait dividere
aquas ab aquis : uude in tertio die non est ad-
ditum simile Verbum, quia secundum con-
textum non erat necessarium; in quarto au-
tem die repetitum est, quia ad majorem operis
explicationem est commochim : in t|ihnto vero
die omissum est verbum, factum est ita, so-
lumque dicitur, dixit Deus, producant aqiue,
etc, et infra : Creavitque Deus cete grandia,
etc, in sexto vero die pauhihim immutantur
verba, et de homine sohim dicitur, dixisse
Deum faciamus Jwminem , quo significatur
internum consihum, et postea declaratur exe-
cutio : Creavit Deus hominem : tota ergo iha
differentia inter opus primi diei, et Cceterorum
non subsistit.
39. Tertia oljectio. — Addo prseterea, ihum
ordinem inter primum vespere, et mane non
multum referre, ut ex vespertina cognitione
sui in se, et matutina cognitione sui in Verbo
unus dies componatur media relatione prioris
cognitionis in laudem Dei. Nam hic ordo ad
summum intehigitur esse per modum disposi-
tionis ad formam perfectiorem , yel per mo-
dum meriti ad preemium, ex quibus non solet
componi ahquid unum, quod cum metaphora
unius diei aliquam proportionem habeat. In
aliis vero diebus ordo, c[uo chcitur matutina
preecedere, non satis apparet, cpahs sit, nec
in qua causahtate fundetur : nam cognitio
vpspertina etiam quoad opera ahorum dierum
naturahs est, et quantum est ex se prior est
cognitione supernaturah, proesertim matutina,
ut exphcavi. E contrario vero in nuho genere
causse preeter finalem dici potest esse effectus
cognitionis matutinse, quia non consequitur
ad illam, sed ad principia naturse, nec matuti-
na disponit ad vespertinam, sed potius e con-
verso. Posset autem excogitari cognitio ves-
pertina per species infusas et supernaturales ,
per quas ahiori modo cognoscuntur res in pro-
prio genere in se , et non in Deo clare viso ;
quse cognitio dici poterit consequens statum
beatificum tanquam proprietas gratise consum-
matse, sicut de scientia animse Cliristi, et ho-
minum beatorum dici solet. Sed absque dubio
non loquitur Augustinus de tah cognitione
vespertina, sed de naturah : nec talis cognitio
cum fundamento tribuitur Angelis respectu
creaturarum ordinum naturalium, f[uia per
naturalem scientia sufficienter cognoscunt res
istas in proprio genere : et hcet daretur ut
80
LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A DEO PER CREATIONEM FACTmi EST.
conseqiiens visio beata, ille ordo nihil perti-
neret ad compositionem unius diei. Item alias
unus dies posset componi ex uno mane, et dii-
plici vespera^una naturali, et alia supernaturali^
habentibus aUquem ordinem, licetdiversaera-
tionis ad eamdem cognitionem matutinam.
40. Qmrta objectio. — Ponderari etiam po-
test, quod juxta discursum Augustini vix in-
teUigitur, quando consummentur singulidies;
nam de primo ait, incipere a vespertina cogni-
tioue, qu£e interveniente relatione in laudem
creatoris ascendit in mane usque admatutinam
cognitionem. Quod si hoc ita est, vel secundus
etiam dies incipiet a vespera, et terminabitur
per mane, et sic usque ad sextum, ac subinde
etiam septimus dies a vespera incipiet, quod
Augustinus semper negat, in dicto quarto hbro
Genesis, et sa;pe alibi. Vel dicendum erit, in
eodem mane, in quo primus dies consumma-
tur , intrincece, incipere secundum diem per
matutinam cognitionem firmamenti, seu ope-
ris secundi diei, et consequeuter secundum
diem fmiri in cognitione vespertina ejusdem
operis, vel ut jam relata in laudem creatoris,
vel secundum se spectata: ac subinde, quod
per relationem operis secundoe diei, id est, fir-
mamenti cogniti per vespertinam cognitionem
ejusdem diei tertius dies jam incipiat, et ad
meridiem perveniat per matutinam cognitio-
nem operis ejusdem diei, et in ea consumme-
tur. Utrumque enim horum videtur habere
inconveniens, videUcet, quod simul complea-
tur primus dies per matutinam cognitionem
lucis, et incipiat secundus dies per matutinam
etiam cognitionem firmamenti : nam sive illge
duse cognitiones matutinse intelligantur om-
nino simul sine ullo ordine, sive cum aUqua
prioritate et ordinc, non recte coheerent , vel
coordinantur. Item qnia aUas dies secundus
sine relatione sui operis in laudem Dei per-
transibit, si taUs laus ad initium tertii diei
jam pertinet, vel si ad vitandum hoc inconve-
niens dicatur, iu iUo terminari intrinsece sc-
cundum diem, jam iUe secundus dies incipiet
intrinsece in maue, quo prima dies consum-
matur, et fniietur intrinsece in altero mane,
quo inchoatur tertius dies, quod etiam prose-
quendo metaphoram^ moustrosum vitletur.
41. Quinta objectio trimembris. — Pnmuin
membrum. — Ultimo objicere possumus, quod
juxta illam quasi parabolam, vel metaphori-
cam interpretationem nuUa conveniens ratio
numeri et ordinis sex dierum dari potest , nec
septima dies potest commoile expUcari. Pro-
batur primum, quia Augustinus nuUam aUam
reddit rationem, nisi perfectionem senarii nu-
meri, vel quia sex sunt gradus seu ordincs
rerum cognitarum. At neutra ratio satisfacit.
Non prima, quia aUi sunt numeri vel aeque,
vel magis perfecti, ut denarius, etc, pradter-
quam quod non sufficit numerum esse perfec-
tum, ut rebus numeratis tribuatur, nisi in re-
bus ipsis verum aliquod supponatur funda-
mentum, quod hic non inveuitur, ut patebit
aUeram rationem refutando, quod ex parte
jam fecimus : nam si firmamentum factum se-
cundo die fuit verum cceUim octavum, aut no-
num, certe alii coeli pjlanetarum, et astra ipsa,
sol, luna, et steUEe non sunt res aUerius gene-
ris, vel ordinis inter se : ergo in taUbus rebus
non erat fundamentum numerandi tales dies.
E contrario vero volatiUa et aquatiUa non mi-
nus distinguuntur inter se, quam a brutis ter-
restribns, et homo plus dictat ab iUis omnibus,
quam omnia illa inter se, cum sit secundum
differentiam uUimam exceUentioris ordinis:
cur ergo cognitio matutina volatilium et aqua-
tiUum simul uno die censetur, et cognitio ma-
tutina brutorum terrestrium inteUigitur pos-
terior, et in distineta die? vel cur cognitio
matutina hominis non muUo magis per se
constituit novum diem distinctum a cognitione
brutorum, quam horum cognitio a volatiUum
cognitione matutina separetur? Atque hinc
probatum reUuquitiir secundum punctum de
ordine.
Secundum menihnim. — Nam si matutina et
vespertina cognitio Angelorum dicitur consti-
tuere primum diem, quia AngeU sunt excel-
lentissimte creaturse cognitee in Yerbo; cur
cognitio matutina et vespertina Uominis non
constituit secundum, cum homo inter res crea-
tas secundum gradum perfectionis habeat?
Quod si dicatur, praemitti debuisse, aUa ope-
ra, per quse homini locus preeparatus est : hoc
certe in operibus secundi et tertii diei satis
observatum fuerat : iUa autem non cogebant
ad distinguendum quartum diem a secundo,
nec ad preeponenda bruta animaUa homini in
cognitione matutina, seu in hoc spirituaUum
dieriuTi ordine.
42. Tertium membrum. — Concludltur jucli-
cium desententia A ugustini. — Deuique tertium
membrum de septimo die ita declaro, quia si
isti dies distinguuntur per repetitionem ejus-
dem cognitionis matutinee in ordine ad varia
opei^a Dei, ad numerandum septimum diem,
necessarium est assiguare opus septimum, dis-
tinctumqne ab operibus sex dierum, in cujus
cognitione matutina septima dies posita sit ; et
CAP. XII. AN DIES NATUftALES CREATIONIS MUNDI REIPSA SEX, ETC.
81
ciim, seciindum Augustimmi, illcdies nonlia-
beat vespcram, oportebit;, ut ilbid opus per
vespertinam cognitionem non cognoscatur. At
nihilhorum dici potest probabiliter : ergo juxta
illos analogicos dies non potest septimus nu-
merari. Dicetur fortasse diem septimum non
in cognitione operis, sed potius in cognitione
carentice operis positum esse. Sed contra hoc
est^ quia illa vel magis est carentia cognitio-
nis, quam nova positiva cognitio, quia cogno-
scendo hsec opera, et non plura, cognoscitur
illa carentia novi operis, vel certe si aHqua co-
gnitio positiva addenda est, hsec ita cogitanda
est, ut Angeli videntes Deum, per ipsammet
visionem sciant, se videre omnia opera, quse
Deusper se facere statuit; nam per hoc vident
non fecisse Deum plura, quam ipsi videant :
hsec autem cognitio non pertinet ad novum
diem, nec intelUgitur illis addita in die septi-
mO;, sed videtur intrinsece inchisa in perfec-
tione ilhus cognitionis matutinae, qua omnia
Dei opera in ipso videntur. Ergo juxta illam
metaphoram non videtur rehnqui modus con-
veniensad diem septimumexplicandum. Prop-
ter hsec ergo sententia illa Augustini, et prop-
ter nimiam obscuritatem et subtiUtatem ejus
difiiciUs creditu est : quia verisimile non est
Deum inspirasse Moysi, ut historiam de crea-
tione mundi ad fidem totius popuU adeo ne-
cessariam per nomina dierum expUcaret, quo-
rum significatio vix inveniri, et difiicinime ab
aUquo credi posset. Fundamenta vero Augus-
tini partim, capite prsecedenti, sohita sunt,
partimpendent ex declaratione operum singu-
lorum dierum^ ut ibidem dixi.
GAPUT XII.
UTRUM DIES NATURALES CREATIONIS MUNDI RE
IPSA SEX FUERINT, SIGUT NUMERANTUR IN GE-
NESI.
4 . Prima opinio negans diiplicique via pro-
posita. — Primo via defenditur a Cajetano. —
Fundamentmn ejus ex Genese. — AUqui catho-
Uci scriptores, licet fateantur Moysem, in
cap. 1 . Gen. , locutum esse de die naturaU,
nihilominns negant opera ibi narrata esse
facta scx diebus natnralibus , sicut verba Ge-
nesis sonare videntur; sed dicunt omnia esse
facta intra unum diem ; recenseri autein ac
si essent sex diebus facta, non quia ita facta
sint, sed quia si per moram sex dierum fierent,
ita essent distribuenda. Heec autem opinio
duobus modis excogitata est. Prior couvenit
III,
cum Augustino in Iioc : quod omnia ponit si-
mul in primo instauti creationis facta, solum-
que difTert in expUcatione dierum, quia non
explicat de diebus spiritualibus, sed de diebus
naturalibus et sensibilibus. Dicit tamen non
fuisse sex , sed unum sexies repetitum per
comparationem ad res conditas. Et hanc opi-
nionemdefendit Cajetanus, Genes. 1, in expU-
cationeprimi diei, in fme, et in initiocapitis "1.
Fundatur preecipue in illis verbis cap. 2: Istci^
sunt generationes cceli et ierrcc , quando creata
swit in die , quo fecit Dominus ccelum et ter-
ram, et omne virgultum agri, etc, ubi primum
ponderat verbum illud, in die quo, nam inde
colUgit fecisse Deum coelum et terram, iu uno
die, quffi fuit etiam ponderatio Augustini, lib.
5, Genes., a principio, et aliis multis locis :
secundo ponderat Cajetanus illa verba, et omne
mrgultum agri , per quse declarari putat loqui
Moysem de coelo et terra non nudis et infor-
mibus, sed cum toto ornatu, quem per sex dies
acceperunt, ac denique prout includunt non
tantum simplicia corpora, sed etiam mixta,
nam virgulta agri mixta sunt ; unde ujte-
rius infert declarasse Moysem per illa verba
opus antea narratum in tertio die, in uuo et
eodem die cum coelo et terra factum esse , ct
per hoc etiam significasse, idem esse intelli-
gendum deomnibusaliorum dierum operibus:
ac denique concludit, etiam omnia opera, quce
in primo die dicuntur facta, non successive
per discursum ejus fuisse facta, sed simul in
principio iUius diei. Quia idem est (inquit) ju-
diciiun quoad simultatem temporis c^oni crea-
tione C(£'orum, et terra? productis tertio die, ct
aliis dielus , et similiter eadem erit ratio de
productis in uno die quoad simultatem tempo-
ris in productione sua.
2. Secundavia est Cani apud Molinam. —
At vero Cano, (ut Molina refert) in aliis conve-
niens cum Cajetano^ iu hoc ultimo differt. Fa-
temur enim diem, de quo Moyses loqintur,
esse naturalem , et in re fuisse unum lantum
sexies repetitum : nihilominus tamen dicit in
illo die non fuisse omnia simul facta, sed cum
aliqua successione in partibus illius diei. Quam
successionem solum in productione mixtorum
putat essenecessariam, quia expresse narrautur
facta ex materia preejacente, ut in capite de-
cimO;, expeudimus ; de cffilis vero, et elementis
prout nutic sunt, putat simulesse facta in iilo-
met die, in ejus priacipio. luterrogatus autem,
quo vero sensu potuerit Moyses dicere, sex die-
bus esse facta , quai uno tantum die facta
sunt, respondet subiutelligendo conditionem, et
6
82 LIB. I DE UNIVERSO QUATENUS A
iitendo verbis al3Soliitis in sensu conditionato,
quia si opera illa per distinctos dies essent fa-
cienda, sex diebus, et illo ordine fierent ; qui
modus loquendi (ait) non est inusitatus, ita
enim multi exponunt illud Psalm. 101 : Ipsi
peribimt, tu autem permanehis , id est, licet
ipsi pereant , tu perire non potes , et illud
Matth. 42 : Coelum et terra transihunt , verha
aukm mea non transihunt, id est, etsi illa defi-
ciant , verba mea deficere non possunt , et
Aristoteles in simili sensu dixit 2 , de Coelo ,
cap. 2, motum co^li initium habere ab oriente,
cum ipse putaverit, non incepisse, quia si in-
cepisset, inde inciperet. Cur autem vohierit
Moyses uti illo modo loquendi rationes variae
redduntur, prima a posteriori, ut captui nos-
tro,et rudis populi se accommodaret,ut possent
facilius magnitudinem, varietatem et ordinem
tot rerum rudiores concipere. Secunda ex Ca-
jetano, ut ostenderet naturalem ordinem, et
consecutionem talium rerum . ratione cujus
optime potuit Moyses illa repetitione ejusdem
diei uti per comparationem ad sex gradus re-
rum , qui in illis diebus commemorantur.
Tertio id fecisse credunt ex inspiratione divina,
ut per ilhim modum perveniretur ad diem
septimum, et requiem ilhus commemorandam,
ut eo modo disponeret , et induceret homines
ad sabbatum, seu septimum quemque diem
hebdomadse, ad Dei cuhum, et in memoriam
beneficii creationis consecrandum.
3. Secunila opinio affimans et vera. — Pro-
hatur primo. — Secundo. — Nihilominus di-
cendum est, sicut Moyses de die natm-aii, et
sensibih locutus est, ita etiam de vero numero
sex dierum in re existentium, et sibi succeden-
tium fuisse locutum, et in singuhs illorum die-
rum aliquod opus esse factum, prout ab eodem
Moyse in ahquo vero sensu narratum est. Heec
assertio primum absohite, deinde in particulari
coutra dictas opiniones probanda est. Primum
et prsecipuum ejus fundamentum est plana et
sincera httera Scripturse. Quia si qua? ratio
cogit ad dicendum Moysem esse locutum de
die naturah et omnibus intehigibih , eadem
cogit ad dicendum locutum esse de vero , et
reali numero sex dierum distinctorum, et nu-
merabihum tah numero, qui ab omnibus in-
tehigi possit. Ratio enim retinendi veram si-
gnificationem diei naturahs est iUa communis,
quod verba Scripturee non sunt ad metaphoras
transferenda, nisi vel necessitas cogat, vel ex
ipsa Scriptura constet, et maxime in historica
narratione, et ad instructionem fidei perti-
iiente : sed Jieec ratio non minus cogit ad intel-
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
hgendum proprie dierum numerum, quamdiei
quahtatem, quia non minus uno modo, quam
aho destruitur sinceritas, imo et veritas histo-
rise. Secundo hoc valde confirmant alia Scrip-
turse loca, in quibus hi sex dies tanquam veri,
et intcr se distincti commemorantur, utExod.
20, dicitur : Sex diehus operaleris, et facies
omnia opera tua, septimo autem die sahhaium
Domini Dei tui est. Et infra : Sex enim diehvs
fecit Dominus coelum et terram, et mare, et
omnia quce in eis sunt, et idem repetitur in
cap. 31. In quibus locis sermonis proprietas
coUigi potest tum ex eequiparatione, nam cum
dicitur : Sex diehus operaheris, propriissime
inteUigitur : tum quia non est verisimile, po-
tuisse populum inteUigere verba iUa in aho
sensu, et e contra incredibile est, Deum in
suis prseceptis tradendis iUis verbis ad popuhim
fuisse locutum. quibus deciperetur, falsum
sensum concipiendo, si Deus non per sex ve-
ros dies opera sua fecisset.
•4. Tertio. — Tertio accedit communis in-
teUigeutia Patrum. Omnes enim, qui de vero
die primum interpretantur, secundum inteUi-
gunt non de eodem, sed de simih die proxime
succedente, et sic de cseteris, atque adeo intel-
ligunt, iUum dierum numerum verum, et rea-
lem fuisse. Ita docent in principio Exaemeron
etGenesis, Basihus, Ambrosius, Chi^sostomus,
Beda, Strabo, et ahi, Nazianzenus, orat. 43, in
principio, et44, in princip., Athanasius, orat.
seu serm. 3, contra Arian., ante medium : Tota
rerum natura intra sex dies condita est, et pri-
mo qnidem lux quod spatium diem appellatit,
et sic suo ordine reliquos numerat. Idem sentit
Gregorius 32Moral., cap. 9, alias 10, Damas-
cenus, lib 2, cap. 5 et 7, et alioscum scholas-
ticis congerit Martineugus.
5. Quarto. — Quarto addo Patres asserentes,
et ex Scriptura colhgentes mundum in die
Dominioo fuisse creatum : ita enim Ecclesia in
hymno matutino diei Dominici cauit :
Primo dierum omnium,
Quo mundus extat conditus,
Vel quo resurgens conditor
Nos, morte victa, liherat.
Et docet Leo papa, epist. 79, cum aliis, quos
retuli, tom. 1, de Relig., lib. 2, de Festis, c, 4,
n. 15, et addi potest Concilium Tridentinum,
sess. 2 , dicens Deum iu Dorainico die lucem /
condidisse, resurrexisse, et Spiritum sanctum
ad Apostolos misisse. At vero si numerus sex
dierum verus non est, nuUo fundamento dioi
potest, creasse Deum muudum in Domiuico
CAP. XII. AN DIES NATUP.ALES CP.EATIONIS MUNDI REIPSA SEX, ETC.
83
die. Et eadem ratione noii posset dici requie-
visse ab operibus suis indie sabbati, sicut sentit
Scriptura^ quoties bac ratione diem septimam
vocat sabbatum Domini, ut Exod. 16^ 20^ 35,
Deut. 5, et sentiunt dicti Fatres : nam inde
colligunt Deum in die Dominico incepisse
opera sua, quia in die sabbati ab illis cessavit.
At vero si Deus intra unura diem omnia opera
suaperfecit, vel in eodem die ab omni opere
quievit, si in primo instanti intrinseco imilativo
illius diei omnia simul perfecit, vel saltem si
in illo uno die omnia successive consnmmavit,
in sequenti die quievit.Quo ergo fundamento,
vel qvia consecutione dici potest, die Dominico
creasse mundum, et die sabbato quievisse?
6. Evasio removetur. — Repondebunt for-
tasse , non dici Deum quievisse in die sabbati,
quia secundum realem duratiouem et con-
versionem primi mobilis ille fuerit septimus
dies post primum, qni Dominicus appellatus
est, sed sohim secundum metaphoricam nu-
merationem et accommodationem septimum
appellatum esse, et consequenter inde in po-
pulo Dei talem diem sabbatum esse appella-
tum : non quia in simiH die septimo vere Deus
quieverit, sed quia requies Dei per numera-
tionem septimi diei declarata est. At enim,
quis non videat, interpretationem hauc veri-
tatiet sinceritatiScripturaemultumderogare ,
cum in re ipsa requies Dei non contigerit in
septimo die, et consequenter nec septimus
dies fuerit dies reqiiietionis Dei, ac proinde
nec sabbatum vere nominari, nec inde colhgi
possit, Deum in die Dominico mundum
creasse.
7. Prolatur. — Quinto argumentor ratione,
quia si Moyses loquitur de die naturah solari,
vel ilh sequivalenti, et dicit factum esse mun-
dum, prout nunc est, sex diebus, et in re non
fuit, nisi in uno tantum factus, falsum dicit
in proprietate sermonis, et nuUa ratio sufii-
ciens tahs metaphorae : imo (qnod gravius est)
per nuham metaphoricam locutionem, quse
ratione subsistat, potest ihius locutionis veri-
tas salvari. Prima pars se nota est, nam est
ipsa assertio contrariai sententiee, ideo enim
recurrit ad metaphoricas expositiones, quia
non censet, veram esse historiam in proprie-
tate sermonis. Secunda pars probatur, quia
omnes rationes metaphorae, quse adducuntur,
inanes sunt et insufficientes , ut per talem me-
taphoram solvetur, vel supponatur varias ihius
narrationis, ut in tertia parte rationissumpsi.
Quam probo, quia imprimis, quod ait Proco-
pius Moysem usum fuisse iUo numerationis
modo ad rudis popuh instructionem, non suf-
ficit ad veritatem sermonis exphcandam, si
verba non sunt factis conformia. Unde ut iha
ratio locum habeat : supponere debet, ita facta
esse omnia sex dicbus, sicut narrantm^ : aho-
qui narratio ejusmodi potius simphces, et fere
omnes audientes deciperet, quam instrueret.
Accedit quod si omnia facta essent simul in
uno momentO; ut distincte conciperentur, pos-
sent sigihatim exphcari res factaj sine nume-
ratione dierum primi, secuudi, et tertii, nam
hsec numeratio non hieem, sed potius sum-
mam obscuritatem et difficultatem afFerret, in
concipiendo res simul factas perdierum succes-
sionem. Et simih modo si res omnes sunt
factee intra unum diem cum successione, tota
varietas, et multitudo rerum factarum posset
cum successione intra eumdera diera sine fic-
tione sex dierum cum eadem, vel majori pers-
picuitate exphcari.
8. Convincitur expositio Cajelani clc sex gra-
dilus rerum in mini. \. — Deinde quod Cajela-
nus addit potuisse iham numerationem die-
rum fleri ad denotandum sex gradus reruni
factarum, etiam est gratis excogilatum, et in
rigore est falsum, quia opera, quee sex diebus
facta narrantur, non continent sex gradus re-
rum, qui sigihatim siiiguhs diebus facti sint,
maxime secundum ipsnm Cajetammi. Nam
ipse supponit gradus spirituahum rerum, coe-
lorum, et eleraentorum in prirao instanti crea-
tionis essefactos, et consequenter etiam hicem,
ac proinde postea in iUo die nihil esse addi-
tum, nisi motura localem primi mobihs, qui
non potest dici novus gradus rerum, scd acci-
dens quoddara corpoins coelestis : ergo in iho
die, si terapus ilhus inspiciamus, nuhus rerum
gradus factus est : in primo autem instanti
extrinseco, non lantum unus, sed phires gra-
dus rerura facti narrantur. Ac subinde in se-
cundo die, si per firraaraentura eethereura coe-
lum intehigimus, et illo die productio ejus
quoad substantiam refertur, non fit repetitio,
vel numeratio propter aliquera novum gra-
dum rerura, qui sub coelo non esset corapre-
hensus; et idem de quarto die objicieraus.
Praiterquam quod res ipsas secundnra se spec-
tando, ex parte illarum nuha est ratio talis or-
dinis, ut cjuod inter firmamentum, et solem,
ac stehas, maris congregatio, terraj manifes-
tatio, et plantarum productio interiionantur,
item quod gradus aquatilium, et volatihum
non distinguautur taiiquam duo gradus dis-
tinctis diebus narrandi, et gradus brutorum
distincto die numeretur^ cum non magis a vo-
8-4 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
latilibus, quam liajc ab aquatilibus distinguan-
tur, et quod gravius est^ uuus dies ascribitur
brutis et homini , cum multo magis in gradu
distinguantur, ut supra etiam argumentabar.
Ex ordine igitur, ac distinctione rerum facta-
rum nulla ratio distinctionis dierum, aut ve-
ritatis narrationis eorum reddi potest^ si revera
in se distincti non fuerunt.
9. Fvertitur Cani defensio per senswn con-
ditionattmi in n. ^2. — Atque hinc evideuter
evertitur veritatis defensio per sensum coudi-
tionatum a Cano extogitatum. Nam Ucet ihe
sensus aliquando locum habeat^ quando vel
materia ipsa^ vel circumstantise locutionis illum
admittunt, ut in exemplis^ quse Cano inducit,
probabile est : at in pra?senti nullo modo po-
test accommodari. Nam illa conditionaUs, si
mundus cura successione dierum fieret, intra
sex dies et tah ordine fieret, falsa est, quia dis-
parata, et non necessaria, potuisset enim fieri
vel phnibus^ vel paucioribus diebus, vel aho
ordine pro arbitrio facientis^ cum res ipsanon
magis hunc ordinem, vel numerum dierum^
quam ahum ex se postulent, ut ostensum est,
et per se notum videtur : in quo ergo fundari
potestveritashujus conditiouahs.Maxime cum
conditionahs veritas aut connexionem ahquo
modo necessariam inter antecedens^ et conse-
quens requirat, aut sahem certum eventum
sub conditione futurvnn, quem oportet esse
pra^visum, ut vera sit locutio, quod in prse-
senti excogitare, aut fingere valde frivolum
est. Unde hcet in preedictione prophetica ah-
quando habeat locum conditionahs assertio,
historicai narrationi nuUo modo potest accom-
modari, quia conditio ipsa suspendit factum,
et consequenter repugnat historiai : ideoque
nunquam in Scriptura invenietur absohita as-
sertio pro conditionata in historica nari^atione.
Dicetur forte, quod et Cano indicasse fertur,
narrationem iham non per solam couditionem,
scd quasi per comparationem ad ahum ope-
rantem esse intehigendam, ut sensus sit, quod
si ahus a Deo ihud opus fecisset, septem die-
bus ad ihud perliciendum indiguisset. Sed hoc
non sohmi vohmtarium, sed etiamvanum est,
quia sieut Deus nuUo tempore iudigebat, ita
quihbet aiius a Eeo in quocumque dierum nu-
mero ihud opus perficere non potuisset, etli-
Cjt fingatur ni ahquo potuisse, frustra hngitur
sex diebus potius, quam sex milhbus ad ia per-
hciendi;m mdiguiste. Ac denique etiam illo
moao non saivatur veritas loeutionis : quia
etiam in vulgari sermone hcetiuterdum dica-
mus aliquem uno die fecisse ^ quod alter vix
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
septem diebus faceret, nunquam tamen vere
dicemus illum priorem septem diebus tale
opus fecisse, si revera in uno die illud con-
summavat : Scriptura autem non tantum di-
cit Deum operatum esse, quod pro scptem
chebus sufficeret, sed simphciter narrat, sex
diebus operatum esse, et postea quievisse_, ut
allegatum est : tandem hinc facile rejicitur
altera ratio sumpta ex sanctificatione diei sab-
bati. Quse quidem est optima, et in Scriptura
fundata supposita historiffi veritate : nam re-
vera Deus per sex dies vohut mundum con-
derC;, et septimo vacare, ut homines instrueret
tam moraliter, quam religiose ad vacandura
Dei, eique septimum, et uhiraum uniuscujus-
que hebdomadte diem Deo consecrandum. At
vero ablato historise fundamento, vakle frivola
est causa illa ad reddeudam metaphorae ra-
tionem, tura quia vis rationis consistit in
exeraplo divino^non in figura sermonis : exem-
plum autera nuUum est, si res nonestita facta,
sicut narratur, tura etiara quia illa ratio sohim
declarat finem quemdam extrinsecum, propter
quem ihe idera dies sexies repetitus, senarius
dierum simphciter appellatus est ; locutio au-
tem non sumit veritatem a fine extrinseco, sed
ex conformitate ad rem dictam, quse per iUam
rationera non exphcatur, nam locutio falsa
non fit vera ex eo solura, quod ad bonura fi-
nem referatur,
10. Probatur secundo vera sententia specia-
liter contra Cajetanim. — Sexto contra Caje-
tanura specialiter iuduci possunt orauia, qui-
bus cap. 10, speciahter probavimus, raixta non
fuisse lacta siraul, et in eodera momento cum
terra et aqua, quia ex terra,etaqua facta suut,
ut Scriptura uarrat, quouiam repugnat fieri
ex aqua, et simul cum aqua, quia productio ex
aqua suppouit aquam, idemque est de produc-
tione ex terra, et de productione horainis ex
hmo terree, ut ibi late diximus. Et ideo Couci-
hum Laterauense expresse dixit huraauara
creaturara post alias f ihsse corapositara ; unde
recte dixit Theodoretus, hb. 5, divin. Lecret.,
cap. de Materia: Moysem aperte docuisse, quce-
nanL ex iis, qiue nozerant, et qucenavi cx iis, quce
erant, fabrtcutus e^t opifex, quod optime pro-
sequitur, et conchidit, kciniiieju fec.sse partirn
ex his, quce eraut, quuntunt ud CDVpus, partim
ex liis, qiue non erant, quaniurn ud a,d..Min.
Isii autem varii modi fabricamii necessario iii-
ter se requirunt successionem. Quai uou miuus
efficaciterprobalur exeo quod terra ahquando
fuit vacua et inanis , id est, carens fructibus
et animalibus, et cooperta aquis, ciun postea
CAP. XII. AN DIES NATURALES CREATIONIS MIINDI REIPSA SEX, ETC.
85
apparuerit. Neque enim recte lisec exponuntur
conditionaliter, aut quasi aptitudine, et quan-
tum est ex se, quia lioc modo etiara nunc pos-
set (iici terra inanis et vacua, et cooperta aquis,
utique quantum est ex se;, et conditione natu-
rali, vel nisi Deus aliter illam ornasset, vel
disposuisset : at illa locutio nunc absolute dicta
falsa esset : ergo etiam in primo die, vel instan-
ti, si jam erat in illo discooperta et floribus
vestita. Et optima ratio est ssepe tacta, quia
Moyses non explicabat terr» naturam, ut di-
ceret, quid de se haberet, sed narrabat histo-
riam et statura, in quo priraum a Deo fuit con-
dita,et inquo posrea constitutaest. Unde obiter
satisfit vulgari interrogationi, cur Beus suc-
cessive fecerit, quae potuit in momento simul
producere, cujusrei varias rationes, incap. 10,
in fme, exPatribus reddidimus. Quibussuppo-
sitis, nunc addimus duo notari posse, quse
successionem necessario postulabant : unura
est terapus et motus, id est, dies ipsi, seu rao-
tus locales coelorura, qui in illis sex prirais
diebus facti sunt, et intrinsece successionera
inckidunt : ahud est productio ex corpore facto
ex nihilo, nam illa duo non potuerunt esse
sine successione discreta (ut sic dicam) unde
supposito, quod Deus propter rationes supra
tactas vobiit qusedam facere ex nihilo, alia ex
rebus jara factis ex nihilo, necessario debuit
cum aliqua successione operari.
II, Prohatur septirno speclaliter contra Ca-
num. — Conjectiira qucedam exploditur. — Tan-
dera supposita succpssione in horura operum
productione, facile confutatur Cani seutentia
ad unum diera coarctantis totam seriem re-
rum.et productionum in illis diebus factarum.
Nam omnes difficultates, qua3 in hac succes-
sione expHcanda occurrunt, non oriunturex
parvitate, vel alterius operis executionem in-
terpositi : sed in ordine tantura prioris, et pos-
terioris, quoraodo scilicet, potuerit prius esse
coekira sine luce, etpostea fuerit ilk addita lux,
et postea firmamentura, quod etiam est coelum,
et quomodo faerit kix aute solera, vel ccekim
sine stelhs, et simika, quai non magis diflicika
sunt, sive per diera, sive per korara prius, vel
posterius facta dicantur : ergo si Canus admit-
tit kanc successionem, et omnes diflficukates
devorat, frustra intra unura diera orania con-
ckidit, novas et insuperabiles difficultates ad-
dendo, et planas Scripturse, et kistoricas locu-
tiones adtropos, et insinuatos sensus verborum
detorquendo. Dicetur fortasse non videri ve-
risimile, tantam temporis raorara inter singula
opera interpositam fuisse, akoqui oporteret in
sin^^^uks diebus facto uno opere, in rekquo diei
terapore ab omni opere cessasse , et quasi
otiosum fuisse Deum. Sed hsec conjecturavalde
humana, et debilis est, tum quia esto demus,
vokiisse Deura integrura diem Tini operi dicare,
etiamsi ilhid in puncto, aut brevissimo tem-
pore perfecturus esset, et rekquo terapore ilkus
diei a novo opere vacare, quid absurdi, vel in-
commodi inde sequeretur, numquid non est
Deus suorum operum Dominus, ut ea potuerit,
quo veket raodo facere ? Certe vel propter koc
ipsura sokira, nimirura ut se kberum in ope-
rando ostenderet, id faceret potuisset, et omnes
rationes, propter quas supra diximus fecisse
Deura rauka successive, quae siraul facere po-
tuisset, ad koc etiara appkcari possunt, ut
propter easdera potuerit mukis diebus facere
opera, quse uno die perficere potuisset, et in
uno die, una hora operari, et in aliis ab opere
vacare. Deinde vero addimus, taka fuisse opera
singulorum dierum, ut in singuks potuerit
Deus totos dies integros operari, ut in singulo-
rum operura explicatione raonstrabiraus.
i 2 . Ad fimdament iim contrarium positum in
n. \ exl c. Gfenesis. — Prima expositio proxi-
mi loci Geneseos. — D. Thomas dictam exposi-
tionem admittit , non tamen qiiod ex ea iMule-
runt Cajetanus aut Cano. — Circa fundaraen-
tura contrariee sententia sohira supersunt
explicanda verba iUa cap. 2 Gen.: Istce sunt
generationes cceli et terrce , quando creata sunt
in die, quo fecit Dominus ccxlum et terram, et
om.ne virgultum agri, quse duas liabent expo-
sitiones, una est, ut intelkgantur de primo
die tantura , ut intellexerunt Cajetanus et
Cano, licet diverso raodo. Nara Gajetanus in-
telligit ilkid solum ratione primi instantis
ilkus diei, in quo creavit Deus coekira et ter-
rara, Cano vero de toto tempore illius diei il-
lura exponit : et uterque intekexit, per illa
ukiraa verba, Et omie virgiiUum agri, indi-
cata esse orania mixta, et omnia opera sex
dierum, et aker inde conckisit, omnia esse si-
mul facta in primo instanti iUius diei ; alter
vero orania esse facta in illo die non simul,
sed successive. At vero divus Tkomas, 1 part.,
q. 74, articulo secundo , a<i primura posterio-
rum argumentorum, adraittendo expositionera
de primo die, neutrum illorum consequentium
admittit, et ad illa ultima verba, Et omnevir-
gultum agri, respondet virgulta uonesse facta
in iUo die in se, et in actu, sed iu potentia
terra3, coeli,etaliorum elementorum, quomodo
omnia facta sunt in prirao instanti creationis.
Et hoc putat esse a Moyse expkcatumj cum ad
86 LIB. I. DE UNIVERSO QUATENUS A
dit, Et omne virguUwn agri cmlequam oriretur
in terra, omnemqiie herlam regionis priusquam
germinaret : non enim poterat germen, aut
herba actu, et in se fieri;, antequam esset : ut
ergo deuotetur, in illa die solum in potentia
esse factum germen, additur, antequam orire-
tur. Quse fuit expositio Augustini , lib. 5 Gen.
ad litter., cap 4, et lib. 6, a principio, et Gre-
gorii, dictolib. 32 Moral., cap. 10.
13. Judicium de illa expositlone. — Heec
expositio sano modo intellecta veram continet
doctrinam, quia omnia mixta sunt in elemen-
tis in potentia saltem ut in causa materiali,
quomodo dixit Gregorius quod creatura omnis
simul per substantiam extitit, quamvis non si-
mul per speciem processit, quamvis non omnia
sint prius factain semine tanquam in proxima
efliciente causa, ut circa opera tertii, quinti,
et sexti diei explicabo. Et ex liac parte dicta
expositio satisfacere posset argumento, quia ex
verbis sic expositis nullo modo opinio Cajetani,
aut Cani confirmatur. Imo etiam non videtur
posse cum doctrina Augustini consistere, quia
ipse in aliis locis supra citatis docet, omnia
opera sex dierum simul iu uno die successio-
nem non liabente fuisse facta : " ergo etiam
mixta facta tertio , quinto et sexto die , prout
in illis facta narrantur, facta sunt primo die,
et simul : at vero non narrantur facta in illis
diebus in potentia, ut per se notum est : ergo
non consonat illa expositio cum priori doctrina
Augustini, et ideo dixi supra, videri Augusti-
num varie de mixtorum creatione fuisse locu-
tum. Tandem addo illam expositionem non
esse litteralem , nam revera in illis verbis ca-
pitis secundi recapitulat Moyses omnia quse
narraverat in primo capite, ut patet ex illis
verbis , ist(e sunt gcnerationes cceli et terrce ;
nam pronomen istce omnes productiones prius
narratas designat, ut clarius explicaret, sub
, coelo et terra compreliendere csetera addidit,
Et omne virgnltum agri , sub uno specifico
opera alia insinuans.
1-4. Non placet quod ex de TJioma allatum
est in n. 12 cle productione virgultorum in po-
tentia. — Non ergo illud addidit propter sohim
esse in potentia, tum quia lioc modo superflue
adderetur : tum etiam^ quia non proprie dici-
tur fieri, aut creari in sua specie, quando so-
him in potentia fit. Neque subjuncta verba,
ajitequam oriretur in terra , vel priusquam
germinaret, idem significant, quod prius quam
in se, et actu fierent, aut existerent, sed prius
quam ordinario, et connaturali modo a terra,
et ex terra fiereut. Nam herba quse primitus
DEO PER CREATIONEM FACTUM EST.
facta est, non ex preecedenti semine, vel dispo-
sitione terrse, et actione ccBli orta est, qui est
proprius modus naturalis germinandi , aut
oriendi ex terra, sed facta est immediate a
Deo ut auctore naturte, sicut prjmus etiam
liomo factus est sine semine. Qui modus pro-
ductionis est quasi medius inter rigorosam
creationem et generationem , et ideo nunc
creatio, nunc generatio dicitur. Ad explican-
dum ergo , in illo die fuisse germen et herbam
factam isto modo singulari, et primordiaU, et
non per propriam generationem, verba illa ad-
dita sunt. Quod evidenter alia statim subjecta
CLQQ\diTdin.i: Non enimpluerat Duminus Deus su-
per terram , et homo 7ion erat qui operaretur
terram : nam quia per has causas solet terra
ordinario modo lierbam proferre, et illaj causae
nondum tunc praecesserant , ideo per illam
causarum naturalium carentiam optime decla-
ratum est, modum ilhim germinandi ex pecu-
hari efiicacitate auctoris naturae, non ex ordi-
nariis naturalibus causis fuisse.
15. Secundo et communis expositio prcedicti
loci Geneseos 2. — Secunda ergo et communis
expositio est, in illa recapitulatione capitis se-
cundi particulam, in die, qua creavit Deus, non
designare unum certum diem, sed indefinite
sumi pro quocumque die, in qno aliquod ex
ihis operibus factum sit : sive iUe dies fuerit
idem, sive diversus, sive imus, sive plures.
Frequens enim est in Scriptura sacra, ut sin-
gulare pro plurali ponatur, et in modo loquen-
di satis usitato res diversis temporibus factae
brevitatis causa solent sub una singulari voce
temporali comprehendi : ut si quisdicat, die
nativitatis Christi, Virginis, aut Joannis Bap-
tistae fit hoc vel illud, non significat, in uno^
et eodem die id fieri, sed subintelligitiu' virtua-
lis repetitio, iu die natalis Christi, in die nati-
vitatis Virginis, etc. Sic ergo subinteUigi po-
test in dictis verbis. Adde tamen, usitatum esse
in Scriptura, ut dies pro indefiuito tempore
ponatur, ut Joan. 8: Alraham exultavit, ut
videret diem meum, id est, tempus mei adven-
tus. Et Isa. 49, et 2 Cor. 6 : Tempore accepto
ea-audivi te et in die salutis audivi te. Ecceminc
tempus acceptalile, ecce nunc dies salutis, Deu-
ter. 32 : Juxta est dies perditionis , et adesse
festinant tempora.lVA ergo accipi debet, velpo-
test in citato loco, utBeda, et alii voluerunt.
16. Ohjectio ejusque disS"lutio. — -Altera so-
lutio. — Neque obstabit, si quis objiciat, incou-
veniens esse, in voce illa dies Eequivocatiouem,
aut metaphoram admittere, praisertim in tam
brevi coutextu. Nam respondemusnullam esse
CAP. XII. AN DIES NATURALES CREATIONIS MUNDI REIPSA SEX, ETC.
87
metaplioram , nec sequivocalionem propriam^
sed varium usum vocis intra propriam signi-
ficationem ejus , qui usitatissimus est; nam
dks de se non est vox singularis ad unum diem
tantum siguificandum determinata : sed est
vox communis et indifferens^ quse aliter sumi-
tur, quando cum aliqua determinatioue poni-
tur, ut dies unus, dies primus, secundus, aut
septimus : aliter vero quando absolute et inde-
finite ponitur, et tunc ex circumstantiis, et
materia sermonis potest nunc ad singularem
diem, nunc ad indefmitum tempus, vel diem^
vel edam ad plures dies cum aliqua accommo-
da partitione siguificandos determinari. Et ita
in toto cap. 1 et 2 Genesis ; ubi sumitur pro
singulari die, cum aliqua determinatione po-
nitur indefinite quemcumque diem, et plures
significat;, ut cum dicitur in cap. 1 : Appellavit,
que lucevi dieni, et infra: Fiant luniinaria, et
dividant diem, ac noctem, et iterum : Posiiit
Deus luniinare majus, ut prceesset diei, etc. In
quibus omnibus locis pro quocumque die in-
differenter vox illa sumitur, quia proprietas ibi
indicata in omnibus invenitur. Sic ergo in ca-
pite secundo prius est sermo de singulari die
cum additione septimi diei. Postea vero cum
generatim fit sermo de operibus illorum die-
rum, indefinite dicitur : I)i die quo fecit Domi-
nus, etc, ut indicetur sermonem esse indefi-
tum de tempore illo, in quo factus, et formatus
est mundus, velde quocumque illorumdierum,
in quibns Deus operatus est ante septimum
diem. Nec minun est, quod Moyses, cum sum-
matim opera recapitulet, dies etiam, in quibus
facta sunt, uno etiam diei nomine comprehen-
dat. Addo tandem duplicem aliam siginfica-
tionem nomine diei in dicto capite primo Ge-
nesis indicari, scilicet, artificialis, qui ab ortu
Solis usque ad ejus occasum durat, et natura-
lis, qui integra revolutione Solis conficitur.
Prior enim significatio indicatur in illis verbis :
Appellamtque lucem diem, et ibi, Ut dividant
diem, ac noctem, et ibi, Luminare majus, ut
prceesset diei. Altera vero ibi, Factumque est
vespere, et mane dies unus. Nam quia tempus
lucis et prsesentiae Solis est pars prsecipua in-
tegri diei naturalis, ideo integer cursus Solis
a preecipua parte dies appellatus est, vel certe
quia Sol ubicumque adest, diem facit^ et nox
quasi per accidens ex absentia ejus sequitur.
Et utraque significatio propria est, licet ex cir-
cumstantia litterse sit determinanda : sic ergo
de usu ejusdem vocis in aliis significationibus
censendum est.
FINIS LIBRI PRIMI DE UiMVERSl CREATI®iNI.
■ [ tm-p-jij.ii^.mj-. iMij.Mi.u»Mj i»j»^
ELENCHUS CAPITUM LIBRI SECUNDI
DE SINGULORUM SEX DIEEUM OPEUIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
Cap. I. An lux primo die creata spiri-
tualis, vel sensibilis fuerit.
Cap. II. Qua3 fuerit sensibilis luxprimo
die creata.
Cap. III. Duo dubia de loco et tempore ,
in quibus lux incepit, expediujitur.
Cap. IV. Quw fuerit aquarum divisio
secundo die facta.
Cap. V. Quodnam corpus fuerit firma-
mentum secundo die factum, et quo-
modo ad dividendas aquas ab aquis
firmatum seu posilum sit.
Cap. VI. Quomodo tertio die aquce in
locum unum congregata; fuerint, et
apparuerit terra.
Cap. VII. Quomodo herba virens, etcce-
tera vegetabilia lioc die fuerint pro-
ducta.
Cap. VIII. Quomodo sol, et luna ccete-
rique planetoe, et slelloi quarlo die
produclce fuerint.
Cap. IX. Quomodo per solos motus pro-
prios coelorum sufficienter explicentur
omnia quce lioc die facta narrantur.
Cap. X. De brutorum creatione, quinto
et sexlo die facta.
Cap. XI. Quomodo Deus opus suum
die septimo compleverit, et ab illo
cessaverit, eumdemque diem benedixe-
rit.
T
BWMM;MUll»4JlllMaiJ^J.AJJUl_MIW«illJM.LiillWJMUH»»<,»«,l«]tiUl«imJMUJ.^
"msmm^w^'^
LIBER SECUjNDUS.
SINGULORUM SEX DIERUM, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
1 . Notatio prima de duplici genere corporum,
sinrpliciim scilicet et rnixtorum et qiio ordine de
eis ageadum. — Duo imprimis notanda sunt.
Primum est inter corpora universi qusedam
esse siraplicia^ et alia mixta. Priora sunt coeli
et elementa, ex quibus, ut Philosoplii censent,
universum primario et quasi essentialiter com-
ponitur, quia primarius ordo universi secun-
dum haic corpora attenditur, et quia in illis
corporibus prius factum est universum actu et
in se, et per propriam creationem. Mixta vero
ex elementis constant^ et in simplicibus cor-
poribus virtute continentm^ et juxta partici-
pationem illorum in universo collocantur,
ideoque ad constitutionem universi secundario
pertinere dicuntur. Quod quidem secundum
ordinem situum, qui ad unitatem universi iu-
ter corpora, ex quibus constat, prtBcipue con-
sideratur: nonsecundum ordinem perfectionis
accipiendum est, nam in hac mixta corpora re-
gulariter, seu ex genere suo superaut simpli-
cia. Unde etiam fit^ ut licet corpora simplicia
productionis , seu executionis ordine fuerint
propria, nihilominus ordine intentionis priora
sint mixta, nam ad illorum generationem et
conservationem simplicia ordinata sunt, et
omnia tandem propter hominem, qui supre-
mum gradum inter mixta continet, facta sunt.
In praesenti autem materia de his corporibus
secundum ordinem executionis tractamus, et
ideo in praecedenti libro dictum est de creatione
universi prout ex simplicibus corporibus con-
stat, in hoc vero de aliis operibus, quse ad
productionem et conservatiouem mixtorum a
creatore universi iu ejus exordio facta sunt,
dicendum superest. Quia vero lioec opera non
simul, sed per successionem sex dierum a Deo
sunt facta, ideo sigillatim etiam, et per singu-
los dies a nobis sunt explicanda.
^l.Notatio secunda triplicis operis, creationis,
distinctionis, et ornatus ex D, Thoma. — Se-
cundo advertere oportet^ in productione imi-
versi tria opera distingui a theologis, scilicet
creationis, formationis, seu distinctionis, et
ornatus. Hanc operum divisionem tradit divus
Tliomas, 1 part.,queest. 65, in principio, etla-
tius, explicat quffist. 70, art. 4. Habetque fim-
dameutum in verbis Scripturse^ nam Gen. 1,
de opere creationis dicitur : Inprinc''pio creavit
Deus, etc. Et de opere distinctionis : Dixisit
liicem a tenehris, etc, Dividat aquas ab aquis,
et iterum : Congregentur aqiue, qua? suJ) coelo
sunt, in locum ummi, et appareat arida, quse
verba opus cujusdam distinctionis significant.
De opere vero ornatus intelligit divus Thomas
verba illa quarti diei : Fiant luminaria in fir-
mamento ccxJi, expressius vero in initio capitis
secundi, fit mentio oruatus in verbis illis : iyi-
t^ir perfecti sttnt coeli et terra, et on/nis ornatus
eorum. Adeoque inter opera distinctionis, et
ornatus, D. Thomas distinguit, ut tribus pri-
mis diebus opus distinctionis, aliis vero tribus
ultimis opus ornatus attribuat, ut ex initiis
quaest. 67 et 70, manifestum est. Si quis ta-
men consideret Scripturse verba etiam in opere
quartse diei, distinctionem indicat^ cum dicit:
Et dividant die^n, ac noctem, et sint in signa,
et tempora, et dies, et annos. Et e converso
etiam in opere diei prirase opus ornatus per
illa verba significari potest, fiat lux. Sicut in
quarta significari dicitur per illa verba, fiant
luminaria est enim eadeni ratio. Idemque est
de illis verbis secundse diei, fiat firmamentum,
et de illis tertise diei, Germinet terra herlam
virentem, etc. Nam si productio animalium
quinta et sexta die facta^ pertinet ad orna-
mentum terree, aquse et aeris : cur productio
vegetabilium facta tertia die ad ornamentum
terree non pertinebit? Quod enim animalia lo-
caliter moveantur, et ex ea parte vel major,
vel notior sit eorum ornatus, non impedit quo-
minus eliam vegetabiha ornent terram, pul-
chriorem, et delectabiliorem illam reddendo,
etiamsi in illa fixa sint^ et quiescant. Preeter-
90 LIB. II. DE SINGULORUMSEXDIERUM
qnatn quod etiam vegetabilia snimi proprinm
motinn liabeut, quo sccundum augmeutum^et
dimiuutionem locum etiam aliquo modo mu-
tant, et varios colores induunt, quse varietas,
et ad ornatura pertiuet, et iUum satis mani-
festat. Accedit, quodilla duo, scilicet, distinc-
tio, et ornatus vix possunt opere sejungi; nam
distiuctio (ut D. Thomas dicit) fit formando et
perficiendo^ quod informe erat, et ideo etiam
e converso ornatus non fit sine aliqua distinc-
tione inter ea, quae ad ornatum pertinent, vel
inter id, quod oruatur, et quo ornatur, et hoc
videtur etiam colhgi ex citatis verbis Scriptu-
rse, fiat et dkidat quse simul coujunguntur.
Idemque colUgi potest ex verbis citatis iu prin-
cipio capitis secundi ubi sohis ornatus additur
perfectioni, id est, creationi coeli et terrse. Et
ita etiam Magister, in 2, dist. 42, in principio,
et capite peuultimo et ultimo nihil distiuguere
videtur iuter opus distinctionis, et ornatus.
Unde dicere possumus, illa duo non tam re,
quam ratione, seu liabitudine distingui, nam
oruatus dicitur per habitudinem ad rem quae
formatur seu perficitur : distinctio vero est
quasi relatio cousequens per habitudinem ad
aha. Unde licet fortas.^se per quamdam accom-
modationem oruatus tribus ultimis diebus, et
distinctio tribus prioribus attribuatur, quia in
eis magis rehicet, niliilominus, quia in re ipsa
ahquid distiuctiouis, et oruatus in singuhs die-
bus apparet, ideo siugulorum dierum opera
exphcaudo, simul et indivise de liis duobus
operibus dicemus.
CAPUT I.
i.N LUX PRIMO DIE CREATA SPIRITUALIS , VEL
SENSIBILIS FUERIT.
1. Prima' diei opus Ivxis productio. — Primi
diei opus fere unicum fuit hicis productio,
ilhs verbis significata, Dixit autem Deus, fiat
lux, et facta est lux, qua ex parte opus hoc ad
ornatum mundi pertiuet, ut jam tetigi, et sta-
tim amplius ex re ipsa, et ex Patribus exph-
cabo. Dixi autem hoc opus fuisse fere unicum ,
et non simphciter esse unicum, quia statim
additur, et divisit lucem a tenehris, quod ad
opus distinctionis pertinet : tamen, quia hsec
divisio non ahter facta est, quam producendo
lucem, ideo sohim fuit quasi quid cousequens
ad iUam, et ideo utrumque pro eodem opere
computamus. Circa illa autem verba, quibus
hsec actio Dei describitur , scihcet dixit, fiat,
et factum est, multa ab expositoribus Genesis
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
tractantur , quee nobis necessaria non sunt.
Satis enim certum est, ilhs verbis non sigiiifi-
cari ahquod sensibile Dei verbum, quod dixe-
rit, fiat, quia nec tuuc erant creaturee, quse
sensibile verbum audire possent, ut ibi Ba.si-
lius adnotavit , nec sensibile verbum produc-
tioni lucis natura sua inserviebat, neque opor-
tebat tunc ihud tanquam instrumeutum ad
hicem creandam miraculosesumere. Ait autem
Theodoretus , q. 9, in Gen., potuisse Deum
uti voce sensibih propter iavisibiles virtutes,
ut efficaciam divini imperii agnoscerent ; sed
profecto Angeli, utait Augustinus, lib. 11, de
Civit., cap. 29, non addiscunt per sensibilia
verba, sed per intelhgeutiam, vel revelationem
mere spiritualem ; unde melius ibidem aitillo
verbo solum significari divinum imperium in-
ternum spirituale, qno efiicaciter vocat ea, quce
non siint, tanquam ea, quce sunt. An vero ille
actus imperu immediate sit actus intellectus,
ut verbum, dixit, indicat, vel sit actus volun-
tatis, juxta ihud Psal. 113 et 134 : 0 nnia quce-
cumque voluit fecit, et au efi"ectio ad extra sit
immcdiate ab hoc imperio, vel a potentia exe-
quente, juxta ihud Sap. 11 : Sulest tibi cum
volueris posse, qusestiones sunt generales, et
ahbi tractatas.
2! Augustini sententia quod lux illa fuerit
spiritualis. — Tota ergo difficultas hujusope-
ris est in explicanda luce, quse hoc die facta
dicitur, quse scihcet, vel quid fuerit, nam si
hoc declaretur, quahs etiam fuerit divisio lu-
cis a tenebris, facile intelhgetur ; duo autem
sunt preecipue tractauda, primum in hoc ca-
pite an lux illa spiritualis fuerit, vel materia-
hs, secundum in sequenti quoenam fuerit in
quocumque ordineconstituatur. Circaprimum
estcelebris sententia Augustini asserentis lu-
cem iilam fuisse spiritualem et angehcam ;
ita docet hb. 11, de Civit. , cap. 7 et 9, ubi
cum ali^jua dubitatione loquitur : aliis vero
locis idem constanter affirmat, ut videre Hcet
lib. 1, Gen. ad lit., cap. 3 et 9^ usque ad fi-
nem, et lib. A, a c. 21, usque ad 28, maxime
vero in Imperfect., c. 5^ et idemhabet, hb. 22,
contr. Faust.^ cap. 10, et lib. 1, contr. adver-
sarium legis et prophetarum, c. 10, 11, ac 12.
Fundamentum Augustini in summa est, quia
Scriptura potest de spirituah luce proprie^ et
sine metaphora intelhgi, quia lux spuitualis
verior, et certior est quam materiahs, ut dicit
in dicto capite quinto Imperfecti : ergo siue
metaphora possunt iUa verba de luce spirituah
iutelligi:ergo ita sunt intelligenda. Hanc cou-
sequentiam probat duphciter^ primo iu dicto
CAP. I. AN LUX PRIMO DIE CREATA SriRITUALIS FUERlT.
91
loco de Civitate, qiiia Angeli cxeati sunt intra
illos sex dies, quia sunt creaturee Dei^ et non
sunt facti ante illos sex; dies, quia initium
creandi fiiit illorum dicrum principium , ne-
que post illos sex dies, imo nec post quartiim
diem , quando facta sunt astra , quia tunc
Angeli jam laudabant Deum, Job 38 ; neque
etiamsub operibus secundi et tertii diei conti-
nentur, utconstat ex verbisGenesis; ergo fue-
runt opus primi diei^ et per lucem significan-
tiu\ Secundo idem probat in aliis locis, quia
explicaii non potest, qu^ lux materialis tunc
creari potuerit ; quia sol cum sua luce creatus
fuit quarto die : ergo lux illa primi diei non
fuit lux Solis, neque alia probabiliter cogitari
potest; praesertim^ quia si bix illa materialis
fuit , etiam divisio inter diem et tenebras de
materialibus debet intelligi : nuUa autem alia
lux fuit causa divisionis inter diem et tene-
bras, nisi lux Solis : ergo non potest opus hu-
jus diei de illa luce , vel divisione materiali
intelligi ; et hanc Augustini sententiam maxi-
me defendit Rupertus, lib. \, in Gen.,c. 10;
quia addit conjecturam, quia si hix illa fuisset
materiahs, et aha a hice Sohs tribus tantum
diebus durasset, nam creato sole quarto die
evanuisset. Hoc autem nec docet, nec est con-
sentaneum intentioni Moysis, qui effectionem
mundi permanentis et stabihs describere vo-
luit; eamdem sententiam secutus est Euche-
rius, hb. 1, in Gen., cap. 2. Citantur etiampro
hac sententia Isidorus^, de Summo bono, c. 10,
Beda, in Exaem,, et super Gen., etGlossse ibi-
dem, et Magister, D. Thomas, et ahi scholas-
tici ; verumtamen hi omnes non adhaBrent huic
sententise, sed iUam tolerant , aham non ex-
chideudo.
3. Qicid videahcr intellexisse Augustinus per
spiritualem lucem primo die factam. — Estau-
tem obscurum apud Augustinum, (|U8e fuerit
spirituahs hix, quse illo die, et per iha verba
fuit facta, an scilicet ipsa substantia Angelo-
rum cum suo lumine naturah, et intehectuah,
ejusque creatio : an vero fuerit sanclorum glo-
rificatio ; nam in multis locis sentit Augusti-
nus, Augelos creatos fuisse in primo instanti
creationis mundi, et comprehensos a Moyse
sub nomine coeli in verbis illis : 1% prindpio
creavit Deus ccelitm et terram, ut in superio-
ribus retuli ex lib. 9 Confess., cap. 9 et 16 ,
et in Imperfect. Gen., c. 3 , et lib. 1, Genesis
ad litter., cap. 9, et lib. 4, cap. 32. Ergo crea-
tio Angelorum quoad substantiam et proprie-
tates naturales ejus, non potest ad opus primi
diei pertinere, sive isti dies siut naturales^ sive
intellectuales, ut Augustinus vult, quia opera
illorum debent esse distincta tam inter se,
quam a creatione mundi, prout in primo in-
stanti facta est ; quapropter probabilius vide-
tur , cum Augustinus dicit lucem hanc primo
die factam fuisse spiritualem et angelicam ,
hoc intellexisse de ilhiminatione supernaturali
facta in sanctis Angelis per iufusionem lumi-
nis glorise et vi-^^ionis beatse, quam in ingressu
beatitudinis acceperunt; atque ita cum dicit
nomine cceli significari Angelos, loqui de An-
gelis quoad naturam , seu de creatione illo-
rum : cum vero dicit significari nomine lucis,
loqui de Angelis quoad gloriam : ut aperte
significat, dictolib. 11, de Civit.,c. 1, dicens :
Aut lucis nomine sigiiificuta est sancta Civilas
in sanctis Avgelis , et spiritihus heatis de qua
dicit Apostolus , qiue surstim est Jo-usahm,
etc. ; et ita etiam accipiendum est quod in
cap. 9 , ait Angelos in narratione Genesis com-
prehensos esse vel nomine coeli, vel potius no-
mine lucis. Et hoc confirmat qiiod eisdem lo-
cis ait, illud mane primi diei fuisse coguitio-
nem matutinam Angelorum, quse in visione
beata consistit, ut supra osteiisum est ; denique
idem convincitur, nam divisionem lucis a te-
nebris primo die factam exponit Augustinus
de divisione inter bonos et malos Angelos ,
ut ex eisdem locis constat: ergo nomine lucis
non potuit angelicam naturam significare ,
nam in iUa non sunt separati boui a malis
Angelis, et ideo segregatio intei' illos non est
in primo instanti creationis facta , quamvis
probabile sit in primo die factam fuisse, ut in
superiori tractatu disputatum est,
3. Vera assertio. — Probatitr primo aucto-
ritate. — Nihilominus dicendum est aliquam
lucem sensibilem et materialem factam esse
in opere primi diei , et ad litteram significari
per illa verba, fiat lux, etc. Heec est commu-
nis opinio Basilii, Ambrosii, Chrysostomi,
homil. 3, et aliorum Patrum et Doctorura ,
quos statim referemus, explicando, qTiffinam
fuerit illa lux. Pra^terea omnes Patres, qui ne-
gant Angelos comprehensos esse a Moyse, in
primo capite Genesis^ manifeste supponunt
non fuisse significatos ad litteram nomine lucis,
acproinde lucem illam sensibilem fuisse. Sunt
autem illi Patres Athanasius , Chrysostomus ,
Basilius , Epiphanius , Hiei-onymus , Cyrillus
et Theodoretus citati superiori hb. 6. Prsete-
rea sententiam hanc amplectitur Ecclesia in
Hymn. Dominic. ad Vcsper. diceus :
Lucis Creator optime,
92 LIB II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
Lucem dientm proferens
Primnrdiis lucis novce
Mundi parans originem.
4. Prolat secundo ratione. — Ubi aperte de
hac Ince sensibili loqnitnr ; ratione item pro-
batnr hrec sententia ex dictis in nltimo capite
preecedentis libri, nbi ostendimns hos sex dies,
in quibns ornatus cst mundus, ex his mate-
riahbns et sensibilibus ac natnralibns , quibns
utimur, fuisse, sed hi dies conficiuntur ex luce
visibili , seu ex preesentia et absentia ejns :
ergo talis fuit ille primus dies, in qno facta est
hix : ergo kix illa sensibilis et materialis fuit ;
nam ex prassentia et absentia ejus factus est ;
secnndo^ quia verba illa, et tenehrce erant su-
per faciem ahyssi , qnse proxime ante opus
primi diei ponnntnr, de tenebris materialibns
ad litteram intelliguntnr, ut snpra probatum
est, et patet manifeste ex subjecto illarum te-
nebrarnm, qnod verbisillis, super facieni ahyssi,
indicatnr : nam ahyssus aquarnm profnndita-
tem significat, nt ex omninm sententia snpra
dictum est, et denotant sequentia verba : Spi-
ritus Domini ferehatur super aquas : facies au-
tem abyssi dicitTir extrema pars, vel snperfi-
cies aeris, vel aqnse : ergo abyssns illa erat
subjectnm illarum tencbrarnm : fuit ergo
snbjoctum materiale : ergo et tenebrai mate-
riales erant, sed hix facta est illo primo die ad
depellendas tenebras : ergo hix etiam sensibi-
hs et materiahs fuit , et ita intelhgenda snnt
illa verba, et divisit lucem a ienehris, nam de
eisdem tenebris in utroqne loco sermo est.
5. Confirmatur. — Confirmatnr ex ratione
qnam sancti Patres reddunt, ob quam Deus a
creatione lucis ornatum universi mundi sen-
sibihs inchoavit, nimirum qnia hix est qnasi
universale ornamentum coelornm et elemen-
tornm, et nniversarum rernm sensibihnm,
qnia in tenebris decor et pulchritudo rerum
cerni non potest; nnde in hb. 4 Esdrse, c. 6,
et erat tiinc spiritus et tenehrw circmnferehan-
tur, et silentium. sonus vocis, JiomiMS no7idum
erat ahs te, tunc dixisti de thesauris tuis pro-
ferri lumen luminosum, quo appareret opus
tuum ; et hac ratione maxime utnntur Basihus
et Beda, in Exaemer., et Damascenns, hb. 2,
de Fide, cap. 7, et Hngo de sancto Victore,
hb. 1, de Sacram, p. 1, c. 8, et sequentibus.
Accedit, quod cum decrevisset Deus non simul,
sed certo dierum numero mnndum componere,
et ornare propter rationes, qnas in fme prse-
cedentis libri tetigimns , et ahas c[nce in the-
sauris divinoe sapientise latent, et ab initio il-
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
lorum dierum duratio totius mundi corapu-
tanda esset, necessarium fnit, nt Inx sensibihs,
qnsefimdamentum est, et quasi formahs causa
simnl cnm motu suo diem conslituens, .statim»
in primo die crearetur : ergo hix, qna? tnnc
creatadicitnr, materiahs, etsensibilis fuit. Uhi-
mo hoc confirmari hoc potest iha generah re-
gula, qua in snperioribus saepe usi snmuSj
quia verba Scripturse quoad fieri possit in pro-
prietate snnt accipienda, preesertim in histo-
rica narratione : sed lux in significatione
maxime propria et usitata hanc sen.sibilem
hicem significat : ergo de hac intelhgenda
snnt verba Moysis. Ncque satisfacit rcsponsio,
qnam Augustinus in sno fnndamento indicat,
quod etiam de spiritnah himine lux proprie
dicitur, nam hcet hoc.verum sit secnndnm
qnaradam significationem, altiorem qnidem
ex parte rei significatae, nihilominus absoh;te
illa est secundaria significatio ex sapientum
U.SU derivata, spectata primasva ihius nomiuis
impositione; nam, ut D. Thomas, 1 p., q. 67,
art. 1, uotavit, litec vox lucc primo iraposita
est, ad significandum id, quod facit manifes-
tationem in sensu visns, postea vero extensa
est ad significandam spiritualem hicem ; et
ideo inquit ibidem D. Thomas, vocem illam
spectatam secnndum snam primam impositio-
nem metaphorice ad .spirituaha tran.^^ferri, si-
cut etiam dixit Ambrosius, libr." 2, de Fide, in
principio. Onod ergo in dicto loco Genesis sn-
menda sit illa vox in proprietate primce sigui-
ficalionis sna?, ratio facta ostendit, quia Moyses
expresse describere voluit ornatnm hujns
mundi visibihs. Jiivant etiam omnes ahse cir-
cnmstantias, ut est illa de tenebris quam pon-
deravimus, item qnod iha verba, dies, nox,
mane, et vespere, non nisi per metaphoram ad
spiritualia transferuntur; ergo in illo loco non
nisi sensibihter sumuntur : ergo eodem modo
iutelligenda est Inx, qnse ilhus diei et noctis,
etc, initinm, et origo fnit.
6. Ad fandamentum Augustini in n. 2 mv2-
tiplex responsio. — Ad Ruperti conjecturam
ihid. — Atqne hinc responsnm est ad fnnda-
mentnm Augnstini, nam licet ahquando illa
vox proprie significet spiritualem hicem, in se-
cnnclaria qnadam significatioue minus usitata,
niliilominus nunquam solet ita accipi, nisi ex
materia, vel circumstantiis loeutionis usus vo-
cis in tah significatione iudicetur; et ideo non
potest illa significatio convenienter ad narra-
tionem Moysis accommodari, ut declaratum
est; et amphus constabit consideranti, Moy-
sem rudem populum voluisse instruere^ et do-
CAP. II. QU^ FUERIT SENSIBILIS LUX PRIMO DIE CREATA.
93
cere ordinem creationis mundi, ideoque etiam
fiiisse usum verbis in significatione magis usi-
tata^ et quse omnibus statim occiuTit : hoc au-
tem modo lux proprie significat lucem sensi-
bilem. Ideoque secundum subjectam materiam
simpliciter negari posset antecedens, quod Au-
gustinus assumit : verumtamen illo dato nega-
mus etiam cousequentiam^ nam licet illa vox
plura habeat significata etiam propria, niliil-
ominus ipsa liistoria, et alise circumstantiae
totius sermonis osteudunt sensibilem hicem
esse ibi ad Utteram significatam. Ad primam
autem Augustini probationem, primo defendi
facile posset^ quod hcet Angeh fueriut ci^eati
intia illos sex dies^, niliilominus eorum crea-
tio non fuerit in narratione Moysis compre-
hensa, quia potuit narrare visibiha tantum
opera, non iuvisibilia, ut multi Patres sense-
runt. Deinde dici potest creationem Angelo-
rum narratam esse a Moyse in primis verbis,
quibus creatio sola, non opera ornatus, nar-
rata est in caBteris operibus sex dierum, nec
nobis revelatum est, quando inceperit, vel
an intra ihos sex dies facta fuerit^ quamvis
probabihter id conjectemus. Adsecundamvero
probationem respondemus imprimis, hcet dif-
ficile nobis sit explicare, quee fuerit illa hix,
non propterea esse relinqueatlum proprium,
et planum Scripturse sensum. Deinde dicimus
difficultatem iham non esse insuperabilem,
quomodo autem expedienda sit partim in se-
quenti capite, partim exphcando opus quarti
diei docebimus, et inde etiam patebit respon-
sio ad Ruperti conjectiu^am : monstrabimus
enim; quomodo hix primo die facta ultra iilos
tres dies durare potuerit, et usque nunc etiam
fieri nou desiit ; et ita etiam constat, quid di-
cendum sit ad alteram partem doctriuee Au-
gustini dicentis Angelos quoad creatiouem
compreliensos esse nomiue coeh, quoad glori-
ficationem \evo nomine lucis ; uam sicut pri-
mum est verum, nou excludendo ab iUis verbis
creationem proprii et materialis coeh ; ita
etiam secundum admitti posset; non exclu-
dendo productionem sens^bilis lucis, ut sensit
Beda in expositione Genes, c. 1. Et eodem
modo dixit Hugo de sancto Victore supra
cap. JO, dn primo die, quando in materiali
mundo ;ux seusibihs liebat, in mundo spiri-
tuali factam esse intehigibiiem lucem, qua", est
mystica quaidam interpretatio^ et pulciira con-
jectatio, tamen satis persuaderi non potest.
CAPUT II.
QVM FUERIT SENSIBILIS LUX PRIMO DIE CREATA.
1. Arguitur lucem primo die creatam non
fuisse alicujus astri, tel etiam Solis. — Argui-
tur fuisse primo. — Secuudo. — Conveniimt
omnes, qui lucem illam sensibilem esse affir-
maut fuisse formam illam ejusdem rationis
cum hac hice, quam experimur, sahem quoad
lioc, quod erat essentia quee damaeris, tenebras
depehens, ut dicit Basilius , iu quinto capite
Isaiee , seu qute corporum colores et pulclrritu-
dinem manifestabat ', quia vero in quarto die
dicitur Deus fecisse magna luminaria in ccelo,
obscurum, et difficile ab omnibus judicatum
est ; qua^nam fuerit illa prima lux, explicare ;
quia ex altero loco manifeste colligi videtur,
non fuisse hicem alicujus astri coeleslis, nec
etiam Solis , qui postea factus dicitur : quse
ergo, vel cujus corporis esse poterit illa lux.
Aliunde vero videtur ex superius dictis sequi,
hanc lucem, non aliam, quam Solis esse po-
tuisse ; nam diximus omnia corpora coelestia
iu primo instanti fuisse creata: ergo etiam
coelum Solis : ergo et ipse Sol, nam est pars
illius coeli, quod integrum creari debuit, nec
potuit aliter sine miraculo non necessario
creari. Item quia proprium opus creationis
substantiarum corporalium in illo momento
consummatum est, sol autem secundum na-
turam suam non fit ex materia praejacente,
sed ex niliilo per propriam creationem. Nec
spatium illud, quod giobus Solis in suo coelo
replet, potuit essealiquo temporevacuum, aut
sola materia informi, aut alio corpore reple-
tum, ex quo postea sol generaretur : ergosub-
stantia Solis primo die creata fuit ; uude fieri
videtur consequens, etiam lucem ejus fuisse
tunc factam, quia vel est forma ejus, ut Na-
zianzenus iufra citandus loquitur, vel est pro-
prietas connaturahs, ita intrinseca Soli^ ut
absque illa sine magno miraculo creari noii
potuerit: ergo lux concreata est corporibus in
primo instanti : quomodo ergo postea facta esse
dicitur ?
2. Notatio prima detialura lucis. — Propter
has diiiicuitates doctores iu plures et dissen-
tientes senientias div;si sunt. Prius vero quam
illas referam, nonuulla de luce prainuttere
oportet,primum est, lucem in abstractosump-
tam, seu conceptaai non esse rem subsisteu-
tem, uec substantialem formam, sed quahta-
tem accidentalem, realem^ et materialem. Ita
94 LTB. II. DE SINGULORUM SEX DIEBUM
dociiit divus Tliomas, i part., q. G7, a. 2 et 3,
ettraditur a Philoso[)li., in2, de Anima, quod
hic supponendumpotius est quam probandum ,
tum quia non inquirimus ex professo naturam
hicis, sed tantum opus prima; productionis ejus
explicamus: tum etiam^ quia substantia, vel
substanlialis forma non est per sc sensibilis si-
cut est lux : tum etiam quia lumen, quo,d vel
est ejusdem naturse cum luce, vel est proxima
participatio ejus , accidens est, quod in aere
generatur et corrumpitur : ergo etiam lux est
accidens quoddam, et consequenter qualitas,
.quia in nuUo alio prffidicamento collocari po-
test ; addimus vero esse qualitatem realem ,
quia licct ab aliquibus vocetur intentionalis,
ad distinguendum illam a quaiitatibus elemen-
taribus, quia est purior et excellentior illis ,
nihilommus vera forma realis est, cum et sit
per se sensibilis, et plunumalterationum prin-
cipium esse possit. Denique materialem esse
dicimus : quia et est iu subjecto materiali, et
ab eo pendet in suo esse, et in eo extensiouem
quantitatis liabet. Scio Ba.silium vocasse lu-
cem primo die crcatam immaterialem , et
Nazianzenum incorpoream, in quo autem sen-
su locuti fuerint, infra dicam.
3. Notatlo secunda de divisione hicis. — No-
tatio tertia de distinctione lucis a lumine. —
Notatio quarta unde lux et unde lunien subdis-
tingui queant. — Deinde suppono lucem dividi
posse in naturalem et gloriosam : naturalis
est, quam in his corporibus naturalibus vide-
mus, gloriosam autem vocamus, quse in sanc-
torum resurgentium corporibus futura est, de
qua an sit alterius ordinis a naturali luce, seu
in substantia sua supcrnaturalis, vel qualis fu-
tura sit, ad prsesentem locam non spectat : so-
lum ergo supponimus, quod omnibus in con-
fesso est, lucem primi diei naturalis ordinis
fuisse, nam ad naturse ornamentum pertinuit,
et ad distinguendum naturalem diem et noc-
tem , creata est, Deinde adverto philosophos
accurate distinguere inter lucem et lumen :
nam lucem vocant, quije per se, et quasi ab
intrinseco conjuncta est alicui substantiee, et
quasi fons est, et principium luminis kimen
autem vocant splendorem, seu qualitatem si-
milem luci^ ab illa defluentem, et corpori, in
quo inest intrinsecus advenientem, de quibus
quahtatibus luce et lumine, an specie essen-
tiah difTerant, vel tantum in illis accidentali-
bus (onditionibus, physica qmiestio est, quse ad
pra^sens non refert. Nam quod attinet ad verba
Genesis, non existimo nomen lucis in eo ri-
gore esse in allegatis verbis accipiendum, nam
OPE^JBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
ubi vulgata liabet, fiat lux, Septuaginta ha-
bent, nomen 0)'-)?, quod lucem significat, imde
notant ibi Eugubinus et Ascanius in Glossa
magna , illam distinctionem hicis et luminis
in Scriptura non servari. Denique adverto lu-
cem, in dicto rigore pliilosophico sumptam
di.stingui posse ex corporibus, quibus conna-
turaliter inest : sic enim alia est lux Solis, alia
ignis, alia aliquarumgemmarum, vel quorum-
dam etiam animalium : lumina vero di.stingui
possunt, vel excausis efficientibii.s, ut distingui
solet lumen Solis , vel candelse, vel ex subjec-
tis, ut lumen lunfe, stellarum vel aeris, in qui-
bus diFtinctionibus omnibus, ut ssepe monui,
non spectamus rigorosum gradum distinctio-
nis inter hgec membra, quod philosophorum
est, latiusque scribimus in tractatu sequenti
de Anima, lib. 3, cap. 14, sed tantum usum
omuium, et propriam siguificationem obser-
vamns, ut opiuiones Doctorum^ et nostra re-
solutio facilius intelligantur.
4. Prima opinio negans luci factam in sole
aprlncipio. — Primus rnodus exponendl hanc
opiniGnem quod lux illa producta fuerit extra
subjectum, — Est igitur prima opinio, qusedicit
lucem illam fuisse quidem in substantia, et
entitate eamdemlucem, quamnunc solhabet,
non tamen fuisse tunc factam in ipso sole^, ne-
que inhasrentem ilU tanquam subjecto; quia
hujus opinionis auctores supponuutsolemnou
fuisse tunc factum quoad substautiam , sed
quarto die. Quomodo autem, aut in quo sub-
jecto facta fuerit lux illa, variis modis exponi-
tur. Primus est, lucem illam factam esse extra
omne subjectum, et per se existentem ; ita
sentit Basilius, homil. 2 , Exaemeron, circa
finem, et latius homil. 6, circa principium, di-
cens, prius esse productam ipsam naturam lu-
ciS;, et postea esse corpus Solis productum, ut
primogenHce luci Tehiculum esset, et ideo pri-
mam illam lucern sinceram, et immaterialem
vocat ; non quia non esset forma corporahs,
seu quanta et apta corporis in esse , sed quia
non erat corpori immersa, sed separata ; ejus-
dem seutentiai fuit Gregorius Nazianzenus, Or.
43, innovam Dominicam, ubi lumen illuddi-
citaprincipiononfuisse solare, sedincorporeum,
inquit, et Solis expers, id est, a soIe,etab omni
corpore separatum, sed postea, inquit, ad or-
lem terrarum illustrandam Soli Iraditum est ,
neque ignoravit Nazianzenus id non potuisse
sine miraculofieri, imo propter miraeuli magui-
tudinem factumesse ceuset. Nam cum in aliis
rebus (iuquit) materiam prius conderet, ac de-
inde eam forma convestiret, ut majoris cujus-
CAP. II. Ql]JE FUERIT SENSIBILIS LUX PRIMO DIE CREATA.
98
dam miracitli specimm edco-et, formam vtaieria
priorem protulit, ac postea-maieriam induxit,
hmen cnlm forma Solis est, iitiqnesensibilis i '
et eamdem sententiam indicat Anaslasius Sj^-
naita, lib. A, Exaemeron, et Atlianasius, q. 83,
ad Antiochnm, in dictum locum Genesis qua-
tenus dicuntlucem primo die factam, in quar-
to fuisse in sole positam, vel inter sydera dis-
tributam, quod etiam sentit Theodoretus, in
verbaillaPsalm.48 : Laudaie ewm Sol,etluna,
laudate eum. omnes stellw, et lumeii ; et in eo-
dem sensu dicit, q. '14, in Gen. Deum creasse
lucem prout ilii iibuit, et postea illam pro ar-
bitrio suo distribuendo, himinaria parva, et
magna condidisse, et plura similia pro hac sen-
tentia ex Patribus refert Ascanius in Glossa
magua.
5. Non placet dictus modus — Verumtamen,
ut swpe ex doctrina Augustini di^imus, in pri-
ma rerum conditione non snnt facile credeuda
magna, et inusitata miracula, quiatuncDeus
creaturam condebat, et ideo consentaneum
fuit sapientise ipsius connaturali modo unam-
quamque rem condere ; nam miracula ad su-
pernaturalem ordinem spectant, et non soleiit
a Deo fieri, nisi in fidei confirmationem, seu
exercitium, et ideo nulla tunc erat opportuni-
tas, vel ratio faciendi tale miracuhim, quale
fnisset, hicem separatam creari, et conservari.
Deinde supponit iha sententia corpus sohs
quoad substantiam suam non fuisse factum,
quandofiebat hix, cujus contrarimn argumen-
to facto sufiicienter existimo convinci, nisi
etiam negamus creationem omnium coelorum
quoad eorum substantiam simul, et in princi-
pio factam fuisse. Quod si sol tunc jam erat,
incredibile profecto est, hicem sejunctam a
sole creatam fuisse, cum sit proprietas ilU con-
naturahs ; et ahse etiam difficultates in hac
sententia occurrunt, quaeahis communes sunt,
easque statim notabimus.
6, Alier exponendl modus quod lux fuerit in
suhjecto sole distincto. — Est ergo secundus
dicendi modus hicem fuisse creatara in aho
corpore a sole distincto, quod alii nubem hi-
cidissimam, ahi ignem, ahi confuse splendissi-
mum corpus nobis ignotum appeUant. Ita lo-
quitur Hugo de S. Victore, \. 1 de Sacram., 1,
c. 9 et 10 , ait enim fuisse aliquod lucidum
corpus, mcem soiis gerens ; et rationem inqui-
rens, c. j 1, cnr Deus non statim fecerit solem,
respondet fortassis tunc non fuisse mundum
dignum plena htce, ahquam tamen accepisse,
ut vide (inquit) exire aa ordimm, et dispositio-
nem. Sic etiam Petrus Comestor, Lyranus et
Abulensis vocant nnbem hicidam. Ex scholas-
ticis eodera modo loqnuntnr Alensis, 2. p.,
q. 46, memb. 5, a.. \. Ubi vocat corpus hici-
dum foimatum ex praejacenti materia : et citat
Bedam dicentem fnisse nubem hicidam, quod
etiam habet Bonaventura, in 2, d. 13, art. \,
q. 1, cum Magistro ibi. Ahi vero hicem iham
vocant ignem splendentem et emicantem ; ita
loquitnr Gregoriiis Nyssenus,hb. de Hi.stor. et
qnidem obscurissime. Item Damascenus, 1. 2.
de Fide,'c. 7. et Hermes, apud CyriDura, \. 'il,
cont. Juhan., et videntnr quidem ahquando
Patres loqui de proprio elemento ignis. Sed iu
eo sensu sententia iha probabilis non est, tum
quia elementum ignis in principio cum cseteris
creatum est, tum etiam quia pnrum elemen-
tura ignis hcet in se hicidum sit, parum, vel
nihil ihuminat, cum tamen ad ilhiminandnm
orbem corpus hicidissimum, et ad eraittendum
hiraen densissimum necessarinm fuerit : tum
etiam, qnia si hix ignis sufficiens tunc fuisset
ad orbera inuminandura, et diem^ ac noctem
dividendam, semper id fecisset, et ad ihud mu-
nus supervacaneus sol fuisset. Ut ergo iha opi-
nio tolerabihor sit, credibile est hos Patres
nomine ignis intehexisse corpiis qnod tam
ex materia elemejitari forraatura , splen-
didissiraum , et ad hicendum efficacissimum.
Anctores itaque hnjus sententiEe prajcipue vo-
hierunt vitare ihud mn^acnlum de hice separa-
ta, et subsistente in prima productione sna,
quod prsecedens opinio introdncebat. Quia vero
cum illa conveniunt in aho puncto, quod sol
quoad substantiam snam non faerit usque ad
quartum diem creatns, conseqnenter cogita-
runt ahud corpus quod ejus hicis subjectum
fuerit. Non potuerunt autem consequenter di-
cere tale corpus coeleste fnisse, nec cum nova
materia ex nihilo creatum, et ideo intulerunt
fuisse novum corpus ex pra^jacente materia
divina virtute formatum^ et ad hicem susten-
tandam accommodatnm.
7. Quid de suhjecto ilio lucis jactum, sit. —
Prima responsio adproxim.am interrogationcm.
— ■ Contra illa^n arguiiur ex Ruperto. — In-
qnirunt autem conseqnenter dicti auctores,
quid de iho corpore qnarto die, et creato jam
sole, factum fuerit : nam ex hac interroga-
tione preecipua ditEcultas hujus opinionis con-
surgit, ut ex D. Tlioma , 1 p., q. 67, art. 4,
ad 2, coUigitur. Unde varie ad iUam respon-
dent doctores prajdicti, quidam dicunt nnbem
iUam quarto die fuisse corriiptam, seu in praj-
jacentem materiara conversara , qui conse-
quenter dicere debuerunt hicem primo die
96 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
creatam in quarto extinctam seu destructam
esse, quia, corriipto suhjecto^, accidens illi in-
liEerens consequenter destruitur ; neque lioc
admirandum essc putant, quia illa lux vicaria
fuit luci solis; et ideo, creato sole cum sua luce
alia necessaria non fuit. Hoc autem aliis vide-
tur incredibile propter argumentum cap. pra;-
ced. ex Ruperto tactum, quod his verhis ipse
proponit^ Uh. i, in Gen., cap. 10 : Vide utrum
condigimm sit tantce majestati, ut cmterorum
diermn opera statuerit i7i smculum, et in scecu-
lam sceculi, prceceptumque poneret illis, quod
non praderihit : opiis autem primcB lucis tale
faceret, quod wMtato consilio post exiguum tri-
dimm funditus extingueret.
8. Secwula responsio. — Non satisfacit. —
Ad vitandum ergo hoc iucommodum dixerunt
alii suhstantiam quidem illius nuhis quarto
die fuisse dissokitam, hicem vero^ quse in illa
erat, in sole fuisse inclusam^ illique inhseren-
tem usque liodie permancre ; nam de suhstan-
tia illa non reputant inconveniens, ut cito
transierit^ quia non fuit in opere primi diei
prBecipue intenta, sed tantum ut esset vehicu-
lum hicis ; at lux ipsa, quse principaliter in-
tenta fuit, dehuit esse permanens^ et cum cae-
teris rehus creatis perdurare. Verumtamen
hsec respousio phira multiplicat miracula^ et
non satisfacit difficultati ; unum miracuhim
est, quod corrupto suhjecto non corrumpatur
accidens illi inha-reuS;, ahud est, quod idem
accidens transeat de subjecto in suhjectum,
quod in eo casu magis fuisset, quia sol uon
fuit factus ex materia illius nuhis , sed ex ni-
hilo creatus fuit : item cum hix sohs sit pro-
prietas naturalis ejus, ac proinde fluens a for-
ma ejus, non poterat sine miraculo fieri^ ut
hix jam facta ah extrinseco illi adveniret, et
adjungeretur. Quihus omnihus non satisfacit,
qui dixerit, divinaj omnipotentia^ omnia hoec
fuisse possihilia. Nunc enim (ut dixit Augusti-
mis 2, Gen. ad litter.^ c. \), quemadiuodum
Deus instituerit naturas rerum secundum
Scriptura.s ejus, nos convenit quwrere, non quid
in eis vel ex eis, ad miraculum potentice suce
telitoperari. Etpraiterea non caret incommodo
asserere, produxisse Deum suhstantiam illius
nuhis (quse non poteratnon esse perfectissima,
cum fuerit tantse hicis capax), ut illam post
breve tempus in nihihim redigeret, vel saltem
sua sola virtute corrumperet. A quo enim alio
potuisset tunc illa s^ohataatia destrui V nam
quod quidam aiunt, nuhem dlam fuisse radiis
solis dissohitam;, verisimile non est, nam si
luce sibi inhserente , quoad ilhiminandum
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
mundum sufficiehat, optime conservabatur,
cur solaribus radiis dissoluta fuisset.
Tertia responsio djipliciter ex cogitata. —
Rejicitur prior. — Uude aUi dixerunt nubem
illam hicidam simul cum sole permausisse, et
adhuc durare, quod duobus etiam modis cogi-
tatum est; unus est, ut fuerit iuchisa in coelo
solari, et iu eodem SoUs loco tanquam gemma
in annulo, aUer modus est ; quod manserit
nuhes iUa per se separata, non tameu videatur
propter exceUentiam lucis SoUs, et conscqueu-
ter, ut simul cum sole uniformiter moveatur,
ne post occasum SoUs discerni, aut cognosci
possit, sed neuter modus verisimilis est. Non
quidem prior , quia corpus iUud non potest
sine maguo, et perpetuo miraculo esse in eo-
dem loco adeequato SoUs simul penetrative
cum iUo ; neque etiam fingi potest, quod intra
locum illum solare corpus uUra proprise natu-
rte exigentiam condensatum fuerit, ut minus
spatium occupando, alteri corpori hicido lo-
cum pra?heret : est cnim hoc non solum super-
fluum, sed etiam valde imperfectum. Cur enim
DEUS naturalem Solis dispositionem mutaret,
et in prteternaturali statu perpetuo iUum con-
servaret ; vel si quis dicat illam SoUs densita-
sem, quam nunc hahet, esse lUico naturalem,
cur DEUS non creasset solem tantse maguitu-
dinis, ut iji eadem dispositione quoad densita-
tem, vel raritatem permanens, totum iUum
locum posset replere ? NuUus enim prudens ne-
gabit, hoc Deum facere potuisse, vel corpus
Solis capax ilUus maguitudiuis fuisse, vellouge
perfectius esse, quod totum iUud corpus, quo
h)cus ille repletur, sit unum integrum, perfec-
tum , ac singulare , et ilU loco adsequatum ,
quam quod fuerit ex duobus corporibus diver-
sarum uaturarum aggregatum. Prseterquam,
quod iUa luibes fuit natuj'ce elemeutaius , in-
credihde est, permauere nuuc iu loco coelesti,
et supra tres iuferiores coelos, SoU quasi per-
mixta. Si autem illa nuhes fuit ex materia coe-
lesti, erit quidam parvus Sol, ex quo, et ex
alio Sole quarto die facto integer prout nuuc
est, coagmentatus sit, quod quidem cogitare,
ut corapositum ex duobus corporibus distinc-
tis, et nou coutmuis, vanissimum est. Di;ere
autem illum parvum Solem primo die factmn,
cpiarto die crevisse in Solem magnum, et con-
tra naturam coelestis corporis est, et contra
fundamentum iUius sententife , quod substau-
tia Solis quarto die facta fuerit, uam Scripiura
non dicit Deum augmeatasse Solem , vel fe-
cisse partem ejus quarto die, sed absolute fe-
cisse lumiuaria magua, etc.
CAP. II. qu;e fuerit sensibilis lux primo die creata.
97
RejicHttr posterior. — Aliuni inter raodiim
fmgentem nnbeciilam illam luoidam extra so-
lem permanentem, et ita illi conjunctam,
ut discerni non possit , refert Augustinus, 1. 1
Genes. ad litter., c. 1 , et tacite rejieit tan-
quam rem superfluam, et sine ftindamBnto
dictam. Quod etiam sensit Damascenus, lib. 2,
de Fide,, e. 7, nam cum ipse sentiat, lucem
primo die factam, in Sole et stellis positam
fuisse, subjungit : Neqiie vero jjrimigenani lu-
cem luminaribKS istis siiramis ille rerum opi-
fex idcirco imposuit , quod alterius luininis pe-
nuria laboraret, sed nec lux illa iners, ac sii-
pervacanea maneret. Denique minus credibile
est Deum fecisse corpus illud propter solum
usum trium dierum, et postea sine ullo usu
illum conservasse, per tot ssecula, et motum
etiam ejus uniformiter cum sole, vel sub sole
conservasse, solum ne discerni posset sine alia
utilitate, vel fructu. Miuus, inquam, credibile
lioc est, quam quod post primos ti'es dies sta-
tim fuerit dissolutum, quia nec per se ad pul-
chritudinem, vel integritatem universipertine-
bat, nec usui jam erat; nequeetiam dici potest,
corpus illud non durare sine fructu, quia cou-
junctum Soli fortior fit illuminatio , quam si a
sole tantum fieret ; lioc enim est contra perfec-
tionem, etsufiicientiamdiviuorum operum; fe-
cit enim Deus solem, utluminare majus, quod
pra?esset diei : ergo fecit illum ad tale munus
sufliciens, et cum efRcacitate necsssaria ad il-
luminandum mundum, quantum adilliussta-
tum et regimen sufficiens, ac conveniens fuit.f
9. Qnarta responsio Pererii. — Irnpugnatiir.
— Urgetur amplius ex variis incovmwdis. —
Ex his ergo conchKlimus nunum conveuien-
tem exitum habere potuisse post triduum nu-
bem illam, ac proinde crcdendum non esse a
Deo fuisse in orbem terrarum introductam,
cum in illo non esset permansura, nec ex ea
ahquid nobihus iha esset generandum, quia
ex iUa non potuit generari sol, quia non est
factus ex materia corruptibih, ut jam supra
diximus. Propter quod ahi tandem fateutur
iham non fuisse nubem exmateria elementari,
sed fuisse globum quemdam coelesti materia
constantem, et perpetuo durabilem, et ex eo
fuisse postea factum solem, non per substan-
tialem mutationem, sed per materiae conden-
sationem et figiu^ationem , et lucis accessio-
nem. Ita fere Pererius, sed non videntur hasc
satis consequenter dici, maxime cum ipse tau-
quam unum ex preecipuis hujus materia; fun-
damentis iham regulam Augustini supponat,
quod in naturee institutione non sunt introdu-
lU.
ccnda miracula, prsesertim ubi divina revela-
tio ad hlaadmittenda non cogit; nam eadem
ratio est de quocumque opere piseternaturah,
nam suo modo miraculosum dici pote.st. At
vero condensatio corporis, seu materias cffiles-
tis omnino pra:!ternaturahs tah corpori est :
ergo lia:;c etiam condeusatio non est ponenda
in iho corpore hicido facto primo die, si fuit
coeleste, nam quoad substantiam fuit ipse sol,
quoniam vel forma ihius corporis postulat in
materia suatantam densitaiem, quantamnunc
habet sol ut sit connaturah modo : et sic cor-
pus hhid fuisset a principio siue connaturah
dispositione factum, quod est contra perfectio-
nem divuh operis, nam erit monstrosum nisi
dicatur esse miraculosum, aut propter solam
obedientialem potentiam non fuisse violen-
tum ; vel e contrario, si corpus ihud in sua
naturali dispositione creatum hut, condensatio
postea subsccuta fuit violenta et praiternatu-
ralis. Neque enim dici potest, iham formam
esse inditferentem ad hanc, vel illam conden-
sationem, cum omnis forma certam disposi-
tiouem in sua materia connaturaliter postulet
quse dispositio in corpore incori-uptibih esse
debet naturaliter immutaJnlis : magisque ur-
get ha3c ratio, quia Scriptura, nec dicit, nec
iudicat, cujus densitatis, vel raritatis corpus
illud fuerit : cur ergo fingitur fuisse rarius,
quam sit Sol, cum utriusque substantiaeadem
fuerit? Item cur cogitatur majoris magnitu-
dinis et extensionis, quam sitglobus Sohs, ut
condensati oportuerit, ut locus Solis hlud ca-
pere posset ? Item cur supponitur fuisse alte-
rius figurse, c[uam Sol, ut nova figuratione in-
diguerit,cum de lioc Scriptura nihil dicat, nec
sine magna mutatione incorruptibili corpori
repugnante fieri potuerit? Ac denique unde
constat lucem factam primo die non fuisse
tam intensam, quanta est lux Solis, ut fuerit
necessaria postea lucis accessio, qucd (ut sta-
tim dicam) Soli etiam preRternaturale fuisset.
Denique ista sententia supponit corpus Solis
quoad substantiam suam prius esse factum
extra locum, quem nunc occupat in suo orbe,
et post tres dies fuisse ibi inclusum, quod val-
de praiternaturale est, et habet difficuhates in
principio tactas; et ideo non est facile creden-
dum, cum Scriptura non cogat : tota etiam haic
opinio supponit, vel orbem Solis non fuisse in
principio creatum, cujus contrarium docui-
mus, vel fuisse creatum sine globo Solis, quod
monstrosum judicamus. Propter lias ergo dif-
ficullates liunc secundum dicendi modum uon.
amplectimur.
7
98 IJB. If. DE SINGULORUM SEX DIERUM
10. Tertlus eooponendi modus qnodluxpaido
post solein ftierit prodnda in ipso solc. — Ter-
tius modiis dicendi est lucem illam fuisse tau-
dem cum luce Solis^ et non fuisse aL omni
corpore separatam, neque alteri corpori^ quam
solari inhaesisse, scd in ipsomet sole fuisse fac-
tam. Ita tamen, ut prius substantia Solis fuerit
creata, utique in primo instanti creationis coeli
etterrse, post aliquod vero tempus factam esse
lueem in ipsomet corpore Solis. Quantum vero
fuerit illud tempus, incertum nobis est, quia
non est revelatum : quod vero aliquod fuerit,
probathgec sententia es verbis illis: Et tenelrce
erant super faciem abyssi ad quas tenebras de-
pellendas, vel a die dividendas, facta est hix :
ergo, si substantia Sohs jam erat, quando erant
illse tenebree, profecto prtecessit tempore sine
luce, nam tenebra? tempore preecessemnt hi-
cem, ut in fnie hbri prtecedentis diximus. Et
quidem quod ad iitteram Scripturse pertinet,
nullam habet haec opinio difficultatem in ver-
bis, quibus opus primi diei narratur, imo in
omni proprietate et rigore ilhs cohteret. Su-
perest vero illi difficuUas, qnae ex opere quarti
diei nascitur, quam nos objicere non possu-
mus, quia inferius a nobis dissolvenda est ca-
pite octavo.
H. Exclud'tur prcr;d.ictiis modus. — Quortim-
dam moderatio pro sustinendo tertio illo modo.
— Impiignatur. — Etasio prcximce in.pugna-
tionis. — Removetur. — Nihilominus tamen
huic sententiee non adhseremus, quia semper
in illo principio persistimus, quod Deus in
principio nullas res condidit prieternaturali,
monstroso, aut miraculosomodo. Solem autem
carere luce monstruosum est, ac prfeternatu-
rale, et sine magno miraculo fieri non pote-
rat: ergo verisimile non est ita fuisse creatiim.
Probatur minor, quia recla ratio naturalis
omnino suadet credere hicem sohs esse in-
trinsecam proprietatem ejus, ab illius forma
naturaliter resultantem, non minus enim sol
est per se hicidus (utique per se secundo) quam
ignis sit cahdus, creare autem ignem calore
■privatum, nimis praiternaturale esset, ac mi-
raculosum : ergo etiam creare soiem sine hice,
prseternaturale et miraculosum fuisset; unde
ahqui, praedictam sententiam moderautes, di-
cunt non fuisse creatum solem sine omni luce,
sed cum minori, quam ad illuminandum mun-
dum erat necessaria, et hoc augmentum rece-
pisse, cum dictum est, fiat lux. Verumtamen
hoac moderatio non solvit difiicultatem sump-
tam ex ratione naturali , et minus proprie verlia
•.exponit, quia non dictum est, crescat lux, sed.
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
fiat lux. Quod si haec verborum extensio per
mittatur, ut fortasse permitti posset, si aliud
non obstaret, alio faciliori modo verba illa
poterunt exponi, ut infra videbimus. Probatur
igitur prior pars, cjuia non hix remissa, sed
tota, quam nunc Sol habet, est proprietas na-
turalis ejus : non est enim majo]' ratio de uno
gradu, quam de alio : ergo creare solem cum
minori luce, seu remissa, etiam fuisset opus
imperfectum, ct praeternatiu^ale ; et confirma-
tur,nam credimus, Deum, cujus opera perfecta
sunt, creasse Angelos cum orani perfectione
sibi connaturahter debita, et hominem creasse,
non solum cum perfectione debita naturee,
sed etiam cum omni perfectione dicente, et
conveniente illi statui, et operi manuum ejus:
ergo cum proportione idem de elementis, et
de corporibus coelestibus cogitandum est, sal-
tem quoad intrinsecas, et connaturaliter debi-
tas proprietates : cur ergo aliter de sole judi-
cabimus? Dicet aliquis opera DEI non esse
ratione naturali tam exacte metienda, potuit
enim propter altiorem fmem creare solem sua
luce carentem, etiamsi hoc prseter naturam
fuerit, ut vel per hoc intelligerent homines in
sole niliil esse divinitatis, neque a se aliquid
virtutis habere, sed sub dominio Dei esse, a
quo tunc lucem habuit, quando Deus illam
conferre voluit. Respondetur, nos minime ne-
gare, id Deum facere potuisse, neque etiam
invenire potuisse rationes ad id faciendum, si
facere voluisset ; dicemus tamen id non esse
credendum, nisi revelatum esse probetur, ne-
que etiam illum productionis modum pro pri-
ma rerum institutioue esse accommodatum :
neque ad illum finem iustruendi homines erat
miraculum illud necessarium, tum quia satis
ostenditur nihil divinitatis esse in sole ex eo ,
quod creatus a Deo est : tum etiam, quia mi-
raculum illud hominibus constare non poterat,
nisi per divinam revelationem et fidem : ideo-
que nihil conducere poterat ad persuadendum
solem non habere a se, sed a Deo lucem suam
et perfectiouem.
12. Quartus exponendi modus tripartitus. —
Poima^ partis fundamentuin. — Est ergoquarta
sententia , quae. imprimis dicit lucem factam
primo die verbis illis, fiat lux, non fuisse lu-
cem alicujus corporis illuminantis, qufe, ut su-
pra notavi, in quadam rigorosa proprietate lux
dicitur : atque ita neque fuisse lucem solis, imo
soliinhgei-entem, neque etiamlucemignis, ne-
que vero alterius corporis in quo tanquam in
fonte fuerit, sed fuisse lucem corporis iUumir
nati, qua3 in dicto rigore lumen dicitur. jSihil-
CAP. II. QU.^ FUERIT SENSIBILIS LUX PRIMO DIE CREATA.
99
ominus tamen non faisse illud lumen a sole
productum, qui nondum erat^ licet fuerit ejus-
'dem ratiouis cumlumine, quod nunc sol efticit
in aerCj quia potest esse idem efFectus, licet
non sit ab eadem causa. Uude concludit haic
sententia lumen illud factum esse immediate
a solo Deo sineinterventu causai proximse crea-
ta3. Fundameutum bujussenlentise quoadpri-
mam partem est^ quia supponit solem esse
fdctum quarto die, non antea : unde infert e-
tiam hicem Sohs non esse factam ante quar-
tum diem, quia non per se fit, sed comprodu-
citur cum sole : ergoUux facta primo die non
potuit esse bix Sohs. Quod autem neque alte-
rius corporis ihuminautis fuerit^ persuadere
potest beec sententia rationibus a uobis factis
contra seeuudum dicendi modum , quse pos-
sunt in liunc modum urgeri : nam si lux faeta
iho primo die fuit fons hmiinis ;, profecto
debuit esse ejusdem ratiouis cum hice Sohs,
quia Scriptura loquitur de hice nobis nota,
quse non est aha potens ita luminare, ut idem
eliiciat, nisi lux sohs. Unde etiam concludi
potest iham lucem non minus intensam et
eilicacem fuisse, quam sit lux Sohs , quia tres
ilh primi dies non minus perfecti, et ihustres
fuerunt;, quam cseteri : ergo illa hix non so-
him ejusdem rationis, sed etiam aequahs fuit
hici Sohs. Ergo signumfuit factam non fuisse
sole nondum perfecto, quia neque in elemen-
tari corpore fieri poterat, nisi priaetcrnaturali-
ter^ et cum magno miraculo, neque in corpore
coelesti, cpiod non esset^ vel eJTisdem rationis
cum sole, vel saltem sequahs perfectionis. Hu-
jusmodi autem esse non potuit, aiioqui ahud
corpus sohs postea necessarium non fuisset.
13. Secundce partis probcUio. — Et ex bac
prima parte infertur secunda, tum quia inter
hicem et lumen non daturahud genus visibi-
hs lucis : ergo si iUa non f uit lux quasi in fon-
te, saltem debuit esse himen sensibile corporis
ihuminati :tumetiam^ quianecesseestexpone-
reihaverba, fiat lux, in ahquo sensu proprio,
significare autem cum proprietate potest illa vox
lux tam lucem^ quam lumen^ secundum usum
Scripturse^ et maxime secundum proprietatem
Hebraicam^ ut supra dixi : neque aliam pro-
priam significationem liabere potest, ut ex usu^
et consensu omnium manifestum est : ergo si
iha lux facta, non fuit corporis illuminantis,
necessarium est, ut sahem fuerit lumen cor-
poris ihuminati. Et consequenter etiam fuisse
ejusdem rationis cum lumine prtesentium die-
rum, quod mediante sole in aere fit , quia
Moyses univoce (ut ita dicam) ad homines lo-
cutus est, de diurno himine omuibus conspi-
cuo. Itemquia tres primi dies ejusdem ratiouis
fuerunt cura tribus uhimis, et cum cseteris^
qui postea facti sunt : quia non est verisimile,
de illis diebus Scripturam sequivoce loqui. De-
nicpie nuha ratio probabdis occurrere potest
ad cogitandam diversitatem specificam inter
iha himina, quia ex sola causa efficiente nou
cohigitur : prsesertim si verum est solum
Deum fuisse immediatam causam iUius hieis,
seu luminis trium priorum dierum, quiaDeus
sohis potest sua virtute facere himen, vel ahos
effectus, quos mediante sole, vel ahis causis
secundis facere solet : ut est in theologia per
se notum.
1 -4. Tertlce partis prolatio. — Interrogationi
satisfit. — Et hinc probatur tertia pars illius
sententia^, quia Deusperse fuit sulhciens causa
ilhus hicis, et tunc nulla propinquior interve-
nit : ergo soh;s Deus fuit immediate illius lu-
minis causa. Minorpatet ex dictis : quia tunc
non adfuit sol, neque ahud corpus hicidum
supplens vicem ejus. Et conhrmatur, nam hoc
estcousentaneum verbisilhs : Dixit Deus, fiat
lux, nam ihud dicere fuit, facere ; unde sicul
sofus Deus dixit , ita sohis Deus fecit. Hanc
sententiam excogitasse videtur Burgensis iu
Gen.^ et placuit Molinge^ tract. de Opere sex
dierum, disput. 7. Unde EugulDinus, lib. 1, de
Peren. philosoph., c. 8, et Dionysius Gartlm-
sianus, iu i cap. Genes. Sed fortequis interro-
get, quomodo Deus discreverit hicem a tene-
bris, vel fecerit naturalem diem constantem ex
mane et vespere. Quia si Deus ipse fuit imme-
diata causa luminis, totum mundum seque il-
luminaret, cum non sit majorratioaffiirmandi,
illuminasse potius hanc partem, quam iham,
vel hoc liemispheerium potius, quam aherum,
et eadem ratione sequahter conservaret illud,
neque ulla causa successionis diei, ac noctis as-
signariposset. Facile tamen ad hoc respondent
Deum non esse naturale agens, sed liberum,
et ideo hbertate sua potuisse prius unum hee-
mispheiium illuminare^ quam aliud, neque
bujus arbitrii aliam rationem necessariam esse
prseter libertatem Dei, quia omnia operatur se-
cundum consilium voluntatis suse : verisimile
autem est ihuminasse prius hoc nostrum hse-
mispherium^ in quo primum hominem sua e-
tiam voluntate creaturus erat. Et simili modo
divisit diem et noctem , non per motum lo-
calem alicujus corporis illuminantis, sed per
successivam emissionem luminis, et suspensio-
nem influxus ejus in variis partibus aeris^ et
orbis, cum eodem modo_, et uniformitate^ qua
iOO LIB. II. DE SINGLXORUM SEX DIERUM
sol ipse , si adessct , et rnoveretiir^ icl face-
ret.
15. Ha'C exjoositio placet aliqualiter ; displi-
cet tamen primo'in fvndaniento siut primcB par-
tis. — Sensus non incongnms terhoo-um fiat lux.
— Hsec sententia omnia quoad primam et se-
cmidam partem milii placet c|nantum ad ex-
positionem verboriim Genesis de luce primo
die facta. Tria vero in illa displicent, primum
estfandamentiim prima? partis ejus^ nimirum
lucem factam iliis verbis, fiat lux, non fnisse
bicem Solis , eo quod sol non esset, quando
Deus dixit, fiat lux .• nam probatum est a no-
bis in superioribus ccelum a principio cum
orbesuo creatum esse, et consequenter proba-
tum est, a principio etiam babuisse totam lu-
cem suam ut necessitate naturali a forma sua
dimanantem. Unde nos potius illam partem
probamus, quia hix Solis facta jam erat, quan-
do Deus dixit, fiat liix : ergo non potuit fieri
per illa eadem verba, seu per actionem illis
significatam. Probatur consequentia, quia pro-
ductio lucis distincta actio fuit a creatiorue cce-
li et terrse facta in primo instanti per quam
lucidum solem factiim esse supponimus : ergo
non fuit factus, nec luce intrinseca ornatus,
per alteram actionem, qua facta est lux; quia
non potuit bis fieri, prsesertim eum suppona-
mus hanc productionem hicis essc tempore
posteriorem creatione mundi, ut in superiori-
bus probatum est, et iterum statim dicetur.
Quocirca si ahquando graves auctores dicunt
lucem factam per verba iUa, fiat hix, fuisse
ipsam lucem Solis: non videtur inteUigendum
de hice intrinseca, et inha^rente Soli, sed de
irradiatione, seu ilhiminatione Solis, ita ut
perinde fuerit dicere , fiat lux, ac dicere, sol
mundum ihuminet.
Alionwi sensus alius. — Aliqui vero di-
cunt, etiam posse inteUigi de ipsa luce Solis
intrniseca, non quidem quoad totam substan-
liam ejus, sed cpioad formationem ipsius. Di-
cunt enim prius cum sole in ipso factam esse
informem , postea vero esse formatam et per-
fectam esse informem, postea vero esset for-
matam et perfectam. Verumtamen si hoc in-
tehigatur de formatione per iutensionem ali-
quam et additionem intrinsece factam ilh luci,
non possumus consec]uenter loquendo in eam
descendere sententiam, quia, ut supra dixi, in
proprietate intrinseca eadem est ratio de toto,
et cle parte, seu de gradu perfecto, quia tota
hix sohs secundum omnes gradus suos aequah
necessitate Solis formam consequitur, ut supra
dixi, et iterum in opere quarti diei dicam. Si
OPERIBLS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
vero iha formatio hicis Sohs, intehigatur se-
cundum quamdam e:;trinsecam perfectionem
sohmo, quam censetur babere scjl universo orlii
se communicando propter qnamdam mnjorem
simihtudinem ad Deum, quam in eo .statu ha-
bet : et consequenter etiam intelligatur secun-
dum conditionem intrinsecam ad hanc univer-
salem illuminationem requisitam : sic verum
est Incem Sohs prius alicfuo modo informem
fuisse, postea vero crevisse non in se, sed in
diffusione sua, et ad hoc reccpisse diurnum
motum primi mobihs, et ita fni.ssc accidenta-
hter formatam. Atque in hunc modum intel-
ligcndus est Dionysius Areopagita, cap. 4, de
divinis Nominibus, \ part., non ionge a piin-
cipio, ubi prius laudat lucem Sohs, et in ea
dicit esse expressam divinfebonitatis imaginem
quatcnus ex se omnia illuminat, et penetrat
sua magnitudine et efficacitatc , ct totius la-
bcntis tcmporis est mensura; et adjungit : Ipse
est eniin ea lux {et si tunc erat informis quod
et ditinus Moyses ait), qiire primam distinxit,
et diffinitit dierum nostrorum trinitatem. L'bi
imprimis manifesta est sententia Diony.sii, hi-
cem, quse ihumiuando distinxit ihos tres dies,
non fuissc, nisi lucem Solis, et cum dicatprius
fuis.se informem, supponit, quoad substantiam
prius fui?sc, ac proindc solum accidentalitcr
fuisse informem. Et ita exponit D. Thomas,
qusest. 67, art. 4, ad secundum. Addit vero,
hicem illam Sohs fuisse informcm, quia tan-
tum habehat vlrtutem illiminalivam in com-
muni, postea vero fvJsse formatam, quia data
est ei speciaUs virtus ad particulares effectus.
Qu£e sententia D. Thomse refcrri potcst ad to-
tam hiccm primi diei comparatam ad produc-
tionem luminariam factam quarto die, et in
hoc sensu ibi tractabitiir : vcl potest referri ad
hicem in principio concreatam cum substantia
Sohs, comparando illam ad opus primi diei,
quando dixit Deus, fiat lux, et sic, ut verum
habeat, exponcnda est justa ea, quse diximus :
quia nuHa major, vel specialior virtus illumi-
nandi, vel agcndi data est pra?existenti luci
Solisper iha verba,/ffli /?/a', praeter iUam quam
ex motu primi mobihs accipere potuit quaj
cxtensiva potius, quam intensiva dici potest,
seu secundum conditioncm necessariam ad
universalem iUuminationem, non in ipso prin-
cipio per se illuminandi, ut jam dcclaratum et
probatum est.
'16, Concluditur intentmn prcecedentis nu-
meri explananturque magis verha fiat lux, etc.
— Ex quibus omuibus conchidimus, in primo
die post totum opus creationis factum in primo
CAP. II. QU.^ FUERIT SENSIBILIS LUX PRIMO DIE CREATA.
101
instanti,quod fuit primum instans extrinsecum
illius diei, nullam lucem quoad substantiam^
vel intrinsecam entitatem suam denuo factam
esse praiter limien factum in aliis corporibus
a sole ilbmiinatis. Unde si quis verba illa Ge-
neseos: Dixitque Deus fiat hix,et facta est lux,
et viclit Beus lucem, quocl esset lona, velit re-
ferre ad ipsum solem, et intrinsecam lucem
ejus, potest illa per recapitulationem exponere.
Ut enim Moyses exponat, quid Deus addiderit
in illo primo die mundo sensilnli a principio
creato, resumit^ et in particulari declarat^ lu-
cem tunc factam imperio Dei, quai ipsi etiam
valde placuit^ et deinde adjungit, et cUvisit lu-
cem a tenebris, quod specialiter illo die factum
est mediante motu^ et ijluminatione Solis. Si
vero eadem verba, fiat lifx, intelligantur de
productione lucis quoarl substantiam ejus, non
sunt intelligenda de luce, et quse est in sole,
sed de illuminatione orbis, quse etiam dici po-
test lux Solis, quia a sole est, et Iiaic expositio
mihi magis probatur, quia magis proprie de-
clarat verbum fiat, retenta etiam propria si-
gnificatione vocis lux. Undecum additur , et
factum est ita , non solum significatur lucem
Solis in se factam esse^ sed etiam mundum il-
luminari coepisse; et similiter cum additur :
Ft vidit Deus, qund esset bona, non solum si-
gnificatur. Deum Solis lucem approbasse, sed
etiam illi maxime placuisse, quod mundum
illumiiiaret. Unde quodadditur, et divisil lucem
a tenebris, non explicat novum opus : sed mo-
dum ejusdem operis seu illuminationis decla-
rat^ quia non ita facta est, ut simul totum or-
bem occupai^et, sed vicissitudine quadam lucis
et tenebrarum. Li qua tota expositione uibil
violentum, niliilve improprium apparet, et
alioqui sine miraculis aut praeternaturalibus
efFeciibus, primiim initium ornatus, et distinc-
tionis rerum universi ab ipsis pulcbritudinem
et conservationem imprimis necessariam, op-
time describitur : ergo merito ba;c expositio
aliis pra^fertur.
47. Displicet secundo clicia quarta expositio
quoad aliam partem cle productione lurninis a
solo Deo. — Hinc secundo displicet nobis sen-
tentia Burgensis in eo , quod tertio loco dicit
lumen tunc factum in aere, vel aliis corpori-
bus, a solo Deo sine interventu solis fuisse
productum. Tum quia in bac parte repugnat
illa sententia Dionysio, quetn in boc et divus
Tliomas, et multi alii sunt secuti : tum etiam,
quia alia sententia supponit non solum non
fuisse creatum solem, vel luccm ejus per illa
verba, fiat lux, verum etiam^ neque antea ex-
titisse, vel quoad substantiam, vel saltem quoacl
luccm suam, cujus contrarium docuimus, et in
opere (juarti diei illud amplius defendemus.
Neque illa sentcntia quoad lianc partem Iiabet
fundamentum in verbis illis, fiat lux, quia ibi
verbum fiat, juxta expositionem, quam sequi-
mur^ non significat productionem ex nihilo^
sed eductionem formse accidentalis ex prae-
existente subjecto, quae per causam secundam
fieri potest; unde cum tali causa tunc non de-
esset, per illam fieri debuit. Quia vero facta
est, jid^ente Deo et volente, et ordinem uni-
versi disponente, ac cooperante, ideo cum
omni proprietate scripsitMoyses, dixisse Deum,
fiat lux : sicut etiam in aliis operibus sequen-
tium dierum videbimus, multa fecisse Deum
cooperantibus aliquo modo, vel Angelis, vel
aliis causis secundis, et nihilominus Deo tan-
quam primo auctori et motori simpliciter
tribui.
18. Displicet tertio in explicatione clivisio-
nis lucis a tenebris. — Circa quodvide Bedam
in Exaenier., et Pereriuminea verba , divisit
lucem, et D. Thomam, qucpst. 70, a. 2. — Tertio
displicet dicta sententia in eo , quod asserit
divisionem diei et noctis non esse factam illis
tribus diebus per motura localem coeli, sed per
subtractionem et exhibitionem divini influxus,
quam sententiam alio modo prius tradiderat
Damasceuus, libro secundo, capite septimo, et
ante illuni Basilius, homil i, in Genes., ubi
dieit, tunc noctem vicissim successisse diei,
no7i quidem secundum notionem solis, sed pri-
migenia illa luce summum spleiidorem diffun-
dente , seque mrstnn conirahente , idque pro
mensura a Deo definita. Itaqiie quod prace-
dens opinio tribuit Deo immediate operanti,
id tribuit Basilius etiam luci creatae ad illumi-
nandum, quam tunc factam esse supponit.
Unde novuni miraculum adjungit Basilius, et
ideo ejus seutentia difiicilior creditu est, ut
notavit Augustinus, suppresso Basilii nomine,
libro primo Geneseos ad litteram, cap. 11 et 16.
Accedit, c[uod si lux illa creata fuit, etiamsi
non esset iu sole, sed per se subsistens, non
poterat successive iiluminare diversas partes
orbis, nisi successive etiam ad illas applicare-
tur, et consequenter ab aliis recederet, c[uia
iilumuiare non posset nisi ad certam distan-
tiam ; ergo necessarium erat illam lucem loca-
liter moveri. Nisi fortasse existimaverit Basi-
lius illam lucem simui fuisse circumfusam
per totum orbem, simulque fuisse suificienter
applicaiam utrique hemisphssrio, ita ut \ osset
simul utrumque illumiuare^ si Deus voluisset.
i 02 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
De facto vero non ita illuminasse;, sed succes-
sive per subtractionem^ vel emissionem radio-
rum, quia Deus ita disposuit. Sed liic modus
oogitandi lucem illam creatam totum mun-
dum simul occupantem nullum habet in Scrip-
tura fundamentum : fuissetque superflua tanta
raultitudo, seu magnitudo lucis, quandoqui-
dem non erat simul totum orbcm illuminatura.
Denique successiva illuminatio , et divisio diei
et noctis cum luce minoris magnitudinis solo
motu locali adjuncto faciliuS;, et sine novo mi-
raculo fieri potuit : ergo frustra tanta magni-
tudo lucis cogitatur , et novum miraculum ad
illius operis perfectionem afljungitur. At vero
si lux illa, qufle diem feeit et noctem, sola
fuisset increata lux , cle illa vere diceretur to-
tam simul fuisse prsesentem toti orbi, et utri-
que hemispherio ejus, ac subinde non ahter
potuisse successive efficerc diem et noctem^.
nisi successive subtrahendo, vel prsebeudo in-
fluxurn suum, quod quidem pro sua Ubertate
sine novo miraculo facere potuisset : nihilomi-
nus tamen modus liic opcrandi minus natura-
lis est, tum quia Deus operatur per causas se-
cundas quando non desunt : ostendimus autem
ibi non defuisse : tum etiam, quia quos Deus
semel per se producit, quantum est ex se sem-
per ilhid conservat, nisi ex parte ipsarum re-
rum^ vel causarum naturalium suffieiens causa
rorruptionis intercedat : ergo multo meUus
dicitur iUam successionem diei ac noctis non
fuisse factam ex sola hbertate divinai vokm-
tatis suum influxum dantis, vel auferentis,
sed necessitate naturaU ortam esse ex condi-
tione et Umitatione hicis iUuminantis, uam
dum ad aUas partes mundi inuminandas acce-
<Ut, ab aUis recedit, quas subinde ilhiminare
desinit , unde vicissitudo noctis et diei oritur.
19. Corollarium ex diclis. — JExplicaiio ver-
lorum G-enesis speciantiwn ad 1 dieooi. — Ex
quibus tandem coUigimus ad opus hujus primi
diei pcrtinuisse non tantum himinis produc-
tionem, sed etiam diurnum motum SoUs, seu
motum primi mobiUs, et ad cujus raptimi
diurna circulatio SoUs elBeitur. Ita docet D.
Thomas, q. 70, a. 2, ad 3, et theologi, ac mo-
derni freqaentius , et ex (Uctis aperte conclu-
ditur, quia hix iUa facta est per iUuminatio-
nem successionum universi soeundum diver-
sas partes , seu hemisplieria ejus ; sed iUa
successio non potuit habere aUam causam
propriam et connatura'em , nisi motum SoUs
iUuminantis : ergo motus iUe simul cum hi-
mine co^pit , et e converso. Atque ita expU-
eantur facile omnia verba Genesis , quibus
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
opus hujus diei referetur. Nam imprimis po-
nuntur iUa verba, fiat hix, quae satis jam ex-
pUcata sunt, et iUorum efficaeia pcr sequentia
ostenditur, cum dieitur , et facta est lux : per
id vero,quod additur, et tidit Deus lucem, quod
esset hona, non solum convenientia taUs operis,
et commoditas universi, quce in iUo eernitur,
sed etiam perpetuitas, et duratio taUs operis
declaratur ; nam per hoc, quod dicitur pla-
cuisse Deo tale opus, ejus permansionem a Deo
fuisse decretam significatur. InteUigendum au-
tem hoc est de permansione operi accommo-
data. Diximus enini lucem tunc donuo factam
11 on fuisse hicem inhserentem Soli, quee eadem
numero semper durat, sed fuisse lumen aeri
inditum, quod non ita permanet idem in in-
dividuo, sed continua successione mutaturj et
ideo permanentia illius operis in perseverantia
ilUus continu83 successionis posita est. Et ita
consequenter additur, et ditisit lucem a tene-
hris, quffi divisio eodem modo durabiUs facta
est, ut usque ad finem mundi perseveret. Re-
suUat autem illa divisio ex cu-culari motu
Solis, qui tunc factus est, ut diximus. Ccetera
denique verba satis per se clara sunt, sohimque
est in eis notanda diversa significatio nominis
diei , nam cum dicitur, appellavitque lucem
diem, et tene^yras noctem, nomen diei artificia-
lem, quem vocant diem, significat : cum vero
additur , et factum est tespere et mane dies
unus, naturalem diem designat, id est, inte-
grum, et vigintiquatuor horarum, quem prop-
terea Moyses appeUavit diem unum, id est,
completum et perfectum , vel plirasi Hebraica
unum vocavit, quia primus fuit, ut omittam
aha mysteria quse expositores considerant. Et
hauc dupUcem diei acceptionem notavit Au-
gustimis, Ub. il Confess., c. 23^ et Imperfect.,
Gen., c. 7.
20. Difficultas co7itraJiactcnns resoluta. —
Qnoru-mdam enodatio juxta doctrinam. Augus-
tini supra relatam. — Una superest circa prjK-
dictam resohitionem difficuUas, quia ex ea se-
quitur lucem faetam hoc primo die in eodem
instanti esse coepisse, in quo creata sunt co?him,
et terra. Consequens videtur repugnare Serip-
turoe ; ergo et prsedicta resohitio. Sequela pro-
batur, quia in eodem momento, in quo crea-
tum est ca^lum, creatus etiam fuit solcum sua
luee perfecta, ut nos opinamur , sed sol in eo-
dem instanti, in quo est, iUuminat corpora
sibi vicina et capacia hicis : ergo iu eodem
instanti creationis- suee iUuminavit inferiora
elementa diaphaua : seii tale liimen primo
produetum in aere fuit opus primi diei, ut ex-
CAP. II. Q[]JE FUERIT SENSIBILIS LUX PRIMO DIE CREATA.
103
posuimiis : ergo illud in primo instanti crea-
tionis factum est. Minor autem primi argumen-
ti probatur, quia de illo primo instanti scrip-
tum est, j^t teneirce erant siqjer faciem abyssi :
ergo abyssus non fuit illuminata in illo instan-
ti. Dicet fortasse aliquis verba illa , et tenehrce
erant stiper faciem aiyssi, non intelligi secun-
dum realem durationem, sed. secundum quem-
dam naturse ordinem, et ideo non esse contra
veritatem illorum verborum, quod sol in eo-
dem instanti, in quo fuit creatus, abyssum
illuminaverit. Quia sensus verborum est, hunc
mundum inferiorem de se esse tenebrosum, et
ideo fecisse Deum solem, et jussisse, ut illum
ilhiminaret , quod totum in eodcm instanti
temporis verum esse potuit, quia in illo prius
natura, seu ex se aer tenebrosus fuit, et pos-
terius natura ihuminari potuit.
21. Non satisfacit. — Aliorum Patricm
enodationem a/fert D. Thomas. — At vero hcet
hsec responsio in sententia Augustini asseren-
tis omnia simul esse facta, locum habeat, nos
iha uti nonpossumus, qui veram successionem
in ilhs operibus agnoscimus, et ita iHam supra
rejecimus tanquam proprietati verborum mi-
nus consentaneam . Nam verbum iUud, erat,
simphciter positum, et toties repetitum, veram
existentiam in duratione reah significat. Dein-
de ex contextu constat creationem coeh et ter-
ree, et productionem lucis per iha verba, fiat
Inx, significatam, non fuisse simul duratione
factam, sed creationem reahter, seu duratione
antecessisse. Sic enim dicitur , In prhicipio
creavit Deiis, etc, et statim describitur status,
cum ^\Qx\\\v,terra aiitem. erat inanis et racica ,
etc. Postea vero additur, et dixit Deus, fiat lux,
in quo novum, et posterius opus significatur,
magisque declaratur, addendo, et divisit laceni
a tenehris : ergo negari non potest, qiiia in hoc
orbe inferiori tenebrse iUuminationem ejus
tempore , vel reah duratione autecesserint :
ergo hix speciahter facta prima die, non potuit
in primo instanti creationis fieri. PrEesertim ,
quia ihud primum instans in rigore ad ihum
diem non pertinuit, sed vel fuit initium ex-
trinsecum ejus, vel fortasse majori mora ante-
cessit. Propter quse D. Thomas, 1 p., q. 74,
art. 3, conchidit, secundumahos Patres, prseter
Augustinum postproductionem creaturaj fuisse
ahquod tempus, in quo non erat hix. Verum
est tamen ihos Sanctos supponere solem etiam,
cjnoad substantiam, et lucem suam non fuisse
usque ad quartum diem creatiim : in nostra
autem senteutia, in qua supponimus, Sohs
creationem in prima creaturai productione fac-
tam esse, non ita facile exphcatur, quomo(io
ihuminatio Sohs potuerit esse tempore poste-
rior creationc ejus, et consequenter quomodo
tenebree lucis creationem tempore pra^cedere
potuerint.
22. Causa antecessionis tenehrarum ad illti-
minationem Solis. — Variee igitur causffi iha-
rum tenebrarum , quffi tempore prsecesserunt
ihuminationem Sohs, reddi possunt. Pj-ima
est , quod Deus in illo principio nohierit cum
sole ad ihuminandum concurrere, donec dixit,
fiat lux. Qua3 quidem causa sufficientissima
est, et sine dubio possibihs fuit pro Dei hber-
tate. Quod autem ita factum fuerit cum pen-
deat ex vohmtate Dei, sohmi probari potest ab
effectu revelato, quia tenebree prsecesserunt,
et non apparet aha causa probabihor, suppo-
sita Sohs existentia. Hic vero dicendi modus
in eam difficuUatem a nobis SEepe objectam
incidit, quod opus miraculosum, et extraordi-
narium in prima rerum creatione ponit, et ad
declarandam historiam Genesis putat esse ne-
cessarium. Probatur, quia non minus miracu-
losum, et supernaturale esset solem in prae-
sentia aeris ihum non ilhiminare, quam ignem
in camino Babylonico pueros non exurere,
quod praeternaturale , et miraculosum fuit.
Posset autem responderi esse »quidem lioc
praeternaturale post generalem legem a Deo
statutam de concurrendo cum omnibus causis
secundis ad ipsarum actiones, in primo autem
initio creationis mundi nondum fuisse hanc
legem statutam , quia tunc sohim decreverat
rcrum creationem, de iharum autem propaga-
tione, vel communicatione nondum disposue-
rat : et ideo pro tunc sine proprio miraculo
imo consentaneo ordine, secundum ihum re-
rum statum, prius solem creasse, postea vero
cum iho ad ihumiuandum concurrisse. Acce-
dit, non defuisse Philosophos , qui dixerunt :
agentia creata non statim ac esse incipiunt,
inchoare actionem , praesertim transeuntem,
intrinsece et in eodem instanti. Juxta hanc
ergo opinionem probabihter dici potest, crea-
turse non esse debitum concursum ad agendum
ad extra pro eodem instanti, pro quo tit. Quod
si hoc est probabile , etiam post diuturnam
mundi couservationem , muho quidem magis
credibile erit de iho exordio mundi propter
prsecedentem considerationem ; eritque hoc
verisimihus, si tenebra? ihse sohmi per iustans
temporis productionem hicis prtecessei unt, ut
paulo post videbimus. Propter quse hcet ego
simphciter in hac sententia non qiiiescam, ui-
hilominus inter eas, quai ahquod extraordina-
404 LIB ir. DE SINGULORUM SEX DIERUM
rinm opns divinGe potentise, vel providentioe
admittunt in operc liujns diei , hnnc dicendi
modum faciliorem , minusque naturas repu-
gnantem esse existimo.
23. Se^yunda ccvusaprwdidce antecessionis. —
Alter modus exponendi hanc difFicultatem est,
ideo prsecessissc tenebras^ quia sol non potuit
illas expellere, non quia concursu divino ca-
ruerit, sed quia aer erat ita densus, et nebulo-
sus, ut sol radiis suisillum penetrare potnerit.
Et explieatur hoc amplius, quia Scriptura non
dicit tenebras totum aerem occupasse, sed
supcr faciem ahyssi fuisse. Per faciem autem
abyssi satis proprie intelhgitur superficies con-
vexa aqnce aeri contigua. Potuit ergo natura-
liter contingere, ut sol statim ilhiminaverit
aerem sibi propinqniorem, tenuiter tamen, ac
remisse, propter dictam aeris indispositionem,
et conseqnenter contingere potuit, nt actio,
sen ilhiminatio, qnae eo remissior erat, quo
in partibns remotioribus fiebat, prins finiretnr,
quam totam aeris profunditatem penetraret :
ac snbinde tenebree snper faciem abyssi rehn-
querentur, quem dicendi modnm attigit Aur
gustinns excitando qnsestiones potins qnam
detiniendo, hb. 1 Genes., ad htter., cap. H.
Agens enim de opere quarti diei ait : Qjuid fac-
tus est sol in iwtestatem diei, qid hcceret super
terram si Ivx illa (utique primi diei^ faciendo
su/fecerat? An illa prior regiones sv.pcriores a
terra lonrjinquas illustraret, vt sentiri non pos-
sit in terris, etc, et clarius, cap. 42 : AHsi
forie molem teo-renam , et aqvosam anteqvam
esset al) altenttro vtrumque discretvm, quod
tertio die factum scriMtvr, tenehras Deum ap-
pellasse quis dixerit pmpter crassiorem corpu-
lentiam, quam lux penetrare non poterat.
2-4. Patitur tamen difficuUatem. — Fi dif-
ficultati vt occvrrant aliqui, — At vero Augus-
tinus in his locis non meminit crassi, aut ne-
bnlosi aeris, sed tantnm aquae et terrae. Quee
difiicuhas est fere unica in lioc dicendi modo,
quia non apparet nnde aer in sua creatione,
vel densitatem, ant nebnlam, vel crassas nubes
liabere potuerit, quia in perfecta naturali dis-
positione creatns fnit, nt vei^isimilius est, ne-
que nebula, aut nnbes potuerunt tunc a sole
excitari in illo primo instanti, ut per se notnm
est, neqne etiam fingen^him est, concreatas
fuis.^-e a Deo cum aere, qnia lioc nec fundamen-
tuni habet in Scriptura, nec per se est verisi-
mile cum illa sint mixta saUem imperfecta,
qnse non fuerunt cum simphcibus concreata in
actu, sed tantum in potentia. Unde illa magis
ad opus secundi diei pertinent, ut_ibi videbi-
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
mus. Propter qnod addi posset imitando Au-
gnstini verba Sohs inuminationem pervenisse
ad elementum aquse, et magnam partem pro-
funditatis abyssioccnpasse. Niliilominus tamen
propter magnam aquse densitatem et multitn-
dinem non potnisse totam aquarnm abyssum
penetrare, atque ita mansisse tenebras super
faciem abyssi, sive per faciem abyssi superfi.-
ciem ultimam aqnge intelhgamus, non supre-
mam, sed infimam, seu non convexam, sed
concavam, utraque enim respectu diversorum
facies dici potest : sive superficies convexa ter-
rse facies abyssi dicatur, qnatenus totins abyssi
terminus est, sicnt facies rei dicitur, ad quam
visns terminatnr; et ita dicantur tenebrse fuisse
snper faciem abyssi, quia lux ad terram non
perveniebat : propter quod dicitur fuisse in-
visibihs. Qui modus dicendi habet fundamen-
tum in Basilio, liom, 2, in Exaemeron, ubi sic
inqnit : Restat ergo , ut intelligamus aquas
super telluris superficiem inundasse antequam
ad propriam stationem, sorlemve humoris sul-
stantice segregaretur, atque ex eo terram tunc
invisiMlcin et inornatam fuisse ■ et infra : Erat
invisiMlis terra. Quam ot causam quceso? Quia
circumfusa undique erat ahysso. Quid ahyssus
significat 1 copiosam aquam, ad cujus fundum
liaud facile penetrari deorsum versus.
25. Contra illos instatur. — Vernmtamen
jnxta lianc sententiam non facile potest ratio
reddi, cnr post ahquam durationem, vel mo-
ram sol dicatnr divisissehicem a tenebris mun-
dnm ilhiminando potius, quam in primo in-
stanti. Nam si den.sitas et multitudo aquarum
fuit causa illarnm tenebrarum in primo in-
stanti creationis, similiter post illam moram
impedirent, ne illuminatio Solis usqne ad tcr-
ram perveniret, qnia toto iho primo die eo-
deni modo permansit al^yssnscircnmdans ter-
ram. Ad hoc autem responderi posset, cum
Dens dixit, fiat lux, vel majori concursu con-
fortasse solis actionem, ut nsqtie ad terram
penetraret, vel aquas quahtate ahqna dispo-
suisse, ut facihns illuminari possent. Quod
Ambrosins et alii explicant exemplo eorum,
qui in profundo aquarum oleum ore fundendo
clariora reddnnt ea, qnse in profundo maris in
superficie terrse occultabantur. Sed hfec quam-
vis impossibilia non sint, nec incredibilia,
snnt tameu incerta, A-el iiova, ac extraordina-
ria opera, qnai in Genesi non narranlnr iho
die facta. Et prteterea iion satis citustat nou
potuisse solem sua virtute illuminando pene-
trare usque ad snperficieci tcrrse., etiamsi ele-
menta aquse et aeris iii sua piiritate existentia,
CAP. II. QVM FUERIT SENSIBILIS LUX PRIMO DIE CREATA.
105
terram circumdarent;, iiiideBasilins siipra, in
allegata sententia non omnino persistat : nam
iterum quserens : Quamobreni 'pars terrce milla
tunc pcr aquas mseiulam se offereljat ? Respon-
det : Qiiia lumine carelat aer, oltenelratus-
que adhuc erat, qiii totayn amlnhat aquce natu-
ram. Ubi significat lucem solis penetraturam
fuisse aquam, siaeremilluminasset^ acproinde
tenebras illasaerem occupasse.
26. Tertia caiisa cliei illiics antecessionis. —
Objectio. — Responcletiir. — Tertius dicendi.
modus esse potest illas tenebras , quee in prin-
cipio creationis praecesserunt, non oceupasse
totam aquam et aerem in circuitu totius or-
bis, sed in illo hemisplieerio, in quo coepit sol
irradiare, quando dictum est, fiat tux, quod
hemispheerium lioc nostrum fuisse creditur, in
quo et paradisus terrestris conditus fuit, et
primus homo^creandus erat. In hoc autem he-
mispliserio potuerunt esse tenebrse per totum
aerem et aquam difFusse, quia sol in alio he-
mispliserio creatus non poterat propter terrse
opacitatem suis radiis ilhic pertingere. Atque
itaillte tenebra? fiebant exinterpositione terrse,
sicut nunc fit nox : non tamen habebant ra-
tionem, vel nomen noctis, quia non per suc-
cessionem motus fiebant , et ideo simphciter
tenebrse appeUuntur. Sed objici potest, quia
si sol tunc erat , et ilhuninabat dimicham
mundi partem, Ucet aham partem tenebro-
sam rehnqueret, non magis tenebrse, quam
hix erant super faciem abyssi : ergo simplici-
ter dici non potuit, aut deliuit tenebras fuisse
super faciem abyssi, imo in rigore non vide-
tur ahata causa vera, quandoquidem sequahs
pars abyssi himine non carebat. Sed respon-
deri potest ex iUo axiomate, q\iod bonum ex
integra causa, et mahim ex quocumque de-
fectu. : quia ergo tenebrse habent rationem
mah, seu defectus et imperfectionis ; ideo
simpliciter dici potuerunt tenebraj esse super
facieni abyssi , eo quod magnam et prseci-
puam orbis partem occuparent. Nam conside-
rari etiam potest Moysem habuisse rationem
ihius hemispliserii, in quo ipse scribebat, et
de quo prsecipue loquebatur, quia etiam Deus
ilhid ad creatiouem hominis elegerat, et iu eo
prsecipua mysteria sahitis humanoe operatus
erat , ideoque vehiti pecuharem curam et pro-
videntiam ilhus Iiabuisse videtur. Denique spe-
ciali ratione dici potuit teuebras fuisse super
faciem abyssi, quia ex vi status, quem tunc
mundus habuit, illte tenebrge erant quasi per-
manentes et stabiles , nisi Deus novum opus
primee creationiaddidisset; utsi cogitemus so-
lem creatum in alio hemisphasrio in eo semper
quietum permansisse, vere et proprie posse-
mus simpliciter dicere raundum mansisse te-
nebrosum, et iuformem quoad usum luminis^
ac subindc tcneln^as esse super faciem ejus: ita
ergo mundus consideratus in illo exordio, se-
cundum illum statum tenebrosus dici potest,
quia nisi motus solis ei adderetur, nunquam
posset totus illuminari, sed semper prsecipua
ex parte, tenebris oppressus jacuisset.
2'. Altera ohjectio. — Bjus clissolutio. —
Iterum objici potest , quia gratis asserimus
solem in alio hemisphserio creatum fuisse ,
cum hoc non sit scriptum, nec ulla ratione
ostendi possit. Imo eo ipso, quod nos fatemur,
hoc hemisphserium esse, in quo creati sunt
homines , credibilius videtur fuisse creatum
solem in Iioc hemisphairio, utpriraum illumi-
naret terram, quam primus horao erat inha-
bitaturus. Respondemus imprimis necessa-
riura fuisse, solem in primo instanti suse crea-
tionis in uno hemisphserio esse, et non in alio,
cum naturaliter simul in uiroque esse non pos-
set. Cur autem in uno potius, quam in alio
factus fuerit. nulla ratio sufficiens a nobis red-
di potest, irao forte neque in reipsa fuit prse-
ter liberam voiuntatem Dei, quia ex parte ma-
terise videtur res indiflferens, sicut de partibus
materise, quod hoec sit facta sub forma ignis
magis, quara sub forma terrae, alibi dixit D.
Thomas, idemque est, quod hsec pars terroe sit
facta in centro, potius quara circa superficiem
terrse : et perinde est, quod sol fuerit in hoc,
vel illo hemisphserio creatus. Neque illa ratio
de creatione hominis aliquid suadet, quia cum
homo non fuerit in illo instanti creatus, nihil
ad ejus dignitatem, vel commoditatem perti-
nebat, quod sol in eodem hemisphserio fieret,
in quo horao producendus erat. Addo deniqiie
ex ordine et dispositione universi, quamDeus
respectu etiam habito ad creationem hominis
in suo seterno consilio prsedefmierat, oppor-
tunius fuisse, ut sol intrinsece, i;t ita dicam,
non fieret in hoc heraisphoerio, sed ita propin-
quus illi, ut per motura statim illud illuminare
posset : nam commodius erat, ut Iioc hemi-
sphserium creationi hominis destinatum, sta-
tim connaturali, seu ordinario modo inciperet
illuminari, tum etiara ut dierura, et noctium
initium ab hoc hemisphferio sumeretur ; qu^
omnia ex resolutione duarum dubitationum,
quce hic iusurgunt, clariora fient.
106
LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
CAPUT III.
DUO DUBIA DE LOCO ET TEMPORE , IN QUIBUS LUX
INCEPIT, EXPEDIUNTUR.
1. Duiitatioprhnaac circaillam. Prima opi-
1110 apucl Bnnaveiituram. — Prima dubitatio est,
quanta mora inter primam rerum creationem
et productionem lucis^ prout facta narratur per
illa verba, fiat lux, intercesserit. Quam dubi-
tationem tractatBonaventura in secunda quais-
tione, dist. 13, art. \, queest. 2, ad ult., etduas
refert opiniones. Una est, creationem coelorum
productionem lucisordinetantum naturae, non
vere duratione reali praecessisse ; loquitur au-
tem de productione lucis peculiari prout facta
significatur per illa vcrba, fiat lux. Unde quia
ipse existimat, illam lucem fuisse nubem lu-
cidam, quse in eodem instanti, in quo facta
est, coepit ilhimiuare. Consequenter ait, juxta
lianc opinionem creationem orbis, et illius nu-
bis, et illuminationem orliis simul tempore
esse factas, ac subinde nullam moram realis
durationis inter primam creationem, et opus
primi diei intercessisse. Et banc opinionem
tribuit Hugoni de sancto Victore, et ipseBona-
ventura problematice illam sustinet cum alia
statim referenda. Fundamentum bujus sen-
tentise esse potest, quia mundus in primo die
fuit conditus, in quo etiam facta est lux, ut
Ecclesia in quodam hymno Dominicse diei in
matutino canit, et ex Scriptura sumitur, qua-
tenus dicitmvindum sex (hebus fuisse factum ,
Exod. 20 et 31. Ergo creatio mundi in aliquo
illorum dierum est facta, et non nisi in pri-
mo, in quo etiam facta est lux : ergo in eo-
dem die fuit utraque facta : ergo uon opor-
tet distantiam temporis inter iUas actiones
cogitare.
2. Rejicitur tamen dicta opinio. — Sed heec
opinio sustineri non potest, nisi accedendo ex
parte sententiam Augustini, nimirum, quod
tenebrae, de quibus dicitur, quod erant super
faciem abyssi, nunquam iu reipsa fuerint, sed
tantum cognitione nostra (ut ita dicam) quia
essent, si corpus illuminans non adesset. Quod
nobis placere nullo modo potest rationes supra
tactas, ob quas omnino verum censeo, quod
supra dixi, tenebras realiter pra?cessisse sahem
in hoc hemisphEerio, prius quam a sole iUu-
minaretur.Quam sententiam docetD.Thoma^,
1 p., qusest. 68, art. 1, et in 2, distinct. 13,
qusest. \, art. 4, ubi dicit esse magis consen-
taneam Scripturse, eamque tribuit Basilio, et
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
Chrysostomo, estque omnium Graecorum, et
Ambrosii, L 1 Exaemeron, cap. 8, et Hiero-
nymi, Epist. 83, ad Oceanum , ct Hugonls de
sancto Victore, hb. \, de Sacr., p. 1, c. 6 et 9;
Bonaventura vero non designat locum Hugo-
nis, ubi contrarium dixerit. Ex hac autem re-
solutione manifeste sequitur ahquem ordinem
reahs dur-ationis inter creationem et produc-
tionem lucis intercessisse, ratione cujus prius
duratione fuerunt tenebrse, quam hicis pro-
ductio. Quanta vero fuerit iha duratio, ejtpli-
candum superest.
3. iSecimda opinio apudeumdemBonaventuram
quamtriJ)vitBed(e.--E?,ie.v^o?>Qmr\(\a.?>Q\\i&\\i\a.,
quam Bonaventura refert, et attribuitBedse, ac
problematice cum pra?cedeuti iUam approbat,
hicem factam esse primo die post sexhorarum
moram. Quamvis enim illam moram tunc mo-
tus Solis non mensuraret, quia motus cceli non-
dum erat, tanta vero fuit, ut .si motus diurnus
Sohs jam esset, scx horas in iha consumeret ;
sicut quando sol quievit Josue 1 0, quies iUa
non potuit actu mensurari per motnm Solis,
et nihilominus certam durationem babuit, ap-
tam mensurari motu Sohs, quce tunc potuit
per ahum proportionatum motnm mensurari :
illam ergo moram tenebrarum ante produc-
tioncm lucis sex horarum fuisse ista opinio
afhrmat. Fundamentum ejus est, qiua iUa
prima dies uon habuit manc, sed a vespere in-
cepit, ut patet ex illis verbis, factum est tes-
pere, et mane dies unus. Ergo lux illius diei in-
cepit a meridie in hoc hemisplieerio, in quo
facta est. Ergo per sex tantum horas duravit,
quia verisimile est diem iUum sequinoctialem
fuisse, in quo sol a meridie usque ad occasum
sex horas consumit ; ergo uecessarium fuit, ut
totidcm horis tenebree ante creationem lucis
durassent, ut primus iUe dies cum sequenti
nocte finiri posset in puncto orientali, ut inde
secundus dies incipere, et per integram con-
versionem Sohs in eodem puncto perfici pos-
sel, et ita consequenter omnes dies posteriores
fierent. Quod si objicias, quia liinc sequitur
primum diem non fuisse integrum, cum sex
liora? partis matutino? iUi defuerint. Respon-
dent illas sex horas tenebrarum in hoc primo
die computari, et ita a primo instanti creatio-
nis usque ad finem primi diei plenum nume-
rum viginti quatuor horarum inveniri.
4. Impugriatur iami.en primo luvc seciinda
opinio. — Haec tamen opinio falso nititur fuu-
damento dum asserit, diem illum primum non
habuisse mane, nam eisdem verbis, in quibus
illud fundamentum nitihu", simul dicitur, ha-
CAP. III. DUO DOIA DE LOCO ET TEMPORE, IN QUIBUS PRIMA LUX, ETC.
407
buisse vesperam et maiie : ergo non possumiis
propter ordinem verborum id negare, quod in
eisdem verbis expressum est. Nam quod ves-
pera^ quse posterior est, prius nominetur;, non
potest obstare quominus verum sit fuisse in
eodem die cum mane conjunctam^ cumMoyses
dicat : Fadum est vesfere, et mane dies tinus.
Nec quia prius nominavit vesperam^ideo prius
in re facta est vespera^, quia ncque id Moyses
in illis verbis afBrmavitj nec ex illis colligi po-
test^ quia stepe contigit^ ordine retrogrado
partes rei a posterioribus incipiendo numerari.
Et efficax argumentum est^ quod etiam de die
secundo^ et sequentibus eodem modo dicitur^
Factum est vespere, et mane clies tcnus, et non
propterea dicendum est caiteros dies caruisse
mane. Unde sumitur secundum argumentum
contra lianc sententiam, quia dies primus si-
milis fuit sequentibus : ergo incepit mane, et
in fme noctis consummatus est, sicut cteteri.
Consequentia est clara et antecedens proba-
tur, tum quia eisdem verbis de illo sicut de
aliis conchiditur, Factum est vesyere, et mane
dies unus : tum etiam, quia facta luce dicitur,
et divisit lucem a tenebris, appellavitque hicem
diem, et tenebras noctem, ubi diei nomine iu-
tegrum diem artificialem intelligit, ut ex Au-
gustino supra notavimus^ et ex cUstinctione
inter ipsum, et integram noctem, satis coUigi-
tur : ergo sicutprima nox fuitintegra duode-
cim horarum, ita prima hix integrum artifi-
cialem diem totidem horarum confecit.
5. Tertio displicet nobishoec sententia, quia
supponit hicem factam primo die post instans
creationis fuisse solem, ipsumque in meridie
coepisse ilhiminare hoc hemisphaerium , ac
proinde motum primi mobilis sex horis post
creationem mundi incepisse. Nam supra os-
tensum est orbem SoUs simul cum ahis coelis
in principio creatum esse, et consequenter
cum illo fuisse creatum solem, ne miracula,
vel nimis extraordinaria opera in illo princi-
pio facta esse dicamus : ergo non potuit sol
sex horis post creationem cceH et terrse fieri.
Et sane, si Solis productio posterior tempore
creatione coeli, et terrffi fuisse credatur, me-
hus quarto die, quam primo factus esse existi-
mabitur; quia Scripturoe verba hoc magis si-
gnificant, si juxta verborum corticem expo-
nantur. Quod vero motus primi mobiUs non
tam tarde inceperit, et quod sol non inchoa-
verit hujus hemisphferii ilhiminatiouem a me-
ridie, statim ostendemus. Denique quamvis
Beda in Exaemeron expUcans hicem factam
hoc die, dicat, incepisse in superiorihus ejus-
dem terrw partilus, quas et nunc diurna Solis
lux illustrare ctmsuevit, et ita tunc emicuisse,
non tamen dicit, incepisse a meridiana illu-
minatione, nec per superiores terree partes in-
teUigit, partes coeU altiorcs respectu nostri su-
premas : sed totum hoc hemispliserium, res-
pectu cujus paulo post aUud hemisphaerium
inferiores mundi partes appellat. Et iterum sic
ait : Divisit lucem a tenebris non solum quali-
tatis, sed etiam locorum distantia, lucem vide-
licet in superiore orMs parte di^undendo, in
qua liumana erat conversatio futura, inferiora
vero ejus priscis in teneiris remanere sinendo.
Et inferius expresse dicit : Hlum unum diem
primo expletiom viginta quatuor horarum fuisse.
Unde non videtur Beda auctor preecedentis
sententise, sed potius ilU repugnare,
6. Tertia opinio Mpartita. — Tertia igitur
opinio est kicem factam esse post aliquam mo-
ram, seu durationem temporalem a mundi ex-
ordio, quse mora successiva dici potest actu,
vel potentia, quia certo aliquo tempore succes-
sivo potuit mensurari. Addit vero heec opinio,
incognitum esse hominibus, quanti temporis
illa duratio fuerit. Heec videtur fuisse opinio
Hugonis de S. Victore, in c. 6 et 9, supra ci-
tatis, et eamdem significat in c. 29, et sequi-
tur Magister, in 2, d. 13, et Pereira, 1. 1, c. \,
Gen. Et prior pars probari potest ex verbis
iUis de tempore ante creationem hicis scriptis :
Ft spiritus Bomini ferelatur super aquas.
Nam per illa, motio aeris, aut venti super
aquas facta significatur : iUe autem motus non
nisi in temporaU mora fieri poterat. Ratione
item probatur, quia creatio mundi, et hicis
productio factse sunt in instanti , et non in uno
et eodem, ut probatum est : ergo in duobus.
Sed inter quffiUbet duo instantia mediat tem-
pus : ergo inter primum instans creationis, ct
aliud instans productionis hicis aUquod tene-
brarum tempus intercessit. AUera vero pars
de incertitudine, vel potius ignorantia quanti-
tatis ilUus morai manifeste sequitur ex hac
sententia, quia illa mora antecessit primi diei
initium. Unde omnes primos sex dies anteces-
sit : sed nuUibi revelatum est, quanta fuerit
duratio ante sex dies primos si temporalis fuit,
nec ex rebus, aut effectibus revelatis coUigi
potest ; ergo est nobis ignota.
7. Judicium de proxima tertia opinione. —
Proximce argumentationis consequfutia {quce
ipsa est proposita resotutio] suadetur primo. —
Secundo. — Ho3C sententia vel supponit lucem
primo die creatam fuisse corpus aUquod kici-
dum ad Uhiminandum mundum denuo tunc
108 LIB. II. DE SINGULOUM SEX DIERUM
productum, et illo funrlamento posito magnam
liabet verisimilitudinem: vel illo fundamento
sublato, prout a nobis improbatum est, nulla
suffieienti ratione suaderi potest. Unde simpli-
citer verisimilius videtur lucem factam ex \ i
illius imperii, fiat liix, immediate post pri-
mum instans crcationis mundi factam esse,
seu intrinsece fieri incepisse. Probatur, cpiia
verisimilius est motum primi mobilis factum
esse intrinsece immediate postprimum instans
creationis, seu, quod perinde est, ccepisse ex-
trinsece in ipso instanli creatoris : ergo in eo-
(dem instanti coBpit hic mundus quoad hoc he-
misphffirium illuminari a sole. Antecedens su-
mitur ex D. Thoma, 1 p., q. 46, a. 3 et 68,
a. A, ad 3, qnatenus ibi ait tempus esse con-
creatum cum cwlo ct terra , et tempus illud
fuisse in motu cffih, si supponatxu' primum
mobile in principio creatum, ut nos snppooi-
mus, et tanquam probabilius defendimus in
superiori Ubro, c. 9. Consequentia vero pro-
batur, quia hmien post creationem factum,
non fuit, nisi Inijus hemispliserii illuminatio,
quai per motum Solis fieri iucepit. Potnit au-
tem sol in tah dispositione situs creari, ut im-
mediate post motus ejus fieret, et ipse incipe-
ret supra nostrum liorisoutem ascendere, et
totam hanc superiorcm partem iUuminare :
ergo ita factum esse credendum est. Piobatur
hsec ultima consequentia (caitera enim plaua
sunt). Primo, quia lioc modo mehus, etmagis
proprie salvatur, mundum fnisse creatum in
principio temporis, ut haloet communis doc-
trina, quse de hoc tempore, quod est commu-
nis, et pubhfa mensura, meUus intelligitur.
Secundo, quia etiam Iioc modo facilius, et me-
lius salvatiu" commune axioma theologorum ,
quod tempus fuerit concreatum cum Angelis,
coelo, et terra, ut in dicto capite nono explica-
tum est,
8. Qmrta siiasio Mpartita. — Fjus prior
pars ostendilMr. — Tertio, quia etiam hoc modo
melius intelliguntur loca Scripturaj, in quibns
creatio mundi cum ejus ornatu dicitur sex
diebus facta et consummata. Nam si prima
dies solaris et naturalis incepit intrinsece in
ipso instanti creationis, merito illud instans
computatur tanquam initium primi diei, ac
proinde duratio i)rinii diei oeqiialis est cseteris
diebus , quia indivisibile instaus non auget
quaatitatem ejus, atque ita illi dies sunt prai-
cise sex sine ulla additione. At vero si inter
iuitium creationis et lucis temporalis daratio
intercessit^ plus temporis quam sex diei um in
toto illo opere consummatum estj et creatio
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
non potest propriedici facta in initio primi diei.
Responderi solot moram illam , quai primum
diem antecessit, brevem fnisse, et ideo totam
reputari principium primi diei, et numerum
dierum non augere. Sed imprimis gratis dici-
tur fnisse brevem, cum sciri non possit, quan-
ta fuerit, si aliqua fuit, ut etiam auctores alte-
rius seutentiee. fatentur, et bene probatum est.
Ac deinde, licet illa mora brevis fuisset, nihil-
ominus negari non potest, quin absque illa
locutiones dictajj in majori rigore, et proprie-
tate sustiueantur. Accedit quarto, quod nulla
est neces,sitas moram illam excogitandi, quia
neque ex Scriptura, neqne ex ratione colligi
potest. Prior pars probatur, quia. ut verba illa
ienehrce erant sv/per fac'erifi alyssi, in omni
rigore vera sint, satis est, quod in aliqua reali
duratione saltem mom.entanea pra^cesserint
Solis illnminationem, sicut e contraiio in spi-
ritualibus Angelis vere dici potest, lumen ali-
quod spirituale in eis ante tenebras prsecessisse
quamvis lumen illud per se solum instans du-
raverit, quod verum erit, etiamsi tale instans
per coexistentiam ad nostrum tempus indivi-
sibile cogitetur. Et eadem ratione hoc satis est,
ut creatio realiter dicatur autecessisse effectio-
nem lucis, qnia instans temporis reale est, et
in eo realiter existit aliquid, et est prius illo
opere, quod in eodem instanti intrinsece fac-
tum non est. lu Scriptura autem nihil aliud
iuvenitur, ex quo illa divisibilis mora colligi
possit.
9. Ostcnditur posterior. —Altera. vero pars
probatur, quia illa sententia solum fundatur
in ratione supra facta, quod inter duo instau-
tia intercedit tempus, qnam nos ita retor(]ue-
mus, quia inter instans et tempus nulla mora
ex necessitate iatercedit, sed lux facta primo
die non incepit in instanti per primum sui esse,
sed incepitin temporeimmediate post nltimum
non esse; ergo nulla mora necessario inter-
cessit inter creationem, et hicis productionem.
Unde opposita sententia supponit, lucem fac-
tam primo die fuisse novum corpus Incidum et
illuminans, quod secundum ordinarium cur-
sum naturse in instanti fieri oportebat, et ideo
probabiliter colligit intercessisse moram : illo
autem fnndameuto a nobis ablato cessat vis
illationis. Lumen autem iu aere productum,
licet ex se natum sit, fieri in instanti, et ita
fiat, quando Inminosum in instauti applicatur :
nihilominus quando applicatnr per motum, et
ad inceptioaem molus incipit iilnmiuatio :
tunc etiam insum lumen incipit per ultimum
non esse, et consequenter non incipit simul iu
CAP. III. DUO DUBIA DE LOCO ET TEMPORE, IN QUIBUS PRIMA LUX, ETC.
i09
determinata parte aeris, vel in determinata
Inminis intentione, sed qnacumqne designata
prius incepit in minori, ut est vulgare in phi-
losophia. Ita ergo faotum credimus in prima
ilhmiinatione Solis snpra hoc hemispheerinm,
nam potuit facile sol in tah dispositione in nos-
tro hemisphserio creari, ut in primo instanti
snae creationis ihuminatio ejus supra nostrnm
hemisplia^rinm non ascenderet, sed ad hneam
nostri horisontis pertingeret, et ibi termina-
retur intrinsece, et nltra ^on procederet. Ita
ergo creatus est, ut statim dicam, et ita imme-
diate post per motum successive crepit lioc
hemisphffirium ilhiminari ; et ideo non fuit
necessarium ut ahqua temporalis mora inter-
cederet. Et lioc ipsum servata proportione di-
cere tenentur auctores contrarise sententise de
nube, seu corpore hicido a solo chstincto, quod
in hoc die, et in alio instanti post creationem
coeli et terrse productum esse existimant, nam
inter productionem ilUus et ilhniiinationem
successivam hujns hemisphserii non ponunt
ahquam moram , c[uia immediate postquam
factum est, coepit moveri, ad ihuminandum
hoc hemisphaerium, ut ex sequenti puncto pa-
tebit. Qaod ergo ipsi dicunt cle hoc corpore
hicido, nos de sole afhrmamus, qnia ab illo,
primam hujus orbis ihuminationem processisse
credimus, et illius productionem non ad ef-
fectionem hicis, sed ad creationem coeU perti-
nuisse existimamus.
40. DiiMtatio secunda principalis. — Atque
ex his fere expeditum est ahud dubium, quod
hic tractari solet de loco seu situ orbis, in quo
sol, vel corpus illud, quod primo ilhiminavit
hoc nostrum hemisphserium , respectu illius
creatum est: et consequenter quale fuerit hi-
men primo productum in hoc hemispliEerio, et
cum qua proportione per totum iUud fuerit
diffusum, nam hoc posterius cum iUo priori
conjunctum est. hi quo puncto tot possunt
opiniones, seu modi dicendi excogitari, quot
situs Solis respectuhujushemisphserii possunt
apprehendi, ut sunt, Oriens, Meridies, Occi-
dens, et ahi inter hos medii, qui in infinitum
multipUcari possunt. Nihilominus tamen de
duobus tantum sunt probabiles opiniones, quia
de ceeteris nuUa inventa est ratio probabiUs,
ad credendum in aliquo iUorum situum fac-
tum esse solem, seu ilhiminantem hicem, quee-
cumijue illa fuerit, incepisse,
\\. Prima opinio apttd Bonaventuram. —
PrcBciptmm illius fundamentum etcongruentia.
— Prima opinio est, hicem iUam seu nubem
creatam fuisse in meridie. Ac proinde statim
perfecte iUumiuasse totum hoc hemisphserium
uniformiter, difformiter omnes ejus partes il-
hmiinans cum ea proportione, qua id nunc
facit meridiano tempore. Hanc reiert, et pro-
babilcm putat Bonaventura supra, et tribuit
iUam Beda', qui certe in Exaemer. iUam non
docet, si attente legatur, solet etiam tribui
Augustino -4, Gen. ad ]it., et Clu^ysostomus,
Iiom. 2 ct 3, in Gen. Sed neque apud illos eara
invenio. lUam taraen supponit JSgidius, in
suo Exaem., p. 1, c. 16. Fundamentum prajci-
puum liujns sententiee est supra tactum, quod
prima dies incepit a vespera. Congruentia vero
est, quia opera Dei sunt perfecta, et ideo con-
veniens fuit primum diem incipere a perfecta
luce, qua^ est meridiana. Unde cumfuerit etiara
congruum, hanc perfectionem observasse Deum
respectu hujus hemisph»rii, in quo paradisus
terrenalis futurus erat, verisimile etiam est, iii
hoc hemisphoerio solem et diem a meridie
coepisse. Htcc vero sententia a nobis defendi
non potest. Primo quia credimus corpus iliud
luminosnm, quod priraum diem effecit, non
fnisse aliud a sole, et solem fuisse creatum
cum suahicein primo instanti, in quo tenebraa
erant in Iioc hemisphserio : ergo non potuit
incipere esse in meridiano puncto supra hoc
hemisphffirium. Secundo, C|uia dixiraus pri-
mnm diem incepisse iramediate post instans
creationis in suo intrinseco esse, seu extrinsece
in ipsomet instanti creationis ac proinde fuisse
integrum diem naturalem ab ortu Solis usque
ad initium alterius diei completura : ergo non
potuit sol, vel aliud corpus loco ejus, lucere
incipere ab instanti raeridiano: ergo neque
iilo situ creatus est.
12. Secunda opinio et verior. — Ad fimda-
meniumprimce opinionis in nwnero prcecedenii .
— Ad congrueniiam ihidem. — Est ergo secunda
opinio, quse aftirmat creatum fuisse solem, in
parte orientali hujus heraispheerii, ut inde il-
lud illuminare inciperet. Quse sententia solet
tribui Augustino, qiu eam insinuat primo Ge-
nesisad litterara, capite quarto et sexto, cjuara-
vis expresse non loquatur; raagis eara signifi-
cant Beda in Exaemeron, et Hugo de saiicto
Victore, libro primo, de Sacrament., parte 1,
cap. 6, 9 et 29, et sequitur Pererius, in Gen,_,
et novissirae Augustinus Tornielus, iu Annalib.
sacris, tom, 1, in expositione j)rimidiei, numero
quinto et sexto. Et raUii etiam placet haec sen-
tentia, quffi intelligenda est raodo in prasce-
denti puncto explicato. Et ita ex dictis satis
probata est. Neque obstat fundamentum alte-
rius sententise, quia jara supra dictura est,
110 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
non esse necessariiim;, nt primus dies a vespera
inceperit^ quia prius nominata est, in illis ver-
bisj Factum est vespere, et mane clies ttrms,
quia eodem modo ceeteri dies referuntur. Unde
recte dixit Basilius^ liomilia secunda, in Exae-
meron, nominatam esse prius vesperam, quia
est finis diei, utique artificialis, et postea ma-
ne, quia est fniis noctis, ut liinc constaret,, in
illo primo die naturali artificialem diem inte-
grum prajcessisse, et noctem etiam integram
subsecutam fuisse. In quo Basilius multum
nostra3 sententise favet. Ad congruentiam vero
dicimus meliorem ordinem fuisse, ut primus
dies ab iuitio diei inciperet respectu istius he-
misphserii, in quo et conditus paradisus, et
primus homo creatns est: et hoc magis pertinet
ad perfectionem operum Dei. Nam sol in quo-
cumque situ fuerit creatus, perfectus factus
est. Et primus etiam dies qui fuit vehiti pro-
prium opus ejusdem diei, ut supra dixit Am-
brosius, perfectus fait simul cum divisione diei
a nocte, iii qua hujus diei opus terminatum
est. Et ita oljiter constat, c[uomodo hujus diei
opus per totum spatium unius diei paulatim
fuerit factum, quia pcr unam integram con-
versionem sohs consummatum est.
CAPUT IV.
QUiE FUERIT AQUARUM DIVISIO SECUNDO DIE FACTA.
1. Ordo explicancli opus secuncll cliei. — Opus
secundce diei his verbis Genesis primo refertur.
Dixit quoque Deus, Fiat firmamentiim in medio
aquarum, et dividat aquas ab acpiis. Et fecit
Deus firmamenttmi, divisitqne aquas, quce erant
super firmamentuin, et factum est ita, vocavit-
que Deus firmamentum coelimi. In quibus ver-
bis duo opera insinuantur, unum est eflfectio
firmamenti et aquarum divisio , quae ita sunt
conuexa inter se, ut vix possit unum sine aho
exphcari.Nihilominus tamen ad majorem cla-
ritatem de iUis sigillatim dicemus, ea, quan-
tum fieri poterit, distinguendo. Et quamvis ef-
fectio firmamenti prius referatur, nihilominus
prius de aquarum divisione dicemus, quia fmis
fuisse videtur, propter quem firmamentum
constitutum est. Circa divisionem autem aqua-
rum duo explicanda occurrunt. Unum est,
quales fuerint illse aquse, aliud est, qualis di-
visio inter eas facta fuerit. In priori puncto,
quoniam ex illis aquis, qusedam dicuntur man-
sisse sub firmamento, et ahse supra firmamen-
tum, de prioribus, certum estapud omnes fuisse
•^uas eiementares, seu ipsum aquse elemeu-
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
tum, quod tunc totam terram tegebat, ut nos
credimus ; de aquis autem, quse .supra fn-ma-
mentum po.sita! sunt^ autpermanserunt, magna
est difficultas quia illud firmamentumvocatum
est ccelum : supra coelum autem non apparet,
quse aquse mansisse potuerint, et usque hodie
in loco illo durare.
2. Prima opinio cle acquis quce sunt supra
fundamentum. — Propter hanc ergo difficul-
tatem prima opinio de illis aquis fuit, non esse
corporales, sed spirituales, id est, Angelos ip-
sos ccelestes, qui per metaphoram quamdam
aquae coelorum vocantur, vel quia oruant et
quasi foecundant coelos, sicut aquse terram, vel
quia super coelos discurrunt, sicut aquse super
terram.Hanc scntentiam indicare videturPhi-
lo, libro de Mundi opificio, in prmcipio : nam
prius aquam vocat incorpoream essentiam, et
postea in opere secuudi diei non declarat alias
aquas super firmamentumrelictas. Clarius hoc
sen.sit Augustinus , libro 13 Confess., cap. 15
et 32, et lib. 1, de Gen., cont. Manich., c. 11,
ubi aquas snpra coelum vocat invisibiles, quce
a paucis intelUguntur non locorum sedibus, sed
dignitate naturce superare ccjelum. Idem insi-
nuat Hieronymus (si ejus est expositio), in id
Psalm. 76 : Illuxerunt coruscationes tuce orhi
terrce, et id, Viclerunt te aquce Deus. Et addu-
cit illud Apoc. 17 : Aqucemultce, populi multi,
et illud Psal. 148 : Et aquce omnes quce super
ccelos sunt taudent nomxn Domini : mentes (in-
quit) et animw purce. Et expressius in id Psal.
103: Q;ui regis aquis superiora ejus. Superiora
(inquit) coeli juxta Genesem ab aquis tegmitur,
quia aquas super firmamentum positas multitu-
dineni Angelorum intelligimus , juxta illud, :
Aquce quce super ccelos sunt, laudent nomen
Domini. Pra^cipuus vero auctor hujus seuten-
tiee censetur Origenes qui ac^uas supra cceluni
sanctos A?igelos, infra ccelum vero malos An-
gelos interpretatur. Ita de illo refert Epipha-
nius, in epist. ad Joan. Episcop. Hierosol.,quce
inter Epist. Hieronymi est 62, et satis insinua-
turab eodem Origene, hom. 1, in Gen., prope
initiura.
3. Improlatur prff-dicta opinio. — Yerumta-
men heec sententia nullo modo sustineri potest,
sed ut certum statuendum est aquas illas , quae
supra firmamentum mansisse dicuntur, mate-
riales et corporales esse. Ita docet , improbata
priori sententia, et tacito nomine auctoris ejus,
Basilius, hom. 3, Exaemer., et Ambrosius idem
supponit, fere toto lib. 2, Exaemer., et probat
Rupertus, 1. 1, Geu., c. 23, et Hugo de saucto
Victore, lib. i, de Sacram., p. 1, cap. 17, us-
CAP. IV. QU.E FUERIT AQUARUM DIVISIO SEOUNDO DIE FACTA.
111
que ad 23 , et consentiunt theologi et Doctores
in seqiientibus opiniouihus allegandi. Ratio
vero non est alia nisi ipsamet historica narra-
tio Genesis, qua?. omnino destruitur^ si verba
violenter exponantur^ quod maxime fit, cum
ad metaphoras discurras, et inusitatas, detor-
quentur sine idlo f undamento in verbis, et sine
ulla necessitate, quod ab illa sententia mani-
feste fit. Prffisertim quia in aliis locis Scripturfe
satis significatur, iilas aquas esse corporeas. et
ab AngeUs distinctas. Primum probant verba
illa Psahn. 103: Exteiulens ccelimi simtpellem,
qid tegis aquis superiora ejus. Nam sicut in eis
de cffilo corporeo sermo est, ita de corporeis
aquis Jntelligenda sunt, quibus tanquam tecto,
seu tignis ornata esse dicuntur : et ita al) om-
nibus illa verba intelliguntur. Secundum au-
tem probari potest ex verbis iUis Psalm. 148:
Et aqiice, qiue super ccelos sunt, laudent nomen
Doinini. Nam prius ad Deum laudandum, An-
gelos Dei, et virtutes ejuS;, et solem, ac hinam
et steUas, et coelos coelorum David vocaverat;,
et tandem descendit ad aquas, quas super coelos
sunt : ergo per iUas aquas ahquid ab AngeUs
distinctum inteUexit. Ac proinde eas ad lau-
dandum Deum provocat, uon quia inteUectua-
les sint, vel animateB, sed quia ad laudandum
Deum nos excitai e debent, ut Basilius notavit,
et coustat ex sequentilius versibus, in quibus
omnes abyssos, ignem, grandinem, nivem,
giaciem, etc, ad eamdem Dei laudem vocat.
Prseterea absurdissimum est, per aquas, qua;
sunt sub firmamento, spiritus malos inteUigere
cum de iUis aquis statim dicatur : Conffrege?i-
tur aquw, qme sul) coelo sunt, in loco unum, et
appareat aricla: ergo etiam est absurdum, per
aquas supra coehim spiritus bonos interpretari.
Neque obstat nobis Augustini auctoritas, nam
prius testimoniumidem Augustinus 2 Retract.,
cap. 6, correxit his verbis : Non satis consicle-
rate dictum est. Res autem in ahclito est valcle.
In altero vero loco nihil afUrmat, nam con-
cludit , quanqiiam cle hac re nihil temere affir-
manlum est, olscura est enim, et remota a seusi-
bus hominum. Expositio autem iUa in Psalmos
non habet Hieronymi auctoritatem. Et proe-
terea auctor cjus in priori loco expresse decla-
rat, sensum iUum esse tantum spiritualem.
■4. Secunda opinio comrnunis inter scholasti-
cos. — Secunda opinio est, aquas supra firma-
mentum esse quidem corporeas, non tamen
elementares, neque ex aqua elementari factas,
sed esse quoddam corpus coeleste;, quod crys-
taUinum vocant incorruptibile, et pcr creatio-
nem ex coelesti materia factum. Hsec seuteutia
satis communis est inter scholasticos. Eam
inter aUas refert D. Thomas, 1 p., qusest. 68,
art. 2, et problematice iUam defendit. Magis
vero illam probat Bonaventura, in 2, dist, 14,
in prima ejus parte, art. 1, queest. 1 et ibi
Durandus cum aliis. Et placuit etiam Abulensi,
Cajetano, Lyi^ano et Catliarino, in Genes., et
Jigidio, in 2 part. Exaemer., cap. 14. Qui
consequenter dicunt coehun iUud aquam vo-
cari, non propter naturam aquse, sed propter
simiUtudinem in aliquibus proprietatibus, ut
in perspicuitate et uniformitate omnium par-
tium, quia nuUam stellam habet, sed partibus
omnino similibus constat, sicut aqua : item in
frigiditate non quidem formaU, sed virtuali,
putant eaim coehmi illud vim habere frigefa-
ciendi, et in hoc etiam aquis assimilari. Fun-
damentum hujus sententias est, quia per fir-
mamentum hoc die factum inteUigunt, vel
octavam spha^ram coelestem, vel coUectionem
omnium orbium coelestium usque ad iUam in-
chisive et supra lioc coehun, seu firmamentum,
putaut esse coUocatas aquas, quee supra firma-
mentum esse dicuntur. Et hinc inferunt illas
non posse esse elementares, quia cum firma-
mentum, et orbes coelestes sint corpora incor-
ruptibiUa, non est verisimile supra incorrupti-
biles coelos aquas corruptibiles permansisse.
Atqiie ita conchidunt esse aUquod coehim
incorruptibile , quod aqueum vocatum est
propter similitudinem, ut declaravi, et crystal-
Unum, quia non est corpus fluidum, sed den-
sum et firmum, sive ilhid sit nonum, sive de-
cimum coelum, et infra ccelum empyreum
existens, ut aUqui opinati sunt.
5. Rejicitur etiam hcec secuncla opinio. — Sed
hsec sententia, nobis non probatur. Primo,
quia nimis metaphorica interpretatione vocem
aquarum exponit, quod est contra sincerita-
tem historicae narrationis, ut seepe dixi. Se-
cundo, quia in aUegatis verbis prius dicitur :
Fiatfirmamentumin meclio aquarum. Perquse
verba satis profecto significaturnonfuissetunc
aquas factas, sed potius factas supponi, et in-
tei^jectum esse corpus, quo separarentur inter
se. Interrogo ergo, inqua significatione ibisu-
matur nomen aquarum, non enim potest si-
mul elementum aqu6e, et corpus illud coeleste
significare, quia non dicuntur aquai nisi eequi-
voce : et non est verisimile, unum vocem in
eadem oratione sequivoce sumi. Neque etiam
potest siguificare solum corpus coeleste, quia
pars illarum aquarum sub firmamento man-
sisse dicitur : ergo tantum significat aquas ele-
mentares, quarum pars etiam fuit aqua, quse
d 12 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
snper fnnrlamentnm mansit: ergo non potest
esse coelestes corpus incorrnptibile. Et non pa-
rum confirmatur Iiecc ratio ex nniformi ap-
pellatione aquarnm, cjnae ssepins ibi repetitur^
nam si sequivocatio vocis ibi admittatur, tota
certitudo illins historiai ambigua relinquitur.
Nam cum prius dicitur, et spirihcs Doivini fe-
relaluT siiper aquas, uon poterimus cnm fnn-
clamento dicere^ qnod snpra elementnm aqute,
magis qnam super coelnm illud aqnenm spiri-
tns ferebatur. Deinde incredibile est in sen-
tentia illa : Fiat firmamenlitm in rnedio aqua-
rum, vocem aquarnm in una sigmficatione
univoca sumptam esse, et cum statim addit,
et dividat aquas ab aquis, in dupliei significa-
tione, et sequivoca sumi. Accedit, quod paulo
post, cum dicitnr, congregentiir aqucc, qua- suh
ccelo siint, in locum uniim,, iterum pro solo elc-
mento aqnse vox illa accipitur. Non f st ergo in
illo contextn multiplex significatio illius vocis
admittenda, qua? et obscuritatem et ambigni-
tatem parit, praisertim cum illa significatio
nnllum fundamentum in usn, vel impositione
vocis habeat. Neque etiam in translatione vo-
cis, quia etiam de illa non constatexScriptnra,
neqne ex aliis antiquis auctoribus : nec deni-
que in re, quam significare dicitur, scilicet^ in
coelo crystalUno, quia neque iUud esse omni-
no manifestum est, cum philosoplns et astrolo-
gis antiquioribus fuerit ignoratum : et quamvis
jam constet iUud esse, ignota nobis est ejus
natnra, ut propter aUquam proportionem ad
iUam, aqua per translationem fuerit appeUa-
tum. Nam quod dicitur, vim frigefaciendi ha-
bere, unde qna^so constat, autcjuo experimento
probari potest? Necminusincertumest, totum
iUud corpus esse uniforme in partibus snis,
aut esse perspicuum, vel diaphanum. Cur enim
non poterit esse opacum, et non hicidiim, ut
et iUuminationem coeUempyrei impediat, et ex
se himen emittere non possit ?
6. Tert/o principaUter rejicittcr dicta opinio.
— Itaque vim et proprietatem verborum con-
siderando , certe sententia iUa non videtur
probanda : minus autem a nobis probari po-
test, ad rem ipsam spectando. Nam si coehnn
iUud. crystaUinum incorruptibile est, sicnt et
firmamentum, ut iUa sententia snpponit : pro-
fecto ntrumque in ipso creationis initio factum
est, juxta sententiam, quam sequimur : ergo
in eodem creationis momento facta est divisio
aquarnm, nam supra inferiores orbes coelorum
steUatornm fnit tunc crystaUinnm coelum, et
aUffi aqnse sub firmamento fuerunt. Sed dicent
fortasse, quamvis crystaUinum coelum fuerit
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
creatum in principio, nihilominus firmamen-
tnm, seu coehim, in quo uunc sunt steUfie, cum
cffitcris inferioribus coeUs factos esse in hac
secnnda die. Nam antea, seu in principio to-
tum spatium, quod nnnc ilU coeU occnpant,
plenum erat aquis, quaj usque ad coehim crys-
taUinum pertingebant : ideoque non erant
acpise ab aqnis separatee, postea vero, facto
coelo . seu firmamento ia iUo spatio, in quod
nunc est, divisse sunt aquffi snperiores ab iufe-
rioribus. Sed hic evadendi modus in aUa non
minora incommoda incicht. Nam vel ponit,
coehim steUatum corruptibile, utpote ex ele-
mentari aqua, et materia ejus formatum^ et
hoc est in superioribus improbatum ; nam ra-
tiones, quibns in Ubro primo probavimus, coc-
him esse incorruptibile, non minus de cceUs
steUatis, quam de superioribus probant, imo de
istis maxime locuti sumus. Vei ponit hos coelos
incorruptibiles, et sic non potnerunt ex aquis
prodnci : cnr ergo non simul cum aUis coelis
incorrnptibiUbus creati sunl? Et prseterea qno-
modo potuit novum corpus creari in tanto spa-
tio aquis repleto, et non ex aqiiis, nisi vel
toiam iUam partem aquse anninilando, vel eam
per nimiara condensationem in inferiorem lo-
cum aliis aquis plenum intromittendo, et om-
nes iUas comprimendo, quornm primum valde
absurdum ( st : secundum autem valde praeter-
natnrale et impeifectum.
7. Tertiaopinio moderans prr^cedenti. — Re-
jicitur tamen tariis ex capitibus. — Ad vitauda
igitur aUqna ex his incommodis, quidam quasi
tertiam opinionem introducunt,vel prajceden-
tem moderantur, nam cnm iUa in conclusione
conveniunt, nimirum, aquas supra firmameu-
tum esse coehim crystallinum : in natura vero
iUius coeU et in modo productionis ejus et di-
visionis aqnarum ab aqnis, differunt. Nam im-
primis etiam crystaUinnm coelum dicunt esse
corruptibile, et ex aqua, quee in principio to-
tum spatium usque empyreum coelum reple-
bat, simnl cnm firmamento in hac secunda die
productnm, ct ita per utriusque productionem
aqnas ab aquis fuisse divisas. Unde superiori
sententise addunt, coelnm crystaUinnm nomine
aquarum significatum esse, non sohim prop-
ter simiUtudinem in aUquibus accidentibus,
sed maxime, cpiia ex materia aquffi formatum
est. Et hanc opinionem attingit Mohna, dicto
tract., disput. 10, et inter opiniones dicentes
aquas supra firmamentnm esse aliquod ccelnm
stellato superius, probabiliorem putat. Yerum-
tamen liaDC sententia in eo qnod coelum crys-
taUinum corruptLbUe ponit^ et ex materia ele-
CAt». IV. (IVM FUEBIT AQUARUK
mentari, minus probabilis cst^ qnam pi^cece-
deiis. Supponit etiain litTC seuteiitia solum
coplum empyreum finsse in principium crea-
tum, quod a nobis in prsecedenti libro rejec-
tum est. Et nihilominus pr-oprietatem vcrbo-
rum Seriptura^ non saival, nec retinet : tum
quia pra?ceclens aqua omnino est transmutata,
et quoad substantiam, et quoad qualitates om-
nes proprias elementi aquse : propter solam
autem materiam primara, vel propter trans-
mutationem es subjecto praecedenti non po-
test coebim inde productum proprie aqua vo-
cari : tum etiam quia alias etiam firmamen-
tnm posset aqua vocari, qnia juxta dictam
sententiam ex eadem acpia productum est; et
ita falsum esset, iUud coelum divisisse aqnas
ab aquis cnm ipsum non minus aqucum sit.
Et prsesertim in illis primis tribus diebus, in
quibus juxta lianc sententiam non erat stellis
ornatum, ac proinde tantam similitudinem
cum aquis liabuit, c[uantam inter illud supe-
rius coelum et aquam illa opinio excogitavit,
8. Concluditu?- aquas superiores et inferio-
res esse elementares, et proponuntur difficulta-
tes CGntraria.'. — Relinquitur ergo utrascpie
aquas tam superiores, quam inferiores esse
veras, ac proprias, seu elemcntares. Hoc au-
tem posito, nascitur difiicultas, quomodo talis
aqua supra firmamentum esse possit, cum in
citatis verbis Scriptura declaret illud firma-
mentum vocatum esse coelum, ac proinde ve-
rum cnelum fuerit : quia non est appellatum,
nisi quod erat : cumqne postea in quarto die
dicatur, posuisse Deiun stellas in firmamento,
id est, in illo coelo. Unde colligitur, illud firma-
mentum fnisse ipsummet coelum, quod nuuc
stellatum appellamus. Quotnodo ergo veroe et
elemeutares aqua; supra illud coelum perma-
nere et conservari possunt , cum lioc contra
omnem naturai ordinem esse videatur ? Quo-
modo etiam lirmamentum in loco adeo excelso
factum potuit dividere elementum aquse in
duas partes, quarum una supra illud coelum
sit, cum elementum aquee iu loco longe infe-
riori collocetur et illum tantum repleat ?
9. Quarta opinio aquas eleme^itares etiani, in-
veniri supra octavam spluvram. — His autem
difficultatibus uon obstantibus est quarta opi-
nio antiqua et gravis multorum Patrum, qui
eenserunt aquas illas et supra octavam ppha3-
ram coelestem esse, et niliilominusveras aquas
elementares esse. Ita sentit Joseplius, 1. 1 An-
tiquatum, cap. 1, alias 2, dicens : In luic die
secunda coelurn in suhlimi fuisse cotlocatum,
glacieque circimpactum et humida ac pluvia
J DIVJSIO SECUNDO DIE FACTA. Ii3
natura, oh terram irroratione juvandam, com,-
petenter temperatum. Idem sentit Justinus Mar-
tyr, in lib. Queestion., qiia3st. 93, et significat
hoc non repugnare, quia illte aquse non agi-
tantur ventornm impetu, et dum sua vi et
copia dcorsum vergunt, il)i qiiiescei^e et astro-
rum iufluentiam temperare. Idem docent com-
muniter antiqui Patres super Genesim, Basi-
lius, hom. 3, Ambrosius, lib. 2 Exaemer.,
cap. 3, Chrysostomus 4, et super Psalm. Ii8,
Beda, in Qutest., et in Exaemer., Hilarius, iu
Psalm. 135, Hieronymus, Epist, 83, ad Ocea-
num, Epiphanias, in Epist. ad Joan. Hieroso-
lymitaiuun, Cyrillus Hierosolymitanus, Cate-
chesi 9, Rupertus, lib. 1, in Genes., cap. 23
et sequentibus, uscpiead 31, indicat Anselmus,
lib. 1, de Imagine mimdi, cap. 25, ubi firma-
mentum dicit esse superius coelum iater me-
dias aquas firmatum, de quo etiani dicit essc
ex aquis instar glaciei, seu crystalli solidatum .
lu capite autem 28, ait : Sitpra firmarnentaui
sunt aqui.e instar nehulw suspensfe, quce calum
in circuitu amhire traduntur, unde et aqwuni
ccelum dicitur. Idem seutit Hugo de sancto Vic-
tore, lib. 1, de Sacram., part. 4. cap. 17, et
adnotationibus in Genes., cap. 6, et Richar-
dus de sancto Victore in tractat. Exceptionum,
lib. 2, cap. 7, etpluresahos rcfert Ascanius in
Glossa magna , ubi constanter hanc senten-
tiam defeudit, et pro eadem pugnat Moliua,
dicto tractat., disput. 40, et Cardinalis Bellar-
minus in illud 4 48, et aquce omnes quw supra
ccelos sunt.
\{) . Fjus fundamentu7n. — Fundatur preecipue
hoec sentcntia in proprietate verbornm Gene-
sis ut jam illa ponderavimus, a cpia non est
facile reccdendum propter solam operis admi-
rationcm et rationcs philosophicas, prffisertim
cum Patres commuuiter ita historiam illam in-
telligant, ut visum est. Et confirmatur hoc
maximc ex aliis Scriptm^ai locis, qua? tam ex-
pressc locpniutur, ut sine magna vi ad alios
sensus torcpieri non possint, ut sunt illa verba
Psalm. 403 : Extendens ccelum sicut pellem,
qui tegis aquis superiora ejtis. Ubi coelorum
nomine orbcs coelcstes comprehenduntur, tum
quia absolute, et sinc limitationc coeli nomi-
nantur : tum etiaui quia laudatur ibi Deus a
Psalmista ex altissimo solio, in cpio rcsidet :
supra illos igitur coelos dicuntur esse aquoa
tanquam tectum eorum. Alter locus est Ps. 148 :
Laudate eum codi ccelorum, et aqu(S omnes,
qiia; super coelos sunt, laudent nomen Domini.
Ahus estDaniel 3, in Psalm. trium puerorum :
Benedicite aqucs omnes, quce super ccelos sunl,
114 LJB. II. DE SIKGULORUM SEX DIERUM
Doonmo, etc. Ex quibus idem conficitur argu-
mentum. Ratio vero pro hac sententia uulla
melior esse potest^ quam voluntas facientis,
quam ipse suflicienter revelavit. Alii3e enim,
quse ferri solent, sine dubio solidse non sunt,
ut statim dicam. Fiet autem haec sententia
plausibihor;, si ostenderimus difficultates^ quse
in illa occurrunt, insuperabiles non esse.
1 1 . Prima difficultas proximam quartam
opinionem muUipUciter expeditur. — Prima dif-
ficultas est, quia, cum aqua sit corpus grave,
non videtur posse iu tanta multitudine aqua-
rum supra corpus cceleste detineri. Ad quam
chfficultatem interdum respondent Patres, ea-
dem virtute divina^ qua ibi constitutse sunt^
conservari, non quasi sustentatse a ccelo^, sed
sola efficacia divinai virtutis; quod videtur
sentire Ambrosius. Aliter dici potest coehim
stellatum vel non gravari aquis^ quantumvis
ipsaj deorsum incHnentur, quia incorruptibile
est, et dividi non potest, Unde (secundum eoS;,
qui putant esse ex materia coruplibiUum cor-
porum_, seu aquea) quia ita est sua forma;, et
qualitatibus sohdatum;, et quasi firmatum, ut
nullo pondere la^di possit^ cpiod seutit Ansel-
mus, et magis Hilarius , et ahqui secundum
hanc proprietatem, fumamenti nomen inter-
pretantur. Fortasse etiam posset inrigore phi-
losophico dici, aquas semel positas divina vir-
tute extra ordinem elementorum, et supra
coelos, ibi non gravitare, quia inchnatio ele-
menti ad talem locum non est nisi propter
ordinem elementorum inter se : et ita aqua
infra terram constituta ascendit, si non impe-
ditur^ constituta vero in aere descendit. Hcec
autem ratio cessat, postquam aquam extra or-
dinem elementorum constituitur, ideoque su-
pra coelum existens nuUam vim infert coelo,
supra quod proxime existit^, atque ita sine uha
difficuUate ibi detinetur.
12. Secunda difficultas ut sohatur a Patri-
hus 7ionimllis. — Non prohatura dicta solutio. —
Verior solutio. — Secunda difficuhas est, quia
cum ac[ua sit corpus hquidum et fluidum, et
ahoqui firmamentum sit rotundum, et in su-
perficie counexa planiciem non habeat, non
videntur posse aquai ibi ita quiescere, ut non
fluant. Propter quam difficuhatem Basihus et
Ambrosius dixerunt, non oportere, ut supe-
rior pars firmamenti rotunda sit, quia potest
esse plana, vel quadrata, quamvis inferius sit
concava et rotuuda. Sed hoc, hcet ahquo non
improbabih modo possitde supremo ccelo em-
pyreo cogitari, seu conjectari, de stehato non
potqst habere probabihtatem, quia intra pri-
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEl REQUlE.
mum mobile continctur, quod in .superficie
concava rotundum est, et iUi proportionari, et
quasi adsequari debet superficies convexa stel-
lati coeh. Item, quia ahas nonposset iUud cce-
lum circulariter moveri intra ahud. Unde aUi
respondent aquas iUas coelestes esse densas, et
concreatas ad modum crystaUi, et ideo non
fluctuare, quod sentiunt Josephus, et muUi
aUi, quos Ascanius refert ; aUi vero, ut Chry-
sostomus et Anselmus indicant esse aquas
suspensas per modum vaporis, seu nebulae.
Hsec tamen omnia incerta sunt, et nuUa ra-
tione, vel testimonio probantur, neque neces-
saria sunt ad difficuUati propositee satisfacien-
dum. Nam Ucet ibi aquae essent fluidai, et
Uquidse juxta modum sibi maxime connatura-
lem, permanere ibi possent firmae et immuta-
t£e, non tautum per virtutem Dei specialem,
ut indicant Ambrosius et Beda : sed etiam
sine novo miraculo, ut sic dicam, seu speciaU
manutenentia Dei. Quia aipa non movetur,
nisi vel ex se ad locum naturalem, vel ab aUo
agitata, ibi autem non sunt venti, nec aUus
extrinsecus motor, aquo commoveatur: neque
etiamad naturalem locummovcripotest, quia
coelum penetrare, aut dividere non potest ; et
ideo neque supra ipsum coehim potest fluere,
quia una pars coeh non est magis naturahs lo-
cus ejus, quam alia. Eo vel maxime quod si
istfe aquse sunt supra coelos, erunt circulariter
diffiisee, et totam supremam sphferam mobi-
lem circumdantes, et intraiUud spatium C[uod
occupant, erunt cum proportione difiusGS in
eequaU profunditate, et ideo non poterit una
pars aquoe magis aUam impeUere, quam ab
iUa impeUi : manebit ergo tota aqua fixa, et
immobiUs. Posset vero aUquis cogitare moveri
circulariter ad raptum primi mobiUs. Quod
quidem si ab aUquo mordicus asseratur, non
video inconveniens aUcujus momenti, quod.
iude sequatur : dicetur tamen sine fuudameu-
to, quia primum mobile rapit suo motu corpo-
ra, quffi sub se coutinet, non tamen corpus
supra se existens , quia , Ucet sit iUi conti-
guum, non est iUi adh£erens, neque abiUosus-
tentatur, etiamsi sit aqua, ut declaravi : et
ideo Ucet iUudcoeUmiacjuas coutingat,et juxta
iUas dilabatur, nou iUas agitabit, nec secum
feret.
13. Tertia difficultas varie expeditur. —
Tertia difficuUas est, quia saUem iUai aquse
erunt ibi violenter, quia erunt extra locum na-
turalem, et prajter convenieutem ordinem,
quem simpUcia corpora universi ex natura sua
postulant. Ad hoc vero responderi potest ex
CAP. rv. QU.E FUERIT AQUARUM DIVISIO SECUNDO DIE FACTA.
Patribns, nonposse diciviolentum, qnod jnssu
Dei factnm est, qnia magis natnrale est, etiam
aqna3 obedire Deo, qnam infra coekim, ant ae-
rem existere. Prseterqnam qnod respectn coe-
lornm non videtnr habere aqna determinatnm
locnra natnralem, et ita eo ipso, qnod infra
ipsam coelnm a Deo creatnm est, ipsa sine nlla
violentia ibi permansit : non qnidem tanqnam
in loco naturali, sed (nt ita dicam), neutro, si-
biqne non repngnante. Accedit, quod licet
considerata particnlari natura, et perfectione
uniuscujusque corporis magis naturale videa-
tnr, ut perfectiora in snperioribus locis sint
collocata; nihilominns ad finem, quem in nni-
versi constitntione Dens intendit, potnitalins
ordo esse convenientior, et ille ordo erit sim-
pliciter natnralis secundum natnram nniver-
salem, qnidqnid sit de particnlari, ut infra de
situ elemeutornm ahqua ex parte dicemns.
Atqne eadem ratione potest tahs constitutio
aqnarum snpra coelos non vocari miracnhnn,
qnamvis Ascanins snpra, etiam perenne mira-
cnlum in hoc opere admittere non vereatnr.
Sed certe Ucet secundnm humanam rationem
sit res mirabihs, quia prtfiter humanam ratio-
nem esse videtur : si tamen ita factum est,
non est proprie miracnhim, tnm qnia non est
novum, nec extiaordinarinm, sed quasi lege
extraordinaria statntnm : tum etiam, qnia
postquam semel factnm est, sine nUa snper-
natnrah actione conservatur, et in principio
ad convenientem universi constitutionem ,
propter ahquas rationes divinse providentiee
pertinere potnit.
i4. Qimrta difficuUas quanam de causa man-
serint aqtue supra ccelos. — Prima causa ex
Cyrillo, Epiphanio, Josepho, Beda, Richardo,
Magistro. — Additnr vero qnarta difficnhas,
per quam etiam prfficedens angetnr, et res-
ponsio ihins enervatnr, quia nnha ratio, vel
commoditas nniversi cogitari potest, propter
qnam elementares aqnse snpra coehim stellatnm
coUocatGe fuerint. Ad hanc enim difficultatem
evadendam varice rationes a Patribns excogi-
tatse sunt, qnse certe non satisfaciunt. Una est
Cyrihi, quam supra his verbis proponit : Cum
futurum erat, titpropter agriculturam opus es-
set aquis, constituit aqnas supra coelos, ut cum
terra plumarum irrigatione indigeret, paralum
S2t a natura ad hoc ccehmi. hno Epiphanius
pntat, qnod factum legimus Genes. 7 : Rupti
sunt omnes fontes abyssi magnce, et cataractce
cceli apertce sunt, et facta est pluvia super ter-
ram, de ihis aquis esse intelhgendum, etc. Et
Josephus etiam dixit ihnd crystallum (sic
enim aqnas iUas vocat) humidimi esse, et ad
pluvialem utilitatem, quce sit ex terrce imbribus,
congrue fabricatum esse. et Beda, hb. de Na-
tnra Rerum, cap. 8, eamdem rationem refert,
dicens : Servatas esse aquas ad inundationem
diluvii, et non improbat, qnamvis aham ratio-
nem magis probet, et Richardns Pampohtanns,
in Psal, 148, nt Ascanins snpra refert, dixit :
Aquas illas defluere per pluvias, quamvis non
nisi missas, qnod etiam refert ex Magistro sen-
tentiarum, in Psalm. 113.
15. JExplodittirmultipliciter. — Verumtamen
ratio haec, ut a CyriUo proponitnr, accommo-
datissima est pro aqnis, quas Dens hgavit in
nubibns suis, ut dicitnr Job26, de aquisantem
supra coelos incorruptibiles parum profecto ac-
commodata est. Qnomodo enim aqnai iUse ad
irrigandam terram dcscenderent, nisi vel pe-
netrando coelos in eodem loco cnm ipsis per-
manentes, vel dividendo illos, sicut aerem der-
cendendo patiuntnr, et loco movent. AUerum
autem est miraculosnm, aUernm perfectioni
coeh repngnans. Est etiam aheiinm a snavi et
omnipotenti provideutia Dei, qnasi non value-
rit aho facihori modo, et magis counatnrah
terroe, et inferioris orbis necessitatibns prov:-
dere. Accedit, qnod tales aqna per ignem des-
cendentes, vel iUum extinguerent, vel ab iUo
consumerentur , nisi Dens pecuhari et novo
miraculo Htem componeret. Propter qnse in-
credibile etiam est, qnod de aquis dihivii dici-
tnr, nnUumqne fundamentum habet in httei a
Genesis, nt per se patet, et ex dicendis magis
constabit. Deinde est nova dilficnUas, si tanta
mnltitudo aqnarum tunc e coelo cecidit, vel
ahis temporibus cadit^ an locus, quem ibi oc-
cupabant, vacuus maneat, vel novo corpore
creato, ant ahis partibns aqnse rarefactis re-
pleatur; nihil antem hornm sine novo opere
miraculoso, vel valde preeternatnrah cogitari
potest. Hsec ergo ratio difficuUatem non eva-
cuat, sed iUam potins auget.
16. Secunda causa bipartita ex Justino
Martyre, Hilario, Theodoreto, Beda. — Refelli-
tur prior pars. — Confirmatio. — Aham ob can-
sam dicitur esse necessaria aqua iUa snpra
ccelum, ad temperandam ignitam et ardentem
naturam coelorum, ne actione sua csetera cor-
pora cornnnpant. Hanc rationem probat Jus-
tinns Martyr, dicta qnsest. 93, et declarat
hoc temperamentnm fnisse necessarium, tum
ad stabihtatem firmamenti, qnasi per resisten-
tiam, quam aqua Ula adhibet, ne astro suo ca-
lore firmamentnm destruant ; tnm etiam ad
temperationem inferioris aeris, et ad conser-
1 16 LTB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
valioiiem animalir.min teiTadegentinm.iWi;;;^
summum, inquit;, frigus ah illis aquis mittitur,
quo Solis calor in aere ten peralur. Qnam ra-
tionem etiam Hilarins probat qnoad posterio-
rem partem. Tlieodoretns autem^ quosst. i 1, in
Genes., priorem partem magis exprimit : Beda
vero^ libr. de natnra Rernm, cap. 8^ simplici-
ter dixit aquas illas fuisse in ccelo suspensas
ad ignem syderum temperandum. Sed profecto
neutra parshujns rationis verisimilis est^ non
sohim secnndum philosophiam^ vernmeliam
secundum theologiam^ eminentemsapientiam,
et potentiam divinse providentise conside-
rando. Nam juxta philosophiam firmamen-
tum (si coehim stellatnm est) rorpns est incor-
ruptibile , et incapax alterationis et elemen-
taris caloris : ergo non indigebat extrinseco
rcsistente , ne per Sohs aut stellarum ardorem
consumerctur. hno hcet daremns corpus ihnd
coeleste fuisse ex aqua productura, ac proinde
ex materia ejusconstare, et ex parte inuis esse
capax peregrinarum impressionnm et qnah-
tatum : nihilominus dicendnm potins esset, ex
vi snoe formee habere quahtates intrinsecas,
quibus omni alterationi corrnptivai resistere
possit. Cum enim Deus corpus ilhid conderet,
ut sine corruptione, vel dispositione ad iham
conservaretur, non est verisimile, fecisse ilhid
corruptioni expositum, et ixtrinsecns ihi ad-
junxisse ahud infirmum corpns, qnod ihnd a
contrariis defenderet, cum et facihus, et magis
consentaneum omnipotentioe et sapientise Dei
esset, illam resistendi vim intrinsecam cou-
ferre. Sicut nunc corporibus gioriosis similem
qnaUtatem conferre creditur; quod autem ihis
confert per gratiam, potuit corpori ccelesti
conferre per naturam. Et confirmatur, nam
Deus posuit steUas in octava sphsera, et ex iUis,
ac aUis partibus quasi heterogeneis iUud cor-
pus composuit : ergo non est verisimile, stel-
las ita esse per actionem suam ahis partibus
contrarias, ut ista sine extrinseca aqu» pro-
tectione conservari non possint, neque actioni
corrnptivse suarum compartium resistere.
17. Refellitur pars posterior. — Nec verisi-
miUor est alia causa de frigore .ad temperan-
dum aerem inferius misso. Nam imprimis
credibUe non est, posse aquam in kicoadeo dis-
tante positam frigefactione sua aerem contin-
gere. Deinde quomodo posset acpia iUa inhunc
inferiorem aerem efficere nUiil agendo in cor-
poribus iutermediis. Quid enim agere potest
ac[ua illa in coelos omnes intermedios a primo
mobiU usque ad lunam, cum neque ipsi per
frigua aUerari debeaut, aut possint, neqne
OPEP.IBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
aqua virtutem habeat imprimendi quahtatem
ahqnam, qnte eminenter, vel virtute frigus
contineat : quomodo etiam frigefactio iUa per
ignem transiret, aut cur ignis ei non resi.ste-
ret? Non sunt igltur heec verisimiUa. Deinde,
estofuerit necessaria iUa aeristemperies, certe
fieri sufficienter potnit per planetas virtntem
frigefaciendi liabentes, etiamsi formaUter fri-
gidi non sint, ut dicitur esse Saturnus, et hina
et fortasse ahquee etiam stcUse fixae hanc in-
fluentiamhabent. Ergo totam efficientiam fri-
goris, qnse ab iUis aqnis provenire fingitnr,
potuit sufficienter, et meUus per coelos ipsos,
et eornm influentiam facere Deus : cur ergo
fingemus , nsum esse tam violento et extraor-
dinario medio ad iUum fmem, prtesertim, quia
(ut aiunt) frustra per phira, quod potest fieri
per pauciora, et potest utraque pars confirmari'
et ex eo, quod istae aquee non censentur esse
proximse coelo steUato, sed supra omnes copIos
mobUes; interponitnr ergo inter iUas primum
mobile, qnod densum, et opacum corpus esse
creditur, et pra;terea etiam interponitur coehim
crystaUinum, quod fortasse (ut aUqni putant)
a primo mobili distinctum est : ergo a loco
tam cUstanti, et tot interjectis impedimentis,
vix inteUigi potest, quomodo possint iUse aquse
natnraUter, autfirmamentum tueri, non agen-
do, sed contrariis resistendo, aut inferiorem
aerem virtute sui frigoris temperare, agendo
usque ad terram, in cpia animaUa habitant,
ut iUo temperamento foveri et conservari
possint.
18. Caiisce alire onoraJ es askignantur a Pros-
pero, Atigustino et crcteris. — Dictce raiiones
morales non cogunt. — CiUm ergo nnUa ratio
quasi naturaUs et physica , pertinensve ad
commoditatem universi satis faciat, ahi ad ra-
tiones morales recurrunt; et qnidam sentiunt
aquas esse ibi repositas ad ex6rcitinm fidei
nostrse, quod significavit Propter Psalm. 103,
dicens, cum Augustiuo ibi, partem aquarum
esse coelo superpositam, et a nostro aspectu
remotam, eX fidei coyiimendatam; qX\\ vero di-
cunt esse ibi reUctas, ut ex tam mirabih opere,
ad laudandum Deum tam homines quam Au-
geh niagis excitarentur, quod significant Hay-
mo et Cassiodorus, in Psalm. 48 , etScriptura
quoties aquas coelestes ad laudem Dei pi-ovo-
cat. Denique Beda et Giossa ordinariain Ge-
nes., cum credendum putent ibi esse aquas,
a<:ljungunt, qualcs autem, et ad quid utiles no-
vit, qui condidit, quod optime dichim esset, si
sufficienter revelatum esset, supra coelos om-
nes mobiles esse aquas elementares. Sed qui^
CAP. IV. QU/E FUERIT AQUARUM
talis revelatio facta non est, nt videbimns, et
raliones inorales cessant^ praesertim prima :
non eniin exereetur fides in re incerta, ncque
ilhul opus per se erat necessarium ad laudom
etgloriam Dei angendam, si alioqui ad mundi
commoditatem non erat utile : nam ex ca^te-
ris uuiversi operibus satis laus Dei commen-
datur^ et magis ex eo augetur, quod omnia in
nuraero. pondere, et mensura constituit;, et
ordinatissime , et absque ulla superfluitate
cuncta disposuit.
19. Opiiiio quarta pro qiia n. 9, sudatim
est, 01071 prohatur simpliciter . — Id ostenditiir
ex verUs Cfenesis. — Confirmatio. — Quamvis
ergo hffic sententia contemnenda non sit pro-
pter Patrum auctoritatem : nihilominus illam
non probamus, nec dcfendimus, quia multum
a ratione abliorret, et non sohunScriptura non
probatur, verumetiam illi non est satis con-
sentanea. Ad quod ostendendum inferius ahis
testimoniis utemur, nunc autem id probamus
ex primis ver))is Genesis, prout in primo hbro
a nobis tractata sunt ; ibi enim ex ihis verbis,
I II frincifio creavit Deuscwlum etterram, etc.
Probavimus, in iho principio, non sohim coe-
huTi empyreum, sedetiam ahos f iiisse creatos,
hujus autem oppositum dicta sententia suppo-
nit , dum dicit ihas aquas esse supra omnes
coelos mobiles, nam inde fit, ut sint immediate
sub coelo empyreo : si autem lioc ita esset,
non potuisset ahud coehim simul cum empy-
reo esse creatum. Probatur ha3C consecpientia^
si cum coelo empyreo aliud ccehira fuit crea-
tum , vel fuit proximum et contignum coelo
empyreo, vel ab iho distans : si contiguum,
oportuisset iUud vel destrui, vel sahem a toto
iho adffiquato expehi, ut ad ihum aqua ascen-
deret : utrumque autem est et contra naturam
corporis coelestis, et per se incredibile; nam
supra in simih diximus, nihil Deum tunc
creasse, ut ihud statim destrueret, et maxime
in corpoi-ibus coelestibus de se perpetuis, ac
nobilissimis ; sine destructione autem non po-
terat corpus ihud a toto illo loco supero ad
iufcriorem pehi, nisi comprimeretur, et den-
saretur^ ut ad minorem locura circularem
coarctari possit, quoct' etiam est valde alienum
a coelesti natura; et ideo naturale est coehs, ut
nonnisi intra eimidem locum moveri possint,
et secundum partes, non secundum totum,
loca mutare. Si autem aliud ccelum creatura
fuit simul cum empyreo, et loco distans ab
illo, non potuit, vel certe non debuit, spatium
ihud inter illos coelos interjectum vacuum re-
Unqui usque ad secundum diem, tum quia
DIVISIO SECUNDO DIE FACTA. il7
fuisset magna impcrfectio, sine fundamento
excogitata : tum etiam, c[iiia ahas aqua sub
inferiori coelo contenta ad ihumsuperiorem lo-
cum ascendere non potuis?et per mediura cce-
hmi intcrpositum, nisi per divisionem, aut pe-
netrationem ejus, aut per aliud simile mira-
cuhnn, quod etiam admittendura non est, ut
ssepe cum Augustino chxi. Neque etiam chci
potest, acjuamnonascendisse, sedcreatam esse
i]n juxta empyreum coehim. Quia vel creata
fuit simul cura ipsis coehs erapyreo, et primo
mobih, verbi gratia, et hoc repugnat operi
secundi diei. quia divisio aquarum ab acjuis
non secundo die^ sed in ipso creationis instaiiti
facta fuisset^ quia timc jara essent aquse supra
ciielos, et infra coelos in abysso, et inter eas
esset primum raobile interpositum, vel creatio
iha aquarum in iho superiori loco facta fuisset
secunda die : et hoc imprirais repugnat prin-
cipio supra posito, quod post primam creatio-
nera non est ahquid ex nihilo factum, praster
auimam rationalem, et deinde sec[uitur incon-
veniens ihatura, quod spatiiim ilhid esset va-
cuura, antequara ibi crearentur aquee, quia
fingi non potest, fuis?e ibi ahud corpus^ ex
quo aqua illa fuerit producta ; ac denique hoc
repugnathtterae Genesis, cjute satis clare signi-
ficat^ divisisse Deum aquas ab acjuis^ non ali-
quas novas aquas creando, sed jam creatas
locis separando secuncUim partes, et inter eas
ahquod corpiis interponendo ac firmando.
Nuho ergo modo siibsistere potest opinio po-
nens aquas elementares, siipra coehira steha-
trm, seii siipra omnes mobiles , nisi suppo-
nendo^ solum cceliim empyreura fuisse in prin-
cipio creatuni;, et juxta ilhid fuisse creatas
aquas, qiia^ nunc etiam sunt ilh contigu£e, et
consequenter sub ihis aqiiis totura spatium iis-
que ad inferiores aquas, seii us(|ue ad terram
fuisse aqua plenum, ne divisio acpiarum a prin-
cipio facta fuisse credatur contra Scripturam :
ergo necessario diceiidiim est in iha sententia,
solam creationem coeh empyrei iii verbis ilhs,
In priiicipio creavit Deus coelum, corapreliendi.
Ciim ergo hoc nobis parum credibile videatiir,
non possumus iham sententiam de aquis ele-
mentaribus existentibus supra coelos oethereos
defendere. Pra!terquam,c[iiod exiha sententia
ahaincommoda sec[uiintur, ut quodcoeh sethe-
rei sint ab intrinseco corriiptibiles, et facti
ex pra?jacente materia elemeutari, et non per
propriara creationem ex nihilo, qua; omnia
aiictores coutraria; sententiffi admittunt, nobis
autem probari nuho modo possunt.
20. Ultima o^nodo tenenda. — Est ergo ul-
H8
LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
tima sententia^ cui ego assentior, quse cum
prsecedenti docet aqnas supra coelos esse veras
et elementares, eas tamen non esse supra coelof
setliereos, sed supra coelum aereum, id est, in
superiori quadam regione ejus, illasque aquas
non esse alias, nisi aquas nubium, et aliarum
similium impressionum, qufe in superna aeris
regione tiunt. Hanc sententiam referens Au-
gustinus, lib. 2, de Genes. ad litter,, cap. 4,
dixit laudaiUiter excogitatam esse, et hanc di-
ligentiam, considerationeivque laude dignissi-
mam judicat, et rationem subdit, quia contra
fidem non est, et in promptu posito dicumento
credi potest, de quo documento statim dice-
mus; et ita sententiam hanc secutus est Beda,
inlib.2,de Elementisphilosophiee, inprincipio,
ubi prius improbat prsecedentem sententiam,
dicens , Nihil miserius esse, quani, dicere, istud
est, quia Deiis illud facere potuit, neque osten-
dere rationem qimre hoc sit, neque utilitatem,
ad quam hoc sit. Postea vero ait aquas supra
firmamentum esse illas, quai vaporaliter in
nubibus sunt suspensai, et ab his, quse sunt
sub aere, distinguuntur, de quibus aquis latius,
in hb. 3, disput. Eamdem opinionem tenet
Glo.ssainterlinealis,etEugubinus, in Cosmopaiia
et Hamerus, in Genes., Vielmius, et Rabbini
Hebraeor., quos refert Ascanius et late Pere-
rius, lib. 1, in Genes., circa opus secundse diei,
in fine, qui in hunc sensum interpretatur Epi-
phanium dicentem,ex aquis illis superioribus
generale diluvium factum esse, quia ex nubi-
bus aeris processit, non ex nona sphaera coe-
lesti. Sed an liic fuerit sensus Epiphanii, in-
certum est, fit tamen verisimile, ex eo, quod
alins sensus incredibilis est, et magnam liabet
absurditatem ; atque eamdem sententiam de-
fendit Augustinus Tornielus, in Annalibus sa-
cris, tom. 1, in secundo die mundi. Denique
divus Thomas, 1 part., qusest. 68, art. 2, prse-
cedentem opinionem de aquis propriis, et ele-
mentaribus supra coelum sydereum existenti-
bus simpliciter falsam, imo et impossibilem
reputat, utique secundum naturse leges : hanc
vero saltem ut valde probabilem amplectitur.
21. Ejus prohatio lipartita. — Prior pars
snadetur. — Ad probationem autem hujus
sententiee satis erit ostendere esse consenta-
neam usitat«e phrasi Scripturse, et hanc phra-
sim, seu loquendi modum optime ad verba
Genesis adaptari. Priorem partem probamus,
quia imprimis ssepe nubes et vapores supe-
riores aeris nomiue aquarum in Scriptura si-
gnificantur, ut Job 21 : Qui aquas appendit in
mensura,quando ponehat pluviis legem et viam
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
frocellis sonantious , et cap. 26 : Qui ligat
aquas in mchibus suis, ut 7ion erumpant pariter
deorsum. Quod verbum ultimum aperte osten-
dit priorem partem intelligi de superioribus
aquis, et de eisdem loquitur David, Psalm. 28,
dicens : Vox Domini super aquas Deus majes-
tatis intonuit , et Sapiens Proverbiorum 8 :
Quando cethera firmabat sursum, et lihrabat
fontes aquarum, per illos enim fontes, multi
nubes intelligunt; imo Pereira advertit, ubi
vulgatus interpres legit, quando cethera firma-
hat, Hebraice haberi nomen significans nubes:
quod etiam adnotat Jansenius , retento autem
nomine cethera exponit de elemento iguis, aut
de superiori aeris regione, et consequenter alia
verba intelligit, de fontihus ccelestihus. Signi-
ficat enim, (ait) Deum quasi in libra suspen-
disse fontes aquarum, hoc est, nuhes ipsas , ita
ut eas diviserit ab aquis , quce in terris sunt,
et inpondere atque mensura eas diffundat super
terram, et de eisdem aquis est sermo Isai. 28,
et in aliis locis statim citandis. Deinde aquai
pluviales , seu nubium , etiam dicuntur in
Scriptura aquse celestes, seu coelorum, ut pa-
tet Jerem. 10 et 51 : Ad vocem suam, dat mul-
titudinem aquaruni in ccelo , et elevat nehiilas
ah extremitatihus terrce, et Psalm. 146 : Qui
operit ccBlum nuhihus, etparat terrce pluviam.
Et de eadem aqua est sermo Psalm. 17, cum
dicitur : Et posuit tenehras latihulum suum.
Ei infra : Tenehrosa aqua in nubibus aeris. Et
infra : et intonuit de ccelo Dominus. Et Psalm.
76 : MuUitudo sonitus acptarurn vocem dederunt
nuhes.
22. Pars posterior suadetur. — Denique
quod juxta hanc phrasim et modum loquendi
Scripturse optime possiut verba Genesis intel-
ligi probatur , quia ibi solum dicitur Deum
divisisse aquas ab aquis, et quasdam supra fir-
mamentum, quod statim dicit vocatum esse
coelum,posuisse, et alias sub coelum reliquisse:
ergo sine ulla coactione , aut vi intelligimus,
aquas illas supra coelum esse, quae in aliis locis
coelestes, seu operire coelos dicimtur ; imo vi-
detur certe Jeremias, iu locis citatis, ita dicta
verba Genesis interpretari, sic enim inquit :
Qui fecit lerram in fortitudine sua , et prcepa-
ravit orbem in sapientia sua , et prudentia sua
extendit coelos. In quibus verbis aperte de opere
creationis loquitur , et statim subjungit verba
supra citata, Ad vocem suam dat muUitudinem
aquarum in ccelo , qui levat ^iul-es ab extremo
terrce. Per quam vocern merito imperium Dei
intelligere possumus, et quamvis non incon-
grue possint haec verba de quotidiano opere
CAP. IV. QU.^ FUERIT AQUARUM DIVISIO SECUNDO DIE FACTA.
il^
divinse providentige aquarum pluvialium in-
telligij nihilominus non minori proprietate, ct
verborum consecutione de initio, et quasi fun-
damento illius operis , et providentise intelli-
guntur.
23. Progreditur ipsa posterioris partis sua-
sio, et simul satisfit locis ScTipturce allatis
num. dO. — Atque idem dicendum est de aliis
locis, quse in concordiam verborum Genesis,
et confirmationera superioris sententiai atfere-
bantur. Nam quod dicitur Psalm. i03 : Exten-
dens coelum sicut pellem , qui tegis aquis supe-
riora ejus , recte intelligitur de expansione
aeris, qui passim c(]elum appellatur, ut ssepe
dicimus, Et quamvis concedamus illam ex-
tensionem cceli omnium coelorum creationem,
et extensionem comprehendere, non inde se-
quitur aquas, quse tegunt saperiora ejus, esse
in suprema parte totius extensionis, alioqui
etiam super coelum empyreum essent collocan-
dae : ergo satis est, quod tegant aliquara supe-
riorem partem , secundum quam idem Psal-
mista aUbi dixit, nubes operire coehmi. Neque
magis urgent alia verba Psalmi 1 18 : Laudate
codi c(Blorim, et aquw , quw super coelos sunt,
laudent nomen Domini. Nam juxta eumdem
loquendi sacraj Scripturae modum, acjuas nu-
bium, aquas coelorum vocari chcimus. Solet
enim divina Scriptura provocare homines in
admirationem omnipotentise Dei ex lioe opere
continendi aquas nubium in subhmi aere , et
ex variis effectibus meteorologicis, qui ex as-
censu vaporum et exlialationum in aere fiunt.
Quia ergo hominibus, qui sensibus ducuntur,
haec sunt admirabilia , ideo acpise coelestes ad
laudem Dei speciahter excitantur, id est, ho-
mines per earura considerationem, ut supra
exposui. Hic autem mos Scripturse facile inno-
tescet consideranti verba Job supra citata ex
capit. 26 et 28, item ex cap. 12, 37 et 38, et
ex Psalm. 76, a versic. 18, et Isai. 28.
24?. Ohjectionis solutio, qiue dicta corrolo-
rat. — Instantia dlhdtur. — Sed repheatur,
cpiiaDavid loquitur de coelis coelorura, per quoe
verba significari solent coeli snperiores : non
ergo loquitur de coelo aereo. Sed responderaus,
hinc potius confirmari expositionem dictam.
Nam cum prius coelos coelorum ad laudem Dei
provocasset, postea non dicit, et aquw, quce
super ccelos coelorum sunt, sed quce supra coe-
los sunt, utique supra ihos ccelos, respectu
qviorum alii dicuntur cceli coelorum, sub qui-
bus intelhgere possumus omnes coelos sethe-
reos, nam respectu aeris merito dici possunt
coeh coelorum. Sed instant, quia nomen phi-
rale coelorura plusquara aerera coraprehendere
videtur : sed certa et trita responsio est, in
Hebrseo nomen cosli carere singulari, et ideo
niliil obstare quomiuus iUa locutio ad unum
coelura aereura proprie accommodetur; atque
in eodera sensu locuti sunt tres pueri in suo
hyrano, dicentes : Benedicite aquce omnes, qxice
super coelos sunt Domino, etc, quam genera-
lem locutionera postea per species declarant,
dicentes : Benedicite omms imher, et ros Do-
mino : ienedicite rores , et pruina Domino :
henedicite gelu glacies, nives, fulgura et nules
Domino.
25. Instantia altera. — Ejus responsio. —
Ad Patres in n. 9 relatos. — Sed instatur, quia
ibi certo ordine provocantur creaturye, ad lau-
dem Dei. Primo Angeh, secundo coeh, scilicet,
empyreura, tertio aquee, quse super coelos sunt,
postea vero sol, hma et stellai : ergo signura
est, aquas super coelestes esse proxime sub
coelo erapyreo, et supra sydereum. Responde-
raus, ex hoc ordine nuUura indiciura sumi ;
tum quia post aquas illas quarto loco pouun-
tur virtutes Doraini, et infra post imbres, et
ros ponuntur spiritus Dei, et midto inferius
ponuntur nox et dies , hix et tenebrse , quse
et prius facta, et suo modo mobiliora sunt;
tum denique, quia in chcto Psalmo 148, prius
sol, luna , stehse et hiraen, et postea aquse
supercoelestes ad Deum laudandum provocan-
tur. Igitur ex ordine nuUum argumentum su-
raitur, nam spiritus, ubi vult, sjnrat, et simi-
liter, quo voluit ordine mentem, et linguam
Psalmistse, et puerorura ad laudem Dei exci-
tavit . Igitur si omnia Scripturse loca attente
ponderentur, et inter se conferantur, vel huic
nostrse sententige magis favent, vel certe nihil
repugnant : ergo cura ratio pro hac sententia
multum prsevaleat, eijuxta illam vitentur in-
coranioda, quse uaturali rationi repugnare vi-
dentur, aliis raerito prajferenda est. Neque
auctoritas Patrum movere debet, quia neque
ipsi inter se consentiunt, neque suara senten-
tiara tanquara certara tradunt, neque altera
quara defendimus, sufficienti auctoritate des-
tituta est. Unicura taraen dubium circa illam
superest, cpod ex noraine, et opere firmamenti
sumitur , quod in capite sequenti tractandum
est.
420
LIB. It. DE SiNGULORUM SEX DIERU51
CAPUT V.
OUODNAM CORPUS FUETIIT FIRMAMENTUM SECUNDO
IIE FACTUM, ET QUOMODO AD DIVIDENDAS AQUAS
AB AQUIS FIRMATUM; SEU POSITUM SIT.
4. Prima scnteiiiia ditolus modis ifUellecia.
— Prima senteutia est firmameiitum illud
fuisse proprium coelum fetberenm, quod in
illo die fuit substantialiter productum. In hoc
convenire videntur omnes auctores, qui aquas
super coelum stellatum collocant ; videtur ta-
men inter eos esse aliqua diversitas. Nam qui-
dam dicunt esse coelum stellatum^ quia in
quarto die dicitur Deus posuisse stellas in fir-
maraento : ita sentit Clirysostomus, liom. A, in
Genes., et fertur sub nomine D. Tbomae in
expositione in Genes.^ et sequitur Catberinus
ibidem ; alii omnes ccelos planetarum cum
stellato sub nomine firmamenti compreben-
dunt , quod insinuat Damascenus, libro se-
cundO;, de Fide/ capite sexto, quamvis non
satis rem declaret, nam etiara coelura stella-
tumfirmamentura appellat, ut ibi etiam Clicb-
toveus notat, et .sequi videtur, et eodera raodo
loquitiu^ Beda, in Exaemeron, et sequitur Ma-
gister Sentent., in 2, distin. 1-4, in principio, et
duci videntur, quia dicta verba quartffi diei
ad omnes bos coelos possunt accoramodari,
quia omnes aliquo modo stellati sunt, nam
singub unam saltem slellara babent.
2. Q,uid in kac prima sententia consequenter
fatendiim. — Veruratamen consequenter in
hac sententia loquendo, dicendum videtur sub
nomine firmamenti comprehendi etiam coelos
supra octavam spbseram existentes, si duo sunt
praiter empyreum, vel saltem primum raobile:
nam si elementarcs aquae sunt supra crystal-
hnura, et supra primum mobile, si ab boc est
distinctum ; quia non est credibile inter pri-
raura raobile, et inferiores ccelos aquas esse
interpositas, alias circuraferrentur et raperen-
tur per motum primi mobibs, quia non posset
aUter primum mobile seciun rapere inferiores
coelos, imo etiamsi secum moveret aquas, non
parum ejus impetus retardaretur, iie posset ad
inferiores coelos pervenire ; et ideo qui mebus
in ea sententia loquuntiu', dicunt aquas esse
supra oranes mobiles coelos : ergo isti conse-
quenter clicere debent, omnes illos coelos fac-
tos esse bac secunda die, et nomine firmamenti
esse coraprehensos. Probatur btec ultima illa-
tio, tum quia inter aquas existeiites j uxta coe-
lum empyreum_, et existentes iu hoc iuferiori
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
heraisphgerio, non minus interponitur primum
mobile, quam ccebim .stellatum, nec magis boc
coebim, quara coe'um kmee ; ergo tota illa co?-
lorum congeries dividit aquas ab aquis : ergo
tota illa raunus firraamenti subit ; ergo tota
sub nomiue firraaraenti coraprehendi debet.
Tum etiam, quia si nunc est aqua supra om-
nes coelos raobiles, non fuit ilbic elevata ab
hoc inferiori orbe per raotum localem, sed ibi
creata fuit prius, et postea ibi firmata, ut ca-
pite superiori ostensum est ; ergo ante secun-
dura diem nullum erat coelum inter illam
aquam, et inferiorem interpositum, ahas ( ut
supra argumentabar) jam esset facta divisio
aquarum ab aquis ; ergo firmamentura, quod
postea divisit aquas ab aquis illo modo iiitel-
lectis, non potest esse nisi tota congeries, seu
expansio coelorura raobibura.
3. Consecutio altera ex eadern senieniia. —
Lyrani responsio ref/itatur duplici incommodo.
— Hinc consequenter in hac sententia loquen-
tes , dicunt firmamentum fuisse hoc die fac-
tum quoad substantialem productiouem ejus,
ut in Basibo, Ambrosio et abis videre licet. Et
probatur consecutio ex proxime dictis, quia
ante divisionem aquarum ab aquis non pote-
rant esse coeU in substantia sua : ergo tunc
facti sunt substantiaUter, quando aquas ab
aquis separare cceperuut. Consequentia est evi-
dens, et antecedeus probatur, quia si jamcor'
pora coelestia substantiaUter existebant , ubi-
nam, qua^so, erant, aut in quo orbis situ ? Nam
ubi niuic suut, esse non potiu-ant, quiu divi-
derent aquas ab aquis, ut jam arguraeutati
sumus : in aUo vero situ, quem postea totaUter
mutaverint, cogitari non possunt, ut ca[jite
prtecedenti probavi : ergo necessario dicendum
est iu hac seutentia ccelos in opere hujus se-
cundo3 diei substantiaUter esse productos.
Quapropter non loquuntur consequenter, qui
cura doceant nomine firmamenti significari
corpora coelestia , nihilominus dicuut non esse
firmamentum factum quoad substantiam, sed
quoad aliquam quaUtatem, quod seutit Lyra-
nu. Hoc euim nec in Scriptura fvmdameutum
habet, nec consequenter dici potest, quia si
substantia coelorum jam erat, jam dividebat
aquas, ut dixi ; ueque etiam expUcari potest,
quffi fuerit quaUtas iUa secuudum quam coe-
Uim secundo die factum dicitur. Respondet
Lyrauus fuisse quaUtatem datam coeUs ad in-
fluendum super elementa ad eorum couserva-
tionem et gubernationem; sed hoc nec Scrip-
turce, nec philosopliise consouat. Nam Scrip-
tura nou dicit hoc die factum esse fii-ma-
CAP. V. QUODNAM CORPUS FUERIT
mentum, iit influat, sed ntdivilat ab aquis ; ad
quod muuus impertineus est influentia, nani
etiamsi iiiliil influeret, si esset terminus, et
quasiparies interpositus inter aquas et aquas ,
esset ad illud munussufficiens;et prseterease-
cundum veram pliilosopliiam in coslo non sunt
qualitates extrinsecoe, aut adventitia}, prceter
lumen quatenus a sole communieatur : si quse
vero sunt in singulis astris proprias et insepa-
rabiles qualitates ad peculiari modo influen-
dum, illae concreatre sunt cum ipsis astris seu
coelis, et non per postea per propriam actio-
nem, seu quasi alterationem inditse, quiasunt
propri^e passiones a formis coelestibus manan-
tes, sicut supra de hice diximus, vel sicut de
lierbis, vel lapidibus, seu petris peculiares vir-
tutes habentibus, credimus. Si enim in corpo-
ribus terrestribus similes virtutes manant a
propriis formis, cur non magis in coelestibus?
4. Aliorum responsio frcGclicto cluplici i-u-
commodo etiam, rejicitur — Unde ahi dixerunt
inamquahtatem fuisse pecuharem sohditatem,
seu firmitatem datam co^hs ad sustinendas
aquas ; sed utrumque incommo.lum in hoc in-
venio, quia non prius tempore facta est divisio
aquarum, quam cwlum fuerit sufficienter fir-
matum ad utrasque aquas terminandas. At
vero si prius essent facti coeh quoad substau-
tiam, quam quoad firmitatem, prius etiam di-
visissent aquas, quam in se firmitatem illam
reeepissent : ergo non consonat iha sententia
cum Scriptura, quse dicit, fecit Deus finna-
mentum, dicisitque aquas. Deinde etiam non
est philosophicum fini^ere talem quahtatetn
extrinsecus additam svd^stantice coeh, nam iha
esse non potest nisi vel densitas, aut quasi du-
rities, vel indivisibihtas aut incorruptibilitas:
quidquid autem hujusmodi est in C03I0, iutrin-
secum ihi est, el connaturale, ac proinde cum
illo concreatum : ergo frustra fingitur prius
substantialiter creatum cpiasi monstrosum ut-
pote internis dispositionibus et connaturahbus
quahtatibus privatum, quee postea ihi additce
ftierint; si ergo firmumentum ihud fuit coehim,
sine dubio fuit tunc substantiahter productimi.
5. Tertia ex eadem sententia consecutio a
qua deficit Burgmsis. — Et redarguitur. — Ex
quo uherius consequenter dicendum est non
fuisse creationem firmamenti prodiictionem
ex nihilo, sed ex preejacente materia. Hujus
oppositum docuit Burgensis in Addition, ad
Lyrau. , Genes. 1. Sed revera non loquitur
consequeater , dum asserit fnmamentum esse
factum secunda die quoad substantiam : et ni-
liilomiuus non esse factum ex materia ahcujus
FmMAMENTUM SECUNDO DIE, ETC. i2l
corporis prgeexistentis in iho loco, ubi firma-
meutum factum est. Nam ihud spatium, quod
firmamentum iu hoc muudo replevit, quoilque
jam erat intra sphoeram coeh empyrei inchi-
sum, non erat vacuum priusquam firmamen-
tum fieret : ergo aho corpore erat r(>pletum,
quod ibi postea manere non potuit : ergo ne-
cessarium fuit , ut ex illo firmamentum pro-
duceretur, quia neque annihilari debuit, nec
per motum localem couvenienter inde expelli
potuit. Quia uon est verisimile, tantam molem
corpoream fuisse ab illo loco exclusam , et
simul cum prceexistentibus corporibus in eo-
rum locis intromissam esse : nam id sine cor-
porum peuetratione, vel nimia, et prseterna-
turali condensatione fieri non poterat. Unde
propter hanc rationem, prseter alias supra po-
sitas verissimum est principium ssepe repeti-
tum, et commuuiter receptum, Deum post pri-
mam corporum creationem, nullum novum
corpus ex ihliilo creasse, sed ex aliquo prius
creato illud formasse. Quse formatio solet dici
creatio, quia et materia, et qna fit, ab eodem
auctore creata est, et quia tunc fiebat per ac-
tionem propriam auctoris naturoe, et a com-
muni modo generationis, quce per causas se-
cundas fit, distinctas, ad quam distinctionem
siguificauilam nomine creatiouis significatur :
atque etiam, ut indicetur, illam fuisse origi-
nariam, ut sic dicam, talis rei, vel speciei ab
auctore suo emauationem. Si ergo firmamen-
tum, id est, coelum stellatum, vel solum, vel
cum aliis coelis mobilibus, secundo die substan-
tialiter creatum est, profecto lioc secundo modo
creationis , seu formationis ex pra:>supposito
subjecto, non ex nihilo fuit productum ; et in
hoc fere, conveniunt alii liujus sententia' auc-
tores.
6. Exqua materia juxta dictamprimam sen-
tmtiam facttvm. fuerit firmamentum. — Multum
autem inter se variant, et diesentiunt in expli-
cancla materia , ex qua tunc firmamentura,
seu coelum productum est : nam alii ex igne
factum esse cogitarunt, ut refert Augiistinus,
lib. 2 Genes. adlitter., c. 3, et videtur sequi
Gregorius Nissenus, in Exaemeron, dum exis-
timat firmamentum esse igueoe naturse, et
subtile potius quam crassum , aut densum,
quem secutus est Anselmus, lib. 1, de hnagine
mundi, cap. ''lo, et Alcuiuus, q. 23, iu Gene-
sim, Basilius vero, homil. 3, Exaemeron, ex
nullo elementorum, neque ex commixtione ele-
mentorum, sed ex alia quadam subtili materia
putavit esse factum : quod etiam sentit Ambro-
sius, lib. 1 Exaemeron, cap, 6, qui allegaut
422 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
verba Isaige dicentis, qui flrmavit coelum, sicut
fumum. Comraiinior tamen horum auctorum
sententia est, fuisse ex aqua formarum; estque
hic modus dicendi probabilior, illa sententia
snpposita, quem Beda, in Exaemeron, ex D.
Petro refei^t in lib. 1 Recognit.Glementis, ubi
expresse haec sententia habetur, quam secuti
sunt Tlieodoretus, q. IJ et 14, in Genesim, et
Anastasius Synaita,hb. 2 Exaemer., etCyrillus
Hierosolymitanus, Catechesi 3 et 9 , et plures
alii, quos Glossa magna refert. Habet enim liic
modus aliquam fundamenti speciem in Scrip-
tura, et narratione Moysis : ait enim dixisse
Deum, flat flrmamentum i7i meclio aquarum.
Unde apparenter, et consequenter colligunt,
usque ad secundum diem totum spatium a su-
premo coelo usque ad terram aquis plenum
fuisse, Deum autem secunda die ex aquis in
loco medio collocatis , firmamentum, seu con-
geriem coelorum mobilium formasse et soli-
dasse, atque ita producendo firmamentum ,
aquas ab aquis divisisse, atque ita fere totum
hujus sententiee fundamentura in proprietate
istorum verborum positum est, unumquodque
illorum ponderando , ut paulo post nostram
sententiam explicando, et huic fundamento
satisfaciendo, videbimus. Solent etiam hic ad-
jmigere verba Petri, Epistol. 2, cap. 3, qufe
nunc omitto, quiain libro primo, tractata sunt.
7. Rejecta prtma setitentia hactenus statui-
tur secimdaperflrmamentmn signiflcari aerem.
— Nihilominus sententia heec a nobis probari
non potest: tum quia diximus supra coelosstel-
latos, aut raobiles nullas esse veras aquas : ergo
non sunt illi coeli, qui dividunt aquasabaquis:
ergo non sunt firmamentum : tum etiam, quia
diximus omnes illos coelos fuisse creatos ex
niliilo in primo instanti : postea vero per nul-
lam mutationem accidentalera, sive localera,
sive alterationis potuisse denominationem fir-
maraentiaccipere. Dicimus ergo iraprimis, fir-
mamentura ilhid hoc die factum inter aquas,
esse aerera, seu ahquara partera ejus, nempe
aUquararegionera aeris. Hanc sententiara ma-
gis probatD.Thomas, 1 part., c[U8est.68,art. 1,
et 76, art. 1, Durandus, in 2, dist. 14, q. 1,
num 14, Cajetanus et Pereira, in Genes., et
Eugubinus,in Cosmopoeia, et sequitur Lorinus
in idPsalm. 18, et opera manuum ejus annun-
tiat flrmamentum. Ubi idem tenuit Arias Mon-
tanus et Genebrardus ibi refert Clialdaeum ex-
ponentem de aere, qui inter coelura et terram,
latissirae est expansus, et in quo mirabilia me- ^
teora cernuntur, et rairabilia Dei preedicant,
et hanc interpretationem ad lociim Genesis ac-
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
coramodat, earaque dicit esse multorum sen-
tentiam, quam ipse non repiobat, et eamdem
sequitur Piiieda in id Job 37: Tu fordtan curn
eo fa^jricaius est coelos, etc, eumdem locum de
aere interpretando. Consentit etiara Tornielus,
in Annalibus : ac denique necessario idem di-
cunt omnes, qui negant aquas esse supra ccr-
los incorruptibiles ; et ex Patribus illi favet
Augustinus, 1. 2 Genesis ad litter., c. 4, cujus
verba jara supraretuli, et in Imperfecto Gene-
sis ad litter., cap. 8, sic inquit : Quoniam cce-
Imn flrmamentum vocavit, non absurde intelli-
gitur quidquid infra cethereum ccelum est. At
vero, in cap. 12, explicans opus quartffi diei
dicit : In hoc loco, cim dicitiir flrmamentum
cceli, inteUlgendum est, omnem istam cetheream
machmam dici. Quce omnia suistantia continet,
siih quapuri, et tranquilli aeris serenitas vi-
get, suh qua ite n iste aer turlulentus, et pro-
cellosus agitatur. Quoe verba parura nostrse
senteutise favent, et ostendunt Augustinura in
illa re fuisse dubium, quaravis in eis aerera a
significatione firraaraenti non excludat Deinde
favet etiara Hieronyraus, iu Epistol. 83, ad
Ocean., cum dicit : Inter codum et terram me-
dium destruitur flrmamentum ; et cum subdit :
juxta Ilehraici sermonis etymologiam, et aquis
sortitur vocabulum, scilicet ccelum, Hebraice
Saraaira. Expressius hanc sententiara docuit
Rupertus, hb. 1, in Genes., c. 22, cujus verba
paulo post referam.
8. Ratio 'pro eadem. — Ratione probatur hsec
sententia primo a sufficienti partium enume-
ratione : quia si nomine flrmamenti ibi non
intelliguntur superiores coeli, oportet, ut coe-
lura inferius intelligatur, quandoquidera fu^-
maraentum coelum appellatum est : hoc autem
coelura juxta Scripturee usum non est nisi aer.
Secundo, quia nullum aliud corpus dici potest
dividere aquas ab aquis : ergo nullum aliud
potest esse firmameutum, cui hoc muuus tri-
buitur; antecedens juxta explicationem aqua-
rum, quam sequimur, per se notum est. Ve-
rumtamen etiara juxta sententiam ponentem
aquas supra coelos incorruptibiles, non potest
designari corpus, aut corporum collectio divi-
dens aquas ab aquis, nisi aer in ea includatur.
Nam firraamentum dividens aquas ab aquis
occupare debet totum spatium inter aquas su-
periores et inferiores, iuterjectum, ita ut si-
cut ex parte superiori coelestes aquas proxime
coutingit, et continet, ita iuferiores aquas ter-
restres sub se imraediate contineat et attingat.
Nam firraaraentum est tauquam terminus
utrarumque aquarum : de ratioue autem ter-
CAP. V. QUODNAM CORPUS FUERIT
mini est^ nt immediate attingat ea, qnae termi-
nat, sen dividit : ergo necesse est, nt saltem ex
inferiori parte aer ad firmameutnm pertineat.
Unde nlterins cnm snperiores aqnas infra om-
nes coelos ajtlicreos, imo etiam infra ignem,
et tertiam, seu snpremam regionem aeris sint,
recte concludimns, solnm aerem esse firma-
meutum dividens aqnas ab aquis.
9. Qiuenani i^ars aeris sive reglo significetur
per fiririamentim. — Quod sit media regio sen-
timit Rupertus, D. Thonias, Pereira, et alii. —
Alii infimam pommt. — Sed qnceri potest, qnis
aer, seu qnse pars ejns sit hnjusmodi firma-
mentum, scilicet, an aer infima?, vel niedise
regionis : nam qui est in snprema exclnditnr a
ratione firmamenti eo ipso, qnod nnllas aqnas
vel in se, vel snpra se continet. Inter alias vero
dnas regiones, ratio dubitandi esse potest, quia
multi ex auctoribns, qni per firmamentnm ae-
rem intellignut, appellationem hanc aeri se-
cnndse regionis attribunnt. Id significat Ru-
pertus supra , et clarius divus Tliomas dicens
firmamentnm esse illam partem aeris, in qua
condensantur nuhes, et dici firmamentum pro-
pter spissitudinem aeris in parte illa, et idem
significant Pereira, et alii, qni dicnnt firma-
mentnm hoc die factnm esse locum naturalem
generationis aqnarum snblimium, sen phivia-
linm. Constat antem hujusmodi locum esse
mediam regionem aeris : ergo illa significatnr
nomine firmamenti. In contrarinm vero est,
illa regio uon videtur dividere aqnas ab aqnis :
ergo non potest cnm proprietate dici firma-
mentum. Antecedeus probatnr, qnia aer se-
cnnda3 regionis potius est locus continens su-
periores aquas, et ita nou attingit utrnmque
extremum, sed unum tantum. Ergo potins aer
hujus infimse regionis dicendnm est firmamen-
tum, qnia est qnasi paries interjectus inter
aquas inferiores et superiores , et qnasi termi-
nns utrasque attingens et separans : nam proxi-
me sub se continet inferiores aquas : superiores
antem non in se, sed snpra se immediate habet.
Et in hunc moduni videtnr explicare firma-
mentnm Eugubinus, in Cosmopoeia, et Abu-
lensis ex Rabbinis refert: Quod istud firma-
nientum sit prima pars, vel interstitium aeris,
quod est inter nos ct locum aeris , in quo fiunt
meteorologiccB impressiones. Nec discrepat Glos-
sa ordinaria , cum ex mente Augustini dicit
ccelum et firmamentnm hic accipi propter hoc
tantum, quia intervallnm ejus dividit inter
quosdam vapores aquarum et aquas , quoe sinit
in terris ; et eodem modo explicat hanc senten-
tiam Eucherius^ quam non improbat.
FIRMAMENTUM SECUNDO DIE, ETC. 123
10. Judicium auctoris utramque partem
approhans. — Ego ntramqne sententiam proba-
bilem ceuseo. Si tamen aliqua illarum neces-
sario rejicienda esset, magis eligerem, et pro-
barem posteriorem propter rationes factas : et
qnia lisec inferior pars aeris frequentibus ap-
pellari solet nomine coeli, quo homine firma-
mentum etiam appellatum est, et probabiliter
intelligitnr de propinquiori coelo, et (ut itadi-
cam) magis pcrvnlgato et sensibili hominibns,
a quo vohicres coeli denominantur, quia in eo
volitant ; maxime antem videmns volare illas
in hac infima regione aeris : ergo sicut illa vo-
catur coelum, ita etiam nomine firmamenti in-
telligi potest, cum aquas ab aquisdividat. Exis-
timo tamen neutram illarnm sententiarum
esse rejiciendam, quia utraque est vehiti pe-
cnUaris affirmativa, quse cnm altera contra-
dictionem seu repugnantiam non involvit :
nam totus aer infimse et media? regionis potest
dici firmamentum, qnia revera integrnm mu-
nus firmamenti non per alteram partem tan-
tnm, sed per utramqne simul expletnr ; quod
de aere infimse regionis probat efficaciter ratio
facta, quia est qnasi terminus inferiornm aqua-
rnm, vehiti detinens illas, ne ulterius ascen-
dant. De aUera vero parte optime, etiam pro-
batnr ratione insinnata a D. Thoma, quia ut
aquae possent consistere in aliqua superiori
parte aeris, necessaria fuit aliqua pecnharis
dispositio talis aeris, per quam redderetur ap-
tus locns, ad aqnas in se continendas ; ergo ex
parte alterius extremi, scilicet snperioris, etiam
aer ille concurrit, ad dividendas aqnas ab aquis :
ergo aer ntrinsque regiouis secnndum varias
considerationes potuit ab illis auctoribns fir-
mamentnm appellari: cnmqne totus ille aer sit
nnnm corpus continnum, quod per extremas
partes suas infimam et snperiorem utrasqne
acjnas attingit, optime dicitur, totum illnm
aerem esse coehim, ac firmamentnm ad aquas
ab aqnis dividendas, hoc secundo die factum.
\ 1 . Ohjectio prima contra proxime resoluta
in secunda sententia. — Contra lianc vero sen-
tentiam maxime ponderatur primo, et expen-
ditur nomen firrimmentum, qnia nnllo modo
videtur posse cnm proprietate aeri adaptari.
Nam firmamentum proprie significatnm et
firmum ad continendas aquas, ut in citatis
auctoribus videre hcet, et lathis proseqnitnr
Ascanins in sna Glossa, et vox Gr»ca igepicoua,
cjua u,si sunt Septnaginta, satis persuadet, nara
significat corpus soMdum et firmum , et ideo
superioribus coehs tribuitnr, qni sohdissimi et
qnasi aere fusi sunt^ ut dicitur Job 37. Hoc au-
424 LIB. n. DE SINGULORUM SEX DIERUM
tem non potest in aerem convenire, quia aer
non est corpns firmum et solidum , sed flui-
dum et facile divisibile : ergo nou potuit no-
mine firmamenti significari; et confirmatur,
quia in quarto die dixit Deus: Flant Iwmina-
ria in firmawento cceli, non dixit autem, ut
fierent in aere, quia non in illo, sed in supe-
rioribus coelis facta sunt; ergo non est aer fir-
maraentum. Propter quod argumentum ausus
est Ascauius eam sententiam, quse nomine
firmamenti aerem intelligit, erroneam vocare :
sed excessit , et sine sufficienti distinctione et
claritate loquens , aliis errandi occasionem
pnebuit, ut exponam.
12. Ad ohjectionem pra^dictam responsio. —
Ad priorem ergo partem imprimis negamus
nomen firmamenti semper significare corpus
solidum et firmum in ea significatione , in qua
sumitur in argumento, id est, quod sit corpus
densum et din^um ad modum crystalli, ut dicti
auctoresloquuntur. Nam imprimisvox Hebrffia,
ibi respondens racchia ad liujusmodi significa-
tionem non cogit, quia vel tautum significat
extensionem aut eflfusionem , qure in aere pro-
priissime reperitur, ut ex Rabbinis notant
Oleaster, Cajetanus, et alii; vel certe ambi-
gua est vox , et utramque significationem
recipit, ut notant Lippouamus in Catena et
Ascanius non negat. Unde alii auctores eom-
muniter expansionem, seu extensionem inter-
pretantur, juxta illud, Extendens coeJum, sicut
pellem ; de quo coelo iu eodem capite primo
Genesis dicitur potuisse Deum aves sub firma-
ri'ento coeli , at certe uon posuitavesin corpore
duro, ac impenetrabili, sed in corpore raro, et
quod facile cedat: ergo negari non potest,
quin aer sub fnmamento comprebendatur.
Secundo admittimus firmamentum propter
firinitatem dictum esse, et mbilominus aeri
optime convenire , quia non oportet illam
firmitatem in duritie, aut densitate corporis
ponere, ut dicti auctores sentiunt; neque eliam
in incorruptibilitate , ut putavit Albertus de
Quatuor cooequaivis, 1 part.,q. -4,art. 19; sedin
aliis proprietatibus, quse in corpore etiam te-
nui et subtili inveniri possunt.
13. Locupletatur proxima responsio. — Quin
potius, ut sentit Origenes, liomilia prima in
Genesim, omne corpus pliysicum, ut a matlie-
maticodistinguitur, firmum, seufirmamentum
dici potest, et Basilius, homilia tertia, dixit :
Externi hommcs id firmum corpus dicunt, quod
(/uasi solidum est, densuni, ac p'eimm, ut a
•inathematico corpore distinguerent : est auttrn
mathematicum corpus, qiwd in, dimensionihus
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
solisc-msistit, firmum_ autem, quodcum dimeU'
sio7iitAis resistere, et reniti potest. Scriptura
autem sacra, quod perrobustum e.st, neque cedit,
id omne firmamcntum dicere consuezit ; atque
adeo ut in aere addensato hac ipsa voce p'erum-
que vtivideatur. Undeetiam D.Thomas supra,
Basilium allcgans , dixit partem aeris mediam
dictam esse firmamentum prop'eT spissitudi-
nem, quam iln hahet: et eamdem expositionem
late prosequitur Ambrosius , hbro secundo
Exaemeron, capite quarto, ubi hanc firmita-
tem tribuit cfjelo, in quo nubes et tonitrua,
nives, et similia generantur, et rupto aeredes-
cendunt. Nequeenim, ait, firmamentum liocpo-
test sine oJiquo rumpi fragore, et penetrari.
Ideo et firmamentum dicitur, quod non sit in-
taldam, neque remissum ; waAq, concludit: J^
firmitate ergo firmamentum est nuncupatum,
vel qiiod divina virtute firmatum sit. Nam (ut
statimdicam) credibile est, illam aeris partem
peculiaremdi.spositionemad continendas aquas
nubium ab auctore naturse accepisse.
ii. Infima quoque regio aeris nomine firma-
mentivenirepotest.—Adconfirmationem in n.il .
— Addimusvero,etiam inferiorem partemaeris
. quantumvisraram, etsublilem habere aliquam
sufficientem firmitatem ad officium continendi
aquas, ratione cujus proprie valeat firmamen-
tum appellari. Sic Rupertus supra, Flr,/ia-
mentum, ait : solidum quid, ant durum est, ut
vuJgo putatur, sed aerest extensus, et suJjtiliza-
tus, quiaJicet soJidum corpus non sit, Scriptura
iJlud firmamentum vocat, eo quoddividat aquas
ah aquis, quod amplius ipse non declarat : Au-
gMstinus vero, lib. 2 Genes. ad Utter.,- c. 10,
dixit, vocari firmamcntum, aut propter firmita-
lem, aut propter transgressihiJem termimim su-
periorum, et infervirum aquarnm. Quod etiam
ex Chrysostomo, Ambrosio, Origene, Eucherio,
Beda, et aliis refert Ascanius supra ; et addit
Eugubinum Genesis primo dicentem, potuisse
vocari firmamentum ex firmitate situs, sicut
de terra dicitur, qui firmavit terram super a-
quas, Psalm. 133, et Psal. 92, firmavit orhem
terra'. His ergo modis tota etiam iiiferior pars
aeris firmamentum, seu pars firmamenti dici
potest, quia magnam firmitatem habet in situ
suo, prffisertim respectu aquarum, quasita sub
se continet, ut terminum illum nullo modo
transgredi valeant ; ergoexnominefirmamenti
nullum probabile argumeutum coutra nos-
tram sententiam sumitur. Quomodo autem
inferius dlcatur Deus posuisse stellas in firma-
mento, in opere quartse diei declarabitur, ca-
pite nono, numero 11,
CAP. V. quodnam corpus fuerit
15. Ohjedio secunda contra eariulem sacun-
darii serUciifam. — Q,iino'nmdam renponsio. —
Sed tuiio altera oljjectio iusurgit ex pondera-
tione verbi^ /idt /irii/amentum ; quouiam aer
jam existebat in toto loro suo^ uam ibi primo
die creatus est, ut iu primo libro diximiis :
ergo vel non potuit firmameutum fiori secun-
do die, vel aer uon est. Respondetur^ propter
hanc causam aliquos dixisse aerem fuisse fac-
tum quoad substantiam hoc secundo die, Ita
refert Pereira, et non putat improbabile^ ex-
plicatque in hunc modum : nam in primo die
totum spatium a terra usque ad hmam non
erat tribus ahis elementis pleuum^ sed qua(iara
nebulosa materia, scu touui vapore quasi me-
dio inter aercm et aquam , quod coUigunt ex
illo Ecclesiast. 24, ubi divina Sapientia dicit :
^'go feci, tit orirctitr iri coelis liimen indeflclens ,
et qiiasi ne-mla texi omnem terram, et Job 38 :
qitis concJusit ostils mare, (juando erumpebat,
quasi de vitha procedens, cum ponerem miiem
Testimentum ejus, et caligine illud quasi pannis
infaniicG ol)volverem ? Ex hac ergo nebulosa
materia dicunt^ factum esse aerem^ imo etiam
ignem in hac secunda die, per quamdam ve-
hiti extenualionem ^ et rarefactionem diviua
virtutefactam.
i6. RefeXlilitr prcecedens responslo.—Ad lo-
cum E ccles''astici in nuni. 15. — Ad locum Job
iJndem. — Sed hi^ec sententia nec Scriptura^,
nec rationi conseutanea est. Nam Scriptura
manifeste supponit aquas pra?extitisse ante
secundum diem, sic enim in principio hujus
diei dixit Deus, Fiat firmamentitm in medio
aquarum, et iufra, dvmsitque aquas, etc, non
ergo tmic fecit aquas, sed divisit, quae jam
erant : ergo eadem ratioue non fecit tunc ae-
rem, sed jam erat. Deinde non est ordini ua-
turah consentaneum, ut in prima productione
corpora simphcia fiant ex multis, sed potius e
contrario. Propter quas rationes, et ahas supra
couchisimus, omnia elementa sub propriis
formis in primo instanti simul cum coehs creata
fuisse. Neque assertio iUius nebulse in princi-
pio tegentis terram, et ascendemus usque ad
coucavum huiEe in Scj-iptura fundameutum
habet: nam iu primo testimonio Ecclesiastici
24, uon dicit Sapientia, nebula texi omnem ter-
ram,se(\. sicttt nebttJa, etc..,ac si diceret, inslar
nebulse, seu ad modum cahginis; quod sentit
Jansenuis ibi dicens : Sapientiam rn pmncipio
cceJos ornasse Jumine, terrani vero oltexisse ca-
ligine, veJ quia tenelrce erant super faciem abys-
si, veJ qtiia in terra factum est, ut nox diei
succederet : quamvis enim nox^ aut tenebrae
FmMAMENTUM SEGUNDO DIE, ETC d2o
uon sint uebula, nihilominus recte de iis dici-
tur, tegere teri^am iastar nebulaj, vel certe ad
illam comparationem satis esse potuit, quod
DEUS terram arjua texerit, perinde ac solet
nebula tegi. Potest etiam esse aUus sensus ma-
gis reconditus, quod ip.=a sapientia iucreata
dicatur, texisse terram instar nebuhe, quia
majestate sua et prcesentia terram implebat,
ad eum modum quo de divino spiritu exph-
cantur illa verba, Spiritus Domini ferehalur
svper aquas, quia fovebat iUas prEesentia et
virtute sua; quem sensum etiam notat Janse-
nius, advertendo, vocem illam nebuJa non esse
ablativi casus, sed nominativi. Yatabhis autem
expresse vertit ad modum nebuJce. lu verbis
autem Job non est sermo de opere secundse
diei, sed tertise, ut patet ex autecedentibus
verbis, quis cmcJusit ostiis mare, t;tc., quod
sine dubio tertia die factum est, ut paulo post
videbimus; unde postea non dicitur Deum
texisse terram nebula, aut cahgiue, sed mare :
nam verba suut, cum ponerem nubem vcstimen-
tum ejtis, et caJigine iJJud quasi pannis infan-
tice obvolverem ; ubi iha relativa ejus, et iJJud,
mare, quod pra^cesserat, referuut, non terram,
de qua mentio facla nou fuerat. Unde etiamsi
voces iUse nitbes, et caJigo cum omni proprie-
tate, et ut ad htteram souant, iuteUigantur,
uihil probant de nebulosa illa materia in priu-
cipio creata supra terram, sed ad summum
probaut, in tertio die, quando Deus aquas in-
tra locum maris congregavit, nubem aliquam
ex eisdem aquis elevatam esse, quas caligine
quadam mare ipsum obvolvebat. Quod an ita
sit, vel cur ita factum fuerit, incertum est:
nimc vero satis est verba illa nihil ad prcesen-
tem causam facere, ut ex dictis constat.
17, Secundo} objectionis veriur responsio.—
Dicendum est ergo aerem illum , qui nomine
firmamenti in verbis Ulis siguificatus est, n(ui
esse factum, quoad substautiam per illa verba,
fiat firmamentum in medio aquaruin, sed tan-
tum accepisse per illa verba munus, et statum
firmamenti. Ita docet D. Thomas, dicta quses-
tione sexagesima octava, articulo primo, et
hanc sententiam magis probat Pereira supra,
et est satis communis; et declaratur breviter,
explicando simul totum opus hujus secundee
diei. Omnia enim opera istoi-um dierum ordi-
nata sunt ad dispositionem uuiversi faciendam
generationi, conservatioui, et hab.tationi ho-
miuum et aliorum mixtorum accommodata; et
quia hsec omnia ex iuce, et motu primi mobihs
maxime peudeut, ideo dispositio universi ab
illis in primo die inchoata est. Deinde vero
m
LIB. n. DE SINGULOBUM SEX DlERUM
necessarium erat, aquam segregare^ et in unum
locum colligere, ut terra esset locus mixtis ac-
commodatus. Quia vero terra per se et in sola
sua dispositione, et ariditate sumpta non cst
ad generationem mixtorum apta materia : nisi
convenienti humiditate disponatur; ideo ne-
cessarium fuit ante separationem aquse a ter-
ra, seu ante maris effectionem, aquas elevare
in superiorem locum, ut inde postea possent
opportunis temporibus descendere, et terram
irrigare, et ad rerum procreationem foecun-
dare, simulque ut descendendo calorem aeris
temperarent. Hac igitur de causa in hoc se-
cundo die primum omnium magna portio a-
quarum terrestrium uscjue ad secundam re-
gionem aeris elevata est, et ita divisse sunt
aquee ab aquis, mansitque aer interpositus,
tanquam terminus separans aquas phiviales a
terrestribus, et ita factum est non simpUciter
in esse aeris, sed secundum cjuid in esse fir-
mamenti, seu intransgressibilis termini, ut
Augustinus dixit, et hoc significatur, quia
non simpHciter dictum est, /lat firmamentum,
sed additum est, et dividat aquas ah aquis.
Addendum vero ulterius est ex D. Thoma non
sohmi in aqua factam esse mutatiouem, vel
localem, per ascensionem ahcujus partis ejus,
vel alterationis per mutationemin vapores, vel
nubes; sed etiam in ipso aere factam esse ali-
quam alterationem per condensationem par-
tium ejus, quam divus Thomas spissitudinem
vocat;per quam aUerationem ille locus aptus,
et quasi connaturalis factus est ad geueratio-
nem aquarum phiviahum, et ad recipiendam,
et quasi sustentandam materiam ihi genera-
tioni aptam^ et hinc consequenter etiam fac-
tum est, ut totus aer usque ad terram eam dis-
positionem reciperct, vel retineret, quee ad
ihud munus dividendi aquas ab aquis, apta
esset, et ita totum hujus diei opus fuit con-
summatum.
18. Tertia lipartita. — ■ Tertio tamen etulti-
mo instare ahquis potest, urgendo iha verba,
et divisit aqiias ah aquis. Primo quidem, quia
non est verisimile in hoc ipso die elevatos esse
vapores, et nubes in subhraem partem aeris :
tum quia iha elevatio fit virtute soHs et caloris
ejus, uon potuit autem Sol tam brevi tempore
tantam multitudinem vaporum elevare : tum
etiam quia capit. 2, dicitur, quod post condi-
tum paradisum : Deus nondum pluerat super
terram. Deinde cpiia hcet dicamus nubes et
vapores fuisse elevatoslioc secundo die, niliilo-
miuus nunquam cum proprietate verum est,
acjuas fuisse divisas ab aquis, quia aqua non
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
ascendit usque ad aerem sub propria forma
aquae, sed per praeviam mutationem in vapores
ct nubes, quae revera non sunt aqua, quamdiu
ex ilhs non generatur; neque etiam sunt in
eodem die genitce pluviales aquae in superiori
regione aeris : ergo simphciter et proprie ve-
rum non est, fuisse in iUo die aquas supra
firmamentum ab iuferioribus aquis divisas.
19. Aliquorum responsio, inter quos est Pe-
reira. — Ejus moderamen. — Ad prirnam
partem, tertifs ohjectionis in num. 18. — In hoc
puncto ahqui dixerunt non esse necessarium,
ut in hoc die fuerint snblevati vapores et nubes
usque ad secundam regionem aeris, vel in eo-
dem die fuisse aquas phiviales genitas, sed sa-
tis esse, quod hoc die fuerit designatus et des-
tinatus aer, ut essent, ut ita divisio aquarum
ab aquis fieret; sed hoc cum grano sahs acci-
piendum est. Nam sine dulMO dicendum cst,
hoc die factam esse et executioni mandatam
divisionem aquarum ab aquis et interpositio-
nem firmameuti inter ihas : nam hisc duo
historice referuntur hoc die facta, et cum veri-
tate et proprietate sunt intelhgenda : ergo
corporaUter (ut sic dicam) et per physicam mu-
tationem in aqua et firmamento , seu iu aere
factam , executioni maudata sunt. Igitur non
sohim est dcsignatus, seu destinatus aer, seu
aliqua ejus pars, ut postea esset locus natura-
iis generationis aquarum ( nam lisec designa-
tio, vel destinatio magis ad internum actum
mentis, quam ad exteruam executionem per-
tinere videtur) ; sed etiam aer ipse intrin.«ece
dispositus et prseparatus est, ut esse posset
aptus aquarum locus : imo etiam in possessione
( ut ita dicam ) ipsarum aquarum missus est
iUa recipiendo et continendo, et a terrenis
aquis dividendo. Unde ulteiius omnino asse-
rendum est, hoc die mediis nubibus, aut va-
poribus, vel aUis simiUbus meteoricis substan-
tiis maguam partem aquarum in aere seu su-
pra firmamentum fuisse elevatam, quia sine
hac elevatione vera, et corporaUs divisio aqua-
rum ab aquis inteUigi non potest. Nequacon-
tra hoc obstat prima pars objectionis facta,
quia non oportet totam iUam actionem et mu-
tationem tantum efficaciEe Sohs, vel lucis, aut
caloris ejus tribuere (ut quidam voluut), uam
potissimum facta est per efhcaciam auctoris
naturee dicentis : Fiat firma/j/entum in inedio
aquarum. De quo imperio recte intelhgi po-
test iUud Amos 5 et 6 : Qui vocat aquas maris
et effundit eas super faciem terrce, Dominns
nomen est ejus. Diviua autem virtute facile fieri
potuit iUa elevatio et alteratio, quantumvis
CAP. VI. QUOMODO TERTIO DIE
magna cogitetnr, intra nnins diei tempns, imo
et breviori, si Dens volnisset. Neqne lioc opns
propter velocitatemj vei aliam similem cansam
censeri potest miracnlosnm, sen snpernaturale
etiam qnoad modnm, qnia pertinnit ad pri-
mam rernm creatiouem late snmptam, id est, ad
primam linjns mnndi conditionem et conve-
nientem institntionem, pront ab ipso anctore
natnrse modo maxime connatnrali disposita et
consnmmata fnit,
20. Ad seamdam fartam ilid. — Qnoad al-
teram vero partem de propria generatione
aqnarnm plnvialinm facile concedam, noii
fnisse hoc die factam in snperiori regione ae-
ris , et lioc ad snmmnm probant verba ex 2
Gen. citata : ISIon pluerat Dominus Deus siiper
terram. Fieri enim potnit, nt nnbes et vapores,
et tota materia aqnea ad plnvias necessaria
usque ad secnndam regionem aeris lioc die as-
cenderent, et nihilominns non statim, nec post
aliqnos dies generaretnr, aut descenderet phi-
via. Qnanqnam si qnis vellet mordicns resis-
tere, non posset contrarinm citatis verbis Ge-
nesis omnino convinci. Nam in dictis verbis
sohim dicitur, qnod non plnerat Dens super
terram, hoc antem esset vernrn, etiamsi hoc
ipso secnndo die post ascensum nnbinm essent
genitse aqnse phiviales, et descendissent per
aerem, qnia nihilominns non descendissent
snper terram, nec irrigassent illam, quod Scrip-
tura in illis verbis intendit : sed descendissent
super inferiorem aqnam, quoe tunc totam ter-
ram circumdabat. Qnod si Deus fortasse hoc
totnm isto die facere vohiisset, nec otiosnm,
nec supervacaneum esset, sed ad ostensionem
perfecti, et consummati operis pertinere po-
tuisset. Nihilominus tamen, ut dixi, verisimi-
hus videtnr , non fuisse hoc eodem die nubes
et vapores iternm redactos in phiviam, sicut
non est etiam verisimile, statim fnisse genitam
nivcm, grandinem, et similia, et eodem die ad
inferiores aqnas descendisse ; qnia hsec omnia
per se necessaria non snnt, nec tunc erant uti-
ha ad mundi ornamentum et distinctionem, et
ahoqui inScriptnra fnndamentum non habent.
Nam nt vere, ac proprie dicantur aquge divisse
ab aqnis, et snpra firmamentum cohocatce, sa-
tis est, quod per nnbes et vapores ascenderint,
et snpra firmamentnm detentai fuerint, Qnid-
qnid enim sit de qusestione pliysica, an vapo-
res isti, vel nubes habeant formam snbstan-
tialem distiuctam a forma aqna3, vel an aqna
sitformahter in nube qnoad snbstantiam suam,
vel tantnm potentia, et qnasi in materia proxi-
ma : uihilominus communiet vulgari sermone
AQU.€ IN LOCUM UNUM, ETC. \Tl
dicitnr aqna m nnbibus contineri, et Scriptnra
ipsa interdnm ita loqnitur, juxta ilhid Job 21 :
Qui ligat aquas in nnlihus suis. Unde dixit
eleganter Gregorins Nazianzenns, oratio. 34,
qnse est secunda de tlieologia, parnm a fine :
Q,uis aquam in nubihts alligat, eavique partim
in nuhihiis figit [o rem admirandaml) rerbo
compressam, tametsi natura sua fiuxam et la-
hilem : partim in totius terrre faciem efundit,
ac tempestive, et a^quali modo spargit. Sic ergo
cum omni proprietate communis, et usitati
sermonis dicuntnr aqute phiviales divisce a ter-
restribns, et snpra firmamentnm elevatoe ra-
tione nnbium et vapornm, etiamsi non statim
fnerint in pluviales aqnas transmntatse.
21. Cur in hac secimda die non sit addifa
henedictio. — Tandem ex omnibns dictis res-
ponderi facile potest ad vulgarem interroga-
tionem, cnr in opere hnjus diei non sint addita
illa verba, et vidit Detis, quod esset honim, ne-
qne adjuncta est benedictio, sicnt in operibns
ahornm diernm factnm legitnr. Cujns rei mo-
rahs ratio reddi solet, qnia nnmerus binarins
ab unitate recedit, cnm unitas ad perfectionem
pertineat. Ita refert divns Thomas, 1 p., q. 74,
art. 3, ad 3, et habetur apnd Hieronymum,
hb. 1, cont. Jovini.,etEzechiel ii, et Agga;i2,
et refertnr in cap. ISliiptice^i^, q. i. Verumta-
men ratio htteralis est, c[uam D. Tliomas, supra
ponit, nimirnm, divisionem aqnarnra fnisse
inchoatam in hac secunda die, non tamen fuisse
perfectam nsque ad tertiam : et ideo de isto
opere non fuisse addita iha verba, qnse per-
fectionem et consnmmationem operis indicare
solent, quaha sunt iha, vidit Deus, quod esset
honum, et ob eamdem rationem dilata est be-
nedictio usque ad diem tertinm, et benedic-
tio tunc data, etiam opus hujus diei compre-
hendit, et hsec est sufhcieus ratio, et commn-
niter recepta, ahas vero addunt divus Tliomas
supra, et expositores in Genesim, qnas nnnc
referre, aut expendere, necessarium non arbi-
tramur,
GAPUT VL
QUOMODO TERTIO LIE AQUiE IN LOGUM UNUM CON-
GREGATiE FUERINT, ET APPARUERIT TERRA.
'1 . Ex quihus veluti partihns totum opus ter-
tii diei constct. —Opus tertii diei his verbis de-
scribiturGen. 1 '.Dixit vero Deus, congregentur
aquce quce sub ccelo sunt, in locum unum, et
appareat arida , et factiim est ita , et vocavit
Deus aridam terram, congregationesque aqua-
158 LlB. IL DE SiNGULORUM SEX DiERUM
ritm appdlavit war':a; et vidit Deus, qiiod esset
Innuni; et ait: Gerrninet terra herljwm virerdem,
etc. Ex quibiis A'erbis constatdnofecisse Deiim
opcra hoc die tertio^ scilicet, coiigregalionem
aqnarum, et vegetabilium productioiiem, quai
inter se valde clistincta sunt; et ideo de priori
dicemus in hoc capite, de altero vero in se-
quenti. In priori etiam opere^ duo illa subdis-
tingui possent, sciUcet, aquarum congregatio,
et terra3 detectio. Verumtamen quia litec duo
una aetione facta sunt : nam revelatio terrse
fuit cjuasi terminus a quo congregationis aqua-
rum, ideo utrumque horum sub eodem opere
computantur. Necessarium etiam fait actiones
ahas in hoc opere intervenire, ut enim, aquse
quffi universam terram tegebant, in loium
unum recipi possent, necessarium fuit, prius
locum prseparare, et quasi terram effodere,
quod aUa actione, et mutatione fieri oportuit.
Quia vero omnis haic operatio ad iUum finem
congregandi aquas in locura unum, et dete-
gendi terram ordinatur, ideo totum hoc unum
opus censetur, et omnis illa mutatio quasi
connexione quadam, et necessaria successione
facta est, ut paulatim^ et quasi per partes dis-
tinctius expUcabitur.
2. Primum duMum, an terra xel a.qua in
tertio die sit produda. — Quklaliidictores sen-
serint. — Primum autem omnium inquiri po-
test, an in hoc opere aUqua mutatio, vel sub-
stantiaUs productio aquae aut terrffi intervenit.
MuUi enim ex antiquis censuerunt aquam et
terram hoc dic fuisse substantialiter productas;
ita sentit Augustinus, supposita illa sententia,
c[uod isti dies non sunt materiales^ sed intel-
lectuales, et quod omnia simul fuerunt in reaU
duratione producta ex mateiia iuformi, ita ut
informitas tantum ordine naturaj prsecesserit,
et in eodem instanti temporis formatio secuta
fuerit, His enim principiis positis sensit Au-
gustinus tertio loco narrari formationem sub-
stantialem aqua3 et terrse, eamque iUis verbis
significari, Congregentur aqua', etc.,e^ appareat
arida. Ita exponit hanc sententiam D. Thomas,
\ part., quaest. 69^ art. 1, ex Augustiuo, Ub. \,
de Genesi contra Manich.. cap. 5 et 12, et in
Imperf. Gen., cap. 10, et Ub. 1, super Gen. ad
Utter., cap. 15, Ub. 4, cap. 22 et 34. Prffiter
Augustinum autem nonnuUi ex doctoribus, qui
hos dies naturales esse, et opera eorum cum
reaU suecessione facta esse, fatentur, cUxerunt
etiam aquam et terram fuisse hoc die substan-
tiaUter productas in ilUs sitibus, in quibus ita
essent disposita^, ut aquse essent congregatffi in
Jocum unum^ et terra visibiUs appareret. Ita
OI^ERIBUS, ET SEPTIMI DIEl REQUIE.
sens't Philo, hb. de Opificio mundi, et Grego-
rius Nissenus, in hi.storia sexdicrnm, et Abu-
lensis, in Genesim, qni ctiam aerem et ignem
pntat hoc ipso die fuisse sub.stantialiter pro-
ductos. Consentit Bonaventura, in 2, dist. 14,
part. 2, dub. 3 Utterali. Magister vero ibi, et
Hugo de Sancto Victore, lib. 1, de Sacram.,
part. 1, cap. 12. SaUem aquam a.sseruerunt
productam quoad substantiam iu hoc die. Nam
terram in principio cum coelo creatam fuisse
supponunt, ignem autem et aerem in secundo
die putant esse productos, ex materia nebu-
losa, quse totum spatium inter coelnm et ter-
ram prius occupabat, nam partes iUius supe-
riores ac leviores in aerem, et ignem in die
secundo (ut aiunt) commutatffi sunt: hoc au-
tem die tertio quaj in infima parte iUms spatii
circa terram reUcta est, in elementum aquoe
condensata et formata est, et in prseparatum
sibi locum congregata.
3. Vera assertio tripartiia. — Pro-atur
prima pars quoad aquam. — Item quoad ter-
rani. — Verumtamen ha^c omnia, et sine fun-
damento in Scriptura dicta sunt, et sufficienter
possunt ex dictis in primo Ubro impugiiari, et
ad expUcandum hujus diei opus nihil deser-
viunt, nec verbis, quibus hoc opus refertur,
adaptari possunt. Dico ergo, neque aquam, ne-
que terram fuisse hoc die substantiaUter pro-
ductam, neque aliquam aliam mutationem
substantialem fuisse per se, et propter aquarum
congregationem necessariam, sed mutationem
tantum localem, cum aUqua congruenti aUe-
ratione admixta.Ha^c sententia estcommunior
antiquorum Patrum et Doctorum, etiam mo-
dernorum, quos inprogressu referam, cjuamvis
sufficere possent in primo libro aUegati, ex quo
nunc supponimus, opera horum dierum suc-
cessive fuisse facta per veros dies naturales :
et ideo dt" senteutia Augustini nihil hic addere
oportet. Probatur ergo prima pars assertionis
ex verbis iUis, congregentur aqure, quce sub c(bIo
sunt : et appareat arida. Nam primum verbum
congregandi in rigore, et proprietate non si-
gnificat productionem rerum quce cougregan-
tur, sed jam existentium coacervationem, quae
per mutationem localem, vel aliam simUem
accidentalem mutationem fit, et ut uuUus re-
linqueretur dubitandi locus, additum iiii,aqu(e
qu(P sub ccelo sunt. Quia nimirum non aquse,
quse tunc fiebant, sed quse jam erant, in eum-
dem locum coire jussEe sunt, et prteterea iu
UUs verbis evidenter significatur, sermouem
esse de aquis, de quibus in secundo die fuerat
dictum, sub firmamento mausisse, nam quo^
CAP. VI. QUOMODO TERTIO DIE
ibi dicitur, stib firwamento, peiinde est, ac
qnod tertio die dicitur, sui mlo : vocavit enim
firmamentmn coelum, ut ibidem scribitur. Sunt
ergo coelum aqu£e, de quibus in secundo, et
tertio die fit mentio, ut etiam ipsum nomen
aquartim persuadet, et ipse etiam contextus.
Nam in hoc die fit mentio illarum aquarum
tanquam de re jam nota, et de qua sermo pree-
cesserat : ergo non potuerunt illiae aquse in hoc
tertio die substantialiter produci. Simile argu-
mentum uon minus efficax sumitur de produc-
tione terree ex ^Wo ye.v\iO,appareat arida; nam
idem est apparere, quod detegi, seu manifes-
tari, quod sub aquis latebat. Hoc autem non fit
per subslantialem productionem, nec Vt^rbum
ilhid appareat, illam significat, aut significare
potest ; nam in rigore, quod apparere dicitur,
existere supponitur, sicut quando Cliristus Do-
minus post mortem apparuisse dicitur, prius
resurrexisse supponitur. Preeterquam quod, si
aquee prseexistebant, et in unum locum con-
gregabantur, ut appareret terra, necessaria
consecutione infertur, terram ipsam praeexti-
tisse; ut omittam alia, quee de creatione terrse
supra dicta sunt, ponderando verba illa, Tn
principio creavit Deus coelum et terram.
-4. Prohatur secunda pars testimonio negati-
vo Scripturo'. — Prohaturpars tertia. — Et hinc
facile persuadetur, quod in secunda parte as-
sertionis dicitur nullam aham mutationem
substantialem fuisse per se necessariam in hoc
primo hujus diei opere. Quia in dictis verbis
Scripturge nuUum est, quod talem productio-
nem, vel transmutationem substantialem indi-
cet : quia prseter duo dicta verba nulhim est
ahud mutationem significans, et iha duo, ut
dixi, substantialem non indicant, sive in terra,
aut aqua, sive in quohbet aho corpore. Ratio
vero optima est, quia ad finem per hoc opus
intentum nuUius rei substantialis mutatio ne-
cessaria est, ut per se notum videtur, quia si-
cut terra non apparebat propter situm aquee
universam terram circumdantis: ita potuit ap-
parere propter solam mutationem situs, vel
aquee, vel terrffi, vel utriusque, unde tandem
pars uhima conclusionis probata relinquitur;
quia terra et aqua ita fueruiit a principio crea-
ta, ut aqua esset supra terram, et totam illam
ex omni parte circumdaret ac tegeret : nam
hunc naturalem locorum ordinem illa elemen-
ta secundum proprias et particulares indina-
tiones postulant, et ideo in principio ita creata
sunt, quianondumadmixtorum commoditatem
disponebantur , et hoc manifeste supponunt
verba Scriptura;, quse nunc tractamus: nam
lU.
AQU^ m LOCUM UNUM, ETd. 129
si necessarhim fuit de novo facere, ut terra
appareret, profecto nunquam antea apparue-
rat, sed aquis tegebatur. Igitur necessaria fuit
aliqua mutatio sahem locahs, ut terra detege-
retur, et appareret : imo hoc opus tertii diei
per solum motum loealem fuisse perfectum,
dixit divus Thomas, dicta quKst. 69, art. 1,
ad \ . Nos vero in assei^tione addimus ahquam
alterationem fuisse huic mutationi locali con-
junctam, quia vel mutatio ipsa loci per alte-
rationem aliquam facta est, vel certe ex ipsa
mutatione loci naturahter est consecuta. Quid
autem horum verius sit, et quomodo tota heec
mutatio facta fuerit, et quem integrum termi-
num habuerit, explicandum nobis superest,
quod per alia brevia dubia clarius et distinc-
tius prsestabimus.
5. Secundmn dubimn de congregatione aqua-
rum. — Prior sententia. — Rejicitiir tamen pri-
mo. — Est ergo secundum dubium, an congre-
gatio aquarum facta fuerit supra eamdem con-
vexam superficiem terrse., cogendo universam
aquam ad quamdampartem ejusdem superficiei,
et reliquam terrae partem discoopertam , et
ocuis expositam relinquendo, absqueullamu-
tatione in terra facta. Ita enim aliqui opinati
sunt. Sed hoc ipsum duobus modis cogitatum
et affirmatum est. Prior est, ut mutatio il!a
facta sit sine ulla compressione vel condensa-
tione partium aquse per solam elevationem
aquarum ad altiores partes aeris, qui ex alia
parte usque ad terram descendit per omnes
illas regiones, et oras terrse, per quas visibilis
apparuit, et hunc modum congregationis aqua-
rum tradit Burgensis et sequuntur Carthusianus
et Catherinus, in Genes.,et ex parte attigerunt
illum Basilius, homilia quarta, et Ambrosius,
lib. 3 Exaemeron, cap. 2 , et divus Thomas
supra ad 2, prsefert hunc modum dicendi cse-
teris : mihi tamen non satisfacit. Primo quia
non est verisimile elementum aquse in tan-
tam sublimitatem ascendisse supra terram,
quanta necessaria fuisset ad illum congrega-
tionis modum; preesertim si verum est, quodi,
Esdras, cap. 6 , clicitur sex partes terrse fuisse
siecatas, et in septima sola aquas fuisse con-
gregatas. Verumtamen quia Iioc est incertum,
et inter philosophos, seu geographos dubium
est, quse pars superficiei terree major sit, an
illa, quse sub aquis, vel quse apparuit, et us-
que nunc discooperta est, nobis sat est, quod
quantum experientia docere potuit, probabile
creditur, aut esse asquales, aut parum inceqna-
les. Nam ut aqua, quaj totam terram coope-
riebat, per solum ascensum versus regionem
9
130 LIB II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
aeris intra dimidiam partem snperficiei terrse
cogeretur^ necessarinm fuisset^ aquam ascen-
disse supra terram per multa milliaria, seu
per duplo majorem profunditatem^ quam prins
supra totam terram habuerit.
6. Attingitur qiiwstio, an tcrra sit elatior
mari, vel e contra.—Rejicitur. — At hoc incre-
dibile, et contra omnem experientiam videtur.
Quod potest a nobis declarari ex qusestione
illa philosophica, an terra sit altior , qnam
mare, vel e converso, quam aliqui hoc loco
tractant, nobis autem eam philosophis rehn-
qnere visnm est. Solum ergo, quod ad praesens
spectat, consideramus, rem ad minimum esse
incertam, et utramque partem graves habere
patronos. Nam aqnam esse altiorem terra,
divus Thomas supra cum Basilio sensit, et se-
cnti snnt Burgensis et Catherinus, in Genes.
Nihilominus contraria sententia communior
est philosophornm et astrologorum, et eam
secuti sunt [in Genesim ^Egidins, Cajetanus et
Honcala, ac Pereira qni dicit esse rem claram
et exploratam. Qnam etiam multis experien-
tiis comprobant nostri Conimbricenses, simul
ex Patribus allegando pro eadem sententia,
Chrysostomum, Hieronymum, Augustinnm,
et Damascenum. Ex hac ergo dissensione nos
coUigimus, saltem cretlibile non esse aquam
maris in tantam altitudinem hac die ascen-
disse. Nam si ejusmodi locnm tuncobtinuisset,
in eodem usqne hodie permansisset : quia pree-
ceptum illi positum est, qnod non prccteribit,
Jerem. 5, cum aUis locis similibus. At vero si
aqua maris in tanta altitudine terram snpera-
ret, profecto non esset res tam dnbia, sed ah-
quo experimento certo per tot navigationes
maris, per omnem latitudinem ejns cognosci
potuisset. Hoc autem non ita est, nam potius
experientise videntur ostendere, superficiem
maris vel esse inferiorem, vel certe non esse
superiorem superficie terree, ut in citatis auc-
toribns videre licet : ergo verisimile non est
congregationem illam aqnarnm, per solam
asceusionem in snperiorem locum, factam esse.
Accedit, quod modus ille locandi aquam in tali
situ esset nimis contrarius naturae aqnee gra-
vis, et fluidoe, et non erat necessarium ad con-
venientem universi dispositionem in ordiue ad
mixtornm generationem, et animantium ha-
bitationem, ut per se videtur clarum, et ex
seqnentibus magis patcbit. Imo fuisset modus
ille parum accommodatus ad marium naviga-
tionem, et ad fluviornm, seu fontiUm origi-
nem, vel terminum : ergo non est, cur creda-
mns Deum illo modo congregasse aquas, cum
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
hoc Scriptura non dicat ; atqne hoc magis ex
seqnenti puncto patebit.
7. Secunda sententia. — Secundus modns di-
cendi est hanc congregationem aquarum fac-
tam esse per solam condensationem aquse ab.s-
que aUo motu locah, praeter illum, qui con-
densationem ipsam necessario comitatur. Unde
hsec sententia cnm prsecedenti inhoc conveuit,
quod ex vi hnjus operis nnlla mntatio localis
vel alterationis in terra, vel partibus ejus facta
est, sed in aqua sola ; deinde in hoc etiam con-
venit qnod totam aquam dicit mansisse terra
superiorem, sicut antea erat : redacta tamen,
verbi gratia, ad dimidiam partem superficiei
terrffi, etintra illam coarctatam. Differttamen
primo, quia non pntat, ascendisse aqnam ul-
traterminum, quem antea habebat, sed eam-
dem profunditatem retinuisse, et sub eadem
superficie concava aeris, a .superficie couvexa
terrse seque distanti, permansisse. Secundo, ac
principahter differt, quia non putat haiic con-
gregationem esse factam per se primo per mo-
tum localem, sed per condensationem partinm
aqnse, ad quam secuta est mutatio loci aquse
secundum partes. Existimant enim auctores
hnjus sententia3, ante hunc diem aqnam, qnse
totam terram tegebat, fuisse rariorem ad mo-
dum uebnlflR, et hoc die per condensationem-
fuisse ad locum duplo minorem redactam.
Hanc opinionem refert divus Thomas supra,
eamque secundo loco ponit, et probabilem ju-
dicat, cum sohim ei praeferat proecedeutem
tanquam probabihorem. Hunc tamen modum
prsecedenti pra?fert Angustinus, hb. 1, Genes.,
ad Utler., cap. 12, quamvis non simphciter
approbet, et eodem modo loquitur Beda in
Exaemeron, et aUi moderni non dissentinnt.
8. 1 iiipugnatur tamen primo. — Confirmatiir.
— Milii vero etiam hic modus non satisfacit.
Primo, quia multum accedit ad opinionem eo-
rum, qui aquam ex praijacenti materia fuisse
substantiaUter generatam existimarunt, quia
nebulam iUam duplo rariorem, quam sit aqua,
facile credi potest fuisse futuram substantiaU-
ter distinctam ab aqua, quia vix potest forma
aqua3 sub tanta raritate conservari. Sed esto
fuerit iUa uebuia ejusdem substantiae cum
aqna, profecto vel tanta raiitas, quanta hnnc
diem prsecessit, vel tanta densitas, quauta hoc
tertio die facta est, fuisset aquEe prasternatnra-
Us, quia tam contrariee, seu diversae qualita-
tes, seu dispositiones non possunt esse conna-
turales eidem formse ; et nuUa erat ratio, cur
Deus vel aquam in principio cum imperfecta
forma, et prseternaturali dispositioue produ-
CAP. YI. QUOMODO TERTIO DIE
ceret, vel postea in prasternaturali dispositione
constituerit, et conservet, cuin ad communem
usum aquse, et ad commodum animantium,
vel mixtonun id necessarium non sit. Et au-
getur litee diflficultas, quia silisec congregatio
aquarum per solam condensationem aquse
facta fuisset, necessarium consequenter esset
totam illam distantiam loci, seu spatii, quam
aqua deserebat, impleri aere per illius rare-
factionem, quia neque illud spatium aliqua ex
parte vacuum mansit, nec terra ascendit ad
replendum illud, nec novus aer ibi productus
est : ergo per illam rarefactionem prijeexisten-
tis aeris repleri necessarium fuit. Quod quidem
in tam ingenti loco, et distantia sine magna,
et preeternaturali ac violenta aeris alteratione
fieri non poterat : ergo ille modus congrega-
tionisaquarum valde violentus est, ac propte-
rea non est admittendus, cum nec narratione,
necauctoritate probetur.
9. Impufjnatur secunclo. — Ultra hoec vero
urget contra hunc dicendi modum difficultas
contra proecedentem posita ; quia licet juxta
hanc opinionem aqua non intumuerit supra
terram in tanta altitudine, quantajuxta prge-
cedentem sententiam ponitur, nihilominus se-
quitur ex hac sententia, totam aquam man-
sisse altiorem terra saltem in illa altitudine,
in qua creata fuit : hoc autem seque est contra
experientiam, et habet reUqua incommoda,
quae in superiori sententia tacta sunt. Et prae-
terea addi potest ahud utrique sententiae com-
mune : nam sequitur aquam in perpetuo mi-
raculo detineri, ne universam terram occupet,
et operiat, quia aqua in superiori loco cum
sua densitate, et gravitate existens, et nulhs
terminis corporahbus, et ad resistendum suf-
ficientibus inchisa naturaliter fluit supra ter-
ram : ergo si tota moles aquse nullis recepta-
culis inclusa supra terram mansit, violenter,
et miraculose detinetur, ne descendat, et ter-
ram obruat ; consequens autem videtur esse
incredibile, et contra suavem ordinem provi-
dentiae divinae, quse ita res creatas adminis-
trat, ut unamquamque suum naturalem mo-
tum agere sinat, ut dixit Augustinus, hbr. 1,
de Civit., cap. 30,
10. Evasio Burgensis prcecluditur aPereira.
— Aliorimi evasio. — At vero Burgensis res-
pondet ita Deum separasse aquam a terra , ut
per se suum giobum efficeret, novumque cen-
trum distinctum a centro terrae habere incipe-
ret, quem globum aquae mansisse dicit supra
terram, non omnino, sed maxima ex parte
intrinsece intersecando terram : et ad rationem
AQU.f: IN LOCUM UNUM, ETC. 431
respondet Deum mutasse naturam aquae , ut
non inclinetur in centrum terroe, sicut antea ;
sed in proprium centrum, quod nunc ex divi-
na ordinatione habet. Sed hoc merito tanquam
commentitium Pereira rejicit, quia non po-
tuit intrinseca propeusio aquae mutari, nisi
natura ejus in aliam speciem transmutata.
Propter quod moderni quidam dixerunt na-
turale esse aquae circulariter conglobari ct pro-
prium centrum constituere, ut in guttis phiviae,
vel roris experientia ostendit, et hoc modo di-
cunt fuisse naturalem illam aquarum conglo-
bationem.
1 1 . Refntatur multipliciier . — At hoc etiam
incredibihus est. Nam imprimis est contra ex-
perientiam , quia videmus aquas fluere ad
centrum terrae, quantumeispermittitur, ut in
fluminibus, fontibus, etc, quod non facerent,
sed in se conglobarentur et ascenderent, glo-
bum suum augendo, si hoc eis esset naturale ;
in stagnis etiam conspicimus, non conglobari,
sed figuram loci accipere, quia fluere non si-
nuntur. Item alias etiam a principio aqua
suam sequens inclinationem non circumdaret
ten^am, sed suum globum efficeret : hoc autem
plane falsum est, alias opus hujus diei non
fuisset necessarium. Denique exilla experien-
tia guttarum nullum argumentum sumitur :
sufficiensque signum est illam non contingere
in magna quantitate aquae, sed in minutioribus
quibusdam guttulis : ergo non recte applica-
tur ad immensitatem aquarum maris. Id ergo
provenit in guttis vel ab extrinseco, quia ex
aliquo motu locali, vel densationis illa figura
resultat, vel quia non possunt moveri, nisi di-
vidantur, vel dissipentur, et ita facile corrum-
pantur, et ideo ex appetitu ad suam conserva-
tionem partes uniuntur potius, quam exten-
dantur, seu fluant, quae ratio in magna aquae
copia cessat, quia et gravitas multo major est
et sine divisione, aut corruptione naturalis
motus descensionis fieri potest. Non potuit
ergo modus ille congregationis aquaram sine
magno miraculo fieri , ac perpetuo conser-
vari.
12. Replicatur adhuc pro secunda sententia.
— Nihilominus alii dictam sententiam defen-
denteshoc facile concedunt, et inde argumen-
tura Iioc contra nos inflectunt, quia Scriptura
divina quasi miraculo omuipotentiae Dei, et
efficacitati imperii ejus tribuit opus hoc, et
hanc obedientiam aquae, ut contra inclinatio-
nem proprite naturae intra terminos sibi prae-
scriptos sine alio corpore eam impediente, aut
circumdante se contineat : ergo signum est;,
i 32 LIB. 11. DE SINGULORUM SEX DIERUM
fuisse congrega tam supra terram altero ex duo-
bus modis prajdictis. Consequentia clara est, et
antecedens luculenter describitur Job. 38^ ubi
Dominus de mari ait : Circumdedi illud termi-
nis m,eis, el posui vectem et ostia : et ut decla-
ret, illa nibil aliud proeter prseceptum suum
fuisse^ subdit : et dixi, nsque huc venies et non
'procedes amplius, et hic confringes tumentes
fluctus tuos : et simile est illud Prov. 8 : Et
legem ponelat aquis ne transirent fines suos ; et
de eodem termino aquarum loquitur David
Psalm. 103, dicens : Terminum posuisti, quem
non transgredientur, neque convertentur operire
terrmn. Prius enim dixerat : Super montes
stahmt aqucr, ah increpatione tua fugient, etc,
et sic etiam dixit Ps. 22: Verlo Domini cceli flr-
mati sunt ; etinfra : Congregans sicut utre aquas
maris, utique virtute verbi sui, sicut Ps. 11,
dicitur, de transitu populi Israel per mare ru-
brum, statuit aquas quasi in utre, et sic etiam
dicitur Eccles. 39 : In verbo ejus stetit aqiia
sicut congeries, etc. , ac denique Jerem. 5 : Po-
sui arenam terminum mari, pra'ceptum sempi-
termm, quodnon prceteribit, etc. Ergo tribuen-
dum est hoc opus efticacitati verbi Dei, et non
aliis extrinsecis impedimentis . Neque propterea
tale opus dicendum erit simpliciter violentum
aut contra suavem DEI providentiam, quia est
ad bonum universi ordinatum, ac proinde
secundum inclinationem naturse universalis,
sicut est ascensus aquije ad replendum va-
cuum.
13. Satisfit replicce. — Nihilominus respou-
demus, quamvis potuerit DEUS illo modo per-
petuo continere aquas solo verbo suo, non
fuisse consentaneum communi ordini provi-
dentiee Dei, sine ullo naturali medio per solam
suam potentiam id perpetuo conservare^ quia
Deus utitur causis secundis in ordinariis effec-
tibus universi^ quando commode potest : po-
terat autem alio modo magis naturali aquam
intra definitum locum includere et definire,
ut videbimus : ergo non oportet fiugere illud
perpetuum miraculum : tale enim reputandum
est, cum ad convenientem ordinem universi
non sit necessarium. jNIelius enim erit univer-
simi dispositum etiam iu ordine ad fiuem con-
servandi et procreandi mixta, licet, aqua non
sit altior terra , sed potius sit intra certos ter-
rae limites ita conclusa, ut nec ascendere pos-
sit, nec fluere. Nec ex citatis locis Scripturae
tale miraculum coUigitur, sed in hoc rairabilis
potentia , et sapientia DEI prredicatur, quod
certa lege, et efficaci potentia ita in unum lo-
cum aquas congregave'rit_, ut ampiius exire ad
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
operiendam terram nequeant , vel virtute sua
naturali, vel impetU;, et motione aliorum cor-
porum.
14. Notaiio pro explicandis locis et Scriptu-
ra proxione allatis. — Quod ut melius inteUi-
gatur, advertere oportet, duobus modis posse
aquam maris moveri ad operiendam terram^
scilicet, vel naturali impctu gravitatis suse, vel
extrinseco impulsu astrorum, aut ventorum.
Aqua igitur maris ita fuit a DEO in aliquo loco
terrae conclusa, ut ibi posita naturaliter quies-
cat^ nec moveri supra tcrram, vel per terram
possit : quia aqua in quocumque loco terrae
posita, naturaliter uon ascendit, etiamsi aliun-
de superiorem terram habeat, neque fluit,
nisi declivior locus alia ex parte illi pervius
sit, ut in aqua putei, vel stagni videri licet.
Sic ergo facile potuit DEUS aquam maris intra
concava loca terra3 includere; et totam in cir-
cuitu montibus , et quasi altiori muro terrge
circumdare : sic ergo locata quiescit ab intrin-
seco^ quia de se ad iuferiora loca tendit, et per
latera fluere nou sinitur; et hac ratione optime
dicere potuit DEUS, conclusi ostiis rmre et
circumdedi illud terminis meis, etposui vectem,
et ostia. Item dici possunt aquse maris congre-
gatw quasi in utre. At vero quoad alterum
modum motiouis aquarum maris ab extrinseco
ita Deus disposuit universales causas mundi,
ut ab eis posset ssepius aqua maris per ventos,
et iufluentias coelorum vehementer commo-
veri : hoc enim et experientia ostendit, etad
alios effectus universi fuit necessarium. Ve-
rumtamen omnes causse motrices aquarum ita
sunt per divinam , et sapientissimam Dei vo-
luntatem dispositcC et moderatse, ut nunquam
possent aquse ab hujusmodi causis tam vehe-
menter, et constanter moveri, ut terminos a
Deo prsefixos pertrausirent ; et hujusmodi Dei
providentia recte intelligitur nomine legis,
quam Deus posuit aquis^ ne transirent fines
suos, dicens : TJsqm hucvenies, et non procedes
amplius. Nam hujusmodi dispositio divinee
providentise solet iu Scriptura preeceptum ap-
pellari, seu lex, quia per illam causse u]iivei'si
intra definitum ordinem detinentur, seu coer-
centur, et hoc ipsum declaratur Jerem. 5, iUis
verbis, qui posui arenam terminum mari, prce-
ceptum a'ternum , quod non prceterihit, et com-
mmehnntuT , et non poterunt , et intumescent
fluctus ejus , et non transihunt illud. Ac deui-
que hac ratioue dicit Mauasses in oratioiie sna,
Deum ligasse ,:.are verbo pracepti sui. Atque
ita pra?ceptum hoc et efficacissime^ et siue
novo miraculo impletur^ quia dispositio causa-
CAP. VI. QUOMODO TERTIO DIE
rum iiniversi immiitabilis est , neque aliud
possunt efiicere^ nisi quod ipse preescripsit.
15. Tertia sententia lenenda. — Excliulitiir
modus dicendi Hugonis pro hac tertia sententia.
— Verior dicendi niodus affertur ex Augustino,
Beda et aliis, ac frolatur. — Est ergo tertia
et vera sententia^ quse afiirmat hanc congre-
gationem aquarum principaliter factam esse
per motum localem aquoB maris per naturalem
impetum, quem liabet ad descendendum deor-
sum, quando viam inveuit expeditam. Sequi-
tur enim bic modus quasi a sufiicienti partium
enumeratione ; quia aqua non fuit congregata
in unum locum ascendendo, neque etiam per-
manendo^ et quasi se comprimendo in eodem
situ ac loco, seu in parte ejus^ ut probatum
est : ergo necessarium fuit. ut se colligeret^
seu congregaretin novum locum descendendo.
Hic autem locus aptus ad recipiendas aquas
non erat factus in visceribus terrse ante hunc
diem, quamvis oppositum senserit Hugo de
Sancto Yictore^ libro primo de Sacramentis^
parte prima, capite vigesimo primo^ ubi liunc
locum credit esse ahyssum niagnam , quce ah
ipso rnundi exordio, inquit, in terrcs corpore
tantce capacitatis facta fulsse putatur. Sed
longe probabilius est totum elementum terree
in principio fuisse soIi(kmi, et ex omni parte
continuum, et in ultima superficie fuisse undi-
que sequale, ac spliaericum, tum quia naturalis
dispositio terree hujusmodi compositionem
natura sua postulat, elementa autem, ut ssepe
diximus , in principio secundum naturalem
constitutionem suam condita sunt ; tum etiam
quia illa concavitas, aut esset vacua duobus
primis diebus, quod credibile non est;, vel es-
set plena aere, quod violentum est ; tum deni-
que quia nullum habet funrjamentum in Scrip-
tura, quse nomine abyssi non significat terrse
concavitatem , sed aquaj profunditatem , ut
dixi. Quapropter necessarium fuit, ante mo-
tionem aqucfi ordine saltem naturoe praeces-
sisse mutationem in inferioribus partibus ter-
rse. Nam Deus in visceribus terras magnam
concavitatem ^ et sinum in ea aperuit, in
quam statim aquae sese demiserunt, et ita fue-
runt in unum locum congregata^. Ita sensit
Augustinus \ , de Gen. adlitter, c. 12, et optime
Damascenus, hb. 2, de Fide, cap. 9 et 10, et
Beda in Exaemeron, et refert, ac probabile
reputat divus Thomas supra, et cseteri fere
omnes magis approbant, et sane merito, quia
(praeter omnia dicta) est facilis, et expeditus
modus, et fere omni carens difficultate. Item
est valde consentaneus experientise, et conse-
AQU.^ IN LOCUM UNUM, ETC. 133
quenter etiam phdosophiae , nam etiam Aris-
toteles 1 et 2, hl3ro Meteororum dixit^ ex terra
et aqua quasi unum mundi medium coalescere,
dum aqua in ipsis concavitatibus terrse conti-
netur.
16, Montes ac adeo civitates terrce ad opus
terticB diei spectare ostenditur. — Prseterea ex
hoc modo congregationis aquarum alia mundi
commoditas orta est, nam Deus praeparando
locum terrte ad congregandas aquas aliud be-
neficium universo contulit , montes et colles
in partibus elevando, et universum terrai ha,-
bitabihs situm mira varietate disponendo,
prout viventiiius, et ahis mixtls utile, ac com-
modum futurum erat. Nam ha^-c terrse dispo-
sitio sine ullo dubio in mundi initio facta fuit^
quia ante diluvium montes^ et insequalitates
in terra fuerunt, nam Gen. 1, dicitur, quia
aquce prcevaluerunt nimis super terram, oper-
tique sunt omnes montes excelsi sub universo
ccbIo. Ubi et phu-es fuisse, et quosdam altiores
ahis, significatur per verba iha montes excelsi,
indicatur enim etiam inferiores montes, seu
colles fuisse. Ideoque ut bene notat Pereira
non recte dixerunt, qui ante dihivium terram
sequabilem, et uniformem esse putarunt, eas-
que insequahtates, quas in ea videmus, occa-
sione aquarum diluvii faetas esse. Est enim hoc
improbabile, tum quia multum repugnat ahe-
gato testimonio Scripturse : tum etiam quia in
aliis locis significat Scriptura montes inter
primordia mundi factos esse, Prov. 8, et Ps. 75;
tum proeterea. quia hsec varietas in figura et
situ partium terrse, ut altitudo montium, pro-
funditas vallium et camporum planicies , ac
similia non sunt per accidens in universo, sed
per se fuerunt intenta ab auctore naturee tan-
quam necessaria ad vitam et commoditatem
hominum, et aliorum animalium, et ad varios
terrffi fructus, ut eleganter dictus auctor de-
clarat, cum Ruperto, hb. 1, Genes.^ cap. 34.
Ergo non est verisimile iUa omnia, et tempore
dihivii, et solura per occasionem, et impetum
aquarum ejus facta fuisse ; tum denique quia
sohis fluxus et refluxus aquarum diluvii nou
poterat esse sufficiens ad tot ingentes montes
efficiendos. Praesertim cum Genes. 8^ dicatur,
cjuod cessantibus aquis diluvii post aliquos
menses apparucrunt cactimina montium, et
quod requievit arca super montes Armeniw :
qui certe fieri non potuerunt solo aquarum
impetu, quamdiu sub aquis latuerunt : ergo
jam erant, quando aquce diluvii inundarunt,
quanquam occasione iUarum mutatio ahqua in
his terree partibus fieri potueiit. Verumtamen
434- LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
illa secundaria et accidentaria est, et nimis
parva reppectu totius constitutionis et magni-
tudinis terrce, ideoqu-e stepius aliqua ex parte
discursu temporum facta est. Niliilominus ta-
men hsec constitutio terrse cum hac varietate
montium, vallium,, etc^ opus proprium fuit
auctoris natura;, et ideo sine dubio inter opera
creationis, distinctionis, et ornatus per se, et
ex intentione auctoris naturoe factum est.
17. Insulce quoqiie ad iclem opus sfectant. —
Hoc ergo opus recte hoc tertio die factum in-
telligitur, et sub congregatione aquarum esse
comprehensum. Cum enim ad convenientem
dispositionem universi valde pertineat, et ma-
gnum fuerit opus omnipotentia^ Dei, et neqne
in primo instanti, nec post diuturna tempora
fuerit factum , non est verisimile non esse
comprehensum in operibus sex dierum, aut
alteri melins, quam huic tertio posse attribui :
ergo merito conjectamus, simul cum prajpa-
ratione loci subterranei ad recipiendas aqnas,
factum esse hoc opus distinguendi montes et
valles, et alia similia loca in superficie terree.
Cujus etiam optimum siguum ex insuhs maris
sumitur, quia insulffi non sunt nisi queedam
terree partes undique altiores aquis, a quibus
ex omni parte circumdantur, qaod certe fieri
non potuit per aquas diluvii : tum quia verisi-
milius est ante dihivium fuisse insulas : tum
etiam, quia intelhgi non potest, quomodo
propter aquas aut per aquas diluvii pars terrse,
qufe prius erat sub aquis maris, postea emi-
nentior facta fuerit, et quasi caput ex aquis
eduxerit : ergo non per accidens ex impetu
aquarum factse sunt, sed ex hbera Dei vohm-
tate et pi ovidentia , qui in locis ilUs voluit
quasi in circulum cavare terram promontoriis
illis in medio rehctis : est ergo hoc opus et per
se ex inteutione divina, et simul cum terrae
concavitatibus ad receptionem acpiarum fac-
tum. Heec enim duo non repugnant : nam hcet
cum sit fovea extrahendo terram, respectu
foveee accidentarium sit,quod iu terra promon-
torium ahquod fiat : niliilominus respectu ar-
tificis operantis potest utrumque per se inten-
tum esse : imo ad sapientiam et prudentiam
artificis pertinet, uno labore, ut sic dicam, duo
simul opera toti artificiato utilia simul facere,
ac intendere. Hoc igitur (ut modo nostro lo-
quamur, et rem expHcemus) in lioc opere ob-
servavit omnipotens ac sapientissimus artifex
Deus. In quo sensu aptissime intelligi potest
ilhid Psalmi 103 : Abyssus sicut vestimentum
amictus ejus (id est, terra;) qute in principio
circumdabatur aquis, et ideo subdit^ super mun-
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
tes stiibunt (id est, stabant) aquce. Non quia
tunc montes jam essent, ut juxta opinionem
Hugonis cogitare quis posset, quod jam impu-
gnatum est, sed quia supra loca, quse nunc
montes transcendunt, tunc stabant aquai. Sta-
tim vero de congregatione aquarum subditur,
Ah increpatio7ie tua fugient, a voce tronitrin ttii
(id e.=;t, imperii tui) formidabunt , quia, jubente
Deo, ad cavernas terrse decurrerunt, et tunc
subditur: Ascenduntm.ontes, et descendunt campi
i7i locum, quem fundasti eis.
18. Qucestiwiculce resolutio. — Sohim potest
quis interrogare, quomodo cum universa terra
esset aquis cooperta, potuerint in ipsa conca-
vitates fieri ex una parte, et ex alia crescere,
et augeri altitudines terrae, et eminere supra
aquam, cum adhuc esset aquis cooperta ; sed
facile respondetur nihil esse operosum , aut
difficile omnipotentice Dei, cujus efficacitate
subito seu velocissimo motu simul, et in eodem
tempore fiebat, ut in una parte terr» concavi-
tas fieret, et aquis ex ea parte repleretur, et
ahunde altitudo aquarum minueretur, ibique
assurgeret terra, in principio quidem sub aqiiis,
donec hinc ascendentibus aquis, et illinc cres-
centibus terrse promontoriis arida per cacu-
mina montium apparere inciperet. Et ita pau-
latim consummatis locis , et coucavitatibus
sufficientibus ad recipiendam totam aquarum
multitudinem omnes aliae partes terree in ea
dispositione apparuerunt, quam Deus juxta
consihum sapientise suee illi tribuere voiuit, ut
ad couvenientem statum uuivei'si magis expe-
dire judicavit ; atque ita quoad hsec omnia
factum est hoc opus per solum motum loca-
lem, tum aquae, tum etiam terrse.
19. Non solum localiter , sed etiam per alte-
rationem motce sunt aqucB in tertio die et in
primis densatione. — Vicle Pereiram in Gene-
sim, et Conimbrice?ises , lib. 2, cle Ccelo, q. Z,
art. 2. — Verisimile autem est in utroqiie ele-
mento sanctam esse aliquam non parvam al-
terationem , et imprimis in aqua credi potest
factam esse ahquam condensationem , nou
quidem propter loci augustias, quia neque in
terra deerat capacitas, ut iutra eam fiereut
concavitates amphssimte, quse universam a-
quam sine ulla ejus condensatione in se pos-
sent recipere , quia profunditas terras multo
major est, quam fuerit aquee, ut mathematici
ostendunt : neque etiam deerat potentia Deo
ad faciendum amphssimum aquarnm locum,
quantum vellet, ut per se notum est. Si ergo
in aquis facta est ahqua condensatio, propter
mixta et commoditates homiuum facta est ;
CAP. VI. QUOMODO TERTIO DIE
nimirum, ut essent apte dispositee ad produc-
tionem et conservationem piscium , vel for-
tasse etiara ad generationetn fluminum et
fontium, vel etiam nubium et ventorum, uti-
que melius recipiendo influentiam coelorum ,
et ministrando materiam ad lios effectus ne-
cessariam. Denique etiam ad maris navigatio-
nem potuit esse illa dispositio aquse conve-
niens et necessaria , quia quo aqua est cras-
sior, eo est gravior et consequenter aptio ad
navium pondera sustinenda. Hsec autem uti-
litas etiam intenta, et inspecta fuit ab auctore
naturee, tum ad majorem hominum societa-
tem et communicationem , tum etiam ad re-
rum necessariarum transvectionem ^ et reci-
procam participationem, ut bene prosequitur
Theodoretus, serm. 2, de Providentia.
20. Deinde salsedine non tit PMlo posidt,
sed modo alio. — Addit etiam Philo, lib. de
Opif. mundi, separatas esse ab a [ua partes
falsas a dulcibus , et priores in locum maris
confluxisse : posteriores vero intra terram
fuisse relictas ; tum ad conghitiaationem pai"-
tium terree, ne in pulverem redigeretur : tum ad
ipsius terrge foecunditatem, sed frustra fmgitur
illa distinctio partium in puro aquae elemento,
quale ante Inmc tertium diem fuit. Neque
uUa causa salsedinis in aqua tunc inveniri po-
tuit , quia nec ab intrinseco illam habeat,
aHoqui et in omnibus partibus illam habuisset,
et nunc etiam omnis aqua illam liaberet : nec
ab extrinseco, quia non ex influentia Solis,
aut coelorum, quia vel nulla, vel levissima tunc
prsecesserat : nec denique ex pecuhari actione
Dei, quia cum hcec proprietas non debeatur
aquse secundum propriam et particularem na-
turam, et ideo prseternaturalis dici possit, non
fiht conereata ipsi aquse , neque ilh data, do-
nec in ordine ad mixtorum utihtatem coepit
disponi. Quocirca non coepit aqua maris esse
falsa, donec in unumlocuuicongregata est, et
tunc non per separatiouem partium dulcium,
sed per novam alterationem, quse tunc in aqua
facta est.
21. Qiiando et tmde indita mari salsedo. —
Circa hanc vero mutationem dubitari potest,
an hsec qualitas salsedinis hoc ipso die statim
fuerit aquis maris indita, vel discursu tempo-
ris actione Solis, ahorum astrorum facta fue-
rit, excitatis adustis exhalationibus terrestri-
bus, ex aquarum admixtione cum Immido
aqueo salsedo generatur, teste Aristotele 2,
Meteoror., c. 3. Nam virtute Sohs, lioc modo
factam esse maris salsedinem multi censent,
ut refert Basihus , hom. 3, Exaemer. , quod
AQU.^ IN LOCUM UNUM, ETC. 135
ipse non reprobat. Unde videri potest proba-
bile illam mutationem non statim hoc die,
sed paulatim cursu temporis factam esse in
aquis, qiha salsedo aquse non videtur fuisse
per se intenta, sed ex concursu variarum cau-
sarum, vehiti per accidens subsecuta, et ideo
non oportuit statim fieri, sed permitti, ut suc-
cessu temporis fieret ; quamvis autem ahquis
ita opinetur , negare non poterit, tunc saltem
remote statim coepisse aqua per alterationem
ahquam a sua simphcitate recedere, et ad sal-
sedinem dispoih. Simphciter autem probabi-
hus est, statim in ipsa aquarum congregatione
ab ipso auctore naturse, aquam esse salsedine
affectam interventu terrestriumexlialationum;
quod fortasse indicatum est illis verbis, con-
gregatiimesque aquariin appellavit maria. Di-
cit enim Isodoretus, hb. 3. Originum, cap. ii^,
proprie mare appellatum esse, eo quod aquse
ejus amarse sint : ideo igitur dici videtur tunc
hoc nomen esse aquis impositum , quia illam
proprietatem tunc receperunt. Melius autem
ratione lioc ostenditur, quia salsedo non per
se ex intentione auctoris naturee aquse maris
indita est propter commune bonum universi.
Nam liabet easdem utihtates, qaas major ejus
condensatio , tum ad muitorum piscium con-
servationem, qui in dulcibus aquis, vel non
diu, vel omnino non vivunt, tum ut ipsa aqua
mehus conservaretur, et calore Sohs non pu-
tresceret : tum denique ad ahas hominum uti-
htates, quibus sal ipsum inservit, quod ex aqua
maris in phiribus locis conficitur, et hsec de
mutatione aquse.
22. Terram quoque in eodem die tertio ali-
qiiam alterationem sulmsse probatur tripliciter.
— Quid de generatione lapidum. — Hinc conse-
quenter in elemento terrae ahqua aUeratio ne-
cessaria fuit. Primo quidem, quia exlialationes
terrestres non potuerunt ascendere et commis-
ceri aquis sine magna terrse alteratione. Dixi-
mus autem hujusmodi exhalationes necessarias
fuisse ad sahendas aquas : ergo per aheratio-
nem terree elevatge sunt. Secundo verisimile
est, concavitates illas terrce, aquse ad congre-
gandas aquas prseparatae sunt, simid fuisse
undique dispositas, ut essent loca apta ad ha-
bitationem, et conservationem piscium, qui
paulo post ex aquis erant in eodem loco gene-
randi : quod etiam sine aliqua aUeratione in
elemento terrse fieri non poterat. Denique eo
ipso, quod iha duo elementa, aquse et terrse a
propriis locis immutata sunt ahqua ex parte et
aqua etiam densior, et gravior facta est : con-
sequenter inter illa necessitate naturali altera-
136 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
tio aliqua consecuta est, qxia^ quidem in eo-
dem die saltem inter partes viciniores aquse
et terrce incipere potuit. An vero in hoc eodem
die aliquee partes terrae in lapide?, saxa, rupes,
arenam, et similia commutatfe sint, vel pau-
latim actione Solis et aliis influentis coelorum,
intervenientibus aliis mutationibus, et mixtio-
nibus elemeutorum facta fuerint, incertum est,
et ad explicationem hujus operis tertii diei non
multum refert. Infra vero ahquid circa hoc
addemus.
23 Tertium dubktni a quo facla sit congre-
gatio aquarum. — Eugubini rcsponsio. — Rejici-
tur dupliciter. — Atque ex his, qua> de loco et
congregationeaquarum diximus, facile possunt
expediri alia dubia, quae hic consequenter ex-
citari solent. Est ergo tertium dubium a qua
efFicientecausahsec congregatio aquarum facta
fuerit. Fuit enim opinio Eugubini in Cosmo-
pgeia illam congregationem et separationem
aquarum non esse factam immediate a Ueo et
per potentiam ejus, sed per actionem Solis
attenuantis aquam , et excitantis terram po-
tentissima et calidissima virtute , qua tunc
vigebat. Quod si objiciatur, qnia hoc modo
non potuisset congregatio acjuarum tam brevi
tempore consummari ; respondet illud non
esse inconveniens, quia hcet in illo die fuit
congregatio aquarum inchoata , non oportuit
eodem die consummari ; unde etiam con-
cedit non totam terram eodem die , sed suc-
cessu temporis apparuisse. Sed haec sententia
multa falsa continet. Primum, ac prsecipuum
est hoc idtimum, uam repuguat Scripturse di-
centi, statim ac Deus dixit : Congregentur aquce
in locum unum, ita factum esse, et terram ap-
paruisse in eodem die, quod certe non dictum
est de particula terrce, sed de terra, quas habi-
tanda erat , et herbis et arboribus ornanda.
Secundo mera fictio est, quod actione Sohs po-
tuerit illa congregatio aquarum fieri, non so-
lum propter rationem factam, sciUcet, quod
illo modo, nec per diuturnam annorum mul-
titudinem potuisset illa congregatio aquarum
fieri ; sed etiam c[uia illa congregatio aquarum
non est facta per attenuationem, aut elevatio-
nem aquse, sed per motum localem, quem sol
eflScere non poterat.
24. Co7icavitatum terrce ad congregandas a-
quas prcecipue auctor Deiis. — Et fortasse solus
id profstHit. — Distinguenda ergo sunt duo,
quse circa aquam et terram in hoc opere facta
esse diximus. Primum fuit quasi effodere ter-
ram, et concava loca in ea facere ; et lisec pars
illius operis sine dubio facta fuit brachio divi-
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
n* omnipotentiae. Manifestum est enim, nulla
actione ccelorum, aut ventorum fieri potuisse,
Non dnbito tamen, quin ministerio Angelorum
fieri potuerit, quia naturalem potestatem ha-
bent movendi localiter corpora : actio autem
illa, ut diximus, per solam motionem localem
facta est, si per se, ac prsecise spectetur, ut ad
congregationem aquarum ordinabatur. An ve-
ro Deus in illo opere ministerio Angelorum
usus fuerit, milii incertum est, quia nec Scrip-
tura aliquid insinuat, neque apud graves auc-
tores aUquid in lioc dictum invenio. Si cui
tamen placuerit id aflirmare, nihil erit incom-
modi, tum quia in formatione corporis huma-
ni aliquod ministerium Angelos exhibuisse,
multi sentiunt, ut infra videbimus, cum tamen
opus illud et nobilius fuerit, et ad opera sex
dierum pertinuerit: tum etiam, quia simile
argumeutum sumi potest ex motibus ccelorum,
qui in eisdem diebus ministerio Angelorum
facti sunt: tum prseterea, quia ex tunc potuit
Deus uti opera Angelorum ad distinctionem,
vel ornatum corporum universi quoad ea, quae
per naturalem virtutem angelicam fieri pote-
rant. TaUs autem erat, ut dixi terrse mutatio,
quiaUcet essetmagnaj quantitatis et ponderis,
et velocissimo et quasi subitaneo motu in loca
excelsa, et per medium aquas plenum transfe-
renda esset, hoc totum non videtur uaturalem
vim motivam omnium Augelorum superare:
ergo non est incredibile factam esse Angelo-
rum ministerio. Nihilominus tamen semper
verum erit, fuisse peculiare opus omnipoten-
tite Dei, et ab ipso principaliter ut a primo
auctore naturse factum esse, quia Augelis non
est concessum immutare corpora simplicia,
cjuse sunt primaria^ partes universi pro suo
arbitrio, sed solum quantum per divinam vo-
hmtatem, et providentiam iUis conceditur ; et
ideo neque tunc potuisseut tantam mutationem
in elemento tcrrse facere, nisi illis pecuUariter
jussum fuisset. Unde si per illos facta est iUa
mutatio, iUo modo, et ex iUis locis, et in ea
quantitate^ et ad ea loca terra transposita est,
cjuee per divinam jussionem desiguata sunt:
propter quod Deus semper fuit principalis 11-
lius operis auctor, preeter concursum genera-
lem, quem etiam dare oportuit. Addo denique,
tam arduum, et difficile fuisse illud opus, ut
non sit incredibile, superasse naturalem virtu-
temmotivamcujuscumqiieangeli, etiam maxi-
mi. Fortasse enim difUcilius fuit sic transmu-
tare terram, quam movere coelum, quia coelum
in suo motu uihil resistit : terra autem multum
resistebat, praesertim si cuTumstantiae ponde-
CAP. VI. QUOMODO TERTIO DIE AQU^ IN LOCUM UNUM, ETC.
137
reiitur, quas paulo antea indicavimus. Virtus
autem motiva Angeli, etiamsi magna sit, fmi-
ta est:unde fieri potest, ut per resistentiara
mobilis superetur. et hac ratione fortasse solus
Deus sua infmita virtute illud opus perfecit^,
si virtus Angeli erat naturaliter insufficieus,
neque illam supernaturaliter confortare, aut
elevare, vel alia simili ratione ea uti oportebat.
23. Ifsa vero aquarum confluentia localis ad
cavitates, non a vento cmsata est, ut Euguli-
nus flngit. — Alia pars illius opcris fuit aquam
in illa terree loca intrudere; et hoc dicunt ali-
qui, et sentit etiam Eugubinus supra, factum
esse per aliquem ventum validum, et vehe-
mentem a Deo ad id operis excitatum. Sed hoc
dicitur sine fundamento : et preeterea non vi-
detur fieri potuisse secundum ordinatam pro-
videntiam, quia neque tunc videtur fuisse suf-
ficiens naturahs materia ventorum ad illam
mutationem aquarum sufficientium sine ma-
gna, multumque violenta totius aeris muta-
tione : neque etiam erant causse naturales,
quibus posset vel materia illa preeparari, vel
tam vehementer commoveri; unde si necessa-
ria fuisset causa creata extrinsccus impellens
aquam, potius alicui Angelo, quam veuto es-
set ille impulsus tribuendus. Vej'umtamen di-
vus Bdsiiius , in homil. 4 Exaemer. , dicit
Deum impressisse aquis peculiarem vim inter-
nara, a qua in loca illa impellerentur. Idemque
sensit Ambrosius, lib. 2 Exaemer., cap. 3.
Primum autem omniura nativa proprietas a-
qnse, et naturalis propensio ibi operata est.
Nam hcet aqua supra terrara naturaliter c[uies-
cat, si tamen inferius terra subtraliatur, natu-
raliter etiam descendit, ubicumque foramen,
aut viara procliviorem inveniat , quod non
philosophia solum, sed etiam experientia satis
monstrat. Ita ergo in illa congregatione aqua-
rum factura est, nara per effossionera terrse
subtrahebatur vicinis aquis sustentaculum, et
ideo naturahter ad inferiora loca delabi coepe-
runt: et crescente hiatu terrse acpiee proclivius
defluebant, donec omniura congregatio facta
est. Quod si fortasse, ut illa congregatio citius
consumraaretur, necessarius erat velocior rao-
tus, quara per solara aquse gravitatera natura-
lera fieri posset, ad hanc velocitatem deservire
potuit vis divinitus impressa, illa taraen natu-
ralis non esset, sed pro eo tempore addita, et
naturai non repugjians. Considerari vero etiam
potest, cum terra velocissime subtraheretur,
coiisequenter fuisse etiara necessariura velo-
cissiraum raotum aqua^ ad replendum vacunm,
et ex hac parte tctara illara velocitatem fuisse
aliqjio raodo naturalem et ab intrinseco, quam-
vis foitasse etiam hoc titulo sine pecubari ad-
jutorio, seu impulsu auctoris naturse fieri non
potaerit.
26. QuartuiJi dithium de alt^iratione alia
terra>, nempe siccatione, a quo sit facta. — Eu-
giibinus illam siccationem to^ibuit soli, sed re-
fellitur. — Eidera operi addi solet terree exsic-
catio, quee illius verbis indicatur, et a.ppareat
arida; quod notavit Arabrosius, lib. 3, Exae-
raer., cap. 4, dicens, non terram, quia potest
esse luto permixta et a^uis madida, sed aridam,
dictara esse ttt siccam, et aptam ctilturis fuisse
notetur. Cura autera sub aquis humida et lu-
tulenta, seu limosa fuisse videatur, quartum
dubium est, per quara causara tam brevi ex-
siccari potuerit. Eugubinus supra id tribuit
soli. Sed hoc impugnat Ambrosius, loco citato,
quia nondum sol creatus erat: sed iu eo Eu-
gubiuo favere potest, quod supponere videtur,
si sol creatus fuisset, ad exsiccandam terram
sufficere potuisse. Nos autera credimus solem
jara tunc fuisse creatura, et nihilominus veri-
similius opinamur, non potuisse tara brevi
tempore totam terram exsiccare. Primimi qui-
dem, quia terra non sohim apparuit, et exsic-
cata est in hoc nostro hemispha;rio (ut puta-
runt antiqui, et credibile putat Augustinus,
lib. 16, de Civitate, cap. 9), sed etiam in toto
mundo habitabili, cujus pars est etiam aliud
hemisphserium, ut experientia docuit. At vero
non potuit sol utrumque hemisphaerium exsic-
care tara brevi terapore, quia priusquara inte-
grum cursura uuius diei per utruracpie liemis-
pheerium absolveret, tota terra apparuit arida;
quia simul ac congregatio aquarura consum-
mata est, terra exsiccata est: congregatio au-
tem aquarum in quadara parte liujus diei ab-
sohita est : nam iii altera terra germinavit, ut
dicemus : ergo non potuit illa exsiccatio terree
per actionem solis ubique fieri. Imo neque in
isto bemispheerio potuit sol in tam brevi tem-
pore omnino terrara exsiccare : si verura est,
quod supponitur, terrara fuisse relictam pro-
funde raadefactara et oblimatara : nara expe-
riraento constat, non posse solem tam brevi
tempore terrara nirais lutulentara exsiccare;
quod autem Eugubinus ait, solem fuisse tuuc
ardentiorem, et ad urendum et exsiccandum;,
majori virtute praeditura, fictitium est, nam
sol incorruptibilis est, et contrariura non ha-
bet, et ideo seraper idem tam in substantia,
quam in proprietatibus, et virtute agendi per-
severavit.
27. Alii tribuunt vento urenti , qui etiawj
i38 LIB II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
impugnantur . — Alii vero addiint, misisse Deum
ventum urentem super terram ad exsiccandam
illam, quod putant in illis verbis indicatum,
fSpiritus Domini ferehatiir super aquas, et ad-
ducunt exemplum de tempore diluvii, Gen. 8,
et de exsiccatione maris rubri, Exodi 14. Sed
in superiori libro rejicimus biijusmodi sensum
illorum verborum, Sjiiritus Domini ferehatur
super aquas, quia nec spiritus ille fuit ventus,
et quamvis esset, non movebatur super terram
ad exsiccandam illam, sed super aquas ad fo-
vendas illas, nec ferebatur hoc die tertio, sed
ante omnem diem. Nec exempkim de dikivio
est accommodatum, tum quia etiam ventus
non videtur tunc excitatus ad exsiccandam
terram, sed ad nubes dissipandas, quantum ex
illis verbis colligi potest, Adduxit Deus spiri-
tum svper terram, et imminutw sunt aqiue. Tum
etiam, quia Hcet Deus spiritum iUum flasset ad
exsicoandam terram, non uno, sed multis die-
bus potuit terram exsiccare, ut ex dicto loco
Genesis constat. Exsiccatio etiam maris rubri
non est cum effectu exsiccandi universam ter-
ram compnrabilis, quia locus maris rubri bre-
vis erat et facilius, quantum ad commoditatem
transitus snfficeret, exsiccari poterat. Denique
in prsesenti loco nulla fit mentio venti , aut
spiritus, quo Deus ad exsiccandam terram usus
fuerit, et ideo sine fundamento asserendum
non est, preesertini cum vix sit credibile, po-
tuisse id tam brevi tempore per ventum fieri
sine majori miraculo.
28. Verinr causa siccationis terrw. — Et ideo
multo facilius dicitur Deum sua potentia ex-
siccasse terram, quod non tantum agendo, sed
etiam impedimenta subtrabendo, et qualitates
contrarias non conservando, id facere potuit.
Hoc enim satis erat, ut terra ipsa ad propriam
et nativam siccitatem se reduceret. Imo hnic
ahqui conjectant non fuisse tunc terram sub
aquis nimis hitulentam, et madefactam, quia
tunc erat utrumque elementum in sua paritate
et integritate : est autem probabihs philoso-
phorum sententia inter elementa sic constituta
in suis locis naturahbus non esse mutuam
alterationem, vel permixtionem in confiniiseo-
rum : quia ahas non possent in suis naturah-
bus locis conservari, sed potius progressu tem-
poris unum ahud corrumperet. Sic ergo exis-
timo fieri potuisse, ut hcet terra esset sub
aquis, nuUa pars aquse descenderet, et pene-
traret terram, quia et terra erat sufficienter
obdurata et compacta, et aqua non gravitabat,
sed quieta permanebat; et simih ratione pote-
rant iUa elexueuta ita esse disposita secundum
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
proportionem tequahtatis, ut interea mUlavel
tenuis valde fieret aheratio. Quod si ita est, fa-
ciUime fieri potuit^ ut statim, aut brevissimo
tempore terra exsiccaretur, etiam sine extrin-
seco agente per solam aquse substractionem et
per reductionem a?j intrinseco, si ea indigebat,
id est, si naturahs ejus dispositio ahqua ex
parte immutata fuerat, nam, ut dixi, hoc etiam
incertum est; et ad hoc etiam ponderantur ver-
ba iUa, congregentur aquce, et appareat arida,
nam in illis significatur, non prius apparuisse
terram, et postea fuisse aridam factam, sed
statim aridam et siccam apparuisse : nunc vero
non examinando iUam philosophicam doctii-
nam, valde probabile credimus, saltem divina
efficacitate factum esse, ut terra statim sicca
et in sua naturah dispositione apparuerit. Ita
enim verba Scripturse sonant, et nuUum hoc
est mconveniens : imo perfectioui divini operis
valde consentaneum est,
29. Curollarium ex dictisaquas omnes easque
dulces fuisse congregatas in umm locuin. —
Unde obiter coUigo cum Basiho supra univer-
sam aquam fuisse in loco praeparato congrega-
tam, et omnino, ac omni ex parte, a terra,
qu£e apparet, fuisse separatam. Nam Scriptura
indefinite dicit, cougregentur aqurp, in quo mo-
do loquendi omnes aquas includit, et nuUam
excipere permittit. Preesertim cum addat, duce
suh ccelo sunt, nam omnes aquse existentes in
terra,vel proxime supra terram, sub coelo sunt :
ergo omnes iUaj in loco maris sunt cougregatae,
et ideo non recte aliqui, ut supra referebam,
inter aquas dulces et falsas distinguunt, dicen-
tes sohim aquas falsas congregatas esse in lo-
cum pecuharem, rehctis aquis dulcibus in aliis
terrae locis. Nam haec distinctio imprimis re-
pugnat verbis Scripturffi, ut ponderavimus, et
deinde non potest accommodari, nam omnes
aquaj ante hanc congregationem dulces erant,
id est, sine sapore, ut naturahs dispositio aquee
postulat : ergo potius dulces congregatae fue-
runt : postea vero distinctio iUa fieri potuit,
non omnes partes aquee sahendo, quod an ita
factum sit nou satis coustat, quomodo autem
fieri potuerit statim dicam , nunc solum assero
nuUam aquam intra terram quasi iUi admix-
tam rehctam fuisse. Excipit tameu Pererius
humorem aqueum, nam ilhim censet non fuisse
a terra separatum,quia illo vehiti ghitine com-
pacta terra cousistit, et sine iUo iu miuutissi
mum pvUverem dissoh^eretur. Hoc tameu, ut
verum fatear, uon satis iuteUigo, nam si hu-
mor iUe aqueus est ahqua substantia corporea,
tuuc iu hoc orbe terraj uuUa erat prceter
CAP. VI. QUOMODO TERTIO DIE AQU.^ IN LOCUM UNUM, ETC.
139
elemeutiim aqiise et terree : ergo ille liumor
esset vera aqua, atque ita non omnis aqua
fuisset a terra sejuncta,. Si vero ille humor non
est substantia, erit aliqua humiditas, quae est
dispositio contraria naturali conditioni terraj :
ut simplex elemeutum est. Quapropter non
credo indigere elementum terrse extrinseco
humore aqneo, ut in se compactum, et in suis
partibus integrum, et continuum subsistat.
Nullam enim ratiouem hujus necessitatis inve-
nio, nec video, cur substantia terrse pura non
possit ita consistere, sicut csetera elementem
pura, et integra conservantnr.
30. Qitmto suhoritur duhium contra prcece-
dens corollariiim militans.—Responsio altera
ex Basilio. — Vide Conimhricenses in lihros
Meteororum, tract. ^,c. 2, etPereiram, Gen. 1.
— Ad confirmationem. — Hic tamen oritur ex
dictis ultimum dubium^ quo sensu dictum fue-
rit, aquas fuisse congregatas in unum loeum,
cum videamus nunc in phira loca^ imo et in
plura maria esse divisas, nimirum, Oceanum,
Mediterraneum , Rubrum^ Arabicum, Persi-
cum, Caspium : preeter quge sunt etiam multa
flumina, stagna, pakides, etc. Queeomnia non
est verisimile postea fuisse divisa, sed a prin-
eipio ita fuisse aquas congregatas : non ergo
in unum, sed in pUn^a loca congregatai sunt.
Et augetur difficultas, quia non est verisimile,
totam aquam universi hoc die salsam fuisse
effectam, id enim nonfuissetterrseproficuum :
ergo necessarium fuit pkira esse aquarum
loca, quia in eodem non potuissent aqua salsa,
dulcis simul existere. Responderi potest pri-
mo, non esse necessarium, illam loci unita-
tem respectu omnium aquarum intelkgere,
sed tantum respectu terrae, ita ut perinde dic-
tum sit, in locum unum, ac si diceretur, in lo-
cum separatum, ita ut ampHus terram uon.
operiret. Quod fieri optime potuit, congre-
gando aquas in varia loca partiaka, quae ad
prsedictum linem unus integer locus dici pos-
sunt, quamvis non sit continuus. Addit vero
Basikus, estque valde probabile, locum ikum
vere et proprie fuisse unum, cujus principale
corpus est Oceanus, ejus vero partes minus
principales sunt csetera aquarum loca^ quse
non sunt omnino divisa, sed per externas vias,
vel internos meatus terree iki conjunguntur.
Nam csetera maria iki continuantur manifeste,
prseter Gaspivim, de quo inter auctores con-
troversia est, an cum Ooeano continuetur,
quam hic disputare non est necesse, quia kcet
exterior continuatio ikius cum Oceano nuka
sitj verisimikus est per plura Ilumina, qua^ ia
ikud confliumt , habere communicationem
cum iko per varias vias subterraneas. Cujus
indicium esse potest, quod cum magna qua-
tuor flumina in ilkid mare continuo ingre-
diantur, illud nunquam redundat. Unde con-
jectare possumus ika ihimiiia per akas vias
subterraneas exire, et in locum, unde egressa
sunt, reverti, sicutdefluminibus universakter
dixit Sapiens Eccl. 1, ex quo loeo etiam coki-
gimus, omnes aquas continue currentes, quse
vivse dicuntur , communicationem et conti-
nuationem inter se, vel cum mari Oceano ka-
bere ad eum modum, quo sanguis in corpore,
kcet in hepate principalem sedem liabeat^ per
venas corporis diffunditur et continuatur.
Atque hac etiam ratione, kcet aquai dicantur
congregatae fuisse in locum unum, niliilomi-
nus statim in plurali dicitur, congregationesque
aquaruni appelhwit maria, ut iudicavit Am-
brosius, 1. 3 Exaemeron, c. 5. Possunt enim
ika loca, et plura maria vocari propter magnam
distinctionem, et unus locus propter aliquam
continuationem. Et ita etiam facile solvitur
confirmatio, quia verisimile est, etiam loca
fluminum, praisertim principalium, in hoc
ipso die facta fuisse, et in eis, etfortasse in
ahquibus paludibus, vel stagnis, quee ab ilks
conficiuntur, et in quibus aqua continue per
ingressum, et egressum fluit, aquas dulces per-
mansisse, quia kcetiu principio, et fine cum
aqua salsa continuetur, in locis akquantulum
a mare distantibus dulcis existit, ut experi-
mento etiam comprobatur.
CAPUT VII.
QUOMODO HERBA VIRENS, ET C^TERA VEGETABILIA
HOC DIE rUERINT PRODUGTA.
1. Prima et pra^cipua qucestio tacta a D.
Thoma. — Qiiid respondeat A^cgusthms. — jE^Jus
prohatio prima. — Prohatio secunda. — Tertia.
— Hoc est aliud kujus diei tertii opus, quod
his verbis Gen. 1, discribitur, Vidit Deus,
quod esset honum., et ait, Germinet terra lierham
virentem, etc. Circa quee verba, et totam hu-
juspartis narrationem iiuka fere occurrit nova
qusestio gravis : et ideo per brevia dubia rem
totam expediemus. Praecipua enim difficultas
hic est, quam attingit D. Thomas, 1 p., q. 69,
a. 2, an li£ec productio plantarum lioc die
facta intekigenda sit de productione ipsarum
in proprio esse actuali , et formak (ut sic
rem explicem) vel de productione tantum in
semine,etin poteutia. Nam divus Augusti-
nus, kb. 5 Geues. adkt., cap. 4 et 5. et kb. 8,
140 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
c. 3, posteriorem partem tradit, dicens terram
in lioc die accepisse virtiitem germinandi om-
nia vegetabilia quasi concepto omnium illo-
rum semine, non tameu statim vegetabilia
omnia produxissc. Quod primo suadet verbis
illis capitis secundi. In die, quo fecit Deus cce-
lum et terrarii, et omne virgultim agri, prius-
quam germinaret. Quomodo enim potuerunt
virgulta fieri, antequam terra germinaret, nisi
quia causaliter prius, et quasi in radice, seu
in semine facta sunt, et postea in actu pro-
ducta ? Secundo confirmari potest, quia ver-
bum illud germinet terra, oplime exponitur
potestative ut sic dicam, id est, accipiat terra
vim germinandi. Sicut in eodem capite diei-
tur : Crescite, et muUiplicamini. Tertio potest
confirmari, quia actualis productio vegetabi-
lium non tam ad opus creationis^ quam ad
opus propagationis pertinet, quod postea fac-
tum est, et lianc sententiam sequitur Euclie-
rius, 1. I , Gen., c. 11, illi favent Glossa interli.,
Hugo et Lyranus verbum gcrminet dicto mo-
do expouunt.
2. Communis et verior aliorum Patrurn res-
ponsio. — Niliilominus contraria sententia te-
nenda est, scilicet, produxisse Deum lioc die
herbam, arbores, et alia vegetabilia actu iu
propria specie et uatura. Heec est commuuis
sententia Patrum, Basilii, homil. 5, Exaem.,
Ambrosii , hb. 3, Exaem., cap. 8, 11 et 16,
Chrysostomi , liom. 5, in Gen., Damasceni ,
hb. 2, de Fide, cap. 10, Tlieodoreti, CyrilU,
Bedse, Glossse ordinariee, et aliorum, in Gen.
Et idem sentit divus Tliomas supra, solvens
argumenta Augustini , quamvis propter reve-
rentiam ejus quasi problematicae semper pro-
cedat. Deuique idem seutiuut omnes, qui in
his operibus veram successionem, et tempora-
lem distinctionem agnoscaut. Nam Augustinus
in eam sententiam inductus est , quia omnia
istorum dierum opera iu eodem puncto crea-
tionis simul credidit fuisse facta, alioqui vero
inter primam creationem et actualem mixto-
rum productionem temporis successionem in-
tercessisse negare non potuit : et ideo iu hoc
die tautum in virtute , et in semine plantas
fuisse productas dicere compulsus est. Qua-
propter, ablato priori fuudameuto, et posita
in his diebus vera ac temporali successioue ,
ut ahi Patres tradiderunt, et nos defendimus,
illa expositio Augustiui necessaria nou est.
Et prffiterea si discursus ille solidus est, idem
dicendum esset de productione piscium, et
volatihum in quinto die, et aliorum auima-
hum iu die sexto, quia omnia hcec auimantia
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
sunt mixta, et ideo in seipsis nou fueruut facta
iu primo instanti : ergo necessarium erit di-
cere in iUis quinto et sexto diebus solum iu
virtute, seu in semine esse facta. Hoc autem
nullo modo dici potest. Primo, quia mauifeste
repugnat verbis Scripturee , nam primo dicit :
Creavitqice Deus cete grandia, et omneni aui-
onam viventem et omne volatile , etc. Quse ver-
ba per se suut satis expressa, evidentius tamen
declarautur, quia statim rebus sic productis,
henedixit Deus, dicens, Crescite, et muUiplica-
mini. Quee verba manifeste supponuut fuisse
jam producta animaha, quai possent sibi si-
miha generare. Et eodem modo induci pos-
sunt verba sextee diei , iu quibus evidentissi-
mume.st, quod dicitur,^;! creavH Deus hominem.
Accedit preeterea speciahs ratio in animalibus,
quia non possunt iu semiue produci , quia se-
men debet esse decisum ab ipso auimah, ne-
que naturahter potest extra ipsum animal con-
servari, aut operationem suam efBcere, et
ideo necessarium fuit, species singulas eorum
immediate ab auctore naturse in aliquo, vel
aliquibus iudividuis primo fieri.
3. Precedens discursus applicatur ad vegeta-
lilia. — Hiuc ergo eamdem argumentaudi ra-
tiouem ad plantas couvertimus. Primo quidem,
quia nou sohim dictum est, germinet terra,
sed etiam additum est , et factum est ita.
Quid autem fiierit factum declaratur, cum
sub(htur : Et protulit terra herlam virentem,
et facientem scmen juxta genus suum, lignurn-
que faciens fructum , et hahens unumquodque
scmen secundum speciem suam. Ubi imprimis
non video, quomodo possit verbum ihud, pro-
tulit terra, de prodactione in semiue verificari.
Quia terra si prius liabuit semeu, quam plau-
tam, nou protulit ipsa semeu, sed potius a Deo
recepit ; ergo si protuht herbam, ut Scriptura
dicit, oportet, quod herbam in actu, nou iu se-
mine , seu virtute produxerit. Accedit , quod
Sriptura statim declarat, qualis iha herba fue-
rit, scilicet, herba virens, et faciens semen, et li-
gnum faciens fructum, et halens sementem, ubi
distiugueudo lierbam et lignum a semeute,
manifeste declaratur , uon produxisse terram
herbam in semine, vel hguum in semente, sed
potius produxisse herbam, vel hgnum : a qui-
bus semina similium rerum procedunt. Prae-
terea ahera ratio de auimahbus facta potest de
plautis, seu vegetabihus cum proportioue fieri:
nam lisec etiam non fiunt sine proprio semine,
prfflsertim illa, quee perfectiora sunt : imo iu
ahquibus frugibus terrse fructus, et semeu idem
suut; ergo nou potuerunt prius in semine.
CAP. VII. QUOMODO HERBA VIRENS
qnam in fructu fieri, ut in tritico, et similibus
videre licet. Ergo illa non potuerunt tieri in
primo instanti creationis in virtute;, seu in se-
mine magis quam in actu, cum utroque modo
smt ejusdem naturee. Ergo facta sunt lioc ter-
tio die, non ut semina, sed ut fructus, vel sal-
tem in herba, sicut ad litteram narrantur
facta. In lignis autera, seu arboribus, licet se-
men soleat a fructu distingui : etiam ipsum se-
men est quoddam mixtum cpiod non magis
potuit in principio creari, quam caetera mixta:
post instans autem creationis potius dicendum
est, talia semina facta esse ex ipsis lignis, et
arboribiis, ut Scriptura sonat, quam e conver-
so. Quod si fortasse quis dicat , per virtutem
illam seu potentiam non intelligere Augusti-
num hujusmodi semina plantarum, sed aliam
peculiarem virtutem terras ad germinandum
inditam : hoc eadem facilitate, qua dictum
fuerit, rejiciendum est, quia neque in Scriptu-
ra habet fundamentum, neque ipse Augustinus
hoc declarat, neque secundum naturas rerimi
explicari potest, c[ualis illa virtus sit : opera
autem miraculosa, vel extraordinaria absque
necessitate, vel sufficienti testimonio audienda
non sunt; et hoc magis respondendo ad argu-
menta prioris sententise confirmabitur.
4. Ad priniam probationem in n. 1. — Ad se-
cundam. — Ad tertiam. — Primum testimo-
nium ex Gen. 2 , in superioribus explicatum
est. Non enim dicitur Deus fecisse omne vir-
gultum agri antequam oriretur in terra, vel
prochixisse herbam antequam terra germina-
ret, quia fecit illa in virtute, priusquam in
actu : sed quia ipse sohis illa produxit quasi
per raodum primge creationis, priusquam ua-
turah, et ordinario modo possent ab ipsa terra
produci. Quani expositionem ex contextu ipso,
et verbis sequentibus confirmavimus, et illam
tradit D. Thomas, estque communis, et satis
plana. Ad secundum ex verbo germinet terra,
respondetur imprimis, si verbum iUud sohim,
et sine majori declaratione fuisset positum,
tolerabilem futuram fuisse expositionera illara:
tamen ex verbis adjunctis manifeste constare
Deum non tantum dedisse terrse virtutem ger-
minandi, sed etiara illam statim germinare
fecisse , vel ipsum virtute sua herbara et plan-
tas in ea produxisse. Unde addi etiara potest
dedisse quidem Deum terrse in hac die virtntem
germinandi in perpetunm per continnara ge-
nerationura successionera , et in lioc etiara
verbo germinet significatnm fuisse ; nihilomi-
nus tamen hanc virtutem datam esse terra^,
IJroducendo in illa primas plantas, arbores.
, ET C^TERA VEGETABILIA, ETC. 141
etc.,a qnibns semina procederent, qnibus pos-
tea posset terra foecunda fieri ad simiha ger-
minandum. Qnod etiara in ipsis verbis indicari
videtur, cum exphcatur , produxisse terram
herham facientem semen , et lignmi lialens se-
mcntem, nmmquodgiie secundum speciem suam.
Ad teitium respondet optime D. Tiiomas, opus
hoc, prout in hoc die factura est, non ad opus
propagationis pertinuisse , quia non est ex
pra?jacto semine ordinario generationis modo
factura, sed ad primam constitntionem uni-
versi, quatenus ab auctore totius natnrse non
sohmi quoad corpora simpUcia , sed etiam
qnoad mixta praicipua (ut ita dicam) in uni-
verso per se intenta, immediate productum
est. Et speciaUter pertinuit ad opus ornatus
respectu terrse , nam cum in principio inanis
esset et vacua , atque etiam invisibilis et oper-
ta aquis , remotione aquarnm visibilis facta
est, saltem cpioad remotionem impedimenti ;
ne autem esset vacua et inanis , herbis et ar-
boribus statim ornata est. Atque hoc confir-
mari potest, ex cap. 2 Genesis , ubi dicitur
quod in his sex diebus perfecti sunt cceli , et
omnis ornatus eorum. Nemo autem negare
potest , quin plantse et herbce actu prodnctee,
et radicatce in tcrra ad magnum ejus ornatum
pertineant, quem sola semina, aut poteutia
producendi illa non conferunt,
5. Cur Deus post segregationem aquarum
statim produxit vegetahilia. — Et hinc obiter
colhgitur ratio, ob quam Deus in hac ipsa die,
post congregationem, sea segregatiouem aqua-
rum statim plantas produxit, nimirum, utter-
rara, ne turpis (nt sic dicam) seu incomposita
appareret, statim herbis, ac floribus vestiret.
Accedit, quod si Dens statim vegetabilia non
produceret, etiamsi illorum serainibiis terram
repleret, non potuisset, nisi longo tempore
plantarura productio, prsesertira arborum et
fructuum fieri : non decebat autem terram,
qnse de se informe quoddam elementum est :
multo tempore in ea dispositione raanere.
Ahunde vero, qui paulo post Deus animaha
terrestria producturus erat, cibum etiam ihis
prffiparare vohiit, et ideo oportnne statim in
hoc die herbara, et cseteras plantas, seu arbo-
res produxit.
6. Secunda qucestio i7i lioc ipso capite. —
Eugulini responsio refellitur. — Secnndo au-
tem qnseri hoc loco solet, an solus Deus sua
virtute hoc opus fecerit, vel mediante ahqna
cansa secnnda. Ubi non est dnbinm de mate-
riah causa, nam certum est, ex terra haec
omnia produxisse, ac subinde in genere causse
i 42 LTB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
materialis terram, seu ejns materiam conciir-
risse, quod ad minimum verba" Scripturee sta-
tim tractanda convincunt. Propria ergo in-
terrogatio est de causa efiiciente. Et quidem
de Angelis pro certo supponitur in lioc opere
nullam efficientiam, etiam remotam liabuisse,
quia ad hunc efFectum nullus preevius motus
localis necessarius erat, quem solum Angeli
possunt efficere. De corporalibus item causis
manifestum est, non potuisse ad illud opus ef-
fective concurrere virtute naturali, quia subito
factum est, et per universam terram. Solus
Eugabinus in Cosmopseia finxit Deum in pri-
mis duobus diebus, simul cum priori actione
bujus tertii diei, ita elementum terrse prsepa-
rasse, ut naturaliter secuta fuerit heec plan-
tarum productio, utique virtute Solis, et alia-
rum causarumuniversalium. Verumtamenhaec
sententia non sohim est omnibus Patribus et
theologis contraria, sed etiam est per se incre-
dibihs, et prorsus vohmtaria, quia in terra
nulla prffiparatio prsecedere potuit, antequam
remotis aquis appareret : nam Hcet fortasse
aUquantuhim Inunefacta rehnqui, iha non erat
dispositio sufficiens, nec sol, etiamsi in terra
dispositio prsecederet, posset virtute naturali
subito, seu brevissimo tempore talem, ac tan-
tam plantarum productionem efficere.
7. Cajetani et Burgensis responsio et fan-
damentum. — Verior responsio. — Ad fmida-
mentuni Cajetani et Bitrgensis. — De sola ergo
terra est ahqua controversia. Nam Cajetanus
et Burgensis affirmant terram faisse proxi-
mam causam efficientem hujus operis : fun-
dantur in verbis Genesis: Protutit tcrra lierlam
mrentem., etc, namverbum protulit efficien-
tiam significat ; nihilominus contraria senten-
tia est magis recepta, quod sohisDeus tanquam
principale, proximum, ac totale principium
efficiens ex terra tanquam ex materiah causa
plantas produxerit. Hsec sententia sumitur ex
Basiho, Ambrosio,Chrysostomo, in Genes., ubi
etiam Lyranus, Abulensis, Pereira, Ascanius,
et ahi iham defendunt, et favet D Thomas,
4 p,, q. 71, art. imic, ad 1, ubi de animahbus
loquitur, videtur autem esse eadem ratio de
vegetabihbus, et hsec sententia est magis phi-
losopliica, et rationi conformis, cui magis in-
hoerendum est, quando Scriptura non cogit.
Ratio autem est, quia credendum non est ter-
ram fuisse supernaturahter elevatam ad effi-
ciendum per modum divini instrumenti, quia
(ut ssepe diximus) hoec opera miraculosa et su-
peruaturaha non suut per se ad primam na-
turse institutionem accommodata : et ideo siue
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
revelatione fingenda non sunt. Ncque etiara
potuit terra naturali virtute dictam efficicn-
tiam habere, quia neque ipsa per se habet liu-
jusmodi virtutem naturalem, neque etiam ha-
bebat semina rerum, in quibus hoec virtus esse
solet. Prseterquam quod, hcet illa liaberet,
etiam ipsa semina non possent tam brevi tem-
pore, et qua.si in momento hujusmodi effectus
naturahter producere. Prteterea possumus in
hoc modo philosophicam rationem efficere,
quia iha pars terrse, ex qua unaquaeque planta
generata est, non poterat effective concurrere
ad illius productionem, quia ex illa secuta
est ejusdem terrse productio, et non poterat
ipsamet suam corruptionem efficere. Neque
etiam una pars terrce potuit ex aha parte ejus-
dem terree plantam producere, cum essent si-
miles non tantum in forma substantiah, sed
etiam in dispositionibus. Sohisergo Deus auc-
tor ihius operis fuit tanquam naturse auctor
et institutor. Neque obstant citata verba Ge-
nesis 1 , nam exphcanda sunt per aha capi-
tis 2 : Fecit Dominus ccelum et terram, et omne
tirgultum agri, etc, et clarius iufra : Pro-
duxitque Dominus Deus de humo omne lignuvi,
etc; ergocum prius dictum est, germinet terra
vel protulit terra, in suo genere intehigendum
est, et speciahter significatum est, DEUM pro-
duxisse plantas non ex nihilo, sed ex ipsa terra,
sicut etiam nunc dicitur producereterra, quam-
vis ipsa nou faciat, sed semen, quod est in
ipsa, vel etiam Sol, et ahae similes causse.
8. Tertia quwstin. — Quce species tegetabiles
sint productce Jiac die tertia. — Quot earum indi-
vidua, et quihis inregionihus, incertum. — Ter-
tia qusestiuucula est, in quanta varietate, seu
specierum muhitudine fuerint vegetabiha si-
mul hoc die producta. lu qua dubitatioue om-
nes conveniunt, tunc fuisse productas omnes
species arborum, segetum et olerum perfecto-
rum, qua^ et ad perfectionem universi, et ad
usum hominum, vel etiam ad cibum juraento-
rura necessaria sunt. Nam ista ab auctore na-
turse per se intenta fuerunt, et ad dictos fines
ordiuata. Item quia nou fiunt, nisi per propa-
gationera et serainationem ; nec semina eorura
possunt naturahter decicii, nisi ab ahquibus
individuis tahum specierum : et ideo oportuit
omnes species primo produci in ahquo, vel
ahquibus individuis. Ergo omnia simul in eo
die faeta sunt, quia post primam mundi crea-
tionem, distinctionera et ornatum Deus nou
produxit immediate, et tanquam naturse arti-
fex novas rerura species, sed sohim quautum
ex primis tunc productis derivari potuerunt.
CAP. VII. QUOMODO IIERBA VIRENS
Qnot vero indivickia Deus in unaquaque ista-
rum specierum produxerit, incertum nostris
est. Jam an omnes istse species in omnibns
regionibus et provinciis nniversi produxerit,
etiam est incognitum. Quantum vero expe-
rientia docet, verisimile est, non omnes vege-
tabilium species ubique esse productas, sed
quasdam in hoc hemisphserio, et alias in alio^
et simili modo in variis utriusque regionibus
juxta sapientissimam Dei distributionem pro-
ductas fuisse, quia Deus optime novit varia
terrarum climata, et siderum influentias, ac
regionum dispositiones, his vel ilHs fructibus
terrai magis accommodatas. Si vero aUquse.
sunt plantse, quoe ubique facile conservari, aut
propagari possunt, fortasse illa; in omnibus re-
gionibus, vel saltem in nimis distantibus, acl
quas non poterant facile ex aliis transferri,
simul productas fuisse, credibihus est.
9. De vegetaMlilms noxiis sensit olim Aii-
gustinus producta fuisse post peccatimi. — At
vero de quibusdam plantis, aut venenosis et
nocivis, aut noxiis humano corpori, dubitari
solet, an fuerint hoc die productge. Et ratio
dubitandi est, quia ista non videntur intro-
ducta in mundo, nisi propter peccatum homi-
nis, videntur enim effectus ilUus maledictionis
Dei, Genes. 3: Qiiia comedisti de ligno, de quo
prceceperam. tibi, ne comederes, maUdicta terra
in opere tuo, in laborilus comedes ex ea c^tnctis
dielus vitcB tuce, spinas et trilmlos germinalit
tiU. Ergo si homo non peceasset, terra tribulos
et spinas non germinaret, et a fortiori, nec
ahas herbas magis nocivas et venenosas. Pro-
pter quod argumentum videtur ita sensisse
Augnstinns, Hbro primo de Genesi, contra Ma-
nicheeos, capite 1 3, ubi verba illa Geuesis: 6^» r-
minet terra lierbam. mrentem, ipse legit, herham
pahuli, et subjungit objectionem Manichseo-
rum : Si Deus jussit nasci de terra herbam. pa-
buli, et lignum fructiferum, quis jussit nasci
tantas herbas, vel spinosas, vel venenosas, vel
infructiferas? Et respondet, ante peccatum
hominis non esse scriptum, quod terra aliud
protulerit, post peccatum autem ortse sunt
spinse, et aha propter peccatum, et ad hoc
inducit prsedicta verba Genesis. Et in eadem
sententia saltem quoad spinas et tribulos sunt
Basihus, homil. 5, Ambrosius, Hb. 3, cap. 9 et
H, Becla et Rabanus, in Genes., Damasceiius,
hb. '1, de Fide, cap. 10, cum tanta exaggera-
tione, ut dicant, etiam rosam futuram fuisse
siue spinis, si homo non peccasset. Quod etiam
sentit Ahcuinus, quaest. 78, in Genes. Et potest
tandem hoc confirmari, quia productis a Deo
, ET C.^TERA VEGETATILIA, ETC. 143
plantis, additur: Etvidit Deus, quod esset bo-
mi.in. 'Ergo signum est solum produxisse herbas
proficuas, non vero noxias, ct (ut ita dicam)
pcBnales.
10. Oppositum verius. — Idproboiur quoad
vegetabilifms venenosa. — Niliilominus contra-
riam sententiam docet D. Thomas, quantum ad
spinas, et tribulos, 1 part., q. 69, a. 2, ad 2,
et 2, 2, q. 164, art. 2, ad 1 , et fuit sententia
Augustini 3, Genes. ad htter., cap. 18, ubi, et
dicta in priori loco retractat, et locum Genesis
ahter exponit, ut statim dicam. Et quo ad al-
teram partem de herbis noxiis consentiunt
Ambrosius, Basihns, et ahi in pra?cedenti § al-
legati. Et hajc etiam est communior sententia
expositorum inGenesi ettheologorum. Etqui-
dem, quoad herbas noxias, seuvenenosas non
videtur dubitandum , quia istse sunt in suis
speciebus perfectse, et ideo per se pertinent ad
perfectionem universi. Deinde quoniam Hcet
ad quosdam effectus sint noxiaa, ad alios sunt
utiles et medicinales , prsesertim cum ahis
mixtfe, et bene temperatse : aliquse etiam ex
his herbis aliquibus animalibus in pabuhim
deserviunt. Denicpie si liujusmodi plautse non
fuissent ante peccatum hominis productEe,
oportuisset postea ab auctore naturse denuo
creari, saltem illo lato modo, quo ahas rerum
species in istis sex diebus procreavit, quod
est contra supra dicta, et contra illud Gen. 1,
in fine : Vidit Deus cuncta, quce fecerat, et
erant valde bona, id est, omni ex parte perfecta
et consummata, et ideo subditur, in principio
capitis secundi : Perfecti sunt cceli et terra, et
omnis ornatus eorum : complevitque Deus die
septimo opus suum, quod fecerat, et requievit
die septiw-o ab universo opere quod patrarat.
Ex quibus omnes colhgunt nullas rerum spe-
cies Deum postea per se creasse. Nec vero ad
istarum rerum productionem necessaria erat
occasio peccati, tum quia, hcet homo pecca-
turus non fuisset, hujusmodi herba'. illi non
nocerent, sicut neque ignis illi posset nocere,
quia modo suo immortalis et impassibdis es-
set, uticjue passione noxia, aut corrumpente.
Postquam autem lapsus hominis erat futurus,
Deus preescius futuri peccati potuit has herbas
anteaproducere, non in pcEiiam, sed in medi-
cinam, vel alias utilitates hominis per pecca-
tum facti mortalis.
11. Item quoad spinas et tribulos. — Unde
etiam de spinis et tribulis verissimum censeo
non fuisse producta solum in poeuam peccati,
et futura fuisse, etiamsi homo uon peccasset.
Quod recte ostendit Augustinus in posteriori
UA L!B. I. DE SINGULORUM SEX DIERUM
lot'0, qnia etiam ista omnia liabent suas ntili-
tates^ \el notas, vel occultas, et aliquibns ani-
malibus lioec in cibum convenientem esse so-
lent. Deinde esthoc multo eviclentiusde spinis
rosarum, et aliarum arborum, et fructuum
perfectorum. Nam illte spin» pungentes, quas
habent, connaturales illis sunt, et a natura
datse quasi in munimentum et defensionem :
ergo non magis habent originem a peccato,
quam ipsaj rosse, vel similes plantee ; imo esset
miraculum, hujusmodi flores vel fructus sine
his naturalibus ornamentis nasci. Denique
alise etiam spina",, et tribuli, licet nascerentur
homine non peccante, illum non affligerent,
nec aliquo dolore afficerent: cur ergo propter
alios fmes non fierent, aut fieri sinerentur. An
verohujusmodi herbaj sint factse lioc die tan-
tum in potentia, vel etiam in actu, magis dubi-
tari potest. Distinctione tamen utendum vide-
tur : nam vel istse sunt plantaj, quse ex pro-
prio semine generantur, vel tantum fnmt ex
quadam putredine terra?, aut aquarum, vel
aliquorum mixtorum, ut experientia comper-
tum est. Quse sunt prioris generis credendum
est fuisse factas hoc die non in virtute tantum,
sed in actu,propter rationes suprafactas, quse
in omnibus hujusmodi plantis universaliter
procedunt, etiamsi minus perfectffi, vel mi-
nus necessarise, aut fructuosoe sint. De poste-
rioribus vero non est necesse , ut fuerint in
actu producta;, sed in potentia, passiva qui-
dem terree, et aquse, activa autem Solis, et
aliorum astrorum. Quia hnjusmodi Iicrbae non
sunt quasi per se intentee ad ornatum, vel
commoditatem universi, sed quasi per accidens
ex concursu plurium causarum universalium
sequuntur: et idco non oportuit, ut Deus a
principio sua sola virtute hsec faceret : nam
primario, et ex se non ad corruptionem, sed
ad perfectionem conferendam operabatur. Fuit
tamen consentaneum providentiee Dei sinere,
liaic fieri concnrrendo cum causis secundis,
quia lioc ad munus universalis causse pertinet.
Ita notavit Tornielus, in 1 tom., die 3, n. 10,
ubi plura alia inducit exempla hujusmodi
plantarum. Et qnamvis spinas et tribulos non
numeret, ad hoc tamen genus pertinere vi-
dentur : et ideo verisimile est, ante peccatum
primi hominis actu non extitisse, non quia
sine peccato futura non essent, sed quia non
prwcessit tempus sufficiens, ut ex terra, per
efficientiam Solis et stellarum procrearentnr.
Nihilominus tamen discursu temporis produ-
cendee essent, etiamsi peccatnm non fuisset.
Qnia etiamsi essent, nullum nocumentum,, vel
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
poenam inferrent hominibus, et alias utilitates
habere potuissent, et lex generalis obscrvare-
tur, qua Deus ita administrat omnia, quw
creavil, ut etiam ipsaproprios exercere, etagere
motus sinat. Quee est Augustini sententia ,
lib. 7, de Civit., c. 30.
12. Ad locim Genesi adductum n. 9, pro
contraria parte. — Ad Basiliwn et Amirosiur/i
ihid. — Ad confirmationem ilid. — Neque contra
hoc obstant verba Genes. 3. Primo, quia, ut
notant Augustinus, et D. Thomas ibi non di-
citur absolute de terra, spinas, et tribulos ger-
minahit, sed additur, germinabit tihi : nam si
homo non peccasset, produceret quidem terra
spinas et tribulos, sed illa in poenam, vel in-
commoditatem hominis non redundarent, ut
in sequenti dubio magis declarabitur. Post
peccatum autem hsec ceduut in hominis poe-
nam, quod significatum est per illud additum,
germinahit tihi, hoc est, in poenatn delicti tui.
Et ita est limitanda sententia Basilii et Am-
brosii de spinis rosse, scilicet, quod sine pecca-
to non inferrent homini, vel minimam Isesio-
nem , quia ita erat corpore et animo perfecte
dispositus, ut facile posset etiam utendo hujns-
modi rebus, omnem ab eis incommoditatem
cavere: non vero quod simpliciter tales spinse
non essent. Quod si amplius illorum Patrum
verba significant, eorum sententiam non se-
quimur. Sicut etiam Augnstinus quam prius
tenuerat, postea non probavit. Uude ad con-
firmationem respondetur, illa verba, et vidit
Deus quod esset honum, in omnes plantas etiam
venenosas, vel incommorlitates aliquas aS^e-
rentes, convenire, quia omnes habent perfec-
tionem, quam ex natura sua postulant. Maxi-
meque lioc locum habet in illis. quas Deus per
se, et actu produxit, quia omnes fuerunt ac-
commodatee ad finem a Deo intentum, et om-
nes habent aliquem usumutilem, ut diximus.
Et late proseqnitur Augustinus, lib. 1, de Gen.,
contr. Manich., cap. 16. Ac denique omnes
secundum genus suum semen proferunt, et
ideo supra dictis verbis Geuesis sine dubio
comprehenduntur.
13. Quarta qucestio an ut Paradisus terres-
tris plantatus lioc tertio die. — Quarta interro-
gatio est, utrum Paradisus terrestris fuerit
hoc die productus, seu plantatus, et sub gene-
ralibus verbis, germiiiet terra,et protnlit terra,
fuerit comprehensus, licet in specie declara-
tus non fuerit. Et ratio dubitandi esse potest,
quia si opus tam insigne faisset hoc diefactnm,
verisimile cst, fuisse in specie narrandum:
ergo e contrario ex Moysi taciturnitate conjec-
CAP. VII. QUOMODO HERBA VIRENS ET C.CTERA VEGETABILIA, ETC.
Uo
turiL fit non fuisse Paradisum hoc die factum.
In contrarium vero (^st, quia statim in cap. 2,
dicitnr : Plantaverat autem Dominus Deus Pa-
radisim volwplatis a principio in qiio posuit
hominem, quem formaverat. Ex quibus verbis
aperte colligitur Paradisum fuisse intra hos
sex dies factum : tnm quia hoc ad minimum
significat illa particulaap-iiiidyjio.tnm etiam,
quia cnm homo creatusfuit, jam Dens Paradi-
sum plantaverat, nt in eisdem verbis aperte
continetur :homoautem creatus fuit sexto die :
ergo ante ilhimfuit factusParadisus. Sed nidla
est ratio cogitaudi fuisse plantatnm in die
quarto, vel quinto : ergo in tertio plantatns
est. Atqne hsec posterior pars commnnis est,
et argumento facto sufficienter probari vide-
tur. Conjectnra vero in contrarium nulhns
momenti est, ahoqui etiam probaret, in nullo
sex diernm factnm esse Paradisum, quia in
nullo speciahs ejus mentio fit. Non fuit igitnr
hoc necessarium, quia illud opus ad univer-
salem mnndi fabricam,ntsic dicam, non spec-
tabat, sed speciahter ad statum hominis, et
ideo pecnharis ejus mentio in commodiorem
locum reservata est : satis([ne fuit particulare
ihud opus in generah plantatione nniversi, ut
sic dicam, comprehendere.
14. Conclioclitnrparadisum intertlo diefuisse
plantatmn. — Nec designari potest ahud tem-
pus magis opportunum. Nam sicut hoc die
omnes ahas terrse partes Deus apte disposuit,
ad eas plantas prodncendas, quas in unoquoque
loco facere decreverat; ita etiam parteni iham
terrai, in qna Paradisnm plautare volebat, si-
mul pecnhari modo disposuit, et foecundavit;
et simihter unico iho verbo germiiiet, ilh parti
terree, sicut coeteris omnibus juxta uninscu-
jusque proportionem imperavit. Ahoqui opor-
tuisset vel iham partem terro3 ab efficacia ilhus
jussionis excipere, ita ut pai's iha terrai siae
ornatu plantarum manserit, quod iucredibile
est, et contra generahtatem ihius divini im-
perii: vel dicendum erit, prius Deum plai.tasse
ihum locum generah modo, ct [»aulo post plan-
tationem illam in ahara majoris pulchritu(h-
nis, amoenitatis, ac suavitatis transmutasse;
quod superfluum est, cum divina operatio ha^c
tarda mohmina nesciat. De hoc autem lo;.o in
sequenti libro ex professo diCturi sumns. Nnuc
sohnn adverto, propter ea, qnce in [ira-cedcnti
dubio dicta snnt, probabile e.sse, si homo in
inuocentia permansis.^et, in illo loco non tuisse
futuras spinas et tribulos, neque similes her-
bas, quse et fructus terra; ntiles impedire so-
lent, et in illo statu nullam utilitatem possent
III.
homini afferre. Et ideo raerito dictinn esse lio-
mini post peccatum, Maledicta terra in opere
tuo, spinas et trihidos geryninalnt tili. Nam si
homo non peccasset, semper in Paradiso per-
mansisset, in quo terra fere nullo labore culta,
sine impedimento illi fructificaret : propter
peccatum autem inde ejectns est in tcrram,
qua3 non sine magno labore, daret frnctns, et
spinasac tribulos germinaret, quce etmolestiam
inferre, et magna ex parte utiles fructns imiie-
dire solent. Et linnc sensum habet maledictio
terrre, quam post peccatum Deus homini ma-
nifestavit.
15. Quinta qucestlo, in, quo statu produxerit
Deus vcgetabilla. — Qninta dubitatio est, in quo
statu , augmento , seu dispositione creaverit
DEUS singulas plantas, id est, an creaverit
arbores perfectas, vel tantum inchoalas, et an
cum fructibus, vel foliis, aut floribus; item an
produxerit segetes recenter natas, vel perfec-
tas et aptas ad messem, vel in aliquo statn
medio, et simili modo de ceeteris, Aliqnibns
enim visum est omnes arbores et plautas fuisse
per universum orbem productas in perfecto
angmento, et cum frnctibns matnris. Qnia DEI
perfecta sunt opera. Sed vcrior sententia est
hoc non oportuisse ita fieri simnl in nniverso
orbe, quia neqne ad ornatnm orbis id erat ne-
cessarium, nam potius mira qnadam varietate
decorari poterat (ut statim dicam) neque etiam
ad perfectionem divini operis spectabat: nam
hsec perfectio sa?pius in proportione niagis,
quam in sequalitate consistit. Neque etiam erat
necessarinm ad sustentationem hominis, vcl
animalium, quae quinto et sexto die creanda
erat, quia in singnlis speciebus pauca indivi-
dua produ(^enda erant: ideoque tot fructibus
simul creatis non indigebajit. Ac denitpie illa
«qualitas nou erat proportionata omnibus re-
gionibus et climatibus nniversi. Unde obser-
vandum e.^t, in eodem momento, in quo fuit
mundus consummatus, coe[)isse etiam in tena
illas tem[torura varietates, quas in vere, eestu,
autumno et hyeme experimur. Nara hsec va-
rietas fit per raotns coelorum, qui motns in
primo et quarto die facti sunt. Varietas aulera
illorum temporum in diversisregioniiuis ince-
pit, qnia si fortasse tempus illud re.spectu ha-
bito ad lioc hemisphgeriuai hht ver, res[)ectu
alterius fuit autumnus, et in una parte fuit
hyems, in alia vero ajstas, sicut nunc etiam
coatiugit: est cnira eadeni ratio et [>roj)ortio.
'i6 Slatu tur vera senteiot/a. — fioc ero'o
po.-^ito diceadum est, iu omni loco tenYe fu.sse
plantas productas lu statn perfecto siugulis
146 LIB. II. DE SINGULORUMSEXDIERUM
regionibus accommodato pro illo tempore an-
ni, in qno talis regio terrse facta est^ atqne esse
incepit. Atque ita nbi erat hyems, plantse ha-
buernnt illam perfcctionem, quam in hyeme
naturaUter habere possunt^ et simih modo de
cseteris tribus tcmporibus anni. Quod si veli-
mus etiam in singuhs distinguere principium,
medinm et fniem, eadem proportio in eis ser-
vanda est. Nam, verbi gratia, in principio ve-
ris solent arbores florere, postea frondere,
deinde fructus emittere, et sic consequenter.
In diversis ergo regionibus, vel provinciis,
prout hanc temporum varietatem participare
coeperunt , cum simili varictate arbores et
plantse perfectionem habuerunt. Unde fit, ut
illam perfectionem, quam arbores in quahbet
partes anni in eadem terra conservant, simul
habuerint hoc die omnes arbores, ubique pro-
ductai. Qualis est, verbi gratia, perfecta ma-
gnitudo, seu augmentum, quia cum illa per-
fectio non minuatur, neque augeatur propter
temporimi anni varietatem, potuit commode,
et connaturaliter omnibus arboribus nbique
prodnctis simul tribui : et ideo ad perfectionem
operis Dei pertinuit, ut ita fieret. At vero quia
flores, foha, fructus, et eorum maturitas dis-
tinctam eorum temporum quahtatem requi-
runt, ideo in his varietas cnm debita propor-
tione servata est : et in hoc magis est sapientia,
potentia et perfectio diurni operis manifestata.
Itadocuerunt inter aUos Pererius, in fine operis
tertii diei, et MoUna de opere sex diernm,
disp. 12 et 14. Fnndamentum autem non est
aUud, nisi quod exponendo rem ipsam indi-
catum est. Atque hinc de Paradiso terrestri
constat ex capite tertio Genesis, statim in priu-
cipio habuisse fructus maturos, nam de uno
iUorum, tulit Eva, et comedit, et dedH viro suo, .
qid comedit; itemque fnisse tunc foUa ficus, ex
quibus Adam et Eva fecerunt sibi perizomata.
Inde tamen coUigendum non est, in eodem
statu creatas fuisse ubique omnes arbores, sed
coUigendum potius est, in ea regione, seu loco
Paradisi tempus fuisse idoneum, ut in eo ar-
bores, et foUa, et fructus maturos, et omnem
aUam similem perfectionem connaturaUter ha-
bere possent.
17. Duhium incldens. — Qui hinc inde sen-
pant vide etiam Conimbricenses 8, Phyco., c. 2,
g'. 3, «2 Clavium in c. 2 syh^erce. — Auctoris
Judicium. — Occasione vero hujus punctitrac-
tant hoc loco auctores, pra?sertim duo aUegati,
aUud de tempore anni, in quo productus est
mundns, an sciUcet, in ffiquinoctio vernaU,
vel in autumnaU, vel iu neutro, sed in Eestate,
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
verbi gratia. Cum autem dictum sit, haec om-
niatempora simul cnm mundo in diversis ejus
partibus incepisse, non potest dicta quae.stio
habere locum, nisi habito respectu ad certam
terrffi partem, seu regionem. Et quoniam in
superioribus dictum est Deum in creatione
mundi, et a principio ejus ad hoc nostrnm he-
misphserium, et in eo ad eum locum, in quo
et Paradisus erat futurus, et homo creandus,
respectum habuisse : ideo per comparationem
ad lUam terroe partem dicta qusestio tractatur :
in qua pra-dicti auctores contraria sentiunt,
nam Percrius vult creatnm esse niundum in
sequinoctio autumnali, MoUna vero in vernali,
vel prope iUud, seu in veris initio. Funda-
menta ntriusque partis in ipsis legi possunt,
nunc enim controversiam hanc latius expen-
dere non decrevi : tum quia prseseuti institnto
non est necessaria : tum etiam, qnia vix aliquid
addere possnm Ins quse prsedicti auctores eru-
dite tractant : tum denique quia neutra pars
firmum habet fundamentum. In re tamen du-
bia, et quee mera ratione definiri non potest,
sententia , quse asserit mundum fuisse crea-
tum in Eeqninoctio vernaU, prseferenda vide-
tur : tum quia Patres communiter illam se-
quuntur: tum etiam quia est magis consentanea
rationi, his suppositis, qua; de Paradiso terres-
tri Scriptura narrat. Conjecturee autem, quse
ex ahis locis Scriptnra?. pro utraque parte su-
muntnr, facilem responsionem habent, ut in
eisdem auctoribus videri potest.
18. Sea:ta qucestio acpartis negantis motiva.
— Sexta dubitatlo est, an mineralia, seu me-
taUa , qu£e in visceribus terrse inveniuntur,
fuerint hoc die facta. Et ratio dubitandi est,
quia jMoyses neque illa in particulari numerat
inter res hoc die prodnctas : neque etiam sub
generali nomine plantarum, iUa comprehen-
dere potuit, quia non sunt plantse, neque vitam
habent vegetalivam. Accedit, quod ista non
pertinent ad ornatum terrae, hoc autem die
tantum facta sunt, .quse terras superficiem or-
nant. Deniqne hsec mixta non est necesse fieri
per propagationem, neque per seminalem ra-
tionem, sed sufficienter fieri possunt ex mate-
ria elementari, seu mixtione elementorum cnm
SoUs, et astrorum efficientia : ergo uon fuit
necessarium immediate produci ab auctore na-
turse. Sic enim antea dicebamus, plantas, seu
herbas imperfectas, quse absque semine gene-
rantur actione Solis, non fuisse in principio
immediate a Deo productas, idemque inferius
dicemus de animaUbus, qua2 ex putrefactioue
geuerantur. Ergo majori ratione necessariiun
CAP. VIII. QUOMODO SOL ET LUNA C.ETERIQUE PLANET^, ETC.
U7
non fuit^ haec metalla immediate a Deo pro-
duci.
1 9. Motiva affirmanUs. — Atidoris judicium .
— In contrarium vero est. Primo quod hse rne-
talla ad mnndi decorem et perfectionem suo
modo pertinent : ergo debuerunt simul fieri
cum mundo ab illius auctore. Secundo quia,
quod Moyses illorum mentionem non faciat,
nulhim argumentum est, quod non fuerint
facta, quia Moyses non omnia expresse narra-
vit, sed ea, quse prsecipua .sunt et conspicna
hominibus ; liajc autem occulta sunt, et prajte-
rea adeo sunt terrse admixta, ut ab illa diiricul-
ter distinguantur. Quas duas rationes, ob quas
hsec a Moyse fuerint omissa, tradit D. Thomas,
queest. 69, art. 2, ad 3. Non tamen distiucte
declarat, an fnerint actu producta, videtur au-
tem id supponere, et eum imitatur Pererius.
MoUna vero, disp. 11, simpUciter affirmat, ita
credendum esse; additque hsec fuisse facta hoc
die ante plantas, quando Deus universam ter-
ram ( ut ita dicam ) commovebat, ut locum
aquis preepararet, quod estprobabile juxta ea,
qnae supra diximus. Facile tamen defendi pos-
set tantum fuisse facta in potentia : nam hoc
etiam superiores rationes probabihter suadent :
neque negari potest, quin saltem hoc modo
facta fuerint. De quo videri possunt Conimbri-
censes, in Meteoris tractat. 13, capite secundo.
Omnibus vero pensatis probabiUus apparet,
haic omnia a principio fuisse actu producta ;
unde non multo post in usum hominum vene-
runt, ut Gen. 4^, legitur.
CAPUT VIII.
QUOMODO SOL ET LUNA CiETERIQUE PLANET^ ET
STELL^, QUARTO DIE PRODUCT^ FUERINT.
1. Arguitur quod fuerint sulstantiaUter pro-
ducta die quarto. — Argiiitur quod ante prm-
dictum diem. — Opus quarti diei his verbis
G.^nes. \, narratur : Dixit autem Deus fiant
luoni^iaria iti firmamento coeli et dividant diem
ac tioctem et sint in signa, et tempora, et dies,
et annos, ut luceant in firmamento cceli, et illu-
minent terram, etc. Quse verba, suppositis, quse
hactenus diximus, magnam habent difficulta-
tem. Quia ex una parte nisi magna vis verbis
fiat , significare videntur Deum lioc di.e pro-
duxisse solem, lunam, et astra simphciter, et
quoad substantiam eorum, quia illa omnia
snnt res substantiales ; substantia autem non
dicitur fieri simpliciter, nisi quando substan-
tiahter producitur : ergo cum Scriptura dicat
Deum pra?cepisse, ut luminaria fierent, et ita
factum esse : et iterum dicat : Fecitque Deus
duo luminaria onagna et stellas. Videtur satis
aperte significare, hsec omnia fuisse hoc die
substantialiter producta ; nam (ut stepe dixi)
Scripturae verba simphciter, et in sua proprie-
tate accipienda sunt praesertim in liistorica
narratione. In contrarinm vero est, quia multa
sunt a nobis in superioribus dicta, quse cum
hac simphci intelligentia subsistere non pos-
simt. Nam imprimis diximus omnes coelos in
principio, et (ut ita dicam) ante omnem diem
fuisse creatos , et consequenter fuisse integros
et perfectos omnibusque partibus suis constan-
tes : sed omnia astra cum sole etiam, et huia
sunt paites orbium ca?iestium, et ejusdem or-
dinis, seu incorruptibilis naturse : ergo simul
cum orbibus creata sunt Probatur consequen-
tia : tum quia ahas cosli-non fuissent in prin-
cipio integri : ium etiam, quia alias loca illa,
quffi astra in coelis occupanl, seu replent, aut
fuissent vacua his tribus diebus, aut essent ibi
alia corpora , qua? inde fuerint hoc die expulsa,
vel per anniliilationem, vel per mutationem
lo^^alem, vel per conversionem in astra. Quoe
omnia vel sine inconvenienti, vel sine ahquo
miraculo , aut preeternaturali opere cogitari
non possunt. Et ita vel repugnant incorrupti-
bilitati coelorum, vel regulee ab Augustino tra-
dita3, et a nobis saipe repetitse, quod in hoc
opere primse creationis non quid Deus possit,
sed quid naturae conveniat, cogitandum est,
acsubindenon esse multipHcanda miracula,
nisi ubi manifeste fuerint revelata. Et auge-
tur hsec difficultas , quia etiam diximus lucem
primi diei fuisse lucem Solis, id est, a sole
ipso procedentem, ac proinde jam tunc solem
fuisse : quod est ergo luminare majus, quod
hoc die factum dicitur, aut quod luminare mi-
nus, cum etiam lunain primo die deesse non po-
tuerit, et consequenter a sole etiam illuminata
fuerit? Tandem liaec difficultas etiam habet
locum in sententia, quae asserit firmamen-
tum factum secundo die fuisse coebnn stella-
tum, vel solum, vel simul cum omnibus orbi-
bus planetarum, ut per se manifestum est.
Imo in iha sententia est speciahs difficultas,
quia si verbum flat, aut fecit, vel factum est,
in uno loco de productione substantiah acci-
pitur, cur non in alio? vel si in utroque, quo-
modo inter se cohaerent ?
2. Opiniones duce generalesinhoc cap. — Pri-
ma opinio specialis. — Improbatur. — Propter
hanc difficultatem variae fuerunt opiniones de
proprio effectu, seu termiuo hoc die producto,
U8
LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
quse in duas principales classes dividuntur.
Una est dicentium productionem^ de qna agi-
mus, substantialem fuisse, Alia, quod tantum
accidentalis mutatio fuerit : et in utraque snnt
varii dicendi modi. Prima opinio est fuisse
hoc die producta luminaria per propriam crea-
tionem cx niliilo, ac subiude fuisse producta
tam quoad materiam, quam formam substan-
tialem.Quse opinio videtur consequenter loqui,
supposita in genere altera sententia, quod fue-
rint producta quoad sub.stantias suas, quia
cum luminaria, et astra sint corpora incor-
ruptibilia, non possunt consentanea ad suam
naturam, nisi per creationem ex niliilo pro-
duci ; nihilominus haec sententia non hal)et
graves assertores, nec probanda est. Quia qnse
Deus per propriam creationem ex nihilo pro-
duxit, simul creavit, ut habet ecclesiasticum
dogma a theologis receptum. Et ideo sicut post
primam creationem nulkim Angekim Deus
creavit : ita etiam nulkim novum corpus ex
nihilo produxit, sed solam animam rationalem,
quia fit propter hominem, et per modum hu-
manoe propagationis, ideoque natura sua pos-
tulat, et supponitcorpus dispositum, in quo fiat.
3. Secunda opinio Molince. — Ejus sitpposi-
tio pro fundanda opinione. — Statuitur jam
fundawentum. — Secunda opinio est hoc die
fuisse producta himinaria substantialiter ex
preejacente materia. Et hanc defeudit JNIohna
in dicto opusc, disp. 15, ad quam proban-
dam supponit, prius astra distingui specie
substantiaU ab akis partibus coelorum in qui-
bus sunt. Quod maxime suadet ex influeu-
tia pecukari, quam liabent cum tamen rek-
quse partes ika careant : uam vis influendi
est proprietas natnraks, consequens formam.
Ergo distincta virtus ad influendum est ar-
gumentum diversae formse substautialis , et
consequenter essentialis distinctionis. Et certe
ia sole videtur mauifesta distinctio , quia
quamvis kix non sit forma substantialis ejus,
nihilominus est propria passio ejus iusignis et
singularis, quee satisindicat substantialem cks-
tinctionem Solis ab aliis planetis : ergo muko
magis eamdem distinctionem indicat inter so-
lem, et akas sui orbis partes. hiemque argu-
mentum sumi potest in aliis .stellis prseter ki-
nam, si verum est kabere propriara et intrin-
secam kicem, quam akse partes suorumorbium
non kabent. Imo etiam lunam akquam nati-
vam lucem habere censetur prffiter lumen,
quod a sole recipit, quamvis remissior in illa
sit, quam in ca^teris stellis : illa vero sufkcit
ad simile argumentum conficiendum^ cum ika
qualiscumque lux in aliis parti?jus orbis luuaj
non inveniantur. Hoc ergo supposito, fundatur
ita sententia , quia luminaria et stella; non ha-
buerunt ante hunc diem quartum proprias
formas substantiales : ergo receperunt illas hoc
die, et non per creationem, quia non smit spi-
rituales, nec pcr concreationem cum materia,
quia nulla propria creatio rei corporaks hoc
die facta est : ergoper eductionemex potentia
materise. Gonsequentise sunt claroe, et minor
etiamprobataest. Majorautem probari potest,
quia astra ante hunc diem non habneruut pro-
prias virtutes influendi : ergo nec formas pro-
prias .'^ubstantiales, alioqui producta fnisset
essentia et substantia sine propria passione,
quod miraculosurn et monsfrosum fnis-et. Quod
si interrogetur, ex qua materia eductse fueriut
illse partiales forma? ; respondetur fuisse educ-
tas ex materia eorumdem coelorum , quse in
eisdem locis, seu partibns erat expellendo par-
tes formarum, qua; prius in illis erant et alias
introduceudo. Quia vero astra dcnsiora snnt
Cffiteris partibus oi'bium, consequeuter neces-
sarium fuit, in eis !em partibus materiam mul-
tipkcari. Hoc autcm sine nova creatione per
rarefactionem aliarum partium factum esse
censet Molina.
A. Rejicitiir opiiiio Molince. — Hsec opinio
est contia D. Thomam et communiorem sen-
tentiam, et a nobis probari non potest, quia
vel supponit coelum esse natura sua genera-
bile et corruptibile, velmiraculoso supernatu-
rali modo fuisse genitum, et corruptum saltem
secundum aliquas partes. Quorum primum
valde alienum est a peifectioue coplorum, et a
fine propter quem a Deo creati sunt, ut ssepe
dixi. Secundum vero est miraculum, vel su-
peruaturale opus, minime necessarium. Imo^
si verum est, omnia corpora coelestia habentia
formas substantiales differeutes specie habere
etiani materias substantialiter distinctas, idem
profecto de illis partibus consequenter erit
dicendum. Atque ita vel prius extitisset mate-
ria connaturahs astris sine illorum formis, vel
postea relicta esseut, et perpetuo mauerent
cum aliena materia, et sibi uon connaturak :
utrumque autem valde extraordinarium est
et incredibile. Prseterea nuUa verisimiks ratio
afferri potest, ob quam per tot circuitus, ut sic
dicam, et substantiales productiones, ac muta-
tiones, tam nobilia corpora luminarium, et
stellarum Dens effecerit. Ex'go cum Scriptura
non cogat ad credendum illum prodnctionis
modum, nou est cur illum vernm esse creda-
mus. Denique quod in opiniouem sequentem
CAP. VIII. QUOMODO SOL ET LUNA C.OTERiaUE PLANET.^, ETC.
U9
dicemus, hanc etiarn impngnat. Et ad fnnda-
mentnm liujns senteutiaj paulo post responde-
bimus.
5. Tertla opinio. — Bx qua swppositione
procedat. — Tertia igitur opinio est luminaria
non esse facta lioc die simpliciter et absolnte
quoad substantiam, sen per productionem sub-
stantialem, sed per accidentalem, qnse tamen
praeexistentem snbstantiam per rarefactionem,
et condensationem multnni transmutaverit.
Supponit autem ba!C sententia, astra et lumi-
naria non difFerre specie snbstantiali ab aiiis
partibus snoriim orbium, sed tantum in mul-
titudine materise cum majori ejus densitate.
Ex qua densitate provenire dicuntur tam iUu-
minatio, quam major astrorum influentia.Quo
snpposito dicit unumquodque coelum in prin-
cipio, vel in secinido die creatum fuisse uni-
forme qnoad raritatem in omnibus partibus
snis : in hoc vero quarto die partes quasdam
Deum condensasse, multiplicando in ilhs ma-
teiiae partes cum suis partialibns formis, ad-
vocando, et quasi attrahendo ilLis ab ahis par-
tibus, et consequenter ca^teras partes rariores
efficiendo, qnam per creationem factai fuerant.
Hanc senteiitJam refert Molina snpra, et qnam-
vis pro illa nulium reft-rat doctorem, nihilomi-
nns eam cenet probabiliorem csteris, suppo-
sito fundamento de identitate specifica inter
astra, et caiteras partes.
6. Refellitur ta uen data et'am suppositlone.
— Nihilominus etiam pos.to illo fundamento
(quod set-undum pliilosophiam probabile est)
ista sententia admittenda uon est. Primo, quia
etiam snpponit coehim esse generabile et cor-
ruptibile. Quia hcet inhoc opere non introdu-
cat in coehs partiaks generationes, et corrup-
tiones substantiales , niliilominus supponit
totnm corpus coeleste secundum omnes partes
suas esse alterabile per magnam rarefactionem
et condensationem : Iioc autem est proprinm
corporis generahilis et corruptibihs,qnia rare-
factio et condensatio est via ad generationem
et corruptionem substantialem ; et ita conse-
quenter fatetur Mohna , supponendo coelos
mobiles secundo die factos esse ex aqua. Posset
autem aliquis admittendo coehim esse incor-
ruptibile, respondere, argumentum habere
locum in rarefactione et condensatione ab
agente contrario facto, secus vero esse in ea,
qnse fit ab auctore naturce, non propter gene-
rationem, vel corruptionem natur-ee, sed prop-
ter alios suse providentiee fines. Negare namque
nou possumus, quin in eodem orbe coelesti
quaedam paiies sint densiores ahis : ergo potuit
Deus illam varietatem snccessive efficere, seu
in diversis temporibus, salva coelorum incor-
ruptibilitate. Sed contra hoc instamus, quia
si coelum est incorruptibile ex natura sua, con-
seqnenter etiam postulat immutabilitatem in
snbstantia sna quoad intrinsecam qjiantitatem
et modum ejus ; unde sicut coelum habet quas-
dam partes densas et alias raras , ita etiam ex
natura sua postulat, ut in illa dispositione
creetur, semperqne ex eisdem partibus, eis-
demque dispositionibus affectis componatur.
Ergo prKter naturam talis corporis est prius
cum miiformi partium dispositione creari, et
postea in heterogeneam transmutari : ergo
verisimile non est corpus incorruptibile fuisse
hoc modo in principio prodnctnm.
7. Confutaiur amjMus eadem tertia opinio.
— Et declaratur tandem in hnnc modum,
quia, si forma stelli creati, verbi gratia, est
ejusdem speciei in stellis, et in aliis partibns
coeli, ex natnra sua postulat illara variam dis-
positionem, quam in illis partibus nunc habet :
ergo non fuit forma introducta in illa mate-
ria, nisi prius natura in genere causai mate-
rialis sic disposita : ergo non potuit prius
tempore sine illa partium distinctione , et
consequenter nec sine stellis, fieri. Primum
antecedens probatur, quia omnis formadeter-
minat certam dispositionem in materia tam
secundum raritatem et densitatem, quam se-
cundnm alia accidentia unicuiaue formffi pro-
portionata. Uude et tota forma requirit cer-
tam dispositionem in tota materia, et pars
formse in parto materiee, vel cnm omnimoda
uniformitate, vel cum proportionata varietate,
juxta natiu^am; et exigentiam integrse forma^.
Neqne est verisimile formam, vel ejus pa: tes
esse de se indifferentes, ad majorem, vel mi-
norem raritatem, vel densitatem : ergo cum
forma coeli stellati nunc sit in materia optimo
et connaturali modo disposita, ut rationabili-
ter credendum est, profecto illam dispositio-
nem, quam nunc habet, ex natura sua postu-
lat, et sibi determinat. Hinc ergo probatur
prima consequentia, tum quia sirbstantiae, quee
rron possirnt ab intriirseco augeri et perfrci , a
prirrcipio generantur cirm optima dispositione
ultima srbi connatnrali, et ideo elementa ita
prodncta fuisse credimus, multoque magis id
credendum est de coelesti corpore incorrupti-
bili. Et hinc facile probatur altera consequen-
tia, hr qua vorbum nonpotuit, non de absohrta
potentia, sed de ordinata, qua res connatnrali
modo fiunt, intelligendnm est, et ita est evi-
dens iUatio. Qnia si prius ilhrd coehrm totum
130 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
esset similinm partium, quaiflam illarum es-
seiit rariores, quam natura sua postulat, et alite
densiores, quandoquidera ut in connaturali
statu constituerentur, quasdam densari, alias
rarefieri oportuisset : ergo non potuit illud
corpus sie produei, nisi valde prffiternaturali
niodo. Propter quod verisimile nobis non est
hujus diei opus per illam condensationem, et
rarefactionem esse factum : maxime cum hic
etiam locum habeat ratio supra facta, quod
nulla utihtas iu hoc circuitu invenitur, et
frustra fit per phira, quod «que perfecte, et
commode potest fieri per pauciora.
8. Quarta et verior opinio D. Tliomw et
aliorum. — Bifficultas quw in hac op'mione se
ofert, quo pacto a D. Thoma expediatur. —
Est ergo quarta sententia , quse, affirmat opus
hujus diei esse factum per mutationem acci-
dentalem, qua; non attigerit (ut ita dicam) ip-
sam substantiam per densationem, vel rare-
factionem, sed secimdum ahquas quahtates
superficientes coelestia corpora quoad ahquas
eorum partes, qute propter iUam perfectionem
accideutalem steUa^, seu astra, aut ahis nomi-
nibus propriis appehat&e sunt. Hsec est senten-
tia D. Thoma^, i p., q. 77, art. 1, ad 1, et eum
fere sequuntur posteriores doctores. Est autem
in hac sententia difficuhas in exphcando, quid
additum sit per hanc mutationem in partibus
ihis, quae himinaria, vel stehce himinatce sunt.
Quam difficuhatem D. Thomas expedit, di-
cciido datas esse stehis determinatas virtutes ,
ad influendum in ho2C inferiora, et ad varios
effectus efficiendum.
9. Argtiitur tanien contraprimo. — Haec au-
tem responsio non videtur difficuhatem eva-
cuare. Primo quidem, quia in astris nuhae
sunt virtutes, quae non sint proprietates a for-
mis eorum naturahter emanentes. Ergo non
sunt ihis additse in hoc quarto die, sed a prin-
cipio ihas concreatas habuerunt. Ahoqiu crea-
ta fuisset essentia sine propria passione, quod
est monstrosum opus, vel stupendum miracu-
hun quod in natura?. institutione fingendum
non est, Responderi potest ex ejusdem Sancti
doctrina generalem virtutem influendi esse a
principio astris concreatam postea vero fuisse
ad hoc, vel ihos eS^ectus determinatam. Con-
tra hoc vero obstat, quia forma substantiahs
uniuscujusque stehce determinata est : ergo
virtutem etiam determinatam natura sua pos-
tulat : ergo ita concreata est. Vei ahter, virtus
illa non potuit esse nisi ahqua quahtas, nec
potuit fieri nisi in determinata specie, et indi-
viduo : ergo non potuit non esse determinata
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
ad certum gradum, et ad certos effectus.Dici
vero , seu cogitari potest iham virtutem fuisse
a principio determinatam ad aliquod objec-
tinn ada^quatum et universale , fuisse tamen
indiiferentem ad varios particulares effectus
sub iho univcrsah objecto contentos, etadah-
quos ihorum postea determinatam fuissc. Ad
eum modum, quo intellectus ex uatura sua so-
him ad ens dicit adeequatam habitudinem : ad
hoc autem, vel ihud ens per species determi-
natur. Sed neque exemplum, neque distinctio
bene in praesenti accommodatur;namintellec-
tus non est potentia pure activa, imo nec com-
pletam activitatem habet, sed est etiam po-
tentia passiva et receptiva formse , per quam
in sua activitate compleatur. Virtutes autem
coelorum non sunt passivoe potentise, sed mere
activse, et ideo a principio totam suam acti-
vitatem liabent, quia, ut statim dicam, neque
iutendi,nec remitti naturaliter possunt. Quod
si earum efficacitas sit universalis ad varios
effectus, non determinatur ad particularem in-
fiuentiam, vel actionem per additiouem in-
trinsecse virtutis, vel actionis, sed per alias
causas curreutes, materiales, vel efficientes,
\;t mox dicemus : ergo si virtus astri ad in-
fluendum unicuique concreata est, non potuit
in hoc die intrinsecani determinationem reci-
pere.
40. Arguitur secundo. — Q;uo pacto alii eam-
deni difficultatem expediant. — Impugnantur.
— PrEeterea huic sententiaj obstat, quod etiamsi
illud admitteremns, non sufficeret ad expli-
candum opus hujus diei, ut a Moyse uarratur.
Non enim dixit fecisse Deum luminaria et
stellas, ut infiuerent vel ut determinatos effec-
tus producerent, sed dixit fecisse iha, ut lu-
ceant in firmameyito ccdi, et illuminent terram
et ditidant diem, ac noctem, et sint in signa, et
tem,pora et dies, et annos. Quoe omnia non fiunt
per determinatas influentias, sed per lucem
et ihuminationem, prsesertim Solis et lunae,
de quibus specialiter dicitur posita esse , iit
prwsint diei ac nocti. Nam, ut inquit Diony-
sius, cap. 4, de divin. Nomin., in 1 ejus parte,
hix mensura est, et mimerus horarum, dierum,
totiusque labentis temporis. At vero lux non
est facta hoc die, sed a principio fuit concreata
Soli , et in pi-imo die potuit etiam luuffi et
stellis communicari. Unde multi hac difficul-
tate oppressi dixerunt solem et oranes stehas
fuisse in principio creatas in substantia sua
■ sine luce, et in hoc die esse illis additam : ac
propterea productas hoc die fuisse, non in suo
esse sirapliciter, sed in esse, et munere lumi-
CAP. VIII. QUOMODO SOL ET LUNA C/ETERIQUE PLANETyE, ETC.
15i
nai-ium^ erant enim veluti candelse nondum
accensee, liodie vero accensge sunt, recipiendo
lucem, qua et ipsaj lucerent, et alia illumina-
rent. Qui modns dicendi habet diflicnltatem
supra tactam , quia lux est qnalitas et pro-
prietas dimanans intrinsece a substantia Solis :
ergo non potnit creari sine illa absque magno
miraculo, quod (ut ssepe diximus) vitandum
est, quoad fieripossit. Adquod etiam nos mul-
tnm inducnnt, qua? de luce primi diei supra
diximus. Atque eadem difB.cnltas in luna et
stellis locum habet quoad lucem intrinsecam,
si fortasse ahquam ex vi suaj formse sibi ven-
dicant. Quod si illa ad hicendum aliis, velillu-
minandum non sufiicit, sed necessarium est,
ut a sole angeatur, hoc etiam (nt dicebam) erat
naturaliter consequens ex actione SoHs ante
hunc quartum diem, necjuc impediri potuit
sine miraculo : ergo etiam stellae et hma non
potuerunt iucepisse lioc quarto diesubratione
luminarium, in sensn explicato.
11. Alioriim expeilitio. — Propter quod ahi
mediam quamdam viam elegerunt, quaomaia
componerent. Dicunt enim solem a principio
habuisse hicem, sed multo minorem, quam
nnnc habeat, quse postea quarto die aucta, et
consummata est; et ita potuit quarto die fieri
in ratioue luminaris majoris, et poni in firma-
mento, ut prceesset diei, nimirum, diem per-
fecte lucidum efficiendo, nam antea (ut aiunt
ex Beda) solum poterat iliuminare, quantum
auroram illumiuat. Et hinc optime seqnitur,
antea fuisse insufficientem ad illuminandam
lunam perfecte, et quantum necessarium erat,
nt nocti prteesset, ideoque hoc etiam in isto
die optime fieri potuisse. Ac denique ob eam-
dem causam potuerunt stellse hoc ipso die fieri,
quia prseteritis diebus sol sua parva luce illas
attingere non poterat, vel non ita perfecte il-
Itistrare, ut iu fn-mamento cffili fulgere pos-
sent. Hsec sententia habet fundamentum in
Dionysio, cap. 4, de divin. Nominibus, dicente,
lucem primi diei fuisse lucem Solis, et addit :
Etsi tiinc eratinformis, quod et divirmsMoyses
ait. Non invenio autem ubi Moyses hoc dixerit,
nisi quatenus ex opere hujus quarti diei expli-
cati proedicto modo colligi potest. Et ita secu-
tus est Carthusianus, in cap. 1, Gen., art, 9,
cum Beda ibi, et D. Tliomas, 1 part., q. 67,
art. 4, ad 2, ubi illam iaformitatem sic ex-
plicat, quia sol in principio habebat virtutem
illuminativam in communi, sed postca data est
ei specialis, et determinata virtus ad particu-
lares effectus; et idem repetit, qusest. 70, a. 1,
ad 1 et 2. Seqnitur etiam Pereira, Gen. 1,
circa opus primi, et quarti diei, qni specialiter
ait, hoc quarto die accessisse Soli eam, quani
postea liahurt magnitudinem, /iguram-, et pul-
cliritudinem. Quia primo die globus Solis non
tisquequaque accensus est, sed aliquaiemcs tan-
tum : quarto autem die totus est splendidissima
luce completus, et majorem copiam lucis Jia-
luit. In quibus verbis duo significat, unum
est, solem a principio non fuissc lucidum quo-
ad omnes partes sui globi : aliud est, eam
quam liabuit fuisse remissam, et in utroque
fnisse in hoc quarto die perfectum. Et in hoc
sensu moderandum videtur, quod ait, in hoc
die accessisse Soli magnitudinem, et figuram
utique in ratione globi lucidi: nam in magni-
tndine quantitatis, et in sua figura in seipsa
spectata non potuit augmentum accipere sine
substantiali mutatione, vel condensatione, et
rarefactione coeli, quas ipse ibidem constanter
negat.
12. Refutantur tamen. — Verumtameu etiam
hoc modo explicata hasc sententia eamdcmpa-
titur difficultatem, quia non tantum lux in
communi sumpta , sed etiam in particulari
quoad totam suam perfectionem, intensionem,
et virtutem agendi est proprietas conaaturalis
Solis, et ex ejussubstantiali forma dimanans :
ergo non magis potuit absque miraculo creari
sine completa luce, quam omaiino sine luce,
quia utrumque est pr£eternaturale Soli. Sed
ad vitandum hoc incommodum dicunt allegati
auctores, solema principiofuisse creatumcum
luce : ergo consequenter dicere debent, fuisse
creatum integra luce sibi connaturali. Conse-
cjuentise manifestae sunt, antecedens autem vi-
detur notum in philosophia, quia non possn-
mus aliter indicai'e de aliqua qualitate, quod
sit connaturalis proprietas ab aliqua essentia
dimanans, quam ex perpetua conjunctione, et
inseparabilitate naturaliter immutabili , sed
ita videmus, perfectani lucem adha^rere Soli
cum tota sua vniute activa adilluminandum,
et influendum : ergo vel tota illa est proprie-
tas naturaiis dimanans ab essentia, vel certe
nulla est: quia non est major ratio, cur dica-
mus parvam lucera esse proprietatem dima-
nantem a forma solis , quam totam lucem,
quam Iiabet, cum seque immutabiliter totam
liabeat, quantum nos possumus experiri. De-
nique c[uis dicat totam lucem ignis esse illi
connaturalem ab iatrinseco, et de sole neget?
Sicut ergo creare ignem cum remissa luce, et
postea illam augere, esset praiternaturale o-
pus, ita et multo magis creare solem in sua
luce imperfectum, et postea illum perficere.
1S2 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
43. Prcecerlens rcfulatio ampUotur. — Atque
haic ratio tam de perfectione extensiva illius
lucis quoad omnes partes integrales globi so-
laris, quam de perfectione intensiva in singu-
lis illarumpariium procedit, ut exemplo ignis
adducto facile explicari potest. Nam globus
solaris in sub.stantia sua uniformis est, seu
homogeneus sicut est ignis (quantum de illo
assequi possumus); ergolorraa ejus non magis
postulat kicem in una parte sua, quamin alia :
ergo si in aliquibus hnbuit hicem a principio,
in omnibns habuit. Et similiter non magisiu-
tensam illam postulat in tma parte, quam in
alia : ergo in omnibus perfecte inten.sam a
principio illam recepit, et sicut intelligimus^
ignem cum sua luce fuisse creatum ; et cou-
firmatur hoc ex illo principio, quod Dei opera
perfecta sunt. Nam si .«^ol fuisset creatus cum
clefectu kicis connatnraks, sive in akquaparte
integrak , sive in akquo gradu intensionis,
creatio ejus defectuosa et monstruosa fuisset :
ergo non est credendum, ita fuisse factum ab
auctoie naturse, et post akcuius temporis lap-
sum defectum fuisse sidilatum, seu suppletiun;
praisertim cum liic modus pi-oductionis et per-
fectionis nukam utiktatem universo atiulerit,
et akoqui sit contra particularem natiiram
corporis solaris, et ab ejus incorruptibiktate
akenus. Unde idem Pererius, in opere tertii
diei, in priori ejusparte, in fine, impugnando
quamdam positionem Eugubini dicentis so-
lem in principio fuisse ardentiorem et poten-
tiorem ad agendum, quam postea fuerit, dicit
assertionem iUam philosophis fore ridicnlam :
Qidhus iri confesso est (ait) vim, et facultatem
Solis, quod ipse sit incorrupfihilis, et inipassi-
lllis, nuUa ex parte remitti, ac mimii, nec con-
tendi, et avgeri pnsse. At profecto sol a prin-
cipio eamdem naturam teque incorruptibilem,
et impassibilem habuit : ergo nunquam vis
et facidtas ejus, et consequenter nec kix ejus
potuit postea contendi, vel augeri sive inten-
sive, sive extensive, nisi contra naturam et
per miracuhim : quo sane modo etiam potuis-
set sol esse ardentior in ikis primis sex diebus,
quam postea : ergo sicut hoc miracukim non
admittitur, ita neque ikud admittendum est.
•14. 0,110 tandem modo nonnulli prwdictam
difficultatem enodent. — Propter kas fortasse
(kificukates akqui totum opus hujus diei per
recapitulatiouem intekigendum putant. Aiunt
enim Deum in principio creasse solem, kmam
et stellas, et hoc totum comprehendisse Moy-
sem sub ikis verbis, In principio creavit Dcus
cmlum ; noluisse tameu Moysem statira expk-
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUJE.
care ornatum, quem coeli hab^^bant per so-
lem, hmam et steUas, priusquam elemento-
rum separationem , et terrae ornatum per
plantarum productione describeret, vcl quia
res coslestes minus nota? nobis sunt, et ideo
vokiit a notioribus nobis incipere, vcl ne ho-
mines rudes existimarent solem et stekas esse
creatores plantarum, et akarum rerum terres-
trium, etindeoccasioneraidololatriffisumcrent.
Hanc enim posteriorem rationem narrationis
hujus operis in quarto die, post Philonem in
kbro de Mun(k opificio tradunt Basikus, Am-
brosius etBeda in Exaemer., et Ghrysostomus,
homil. 6. Nihilominus tamen, neluminarium
et stellarum creatio sine expressa narratione
omitteretur, convenienter hoc quarto die per
recapitulationem explicatum fuisse, ut simul
expkcarentur fines, propter quos lisec lumina-
ria facta fucrant. Hanc sententiam attingit
Eugubinus, in Cosraopoeia, et Catherinus, in
Gen. , et earadem refert Vatablus, Gen. I , et non
rejicit, et simikter Ludovicus Ystella, Genesis 1 ,
n. 51, eam approbare videtur, in sequentibus
vei'o numeris cum opinione ex D. Thoma, su-
pra recitata illam conciliat.
15. Qluo sensu improbabiliter loquantur prcp-
dicti aifctores. — Si hiec opinio orania verba,
quibus opus hujus diei explicatur, per reca-
pitulationera interpretetur , ita ut per iUa so-
lum expkcetur, quod autea jara factura erat,
et nihil speciale hoc die de novo factura refe-
ratur, iraprobabiks mihi videtur, etnullo mo-
do sustineri posse. Prirao quia raagnam vim
infert Scripturse quae eodem modo narrat opus
hujus diei, sicut aliorum, dicens, in eo ope-
ratum esse Deum, et vidisse bonura esse, quod
fecerat, et factum esse vespere, et mane diem
quartum, quai omnia frustra dicerentur, si
nikil de novo Deus in toto hoc die operatus
esset. Deinde, in cap. 2, et raultis aliis locis
Scripturse dicitur Deus sex diebus operatus
esse raundum, et (iie septimo requievisse ab
universo opere. At vero si in quarto die nihil
eflfecisset, profecto non sex, sed quinque die-
bus fuisset operatus, et in hoc die ab omni
opere cessasset : est ergo interpretatio illa
multum repugnans Scripturis. Denique etiam
est contra Patres et expositores : omnes enim
in hoc conveniunt, quod aliquod pecukare
opus liuic diei assignant ad astrorum produc-
tionera, vel ornatura pertinens, etiamsi in rao-
do illud expkcandi inter se diflerant. At vero
si dicta sententia solumintelligat akqua verba
dicta esse a Moyse per recapitulationem, ut
commodius narraret, et texeret historiam ope-
CIAP. YIII. QUOMODO SOL ET LUNA C/ETERIQUE PLANET.E, ETG.
153
ris in hoc die facti, sic est probabilis senten-
tia, siout in sunili diximus in opere primi
diei, quamvis absobite non sit necessaria, ut
ex dicendis in capite sequenti constabit.
l(i. Aucforis bimemdris resolutio. — Prius
membrum traditur a D. Tlioma et aliis cum
Magistro. — Suadeturprimo. — Instantia bi-
partita. — Satisfit primw parti. — Dico ergo
in hoc die solum tribuisse Deum omnibus coebs
planetarum, et octavce sphserie (supponimus
enim non esse primum mobile' proprios motus,
quibus ab Occidente in Oriens moventar, et
per illos contulisse astris omnia, qua3 de ipsis
hoc die narrantur, etiamsi uec novas quahta-
tes, nec majorera intensionem in eis, quas ha-
bebant, eis addiderit. Prior pars affirmativa
quod in hoc die acceperint coeli stellati motas
proprios, expressa e.st D. Thomse, in dicta q.
70, art. 2,ad 3, et idem dixerat, q. 67, art. 4,
ad 3, et est opinio communis recepta a tlieo-
logis cum Magistro, in 2, d. 14, et seqaitur
Burgensis, Gen. l,et alii. Et suaderi potest pri-
mo a suliicienti partium enumeratione , qnia
nihil ahud apparet, ratione cujus dici potue-
rint astra , seu himinaria facta esse hoc die e-
tiam accidentahter, et secundum quid, ut vi-
dentur probare, quoe hactenus diximus. Motus
autera unicuique proprhis optime potuit lioc
die singuhs ad(h , neque in eo illa incom-
moda inveniuntur, quai in ahis notavimus :
ergo niliil verisimihus dici potest, quam quod
sphfprffi himinarium, et stellarum hoc die suos
motus receperint. Dices, etiam hi motus sunt
proprietates naturales debitse his coehs : ergo
etiam est inconveniens, quod prirais diebus
ihis caruerint; prsesertira quia liic effectus non
magis narratur factus in lioc die, quam in
prcecedentibus. Respondeo ad priorem partem,
imprimis hunc raotum non esse naturalem ab
intrinseco principio activo, a quo naturahter
fluat, sicut sunt ahoj propriae quahtates, sed
ab intrinSeco motore , seu inteUigentia fit, ut
habet comraunis, et vera sententia. hi hoc
ergo est magnum discrimen inter motum et
ahas proprietates, ratione cujus cessat omne
miraculum, etiamsi tahs motus simul cum
mobih non inceperit : fitque hoc facihus se-
cundura opinionem , cjuam probabihorera re-
puto, quod isti motus non sunt connaturales
his coehs tanquam eis debiti, vel propter per-
fectionem propriam, vel propter pecaharem
appetitnm, quem coeh ad iUos habeant etiam
secumhira potentiam passivam , quia neque
tales motus suis mobihbus ahquodaugmentum
perfectionis per se conferunt , neque ad iUud
acquirendum tendunt. Et ideo respectu illo-
runi nec monstrosara, nec prffiteniaturale fuit
ahquo tempore his motibus carere. Sunt ergo
iUi motus naturales respectu univer.sahs natu-
ra^, sevi respectu orihnis totias universi, et
consequenter sant etiam consetitanei natnrah
inchnationi , quam coih habent ad fluendum,
et se communicandum, qaantnm naturahter
possunt. At vero habito respectu ad commune
bonura universi convenientissirae isti raotus
hoc die inceperunt, et fieri antea non oporte-
bat, ut statira exphcabiraus ; nec per iUam di-
lationem ahqua violentia dictis coehs facta est :
quia hcet agenti naturah debita sit actio posi-
tis omnibns requisitis ad ageudura; non tamen
est ei debitum, ut semper habeat omnia requi-
sita ad agendum, vel ad omnem raodum agen-
di, hic autem motus solum requiritur in coelo,
vel ad agendum , vel ad peculiarem agendi
modum : et ideo hcet non semper datus fuerit,
nuUa vis facta est ccehs.
17. Satisfit prirnce parti ac stcadetur secun-
do idem resolutionis memhrum prius. — Sua-
detur tertio. — Ad aUerara vero partem de
narratio;ie Scripturse negatar assumptum, et
retorquemus argumentum : nara conferre his
coelis proprios motus fnit unura ex operibus
Dei niaxime necessariis ad aniversi ornamen-
tum, puk^hrituihnem, et utUitatem : ergo de-
buit in ahquo istorum dierum fieri, et narrari.
Sed in prirais tribus diebus factum non est,
neque in verbis iUorum dierum ahqua signifi-
catio tahs operis invenitur , ut in dicto argu-
mento sumitur, et nos hbenter admittimus
tanquam snfficienter probatum in liis, qnoe de
operibus illornm dierum dictasunt; idemque
de quinto et sexto die tanquam notum rehn-
quiraus : superest ergo, ut in hoc die tale opus
fuerit factnm. Quod etiara ex verbis Scripturae
coUigimu.s, quia ea, quse hoc die narrantur
facta, non nisi interventu istorum raotuum
fieri potuerunt, ut paulo post exphcabimus,
Un.le sicut in superioribus ex eo, quod in pri-
mo die sol coepit illuminare raundum cum dis-
tinctione diei et noctis, recte intulimas, mo-
tum primi mobUis illo die incepisse, ita in
praesenti die, quia in ea facta est pecuharis di-
visio temporura, dierum, et annorura, quce per
hos motus coelorum sit, inde recte coUigiraus,
hos raotus in hoc ipso die incepisse. Denique
coraprobatur hoc ex ratione, propter quam
conveniens fuit hoc opus fieri hoc die, et non
antea, neque etiam amplius differri. Nam hi
motus proprii cceloi-um pracipue inducti saut
ub auctore naturse, ut sol, et planet^ conve-
154 LIB. II. DE SINGULOUM SEX DIERUM
nienti morlo diversis partibus nnivcrsi, in dis-
tinctis temporibns, et ad conservatioaem mix-
tornm, et ad iriictus terrse producendos appli-
carentur, quod per liosmotus fit,ut Philosophi,
et experientia docent ; at vero ante hunc diem
quartum nondum erat terra aquis discooperta,
nec fructificare coeperat, imo nec ad fructus
ferendos fuerat dispo.sita, nec aquis cooperta
peculiares influentias coelorum recipere pote-
rat : et ideo hunc diem proprii motus coelorum,
nec necessarii fuerunt, nec opportuni. Post-
quam autem in fme tertii diei terra, quee jam
apparuerat, hei'bis, et plantis ornata fuit coepit
hujusmodi influentiis coelorum indigere : et
ideo convenientissimo ordine, ac providentia
post opus tertii diei hunc motum coelorum sta-
tim in die quarto Deus adjunxit. Et hanc exis-
timo esse propriam et litteralem rationem
hujus ordinis, quamvis aliam spiritualem Pa-
tres addere soleant, scihcet id fecisse Deum,
ut ostenderet solem, Uuiam, et steUas, non
propter se, sed propter liominis utihtatem fac-
tas fuisse, ut videre licet in Leone papa, serm.
2 et 7, de Nativ., et in aliis super Gen. Sic
ergo sufiicienter probata refmquitur pars affir-
mans liunc motum lioc die fuisse factum.
■18. Prohciiiir deinde posterius resoluHotiis
'niemhrtiiv, — Altera vero pars exclusiva ex
dictis probata rehnquitur, quia nuUa perfectio
intrinseca SoU, aut stellis lioc die addi potuit
pra>ter motum, nisi qualitas, vel quaUtatis
augmentum, quia neque in substantia, neque
in quantitate, vel intriuseco modo quantitatis
iUud accipere potuerunt, ut probavimus, sed
ostensum etiam est, secundum quaUtatem non
potuisse intrinsece perfici : ergo niliil aliud eis
addi potuit prseter proprios motus, nam com-
munem jam habebant. Loquor autem semper
de intrinseca perfectione qualitatis, aut virtu-
tis activai, quia latius loquendo de quadam
extrinseca perfectione, concedi potest factam
esse astris nonnuUam perfectionis additionem :
illa autem qualiscumque sit, soUnn coelestibus
corporibus accrevit, quatenus exprsedictismo-
tibus resuUavit. Declaratur breviter, quia duo-
bus modis potest aUqua perfectio dici extrin-
seca qui duobus aUis modis perfectionis iii-
trinsecse respondent. Rigorose enim dicitur
perfectio intrinseca, quse non solum inUseret,
sed etiam ab intrinseco manat, vel ratione ali-
cujus priucipii intrinseci rei convenit : et in
hoc sensu loquimur , cum dicimus nuUam per-
fectiouem iutruisecam esse coelis additam,
nam in lioc sensu proiedunt rationes facta;.
AUo vero modo omnis perfectio, quee subjecto
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI BEQUIE
inliairet, et aUiid pcrficit, dici potest intrin-
seca, quamvis nuUo modo a principio intrin-
seco proveniat, sed ab extrinseco agente, sicut
est Uimen in aere : et hoec ipsa perfectio, qua-
tenus ab extrinscco agente provenit, dici .solet
extrinseca secundum ilUim respectum, et ita
constituitur primus gradus, seu modusextrin-
secff! perfectionis. AUudvero est, quando per-
fectio uec manat ab intrinseco, nec inhseret
rei, sed alio modo magis extrin.seco illi con-
jungitur, ut iUam adjuvet, aut coufortet, qua-
Us dici potest societas amicorum, vel aUquid
simile : dico ergo his duobus modis potuisse
aliquidperfectionisextrinsecusar-crescereastris
ex propriis ipsorum motibus. Quia ex liis mo-
tibus resnltant diversi aspectus, seu conjunc-
tiones planetarum inter se, vel etiam respectu
stellarum fixarum octavai splieerse; quatenus
ratione illorum motuum interdum viciniores,
seu propinquiores inter se sunt, interdum
vero magis distant. Ex quibus variis conjunc-
tionibus duo in astris ipsis resuUant : unum
est, ut quodammodo invicem confoiteutur,
juventur, sen determinentur ad hos, vel illos
effectus proiUicejidos. Et hinc oriuutur variae
influentiee astrorum ia hsec iuferiora. Et hauc
voco perfectionem omaiuo extriusecam, et, ut
ita dicara, per juxta positionem, quce ex his
motibus in astra redundavit. AUud est, quia
ratione horum motuum fortasse inter ip.-am et
astra resuUat aUqua actio, qua unum aUud
perficit, influendo in illo quaUtatem ipsi inUse-
rentem et juvantem ad aliquem effectum pro-
ducendum, vel ad eumdem faciUori, seu me-
liori modo efficiendum, quod in planetis
quoad participationem Uiminis a sole evideu-
tius conspicitur, nam quo magis SoU appro-
pinquaut, ab iUo magis ilUiminantur. Et for-
tasse iu ahis quaUtatibus, et influentiis nobis
occnltis, similem communicatiouem et actio-
nem inter se iiabent. Nara Uujusmodi commu-
nicatio non est per alterationem corraptivam,
sed potius perfectivam, et ideo a coelorum
incorruptibilitate, seu impassibilitate aUena
non est.
19. Qui modus perfectionis intrinsecce addi
potuit ccelis die quarto. — Juxta Inmc ergo mo-
dum etiam fieri potuit hoc die in stellis aU-
quod perfectiouis extrinsecum quoad causam,
et quoad iuhaerentiam intrinsecum. Solum ta-
men fieri potuit, quateuus ex propriis astro-
rum motibus modo explicato resultavit; neqne
enim possunt astra naturali modo aliunde ex-
trinsecas qual.tates recipere, quam ex actione
ipsorum iuter se^ quia inferiora corpora, seu
CAP. IX. QUOMODO PER SOLOS MOTUS PROPRIOS CQELORUM, ETC.
d55
elementa non po.ssnnt qnalitatem aliqnam
coelis imprimere , neqne etiam Angeli illam
virtutem liabent, ut niinc suppono. Deus au-
tem, licet novas qualitates in coelis possit effi-
cere, quse illis secundum natnrae ordinem de-
bitse non sint : nihilominus secundum ordi-
nariam legem naturalem id non facit, quia
solum operatnr concurrendo cum causis se-
cundis; altior vero perfectio coelorum pro
statu gloriffi, consummato mundi cnrsu, re-
servatur ; et fortasse coelo empyreo similem
perfectionem jam Deus addidit, quod si ita est,
simul cum illo coelo tota hujnsmodi perfectio
concreata est, juxta ea, quee de illo cffilo m
superioribus diximns. At vero in hoc quarto
die non est verisimile aliquam inhcerentem
perfectionem additam esse astris sola vohm-
tate, ac virtute divina, quai sit ilhs naturahs^
et intrinseca primo modo, sed ab extrinseco
agente tantum proveniens; quia, ut dixi, hic
modus agendi Dei non est secundnm ordina-
rium natnrse modum , neque ad universalem
et communem influentiam Dei pertinet, et
ideo uon est sine majori fundamento asse-
rendus,
20. Inslantia co7itra supradicta. --Fxpedi-
tur. — Explicatur D. Tliomas allatus in n. \ 1 .
— Dicere autem quis posset, qnamvis steUse
ab intrinseco non habeant aliquas quahtates
ac virtntes, neque illis sint debitai secundum
proprias et particulares naturas : nihilomiuns
propter universalem naturam ilUs intundi po-
tuisse, idque hoc qnarto die factum esse, nt
haberent astra omuem necessariam virtutem
ad influenda in hsec inferiora. Sed responde-
mus, si supponantur astra esse adeo imper-
fecta, ut ab intrinseca natura, et per mutnam
communicationem non possint habere, omnem
influentiam hnic inferiori mundo necessariam
et sufficientem : recte quidem, et consequeuter
dici Deum ilhs eam virtutem addidisse et
snpplevisse, ut per astra tanqnam per causas
secundas universales postea operaretur. Ve-
rumtanicn, etiam hoc concesso, non video,
quo fundamento dicatur contuhsse Deum iUas
virtutes in hoc quarto die, magis quam in prin-
cipio, quia ex tota narratione liujus quarti diei
id colhgi non potest. Addo vero sine funda-
mento dici astra creata esse adeo imperfecta ,
ut non possint ab intrinseco habere virtutem
requisitam ad omnes influentias liuic inferiori
muiido opportunas ct necessarias ; unde nos
e contrario dicimus potuisse Denm proilucere
planetas, seu stellas lanta^ perfectionis essen-
tiahs, ut ab iUa dimanent omnes virtutes ad
dictam influentiam sufficientes. Quis enim hoc
divina^ omnipotentiffi nfget? At liic modus
condendi universum, et principales ejus cau-
sas naturales, nobiUor et exceUentior est : ergo
credendnm potius est, ita fuisse astra a prin-
cipio condita, et postea non aUud virtutis au-
gmenlum prfeter iUud, quod diximus, acce-
pisse ; nec, ut opinor, de aUo genere augmenti
divus Thomas locutus est, neque de aUa de-
terminatione virtutis, prater eam, quee ex di-
versis aspectibus , conjimctionibus, vel oppo-
sitionibus astrornm resuUat, quia nec verba
ejus in prioribus locis aUum sensum postulant,
et in posterioribus locis aUegatis ita videtur
tacite suam mentem cxplicare.
GAPUT IX.
QUOMODO PER SOLOS M0TU3 PR0PR[03 GOELORUM
SUFFICIENTER EXPLTGENTUR OMNIA, QUiE HOG
DIE FAGTA NARRANTUR.
1. Expenduntur verba Scripturce pro dlffi-
cultatecapitisprcecedentis innmn. \, acprimum
illa, Dixit Deus,fiant himinaria. — In hoc ca-
pite respondendnm est ad difficuUatem praeci-
puam in principio prsecedentis capitis propo-
sitam, quod distinctius et exactius fiet discur-
rendo per singula Scripturse verba. Prima
igitur sunt : Dixlt autem Deus, fiant luminaria
in firmamento cceli, in quibus, si verbnm fiat
rigorose accipiatur pro fieri simpUciter et
substantiaUter, verbum dixit per recapitula-
tionem accipiendum est, ac si diceretxu% dixe-
rat autem Deus, etc, atque ita exponit Vata-
bUis ex sententia Hebrceorum, dicens prgete-
ritum ibi accipi pro pUisquam perfecto , quge
expositio in sensu supra dicto tolerabiUs est.
Verumtamen iUe sensus per recapitnlationem
etiam in verbis dixit, vel fiant, necessarius
non est, uam optime inteUigi possunt de effec-
tu, quem Deus in hoc ipso die fieri pra^cepit ;
quia necessarium non est iUnd inteUigere de
effectione simpUciter, seu substantiaU, quia
per sequentia verba determinatur et limitatur
ad accidentalem motionem. Additur enim, et
dltidant diem ac noctem^, et sint in signa, et
tempora, etc, ubi particnla et, per particulam
ut, expUcanda est, quod non est novnm in
Scriptura. Et in hoc loco observavit Oleaster,
et idem sentit Cajetanus, et sumunt ex verbis
Hebrffiis, quw ad Utteram ita iiabent, erunt lu-
minaria i/i extensione ccelnrum, ad dividendum
dlem et noctem, etc ; unde uterque notat, non
esse hoc quarto die simpUciter facta luminariaj
156 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
\\t sint, sed ad alia mrinera;, cpife per verba
pnedicta cxplicantnr; qiia? quidtm ofliciafinnt
a Inminaribns mediantibns snis moiibus, ne-
qne ratione illornm munernm alia qualitate,
vel perfectione indigebant.
2. Dices, divisio diei , et noctis non fit per
motum proprinm Solis^ sed per dinrnum, et
ideo primo die legimns divisisse Deum diem ,
et noctem : ergo non recte dicitnr , sol factus
hoc qnarto die quoad hoc mnnus. Respondetnr
eum D. Thoma, dicta q. 10, art. 2, ad 3, aliter
factam esse divisionem diei, et noctis primo,
et qnarto die Nam in primo facta est commu-
ni modo. secimdum distinctionem solam inter
hicem et tenebras , et illo modo verum est
fieri distinctionem illam per motum diurnnm
cum quadam ««quahtate et uniformitate ; aho
vero modo specialiori fit distinctio inter diem
et noctem cum cpiadam varietate , et inaeqna-
htate , quatenus ahquando dies snnt majores
noctibuS;, aliquando minores, quod ex propriis
motibus astrornm provenit. Dici etiam potest,
quod indicavit Cajetanus in primo die di.4inc-
tionem diei et noctis factam esse tanquam in-
ter hicem et tenebras, hoc autem die factam
esse tanquam intcr hicem et hicem , quia hix
diei est Sohs immediate, hix autem noctis est
himen hnioe et steharum. Unde paulo post
subfhtm' de hnninaribns, icl luccant ■hi firma-
mento cceV' , et iUnDdnoit terram, et iterum :
Fecit Deics cliio luminaria ynagiia , laminare
majtis ut prwesset diei , ct liominare minus ut
prceesspt tmct', et s'ellas. Nam ilhid prceesse
optime intehigitur , quoad ilhmiinationem.
Recte ergo intehigitur distinctio illa inter
diem , et noctem quoad ntriusque himen fac-
tam esse. Unde coasequenter etiara potest dici
facta distinctio qnoad virtutem influendi, nam
iu die Sohs inflnentia efficacior est, in nocte
vero hinse, et steharum actio magis viget.
Quia vero paulo post iterum dicitur, posita
esse himinaria, ut luccrent svper terram, et
prceessent cliei, ac nocti, et dividerent lucem, ac
tene^ras : negari non debet, aut potest, quod
D. Thomas chxit, factam esse lioc die speciaU
mod jdistinctionem interhicem ettenebras, sed
hoc supposito, exphcatnr amplins iha speciahs
distinctio, quia non solum facta est secundnm
durationem dierum ac noctium , sed etiam se-
cundum hicis et aliarum influentiarum par-
ticipationem.
3. Exp^nduntur deinde rerla illa ut sint in
signa.— Adchtur vero etiam esse facta himina-
ria hoc die, ut sint in signa. Circa qnse verba
multa dicta suut a doctoribus propter antiquos
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
errores, qui de signis ccelornm inventi .'^unt,
et ine[>tissime in liis verbis fnndati Aliqui vero
signa hsec non proprie de signis significanti-
bus, secl de miracuhs^ et .stnpendis operibns in-
terpretantur. Htec enim apud Hebraeos, et fre-
qnenter in Scriptura signa vocantur, ut in
Exodo, cap.3, etseq., et Deut. 4 et 7, uude est
ilhid Psahni 73 : Signa nostra non vidimus, et
Ecclesiast. 36 : In nova signa et iynmv.ta mira-
lilia, etc. Et sic Judsei ssepe a Christo signa
petebant, Matth. i2, Joan. 4. Ipse autem
discipulos suos ea facturos promisit et imple-
vit, ut Marci 16, refertur, et Act. 2, 3 et 4. Heec
tamen significatio non recte huic loco adapta-
tur, quia sol et luna non sunt facta, ut faciant
opera pro(iigiosa, seu miraculosa. Quod si ali-
quando aliqua prodigia facta sunt circa ipsura
folera et Innam, ut Josue 10, vel fiunt, ut
Isaiae 13, dicitur, non sunt facta sol et hma
proitter taha signa, sed Deus speciah provi-
dentia propter ahos fiaes illa circa solem et
Innam operatur. Praiterquam qtiod ipsa non
vocantur signa, nisi quatenus divinam reve-
lationem, aut jussionem indicant, vel promis-
sionem confirraant, et ideo tahs significatio
praesenti operi non recte adaptatur. Nisi forte
quis dicat, ipsum solem et hmara, et concen-
tura steharum cura suis ordinatis motibus vo-
cari signa, quia snnt vehiti portenta qua^dam,
et divinam potentiam maxirae significant, si-
cnt ahbi Propheta regins dixit, CcbU cnarrant
gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiant
firmamentum, etc. Sed hic sensus hcet ut se-
cundarins, et spirituahs tolerari possit, non est
taraen htterahs; sed uirais metaplioricus, ut
per se notum est.
4. Vera expnsitio de signis significantibus. —
Hiijiis expnsi/io7iis modus dnplex. — Dicuntur
ergo astra facta in signa ahquid significantia
hominibus, quod ad communem eorum usum
et utihtatem pertineat. Euobus autem modis
inteUigi potest astra esse signa, schicet, vel
purasigna, id est, habentia mnnus significan-
di, non fnndata in causalitate, seu influentia,
sed vel in ahqua impositione, vel in ahqua ra-
tione figurse, seu imaginis : vel certe dici pos-
sunt astra facta esse in signa, quia facta sunt
ad influendura, ratione cujus influentiee etiam
habent, quod significent. Priorera sensum se-
cutns est Origenes, cnjus sententia fuisse di-
citur, omnes efFectus futuros in astris tanquam
in signis cognosci posse, non tanquam in cau-
sis, sed quia in ihis tanquam in imaginibus
orania descripta sunt. Quara sententiara fnisse
hominum non mediocriter doctorum, dixit
CAP. IX. QUOMODO PER S9L0S MOTUS PROPRIOS COELORUM, ETC.
157
Aiigustinns, lib. 5, de Civit., cap. i, eamdem-
qiie late refert ex Origene snper Genesim ,
Ensebius, lib. 6, dePia^parat. evangelica, oa-
pite ultimo, nbi formalia verbaOrigenis refert,
de quibus non videtnr per se dubitari, quam-
vis nunc in bomiliis super Genesim, non inve-
niantur.EtinbomiHa 5, super Jeremiam, repro-
bat quidem Origenistarnm errorem dicentinm
stellas esse cansas efiicientes, quae omnibus fu-
turis necessitatem imponunt : quod vero sint
signa sine causalitate neque aflirmat, neque
negat. Et ipsemet Eusebius approbando sen-
tentiam Origenis quoad priorem partem, in
qua stellis pra^diotam causalitatom negat, de
altera, in qua illis significationem tribuit, ni-
hil dicit. Eamdem sententiam tribnit Senecce
et Plotino Ludoviciis Vives, iu scholiis ad Au-
gustinnm supra.
5. Judicnim de pradldo exposilionis modo.
— Et impugnalur primo quoad signi ficationem
naluralem. — Verumtamen hsec sententia ,
quamvis aperte non incidatin errorem Stoico-
rum, de fati necessitate, non multum ab illa
distat, tum qnia secundnm rectam consccu-
tionem sine illo subsistere non potest, ut sta-
tim dicam, tnm etiam quia incidit in alium
errorem, quod futura contingentia ab alio
quam a Deo certo cognosci possint, quod est
erroneum, ut supra de Angehs diximus Dein-
de est omnino vana illa sententia, qnia illa
significatio syderum vel est naturaUs, ved ad
placitum. Priori modo cogitari non potest in
stellis respectu omnium futnrorum sine cau-
salitate circa illa, qn-a brec significatio non est
nisi vel in effectu respectu cansTe, vel in cansa
respectu effectus, sed steflge non sunt effectus
futurornm, ut per se patet : ergo si non sunt
causse, non possunt illa natnralitersignificare.
Major, seu sutlicientia partitionis p.obatnr,
qnia iutersignum naturale, etsignatam, debet
esse aliqna naturalis et necessaria connexio,
qnae nulla esse potest nisi causoe, vel effiictus.
]Nam conuexio iuter relationem et terininnm
ad rem non pertinet, nt nunctanquam clarnm
snppouo. Dices relationem imaginis, sen sirai-
litudinis ad hoc posse conferre. Respondeo
imprimis vanum esse fingere in astris et stel-
hs haac formalem repra-sentationem omnium
futurorum, cum revera nullasit, imo necmente
sua cogitari possit; et deinde tahs reprsesen-
tatio non fit per propriam relationem nraidi-
camentalem similitudinis, vel imaginis, sed
per ipsam figuram, vel formam, in qua tahs
relatio fundari potest, et ideo per hujnsmo U
reprsesentationem imaginis, nisi ratio causse^
vel effectus ilh adjungatur, cognosci non po-
test an res reprsesentata sit, fiierit, vel futura
sit : ergo, etiamsi fingendi tales imagines in
coi^hs hcentia detur, non poterunt esse signa
naturaha futurorum, nt futura sunt.
6. Impugnatur deinde quoad si gnificationem
ad placituni. — Quod si haic significatio dicatur
esse ad placitum, non minns facile tanquam
vana refelletnr. Quia iha significatio ad placi-
tnm, sobim esse posset ex impositione Dei,
quia nuhus ahus cognoscit omnia fiitnra, prpe-
sertim contingentia, neque ahqua creatura
tantam in universo auctoritatem habet, ut ta-
ha signa instituere potuerit: nuhus autem po-
test cum fundamento dicere Deum taha signa
imposnisse. Ubi enim Deus hoc revelavit? Aut
qiiis sine revelatione posset tahs impositionis
habere notitiam? Vel qnis crit usus talis signi-
ficationis, si impositio ihins nemini revelata
est? Cum ergo sit certum Denm hujusmodi
significatioiiem, vel impositionem hominibus
noii revelasse, vana et ridicula est taliura si-
gnorum assertio. Responderi potest ex Origene
apud Ensebiumhanc significationem, non ho-
minibus, ced Angehs, notam csse, et per ihos
hominibus ahqnibus non integre, sed ex parte
innotuisse. At isti non hoc somniarunt, vel
crediderunt, nisi a mahs angehs ihusi ita seu-
serunt. Unde qnantum erroris est in adhibenda
fide daemoniis et in utendo eorum consortioet
confabulatione, tantum erroris et vanitatis est
in iha responsione ; et praiterea repugnat ihe
error Scripturis dicentibns, sohira Denm om-
nia futura cognoscere. Dicet fortasse ahquis,
per hoc non excludi, qnin per diviuara revela-
tionera Angeh ea cogaoscere potuerint, Res-
pondetur vanum esse et erroneum , hanc no-
titiam per revelationem factam in tahbns signis
omnibus Angehs, et de omnibus futnris aseri-
bere, ahoqui hac scientia omnibus Angelis
quasi orihnaria lege conveniret, quod plane
repugnatmodo loquendi Scripturarum Ac de-
nique qnod ad verba Genesis attinet, cnm ibi
dicitur, ut sint in signa, sermo est respectu
liominum, non Angelorum, et de siguis natn-
rahbus, non de supernatnralibus. Unde recte
chxit Augnstinus, lib. 2, Gen. ad litter,, c. 14:
Cum dicit de sideribus, ut sint in s^giui, noTi
illa dicit, qnc? (jhservare vanitatis vst, sed utl-
que utilia, et liujus vltce usihns necessaria.
7. Refellitur prccterea significalio astrorum
qnam fundetur in ipsorum. caus^ditate, s".u in-
fluxu. — Et liinc facile etiam refutatur error
antiqnorum Geutdiura et lia^ireticorum, qui
hauc significationem in causahtate fundatam
158 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
stellis tribnerunt rcspectu omnium eventuum
futurorum, etiam illorum, quee a voluntate
Immana, vel angelica pendent. Nam liic error,
et liberlati arbitrii, et immaterialitati liumanse
voluntatis repugnat, cpiia non possunt corpora
in spiritu agere, nec voluntatem libertate sua
privai'e. De qua re in locis aliis ex professo
tractatur , et ideo hic adnotare sufficiat hunc
errorem damnatum esse a Leone papa, Ep. 91,
ahas 93, ad Turivium, cap. 11, et in Gonciho
Bracharensi 1, cap. 9, et impugnari late ab
Origene et Eusebio supra, et Augnstino, dicto
hb. 4, de Civit., et D. Tlioma, in opusc. 26, de
Ju(hciis, seu indiciis astrorum, et muUis ahis,
qui contraFatum scripserunt. Quocircaverura
quidem est significationem himinarium fun-
datam esse in causahtate, ut tradit D. Thomas,
dicta quffist. 70, art. 2, ad 2. Ubi etiam adver-
tit, non ideo esse dicta signa, quia non sint
causse, nam significatio non excludit causahta-
tem, sed potius interdum in ea fuudatur, Sed
clicla (inquit) sunt fotius signa, qmm causcp,
iitoccasioidololalricetolleretur. Hinc tamen op-
time conchiditur astra non esse signa omnium
futurorum, sed ihorum quos facere possunt,
quosque cursu suo naturahter et ordinarie
efficiunt. Et quia istorum effectuum varietas
ex propnis motibus ccelorum, et ex diversis
aspectibus ct conjunctionibus astrorum, quse
per eosdem motus fiunt, orumtur: ideo ratione
eorumdem motuum dictum est, himinaria fac-
ta esse, ut sint in signa, ut Augustinus et divus
Thomas supra notarunt. Et hoc modo signifi-
catio iha acl hominum utihtatem ordinata est,
quia per iha discernunt homiues opportunita-
tem negotiorum, vel actionum, quam nantee
observant ad navigandum, et agricolee ad se-
minandum, et ahi ad castera negotia prcevi-
dendo temporum quahtates, ut pluvi^e, aut
serenitatis, frigoris, aut caloris, etc.
8. Expnnitur terlio loco dictio in tempora. —
Exponuntur quarto loco xerba, in dies et an-
nos. — Ex quibus facile exponitur, quo sensu
dicantur astra hoc die non sohim in signa, sed
etiam in tempora. Istai enim duae pai^ticulae
possunt facile ad idem referri, ita ut posterior
priorem exponat, nam astra facta suntin signa
diversorum temporum, non sohim quoad mo-
ras, sed etiam quoad quahtates eorum, nam
signant tempus sestatis, hiemis, etc. Ita fere
exponit Augnstinus, chcto hb. 2, de Gen. cont.
Manich. cap, 14. Et in Imperfecto, cap. 13, et
hb. 1, de Gen. contra Manich. cap. 13 et 14,
et idem sensit Chrysostomus, homil. 4, et Ba-
sihus, hom. 6, iu Gen. et Hugo de S. Victore,
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
Annotationib. in Gen., cap. 7, et ibi alii, cpios
Lypomanus, in Caten., refert, nec dissentit
D. Tliomas supra. Possunt vero illae chia? par-
ticulae etiam ad diversa referri, nam astra si-
gnant varios effectus suos, ut dictum est, con-
stituunt autem vicissitudines temporum sesta-
tis, hiemis, etc, et ideo specialiter dicuntur
facta, ut sint in tempora. Omitto expositicmem
dicentium, per tempora intelhgi iha, quae fes-
tis et solemnitatibus deputantur, quia ahenam
ab hoc loco censeo. Additur vero, et dv's, et
amios, quos usiiate nommus (inquit Augustinus
supra) qui non fierent, nisi motlbus siderum,
utique propriis, sicut de diebus supra exphca-
tum cst, et de annis coustat, quia per proprium
Solis motum constituuntur. Omittuntur autem
mensts, quia sub annis (ut quidam vohmt)
comprehenduntur: nam annus in quadam si-
gnificatione dicitur integra conversio propria
cujuscumque planeta?, et quia conversio hmse
uno mense perficitur, ideo nienses sub annis
comprelienduntur. Sed liocnon admodumpla-
cet, quia illa acceptio anni, mihi est valde in-
certa, nec in Scriptura ejus fuudamentum iu-
venio; imo Hebi^sei men.=es hmares computa-
bant , juxta conversionem hinse, et ex eis hmares
annos conficiebant. Unde facihus dicitur men-
ses fuisse omissos, quia in anno solari ad pla-
citum homiuum divisi sunt, ob quam rationem
etiam horse sunt praBtermissa^.
9. Explanantur quinto loco terba, duo hi-
miuaria magna, quce de Sole et luna proferun-
tur. — Uhimo inquiri solet hoc loco, quo sensu
sol et luna duo magna luminaria dicantur in-
ter ea, quce fecit Deus, cpia occasione de horum
et ahorum astrorum magnitudine posset hoc
loco disputari. Sed hoc astrologis et philoso-
phis relinquimus, ac breviter dicimus iu re
quidem ipsa solem fortasse esse absohite -/
maximum interastraomnia, ut accurate decla-
rat Pererius, tom. 1, in hne quartse diei, et
Conimbricenses, 2 hb., de Coelo, cap. 12, q. 1,
art. 3. At vero hma absohite non habet secun-
dum magnitudinis locum, ut est coustans apud j
philosophos, et ideo sohim rcs; ectu nostri di-
citur secundum hmiinare magnum, utique
formahter (ut ita dicam) seu in hieendo. Quia
per diem neque luna, neque ahse steUse hicent,
propter Solis emiuentiam; in nocte vero hma
magis, quam ahae stehae nobis hicet, vel pro-
pter majorem propinquitatem, vel propter ma-
jorem densitatem, et aptitudiuem, quam ad
hacendumhabet, Etita sensitBasilius, homil, 6,
in Exaemer., et Chiysostomus, homil, 7, in
Gen., sicque intelhgendus est Augustinus, L 2,
CAP. X. DE BRUTORUM CREATIONE, QUINTO ET SEXTO DIE FACTA.
159
de Gen. ad litter. oap. 16. Addi potest lunam
etiani eniinere in illis mnneribus^ ad qutB lu-
minaria lioc die facta esse dicuntur. Nam vel
propter majorem vim illuminandi terram, vel
propter alias etiam cpialitates sibi connatura-
les majorem habet influentiam in omnium
mixtorum geuerationem, et in corpora liuma-
na^, cjuam caeteri planetae^ prseter solem ; et
ideo inter signa coelestia horum natnrahum ef-
fectuum, post solem principatum habet : etob
eamdem rationem magis est in tempora^ et
dies, et annos, quam rehqui planetaB;, utique
post solem. Unde secundum ilhim etiam men-
ses^ et anni a multis natiouibus connumeran-
tur, et ad distinguenda tempora in ordine ad
phu'es actiones hnmanas^ prffisertim ad opera
medicinse^ vel agricnlturae, aut navigationis,
augmenta, vel diminutiones hmse phirimum
considerantur : propter has ergo causas hma
dicta est himinare minuS;, et in secundo gradu
post solem coUocatur.
10. In plenilunione, an statu alio sit lima
creata. — Auctoris judiciuni. — Hac denique oc-
casione dubitari hic solet, in quo statu au-
gmenti, vel decrementi himinis hma creata
fuerit. Quod attingit D. Thomas, dicta q. 70,
art. 2, ad 5, ubi probabile censet factum esse
/'ph^nam, quia iUa est perfecta ejus dispositio,
praesertim ad -hiceudum in nocte. Quse fuit
sententia Bedee, in Exaemer., et hb. de Ratione
temporum. Procopius, in caput 1 Gen., Da-
mascenns 1, deFide orthod., cap. 1, et Abu-
lensis, Gen. 1, q. 25. At vero Augustinus, 1. 2,
Gen. adhtter., cap. 15, probabile censet, fac-
tam esse initio sui himinis, quia debuit inci-
pere in principio sui mensis, seu conversionis
suue, secundum motum proprium et respectu
nostri ; aUoqui non in prima hma, sed in de-
cima quarta moveri coepisset. Et ad rationem
in contrarium virtnte respondet, sive primam,
sive plenam lunam Beus fecerit, fecisse perfec-
tam. Tandem vero nihil determinat, sed rem
indecisam reUnquit. Unde non defuerunt, qui
mediam viam tenuerint , dicentes hmam fac-
tam esse in quaiia parte sui augmeuti, id est,
in ea dispositione, quam in septimo die ha-
bere solet. Quia tunc oritur supra nostrum
horizontem, quando sol occidit, et ita poterat
totam noctem iUuminare, at(pieita statim exe-
qui munus siuim per iUa verba expUcatum,
ut prcesset nocti, quod facere non potuisset^
si in prima hma creata fuisset, et aUunde con-
venientius videtur, ut post iUud initium non
statim decresceret, ut necessarium fuisset, si
plena creatSi esset, sed potius, ut per aUquod
dies continue augeretur. Sed in hacreUberum
est unicuique, quod vohierit sejitire, quia ex
Scriptura, vel Patribus nihil habemus, et ra-
tioncs non muUum cogunt.
11. Enndantur ultimo loco verla,YX -^oswii
eas in firmamento. — Supersunt tantum expU-
canda verba iUa, quse supra cap. 5, num. 14,
in hunc locum remisimus, et posuit eas (sciUcet
steUas) in flrmamento coeli. In quibus duse sta-
tim occununt difticuUates. Prima est snpra
posita, qnia in opere secnndi diei nomine flr-
mamenti aerem exposuimus : quomodo ergo
nunc potuerunt steUffi in firmamento poni?
Sed ad hoc breviter dicendum est nomine flr-
mamenti inteUigi totam expansionem corpo-
rum diapiianorum ab octava sphgera usquead
terram : etita juxta lectionem Hebraicam pro-
prie vertitur, posuit ste'las in extensione cce/o-
rum. Unde quia firmamentum sic sumptum
phu^a corpora comprehendit, interdum ahqiud
ei tribuitur ratione unius, interdum vero ra-
tione aUerius ; et ita in preesenti dicuntur
steUte posita3 in firmameuto, quia sunt positee
in supcriori parte ejus , et denotatum est om-
nes steUas esse sub primo mobiU. Quse exposi-
tio communiter recepta est, ut videre Ucet in
Lypomano, Cajetano, Pererio et aUis.
12. AUera difficuUas est circa verba, posuit
eas in firmamento , nam videntur significare,
prius fuisse firmamentum, et postea Deum
steUas in iUo posuisse. Respondemus tamen,
non esse existimandum posuisse Deum steUas
in coelo, tanquam in subjecto proprio, aut tan-
quam in loco extrinseco, sed tanquam partes
in toto, cui uniuntur, et cum quo locum ha-
bent. Sicut ergo partes ponuntur in toto non
prseexistente, sed quando ipsum producitur,
ita Deus tunc posuit steUas in firmamento,
quando coehim ilUs constans et compositum
creavit, et ita in principio sui operis iUas po-
suit. Hoc autem quarto die, vel iUud per ca-
pitulationem reperitur, ut aliquid addatur, vel
dicuntur hodie steUse positee in firmamentOj
non simpUciter, sed ut lucerent super terram ;
nam antea super aquas Uicebant : hoc autem
die, cum jam terra esset aquis discooperta, su-
periUam ccepernnt h]cere,non utcumque, sed
determinato modo, et cum certa varietate, et
inflnentia, ut expUcatum est,
CAPUT X.
DE ANIMALIUM RATIONE CARENTIUM PRODUGTIONE,
QUINTO ET SEXTO DIE FACTA.
1 . Eeferuntur verha Gfenesis quidus iruforum
1 60 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIEKUM
producth tradUur. — In quinto die duo ab
auctore natiu^ye facta narrantur^ scilicet^ pisces
maris, et volatilia co3li, id est, aeris. Verba
sunt : Producant aqiue reptUe animce viventis,
et volatile super terram sub firmamento cceli,
etc. In sexto item die prius brutorum creatio
refertur his verbis : Dixit quoque Deus, produ-
cat terra animam viventem in genere suo, ju-
menta, et rcpfilia, et iestias terrce secundum
species suas, factumque est ita, et postea homi-
nis creatio describitur, quije propter suam di-
guitatem specialem disputationem postulat, et
ideo illam iu sequentem Ubrum reservamus.
At vero de cffiteris animantibus, quia secun-
dum quamdamproportionem, communem doc-
trinam habent, hic dicemus. Quod breviter
expediii poterit fere applicando ea, quoe de ve-
getabihbus dicta sunt, et in fine grave quod-
dam dubium explicando.
2. Priiva assertio. — Primo ergo nobis cer-
tum sit^ha-canimantia non invirtute tantum,
aut in semine, sed actu, et in seipsis facta
fuisse liis diebus, in quibus faeta narrantnr ;
quanquam Augustinus, lib. 3, Gen. adlitter.,
cap. 5, in sua persistens sententia, contrarium
sentire videatur. Et probatur primo ex pro-
prietate verljorum, eorumque uniformitate :
Dixit Deus, fiat ct factum est: quse in rigore
ejus rei, quse fieri dicitur, actualem productio-
nem significant, et ita in ahis diebus exphcata
sunt. Secundo ex ipsorum animantium per-
fectorum natura, quia tota species non potest
incipere per natnralem generationem, quia
nnumcpiodque individuum ab aho simih pro-
creatur : et ideo necessario sistendimi est in
aliquo primo individuo ab aho simih non ge-
nito. Necpie ilhid primum ex solo semine ge-
nerari potuit, cp^a neque ihud semeu natura-
liter fieri potest, nisi ab animah decisum,
neque etiam conservari potest, vel ad foetum
formandum perduci , nisi in utero ahcujus
animahs generantis. Neque etiam tahum ani-
maatium species, seu prima earnm imlividua
per solas causas uuiversales, solem nimirum,
et astra intro(hici in orbem potuerunt, ut etiam
in philosophia contra Avicennam, et alios
autiquos philosophos demonstratur : ergo ne-
cessarium fuit, prima individua horum ani-
mantium imraediate ab auctore natura?. fieri :
ergo liis diebus facta sunt actu, et in seipsis,
nam post hos dies nihil hoc modo Deus pro-
creavit, requievit enim clie septimo ah omni
opere, quod patrarat. Tertio idem probari po-
test ex iha beaedictione quinto dic data: Cres-
cite, et muttiplicamini, nam vim geuerandi^
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
indicat, quse non nisi rei jam actu productae
confertur, ut in capite septimo ponderatum
est. Ubi etiam ex creatione hominis hoc con-
firmavimus : neque in hoc nova difficuhas oc-
currit.
3. Secunda assertio tripartita.— Prima pars
probatur. — Dico secundo, quamvis productio
istorum animahum, interdum creatio dicatur,
nihilominus non fuit ex nihilo, sed ex prseja-
cente materia, modo tamen proprio auctoris
naturse. Hsec assertio etiam est certa et com-
munis : et prima quidem pars ejus constat ex
cap. d Genesis, ihis verbis : crcavitque Beus
cete grandia, et omnem animam viventem, etc,
et ex ahis commuuibus locis Scripturae. Se-
cunda vero pars in ilhs verbis continetur, pro-
ducant aquce, producat terra. Circa quse verba
occurrebat qusestio, an aqua, et terra in hac
productione efiicientiam liabuerint. Verumta-
men quod in simih dubio de vegetabihbus
diximus, ad ceetera viventia apphcandum est,
nam Scriptura eodem modo de ihis loquitur.
Unde Cajetanus sicut in plantis, ita iu anima-
libus docet, efficienter ab aqua vel terra pro-
ducta esse propter vim verbi, producat. Nos
tamen diximus, verbum ihud in omnibus si-
gnificare causalitatem elemento accommoda-
tam ac proinde ex verbis ihis optime probari
causalitatem materialem : efiicieutem vero,
nec probari, uec cum ratione posse subsistere,
propter superius dicta.
^. Secundce partis prohatio. — Prohatio ter-
iice, seu potius declaratio. — Sic igitur probata
rehncjuitur sccunda pars assertionis, nam om-
nia haec animalia facta sunt ex pra?jaceute ma-
teria, acpia nimirum, vel terra. Ergo non sunt
facta per rigorosam creationeni, uimirum ex
nihilo. Occurrebat autem dubinm, utrum ah-
qua ex his auimahbus facta siut ex aere, ^e^i
ilhid in fiue cap,, a n, 13, tractandum relin-
quimus. UUima denique pars assertiouis in
superioribus satis declarata est inplantis, et
in preebenti eamdem ratiouem habet. lutehi-
gitur enim de productioue quoad pra?viam al-
teratiouem et orgauizationem, nam hiaec uou
est facta modo ordiuario et communi, uec per
moras, quibus uaturahter fieri solet, sed su-
bito, vel mora brevissima, et sine effectiva
cooperatione causarum secundarum diviua
virlute facta est; et ob eam rem creatio appel-
latur lato modo, ut et ab ordiuaria generatioue
distinguatur, et ut denotetur fuisse quemdam
modum productiouis auctoris uaturiK pro-
prium. Nihilomiuustamen substantiahs gene-
ratio tahum viveutium, quce iu ius-tauti facta
CAP. X. DE BRUTORUM CREATI0?IE, QUINTO ET SEXTO DIE FACtA.
461
est^ ejnsdem speciei fuit, cum simili genera-
tione ordinario modo facta. Nam in se utraque
productio est per veram eductionem de po-
tentia materiEe^ prius natura ultirnate dispo-
sitse ad talem formam, diversitas autem in
preevio modo dispositionis essentiam, seu sub-
stautiam mutationis substantialis, quse in mo-
mento fit^ non variat, cum de ejus essentia
nou sit. Tandem recte hinc colligi potest,
omnes formas, seu animas istorum animan-
tium quantumvis perfectorum citra hominem
ex poteutia materise eductas esse, id enim si-
gnificant illa verba, prodncat terra animam
viventevi : quse statim distribuuntur ad omnes
species per illa verba, jumenta, et reptilia, et
hestias terrce, quod recte notavit Cajetanus^ et
Pererius consentit.
5. Assertio tertia. — Funclatur et enucleatur.
— Tertio dicendum est haec animaha omuia
his diebus producta esse, in perfecto statu in
singuUs individuis, seu speciebus suis, juxta
uniuscujusque naturam, Hsec assertio com-
munis est, et fundatur in illo principio, quod
opera Dei perfecta sunt. Et intelUgenda est
ac expUcanda eo modo, quo similem de plan-
tis posuimus. Itaque fuerunt omnia creata in-
tegra, et omnibus suis membris perfecta, item
in quantitate et magnitudine corporis , ad
quam solent hujusmodi animaUa in termino
augmenti pervenire. Non oportet autem, ut
omnia fuerint oequaUs magnitudinis, etiam in-
dividua ejusdem speciei, nam de distinctis res
est manifesta. De prioribus vero Ucet potuerit
Deus a producere sequalia, vel seque fortia,
aut seque pulchra, non videtur necessarium,
nam universi pulchritudo varietatem aUquam
requirit. Quseri autem hic potest, quot indivi-
dua creaverit Deus in unaquaque specie, in quo
non est dubium quin ad minimum, bina facta
fuerint, sed est dubium, an fuerint plura.
Quod ex aUa interrogatione potest pendere,
sciUcet an Deus produxerit heec animaUa tan-
tam in uno loco terrse, vel per totum orbem,
Nam pro uno loco, id est, pro uno regno, vel
aUo simili bina sufiicere potuerunt, pro diver-
sis autem plura necessaria eraut, ut per se
clarum est; et quamvis res incerta sit, hoec
posterior pars verisimiUor videtur ; sicut de
plantis diximus, nam fere est eadem ratio.
Semper tamen incognitum nobis est, quot in-
dividua simul produxerit Deus in universo
orbe in singuUs speciebus liorum animaUum :
hoc ergo reUnquendum est divinae sapientice,
cujus consiUo et arbitrio lia3C multipUcatio
et distributio facta est. Verumtamen sicut de
plantis diximus, ita hic considerari potest ex
animaUbus quffidam meUus, scu commodius
in quibusdam regionibus, quam in aUis pro-
creari, et intra eamdem etiam speciem, qnaa-
dam esse majora, vel fortiora : vel aUis hu-
jusmodi quaUtatibus alfecta in una regione,
quam in aUa. Ad Inmc ergo modum verisimile
est d'vinam sapientiam, proportionem , et
varietatem in hanc animalium productione
observasse,
6. Ex quo etiam intelligi potest produxisse
Deum omnia hsec animalia cum virtute gene-
randi sibi similia in generibus, seu speciebus
suis. Probatur, quia hsec potestas pertiuet ad
natnralem perfectionem individui, et ad con-
servationem speciei necessaria est. Deinde
probatur ex illa benedictione, crescite, et mul-
tiplicamini . Per illam enim benedictionem,
nihil aliud significatur, quam virtus, data his
viventibus ad multiplicanda individua, et con-
servandam speciem, per multiplicatas genc-
rationcs. Nec refert, quod animantibus ter-
restribus, prseter hominem, non legatur data
hujusmodi benedictio, quia cum data fuit
piscibus, et volatilibus virtute, cseteris etiam
brutis data censetur, cum eadem ratio, et ne-
cessitas in eis inveniatnr. Quanquam postca
in hominibus repetita sit, post eorum creatio-
nem, ad denotandum singularem homiins ex-
cellentiam, et propter alias rationes, quse vi-
deri possunt in Augustino, lib. 3, Gen. ad. Iit,,
cap, 43, et Beda in Exaem., et aliis exposito-
ribus in Gen.
7. Assertio quarta. — Unde ostendatur Nata-
talia volatilia terrestria constituwit ordines tres
incequalis perfectionis. — Quarto dicendum est
hsec animalia ratione carentia in magna va-
rietate gencrum et specierum simul fuisse his
diebus a Deo producta. Siinul (inquam) cum
partitione accommoda, ut statim explicabo.
Haec etiam assertio ex narratione Genesis ad-
juncta Patrum expositione manifesta est. Nam
imprimis narrantur facti tres ordines, seu
classes animantium, quse sunt veluti tria ge-
nera illorum, scilicet, piscium, volatilium et
terrestrium. Quse sine dubio essentialem dif-
ferentiam genericam inter se Iiabeut, ut mo-
tus naturalia loca, figuraj, et alise actiones et
proprietates evidenter ostendunt, Servant au-
tem inter se hunc ordinem perfectionis, quod
infimum habcnt pisces, medium aves, et su-
perioi'em animantia terrestria. Ita docent phi-
losophi , et in Genesi Patres et expositiores,
quamvis diversis ralionibus, et signis ad illum
ordinem ostendendum utantur. Sed non est
11
1(52
LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM OPERIRUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE,
praesentis instituti de animalium proprietatibus
disputare ; solum intelligere debemus illos
gradus dictum servare ordinem ex genere suo :
nam inquiri posset, an aliqua species inferio-
ris gradus possit esse essentialiter perfectior^
quam alia superioris gradus, sed hoc etiam
ininc inquirere necessarium non est. Satis
ergo est ex dicto perfectionis ordine colligere
Deum inproductionemixtorum ab imperfectis
ad perfectiora processisse : ideoque sicut prius
creavit planlas, cjuam animalia, ita inter ani-
malia prius creasse pisces^ postea vero vola-
tilia, deinde terrestria^ ultimo loco hominem,
ut postea diccmus. Atque ita respectu diver-
sorum ordinum horum animantium, non om-
nia simul creavit, tamen in unoquoque ordine
simul omnia produxit, nam unico imperio
dixit : Producant aquce reptile, etc, et produ-
cat terra atiimam mventem, etc. ; nulla ergo
successio generationum inter res productas
in singulis ordinibus cum fundamento cogi-
tari potest.
8. Anpisces et ares simiil sint producta. —
Imo etiam de volatiUl)us et piscibus dubitari
potest an inter se simul creata fuerint : nam
quod hi ordines tertium prsecesserint^ mani-
fesium est, quia producti sunt in quinto die,
tertium autem genus brutorum in sexto : an
vero pisces sint prius tempore creati, quam
volucreS;, dubilari potest : quia licet sint facti
eodem die, potuerunt simul, vel cum succes-
sione fieri. Et quidem si intercessit successio^
non est dubium, quin piscium creatio prseces-
sit, quia primo loco ponitur. Suspicio autem
successionis solum ex ordine litteree accipi po-
test, quia illa duo genera distincte narrantur,
et prius minus perfectum, postea perfectius
recensetur. Quod autem in reipsa non fuerit
realis successio, videtur posse in littera Gene-
sis fundari : sic enim dicitur : Bixit etiam
Deus,producant aqua?repile et volatile. In quo
significatur quasi unico imperio simul utrum-
que genus fuisse productum , sicut cum dici-
tur : Creavit Deus coRlum et terram. : sic enim
in prresenti adjungitur, creavitque Deus cete
grandia, et omnem animam, etc, et omnia vo-
latile. Sicut ergo omnes pisces simul creati
sunt , ita etiam pisces et volatilia : ideoque
tanquam de uno opere statim dicitur, vidit
Deus, qitod esset bonum., et una benedictio om-
nibus datur. Propter qus?. pars ha-c verisimi-
lior videtur. Cur autem ita factum sit inter
hos duos ordines, quis consiliarius Dei fuit,
ut rationem reddere possit : fortasse tamen
probabilis ratio est, quod ex eodem elemento
fiierunt facti, ut infra dicemus. Vel certe,
quia pisces et aves in multis similia sunt, qu»
Pererius et Tornielus late recensent.
9. Quinta assertio. — Pisces ex suo genere
mole excedunt cwtera animantia. — Stth genere
terrestrium tria inferiora genera continentur.
— Deinde sub utroque istorum generum, seu
ordinumquamplurimee speciesprocreataf sunt.
Hoc constat imprimis ex effectu ipso, addita
ratione supra facta, quod post illos sex dies
non fecit Deus se solo, et tanquam auctor na-
tiu-se novas specierum productiones, et ideo
omnes species animalium, quse naturaliterfieri
non possimt a causis secundis, nisi per semi-
nalem generationem et propagationem ab aliis
similibus in eadem specie, fuerunt a Deo pro-
creatse. Deinde hoc satis ostendunt verba Scrip-
turse, in quibus nonnuUa diversitas potest no-
tari. Nam de piscibus dicitur : Creavit Deus
cete grandia, et omnem animam viventem, atque
notahilem., quam prod\ixerant aqncp in species
sitas. Per quoe verba imprimis significatur ma-
gna specierum diversitas : deinde indicatur
pisces ex suo genere in magnitudine excedere
csetera animalia : nam ideo declarantur spe-
cialiter cete grandia, ut late ibi Pererius ex
Patribus et philosophis prosequitur. Deuique
probabile est etiam iu gradu isto animantium
in aquis degentium majorem esse multitudi-
nem et varietatem, quam in volatilibus, vel
terrestribus inveniatur. At quod ponderari so-
let verbum, producant aquce reptile, quoniam
in Hebrseo habet emphasim quamdam, et si-
gnificat abundantem productionem, et quasi
ebullitionem. Et hoc confirmat, quod infra di-
citur : Multiplicamini et replete aquas maris,
Melius autem probatur ex illo Ps, 103 : Hoc
mare magnum, et spatiosum majiihus.illic rep-
tilia, quorum non est numerus, a?iimalia pusilla
cu-m magnis : vocat enim Scriptura pisces no-
mine reptilium, quia omnes natando quasi
reptant super aquas, et per exaggerationem
dicit eorum non esse numerum, quia est eo-
rum maxima multitudo, et ut denotetm" diver-
sitas non tantum in numero, sed etiam in spe-
cie, adduntur illa verba, animalia pusilla cum
magnis, nam in his extremis media subintelli-
guntur. Sub genere autem terrestrium anima-
lium tria proxima genera in illis verbis indi-
cantur, jitmenta, reptilia et hestias terrcp, et
in omnibus varias esse species adjuncta verba
declarant, secundum species suas. Unde sub
jumentis comprehenduntur omues species ani-
malium, quse ab hominibus domantur, ut illis
ad suam commoditatem utautur : sub bestiis
CAP. X. DE BRUTORUM CREATIONE. QUTNTO ET SEXTO DE FACTA.
^63
terrse comprelienduntur animalia agrestia ,
reptilia vero dicuntur serpenteS;, et alia, qua3
super pectus suum gradiuntur, quia pedibus
carent. Ad quai capita revocantur omnia ani-
malia perfecta, quos super terram ambulant.
De volatilibus autem nihil specialiter distin-
guitur , sed absolute dicitur omne volatile
secundum genus suum, et iterum, aves multi-
pUcantur super terram. In quo fortasse signi-
ficatum est, in avibus nec tantam multitudi-
nem, nec tantam varietatem^ sicut in ca;teris
animantium ordinibus factam esse.
10. An animantia iwperfecta sint his diehus
producta. — Quseri autem hoc loco solet, an
his diebus facta fuerint etiam animalia imper-
fecta, quae per influentiam coelorum ex putrida
materia terrse aut aqua generari solent. Nam
Basihus, hom. 1, in Gen., affirmare videtur^
Augustinus vero, hb. 3, Gen. ad ht., cap. l-i,
sub distinctione respondet. Nam qusedam ex
his animahbus generantur ex cadaveribus
mortuorum, aha vero ex aquis, vel terra pro-
creantur : et priora negat fuisse tunc creata,
quia nondum erant mortuorum corpora : de
ahis vero affirmat, quia suo modo pertinent ad
decorem universi. Sequiturque hoc D. Thomas,
i part., qusest. 72, ad 5, sed profecto distinc-
tio non videtur necessaria : tum quia non ma-
gis haec, quam illa ad decorem universi perti-
nent : tum etiam, quia si aliqua facta sunt his
diebus, per omnipotentiam Dei facta sunt non
expectata putrefactione materise, prout seciin-
dum ordinem naturalem causarum secunda-
rum fieri solet. Unde sine animahbus mortuis
potuissent a Deo fieri imperfecta animaha ,
quiae nunc ex corporibus mortuorum gene-
rantur.
\\. Pars negatita placet. — Probabihus ergo
censeohujusmodi imperfecta animahanon esse
facta a Deo immediate, et in actu his diebus,
saltem per se loquendo. Probatiir ex dictis in
simihde herbis, nam est eademratio, nimirum
quod hujusmodi imperfecta viventia non sint
veluti per se requisita ad perfectionem uni-
versi, sed quasi per accidens ex concursu va-
riarum causarum sequantur. Item quia sicut
in speciebus perfectis non fuit necessarium,
omnia individua immediate fieri ab auctore
naturae, sed tantum prima, in quibus csetera
potentia continerentur : ita in his imperfectis
uecessarium non fuit prima individua imme-
diate a Deo produci, quia in aliis causis suffi-
cienter continebantur in potentia, et per iUa-
rum actionem, et non per propriam succes-
sionem unius ab aho erant propaganda, Item
quia ahas dicendum esset, in omnibus specie-
bus^ quantumvis imperfectis, aUqua individua
in principio fuisse facta, quia non cst major
ratio de quibusdam, quam de aUis. Consequens
autem est incrcdibile : alias etiam puUces, et
simiUa animaha homini infesta in iUo princi-
pio creationis actu fuissent, quod certe pro-
babile non est. Atque hanc partem sequuntur
Pererius et Tornielus in sexto die. Dixi au-
tem per se loquendo, id est, spectando talium
rerum naturam secundum seipsam. Nam ex
his animahbus imperfectis quajdam solent de-
servire in cibum animaUum perfectorum, ut
pisces majores ex minimis ahuitur : et simih-
ter passeres, vermicula terrae habcnt in cibum.
Quia igitur in principio creavit Deus omnes
species perfectas animaUum, etiam eorum,
quee carnibus et piscibus aluntur : ideo si
propter hujusmodi usnm necessaria tunc fue-
runt aliqua animaUa imperfecta, simul cum
cseteris perfectis producta esse, crcdibile est,
quia hoc titulo specialis causa, seu necessitas
in eis invenitur.
42. An quce per adulterinam generationem
Iruta nascimtur sint his diedus producta. —
Partis affirmationis ratio. — Pars taiven ne-
gans eligitur. — Solet ctiam hic dubitari de
quibusdam animantibus, quse ex conjunctione
maris et foeminge diversarum specierum gene-
rantur, ideo quod prseter naturam, et per ge-
nerationem quasi aduUerinara nasci videntur,
ut muhis, leopardiis, lynx, et simiha, solet
(inquam) dubitari, an fuerint a principio in
actu creata, vel solum in potentia. Et ratio
dubitandi esse potest, quia haec animaha in
se spectata pcrfecta sunt, et muUum utiUa :
ac subinde videntur per se ad perfectionem
universi spectantia : ergo debuerunt simul
cum ahis fieri ab auctore naturae. Nihilominus
contrarium censeo esse probabilius, quod teuet
Rupertus abbas, hb. \, in Genes., cap. 57, et
sequuntur YsteUa , et Tornielus in Genes.
Ratio vero est, quia hujusmodi species anima-
Uum suflicienter continebantur potentialiter in
iUis individuis diversarum specierum, ex quo-
rum commixtione generantur : et ideo non fuit
necessarium aliqua eorum individua ab auc-
tore naturee immediate produci. Nam Deus ea
tantum immediate produxit, quse non nisi per
ipsius actionem in rerum natura iutroduci
poterant quoad species suas, nam caetera, quae
per causas secundas produci poterant , conve-
nientius fuit per illas fieri, et hoc ipsum magis
ad perfectionem universi pertinet. Accedit,
quod hujusmodi generationes non fiunt sine
164 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
interventu alicujn.s indiistriee liumanffi, ut ex
Levitici 19;, sumi potest, addita doctrina D.
Tliomaj, l, 2, q. 102, a. 6, ad8. Constat autem
non fecisse Deum omnes species rerum;, quse
interveniente industria liumana ex variis
commixtionibus rerum diversarum specierum
discursu temporum ortae suut : idem ergo est
dicendum de iis animalibus, quee ex prsedictis
commixtionibus generantur.
13. — Ji^x qua makria sint froducta; aves. —
Prima sententia. — Superest dubium superius
n. 4, in hunclocum remissum, exquamateria
volatilia facta sint. Nam in hoc magna est
controversia propter varia Scripturae testimo-
nia. Unde tres de liac re invenio sententias.
Prima est, volatilia ex terra fnisse procreata.
Ita tenent Cajetanus et Catherinus m Genes.,
et Hieronymus Wielmius, lect. 22, in Exaem.,
quos Pererius in opere quintte diei sequitur.
Fundatur in verbis Moysis, Gen. 2 : Formatis
igitur Bominus Deus deliumo cunctis animanti-
hus terrm, et universis volatilihus cceli adduxlt
ea ad Adamum. Nam in illis eequaUter dicit
Moyses, animalia terrestria et volatilia ex
humo, id est, tcrra fuisse formata. Et ratioue
confirmari potest, quia aves ex terra nutriun-
tur, et in ea principahter habitant et vivunt :
ergo signum est, de terra esse formatas
lA. Secunda sententia. — Secunda opinio
est, volatilia producta esse ex aqua, sicut pis-
ces. Ita sentiunt, super Genes., Basilius, Am-
brosius , et Chrysostomus, et D. Hieronymus,
Epist. 83, ad Oceauum, ubi sic ait : Primum
de aquis, quod vivit, egredltur, et pennatos fi-
deles de terra ad ccelum levat. Et favet Augus-
tinus, 1. 3, Gen. ad ht., c. 7 et 8. Et Ambro-
sius, in liymno, quem canit Ecclesia feria 5,
ad vesperam sic dixit :
Magnce Deus potenticp,
Qui ex aquis ortum genus
Partim remittis gurgiti,
Partim levas in aera.
Fundamentum est, quia Gen. I,dixitDeus:
Producant aquce reptile aninice viventis, et vo-
latile super terram sub firmamento cceli. Ubi
expresse utrorumque animantium productio
aquis tribuitur, utique in suo genere materia-
hs causa3, ut supra declaravi. Respondent ver-
bum producat non esse construendum cum
utraque parte copulativse propositionis, sed
tantum cuni prinia: in secunda vero subintel-
hgendum esse verbum volent, vei aliud simile :
nani in Hebrsea, et in Chaldaica paraplirasi
iliud verbum additur. Nos vero vulgatam lec-
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
tionem prseterimus : et profecto pra?ter vulga-
ta3 auctoritatem, sensus est plauior, Quia non
est verisimile non fnisse expresse narratam
produetionem volatilium, et materiam, exqua
facta sunt, sicut de ahis duobus generibus ani-
malium factum est. Cur enim diceret Deus,
ut aves volarent, quas nondum dixerat, ut fie-
rent ? Ergo verisimihus est, vei-bum producat,
utramque partem comprehendere.
15. Sed objicitur, quia non potest congrue
exponiid, quodadjungitur, super terram, nisi
subintelhgatur verbum vole?it. Nam quomodo
aquse, quee iuferiores sunt terra, possent pro-
ducere aves super terram? Sed hffic objectio
non habebit locum , si dicamus volatilia esse
facta ex aquis, quee sunt super terram, de quo
statim dicam. Verumtamen responderi etiam
potest, hcet facta sint ex aquis terrestribus vo-
latilia, recte additum esse, siiper terram., ad
distinguendas aves a piscibus, qui reptant su-
per aquam, et quasi in aquis volant (ut aliqui
notant) nam quemdam modum pennarum ha-
bent. Unde illud snper terram, est quasi addi-
tum quoddam, determinans, et declarans pro-
prietatem volatilium. Quod raagis exphcarunt
Septuaginta, (hcentes : Producant aquce rep-
tilia animarum viventium et volatilia volantia
super terram : et hoc magis signiScavit para-
plirasis Chaldaica, dicens : Producant aqucB
reptlle animce vlventium, et avem, quoevotet
super terram. Exquibus manifestum est, illud
nomen et volatile, in nostra vulgata non esse
uominativi casus, sed accusativi : ideoque nuUo
modo subinteUigi, ac suppleri posset verbum
volet. Quod coufirmatur ex verbis paulo post
subjunctis, et aves multiplicmtur super terram,
ubi non dicit, volitent , sed multiplicentur ,
quod substantialem productionem significat.
Ergo similiter in prioribus verbis pra?ceperat
Deus, ut volatilia producereutur super terram :
ergo ex aquis productse sunt.
16. Ad fundamtentum positumn. \3,respoti-
detAugustinus dupliciter. — Nequecontra hanc
sententiam obstant verba inducta ex capite
secundo, tum quia iUa particula ex humo, po-
test construi cum solis animantibus terrjfi, de
quibus fit mentio in prima parte periodi, et
non cum volatilibus de quibus in posteriori
parte mentio fit. Ita respondent Augustinus,
1. 9, Gen., c. 'I. Eritque facillima expositio si
in secunda parte illius propositionis repetitum
subintelligatur verbum formatis, isto modo,
formatis de Immo cunctis animantihus terrce,
et formatis etiam volatiHhus adduxit ea, etc.
Sed Augustinus prwter ea aham adhibet res-
CAP. XI. QUOMODO DEUS OPUS SUUM DIE SEPTIMO COMPLEVERIT, ETC
100
ponsionem, scilicet, ibi sub nomine terrge e-
tiam aqnam esse comprehensam. Et utraque
responsio satis probabilis est. Posset etiam
dici, remote et quasi radicaliter etiamvolatilia
facta esse de terra, quia qualitates terra3 prai-
dominanter liabent, et brevitatis cansa terres-
tria et volatilia dicta esse de hnmo formata ,
Hcet noneodem modoex terra genita sint, qnia
proxime tantum terrestria,volatiliavero remo-
te modo nuncexplicato, licet ex aquisproxime.
17. Tertia sententia magis prohata Augus-
tino , Beda , Rwperto, Eucherio , D. Tlioma.
— At vera est tertia sententia dicens volatilia
facta esse ex aere. Hanc magis probat Augus-
tinus, 1. 3, Gen. ad litt , c. 3, et latius in Im-
perfect., c. 4-4, et seqnitur Beda in Exaem., et
Rupertus, 1. \, in Gen., c. 50, et Eucherius
qui his verbis illam explicat : Volatilia ah aquis
producta scriluntu,r, quia aer, in quo volitant,
a sapientibus cum aqv.is deputatur qui aqua-
rum humida exlialatione pingvescH, ut tolatus
animalium. sustinere possit. Et eodem modo
tennit hanc sententiam D. Thomas^ €[na?st. 71,
ad 3. Et potest suaderi , quia aves magis de
elemento aeris participare videntur, nam in
aere volant, et quoad fieri potest in illo de-
gunt. Sed haec sententia ita accipienda est, nt
non sit contraria secundte, sed eam magis ex-
plicet. Nam cum Scriptura dicat volatilia facta
esse ex aquis, lioc simpliciter negari non po-
test : unde neque ita potest affirmari facta
esse ex aere, ut aqua excludatur. Prssertim
qiiia solus aer propter suara raritatem, et levi-
tatem non potest esse apta materia, ex qua
proxime generantur aves, et ideo oportet^ ut
vel in substantiam aquse transferatur, vel certe
ut materiam aqueam in se liabeat, ut possint
ex illo a^es generari. Sic ergo absolute dicen-
dum est volatilia ex aquis fuisse producta , ta-
mf n quia aqnaj pai'tim sunt in terra snb pro-
pria et sensibili dispositione aqnse liquidse
et fluidse, partim sunt elevatfe a terra in nu-
bibus et vaporibus : ideo recte dici potest
pisces esse factos ex aquis priori modo specta-
tis, aves vero ex levioribus seu altioribns aquis :
et qnia inter aves queedam sunt magis aquea^,
ut sic dicam, quia in ipsis aquis frequenter
degunt : et super paludes, vel stagna libenter
volitant , credibile est has esse factas vel ex
aquis terrestribus, vel ex vaporibus illis vici-
nioribus : alias vero, qufe subtihoris sunt na-
turoe, et altius volitant et iii arbori])us, vel in
aliis locis excelsioribus habitant, ex snbSiliori-
bus aquis magisque a terra, et ejus aquis ele-
vatis, creatas fiiisse.
18. Ex elemento ignis nulla animalia pro-
ducta. — Rejicitiir Aristoteles a Gfaleno. Vide
etiam Conimhricenses in prohlemate de ccelo ,
sectione 4, mtm. 5. — Ultimo movent alicpii
qugestionem, cur ex elemento ignis nulla ani-
malia producta sint. Sed ratio est in promptu,
quia ignis non poterat esseapta materia proxi-
ma viventium, neque locus, in quo naturaliter
viverent propter nimiam ignis caliditatem et
activitatem. Nam quod de salamandra refert
Aristoteles, 1. 5, de Hist. anim., c. 19, quod
in igne diu vivat, refellitur a Galeno, 1. 3, de
Temperam., et aliis, quos Pereira refert in
opere sexti diei, et 1. 3, in Dan., ad illa verba,
Angelus a Domini, etc. Unde nonminus incer-
tiun censeo, quod ibidem refert Aristoteles de
parvis animalibus qnee in ffirariis fornacibus
in medio igne ex qiiodam concremento lapide
in Cypro generantur : nulla enim, ut arbitror,
experientia id satis probatum est: nec[ue etiam
est satis rationi consentaneum, nec doctrinse
ejusdem Aristotelis, 1. 4 Meteororiim, c. \,
et lib. 2, de Geuerat., cap. 3. Verumtamen,
quamvis daremus dicta animalia in igne gene-
rari^ illa essent imperfectissima, et his similia,
quse in aliis elementis per accidens, et ex pu-
trefactione fuint^ ideoque ad primam rerum
productionem non pertinuissent.
GAPUT XI.
QUOMODO DEirS OPUS SUUM DIE SEPTIMO COMPLEVE-
RIT, ET AB ILLO GESSAVERIT, EUMDEMQUE DIEM
BENEDIXERIT.
1 . Primum punctum an Deus in die septimo
aliquid sit operatus. — ArguHur pro affirma-
tiva parte. — Tria in hoc capite breviter expli-
can>;a snnt, qua3 in titulo sufficienter indican-
tur. Primum est, quomodo dicatur Deus opus
suum die septimo complevisse, ita enim, Gen.
^, in principio, legimus : Igitur perfecti sunt
cceli et terra, et omnis ornatus eorum, compJe-
mtque Deus die septim.o opus simm, quod fece-
rat. Ratio autem dubitandi est, quia timcdici-
tur compleri opus, cpiando illi ultima manus
imponitur, quod sine additione alicujus ope-
ris non fit : ergo, si Deus complevit suum opus
in die septimo, aliquid ei addidit in illo dic,
aliquid novum in illo operando. Consequens
autem falsum est : ergo non recte dicitur Deus
complevisse opus suum iii die septimo. Prop-
ter hoc fortasse Cathernius, in Gen., dixit ali-
quid peculiare creasse Deum in die septimo,
ratione cujus dicitur opns suum in eo comple-
1 66 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
visse ; illud autem opus, dicit liic auctor, fuisse
creationem Evse. Et certe Hieronymus ita vi-
detur iutellexisse verbum complevit, nam in
quajstionibus Hebraicis sic argumentatur con-
tra Judseos : ArctaUmus igiturJuclwos, qui de
otio saiiati gloriantur, quodjavi tunc inprin-
cipio saibatum dissolutum sif, dim Deiis ope-
ratur in sahlato complens opera sua in eo, et
henedicens ipsi diei qaia in illo universa com-
pleverit.
2- Pars negativa omnino vera et com7nu7iis.
— Nihilominus sententia hsec falsa est^ nam
Deus ita perfecit universum intra sex dies, ut
in septimo nullum opus ad complementum
illius efFecerit. Hoc censeo verum ex communi
sententia Patrum , et consensu Ecclesise in
Scriptura fimdato : nam in ea ssepe dicitur
Deum sex diebus fecisse omnia^ qua^ in mundo
sunt, et septimo die ab operibus vocasse, ut
patet Exod. 20 et 31, et sumitur etiam ex illo
ad Hebreeos A : Relinquitur sabhatissimus po-
. pido Dei , qui enim ingressus est in requiem
ejus, etiam ipse reqioievit ab operibus sids, sicut
a suis Deus, Idem convincitur ex eodem loco
Genes , 2 , nam statim post opera sex dierum
dicitur, perfecti sunt cceli, et terra, et omnis
ornatus eorum : ergo opus ad perfectionem^
vel ornatum mundi pertinens in diem septi-
mum reserTatum est. Item additur, comple-
visse Deum opus suum,, quod fecerat. Ergo non
complevit illiid, aliquid ei addendo, sed ab
omui opere quiescendo. Denique nuhum opus
designari potest, c[uod Deus ut auctor naturce
in hoc die fecerit ; nam quod de Evoe creatione
dicitur,vel non ita est,ut in lib. seq. latius os-
tendemus, vel si post sextum diem dicatur Eva
creata, dicendum est consequenter creationem
ejus ad universi perfectionem et consumma-
tionem non pertinuisse, ut in capite quarto,
hbro sequenti videbimus. Ac denique conhr-
mari hoc potest ex verbis iUis Gen. 1 : Vidit
DiUs cuncta quw fecerat, et erant valde bona,
nam illa particula valde, propter perfectionem
et consummationem, quam universum jam ha-
bebat_, addita est, ut omnes Patres expendunt.
3. Ad argume7itum in num. 1. — Propter
objectionem autem factam dicunt ahqui in
iUo capite secundo Gen. non esse legendum,
Co7npIevitque Deus die septimo, sed die sexto,
ut Septuaginta legunt, et videtur approbare
Hieronymus , dicto hb. de QuaBstionibus He-
braicis , quamvis fateatur in Hebreeo , diem
septimam legi. Retinenda ergo est vulgata
lectio, quam etiam habet Chaldaus., sic inter-
pretans : Et ddectatus est Deus i'n die septimo
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
opere suo quod fecerat. Juxta quam lectionem
etiam cessat oh)jectio facta. Et juxta eamdem
exponi optime potest verbum complevit, ut pe-
rinde dictum sit, ac completwni ostendit, delec-
tando se in iUo , et in ipso quiescendo. Et iu
idem fere redit, quod ahi dicunt Deum com-
plevisse opus suum in die septimo non iutrin-
sece , sed extrinsece seu non positive ahquid
addendo operi ad consummationem ejus (sic
enim completum fuit die sexto, in quo sensu
Septuaginta locuti sunt), sed negative, seu ces-
sando ab opere, ac per hoc extrinsecum termi-
num operi ponendo , et ita iUud consummau-
do, seu consummatum ostendendo. Ita sentit
Theodoretus, q. 21, in Gen., idque ipse Moyses
significavit, addendo statim post verbum com-
plevit, verbum, et requievit die septimo ab uni-
verso opere, quodpatrarat.
4. Seca7ulum pu7ictum de requie seu cessaHo7ie
Dei in die 7. — Statim vero occurrit secundum
dubium, scihcet, quaUs fuerit illa Dei requies.
Et ratio dubitandi esse potest, quia requies,
aut proprie, aut metaphorice dicitur. Proprie
significat cessationem ab opere, quod operan-
tem defatigabat, et quasi opprimebat, et hoc
modo non habet locum in Deo, ut per se notum
est. Metaphorice autem significat simphcem
cessationem ab opere : quse metaphora tam
est frequens in Scriptura, ut jam quasi propria
significatio reputari possit, tamen in hoc etiam
sensu non apparet quomodo requieverit Deus
in die septimo, cum dicat Christus Joau. 5:
Pater meus usque inodo operaiur, et ego operor.
Nou enim potuit Deus ab omni opere cessare,
alias omnia ejus opera jam facta esse desiissent,
quia sine ejus opera couservari nou possunt.
Quod si dicatur cessasse a novis operibus, licet
a conservatione priorum non cessaverit : con-
tra hoc est, quia post illa opera sex dierum,
multa uova opera sunt in mundo facta, quaj
Deo non operante fieri noji potuissent. Imo
Isai. 43, ipse promittit, se facturum nova, et
Apoc. 21 : Ecce nova facio 07}i7iia.
5. Cessavit Deus a 7iovis specieJms condemdis.
— Hoc vero punctum facilem habet expedi-
tionem, nam sine dubio sermo est de requie,
ut prsecise dicit cessationem ab inchoato opere.
Dicitur euim Deus requievisse ab omni opere,
quodpatrarat, id est, quod facere proposuerat,
et ad finem perduxerat, et ita declaravit jMov-
ses , cum addidit benedixisse Deum diem il-
lum, quia in ipso cessaverat ab oonni opere suOy
quod creavit Deus, ut faceret. Per quce uUima
verba proposita dubitatio declaratur. Nam di-
citur Deus cessasse ab omui opere suo, uou
CAP. XI. QUOMODO DEUS OPUS SUUM DIE SEPTIMO COMPLEVERIT, ETC.
167
simpliciter, sed quod creavit, ut faceret, id est,
qiiod creaiido ita perfecerat, ut iiniversuin ad
esse perduceret, et consummaret. Quod in su-
perioribus inde explicuimus, Deus a novis re-
rum speciebus condendis cessavit. Quod etiam
liis verbis dixerat Junilius Africanus, lib. 2,
de partibus divinse Legis, capit. 2: Sigidfica-
tum est (utique per verbum requievit) quodpost
illos sex dies nullam nmndo incognitam sttb-
stantialem speciem aut naturam novam, inex-
pertamque creaverit. Et ratio est, quia omnes
hujusmodi species ad perfectionem universi
pertinent. Unde ob eamdem rationem debue-
runt in singulis produci illa saltem individua,
quee ad naturalem generationem necessaria
erant, ut sunt ad minimum mas et foemina.
6. Non cessavit tamen al) eis conservandis,
propagandis et providentia sua gulernandis.
— Non cessavit aiitem Deus ab opere conser-
vationis, quia sine illa mundus subsistere non
posset. Quin potius aliqui existimant ad con-
servationem pertinuisse illud complementum,
quod Deus dicitur mundo in septimo die de-
disse, et ad requiem Dei in opere suo, quasi
fovendo et conservando illud. Neque etiam
cessavit ab opere propagationis, sed potius
cum animantibus illam benedictionem dedit,
crescite, et multiplicamini, quasi legem ordi-
nariam statuit cooperandi cum causis secun-
dis, per quas voluit hujusmodi propagationem
fieri, et hoc etiam indicatum. esse in verbis
ilhs, complevit Deus die septimo, sentit D. Tho-
mas, 1 part., q. 73, art. 1, ad 2. Et simih ra-
tione non cessavit Deus ab opere gubernatio-
nis et providentiee suse , de quo sermo est in
dicto testimonio Joann. 5. Quamvis ibi prseci-
pue videatur loqui Cliristus Dominus de ope-
ribus gratiee, in quo genere muha operatus
est Deus post illos sex dies, nam in ilhs prse-
cipue consummavit universum quoad iniegri-
tatem ejus in suo esse naturali, et ut postea ■
videbimus, etiam perfecit iUud in esse gratiae,
quantum in hominibus viatoribus pro illo sta-
tu conveniens erat. Postea vero muha nova,
et mirabilia, hominum necessitate id postu-
lante, in illo ordine operatus est, pra^sertim
quoad incarnationis mysterium, ejusque ef-
fectus, et simihter multa in fiue mundi ope-
rabitur ad statum glorias pertinentia, et de his
sermo est in aliis Scripturee locis aUegatis : et
ideo tota illa novitas operum non repuguat
cum requie diei septimi, quse in sola cessatione
a novis rebus naturalibus condendis, qute in
causis universi virtute non contineantur, et
per ihas fiant consistit.
7. Prwcedens resolutio ampUus confirmatur .
— Atque hanc doctrinam breviter iusinuavit
ex Aristobulo, Eusebius, hb. 13, de Prsepara-
tione evangelica, cap. 7, dicens : Q,uod Scrip-
tura dicit requievisse Deum in septima die ,
id non quia Deiis 7iihil postea faciat dictum
est, ut nonnulli putant, sed quoniam ordo re-
rumfixum haluit statum, qui nunquam rmta-
tur, cessasse Deus dicitur. Ideo enim dicitur in
sex dielus ccelum et terram, et omnia, quw in
eis sunt, creasse, et ut tempora, et ordo rerum
secundum prius, et posterius significetur. Eo
enim ordine facta sunt quo postea guiernantur,
et transmutantur . Latius lioc explicavit Au-
gustinus, 1. 4, deGen. ad lit., c. 12, 15, 19 et
20. Et ex iUo D. Thomas, 1 p., q. 73. Qui
praiter dicta animadvertunt, non esse dictum
absolute, requievisse Deum in die septimo,
nam ex seternitate in seipso requievit : neque
etiam esse chctum requievisse in operibus suis,
ac si ad suam requiem iUis indiguisset, vel in
eis propter suum commodum delectaretur, et
non potius ad illorum commodum ea condi-
disset. Sed dictum esse, requievisse, ah omni-
lus operibus suis, quia condidit, quee sibi pla-
cuit, et in se requievit, quando a novis conden-
dis operibus sua voluntate cessavit. Undo
inqiut Augustinus requies Dei ab omnibus
operibus quse fecit, ex eo coepta est, ex quo illa
perfecit.
8. Tertvum punctum de henedictione et sancti-
ficatione diei 7. — Arguitur contra henedictio-
nem. — Arguitur contra sanctifirationem. —
Tertium punctum est, quo sensu ibidem addi-
tum fuerit, et hencdixit die septimo, et sancti-
ficavit illum. — Ratio autem dubitandi esse
potest, quia benedicere Dei, niliil aliud est,
quam ahquid boni conferre, aut facere : non
enim benedicit Deus desiderando, aut bene
precando, sed efhcaciter bene faciendo : non
apparet autem, quod peculiare beneficiumDeus
illi diei septimo contulerit, propter quod iUum
benedixisse dicatur, simili modo difficile ad
exphcaudum videtur, quam peculiarem sancti-
tatem Deus iUi diei contulerit, ut propterea
ilhim sanctificasse dicatur : eo vel maxime
quod nuUa aha ratio illius benedictionis, vel
sanctificationis redditur, nisi quia iti ipso ces-
saverat ah omni opere suo, quod creavit Deus,
ut faceret. At vero sola cessatio ab opere non
videtur esse posse ratio peculiaris benedictio-
nis, aut sanctificationis, cum majus bonun;
conferat Deus operando, quam ob opei-e ces-
sando : ergo.
9. Responsio Catherini in (jfenesi. — Refuta-
168 LIB. II. DE SINGULORUM SEX DIERUM
tur ex Palrilms. — Ilem ratione. — Facile esset
utrique parti dubilationis satisfacere, si vera
esset quorumdam sententia , cpi dixerunt sta-
tim ab initio, seu ab illo primo septimo die
statuisse Deum legem sanctificationis sabbati^
obligando omnes homines ad observationem
sabbati^ cessando in illo ab omnibus operibus
uon pertinentibus aliquo modo ad cultum Dei,
qui omnia creavit^ et in illo die a suis operi-
bus cessavit : nam si haic sententia vera esset,
satis magna fuisset tune data benedictio, et
sanctificatio ilh diei, divino cultui ilhim con-
secrando. At vero sententia iUa falsa est, ut ex
Patribus h-eneo, TertuUiano, Eusebio et Da-
masceno, ostendi in tom. 1, de Rehg., tract. 2,
hb. 2, cap. 1. Et est communis sententia theo-
logorum dicentium prfficeptum ihud quoad
iham temporis circumstantiam ceremoniale
fuisse : ideoque neque ante legem Moysis ince-
pisse, neque tunc omnes homines, sed solum
Judaicum populum obhgasse. Accedit optima
ratio, quam Pereira tetigit, quia ahas prsecep-
tum ihud de observatione sabbati etiam in
statu innocentite obhgasset, quia ante lapsuni
hominis latum fuisset. Consequens autem est
incredibile, tum quia in illo statu nulhun fuit
prseceptum divinum positivum, preeter inud
de non edcndo fructus ai-boris scientia" boni et
mah. Tum etiam, quia in iho statu esset su-
pervacaneum, cum in eo statu fere nihil esset,
quod homines a divino cuhu et contem[>latione
avocaret. Deniquetale pra?ceptum nec ahunde
ostendi potest, neque ex verbis citatis cohigi-
tur, quia in eis nulhim est, quod propriam vim
praiicipiendi, aut obhgandi projseferat, et sine
tali obUgatione commodum sensum habere
possunt.
10. Ad argunientiimcooitrabenedictionem in,
num. 8. — Quod ergo attinet ad verbum hene-
dixit, recte inteUigi potest Deus, muha bene-
ficia in hoc die mundo contuhsse, propter quee
meritohuucdiem benedixisse dicatur. Hoc ex
supra dictispatet, nam in hoc die quasi stabih-
vit Deus opus suum, quod perfecerat, et quasi
fixum statum, et suo modo perpetuum ihi cou-
tulit. Nam tuuc coppit illum perfectum couser-
OPERIBUS, ET SEPTIMI DIEI REQUIE.
vare ex decreto firmo, et immutabih, et ex
eodem auxilium dedit, seu obtulit, ut res jam
productse multiplicari et conservari possent.
Nam haec omnia in verbis complevit et cessarit
comprehendi possunt, ut exposuimus, et hunc
sensum approbat D. Thomas supra art. 3, di-
cens benedictionem ad multiplicationem perti-
nere ? Imo Cajetanus putat hoc esse significa-
tum in illis verbis, cessavit ab opere suo quod
creavit Deus ut faceret , nam existimat, non
Deum, sed opus Dei esse suppositum verbi, ut
faceret, ita ut sensus sit, creasse Deum mun-
dum ut faceret multiplicando et generando,
quod plus fortasse habet acuminis, quam soli-
ditatis, parum vero refert. Potest etiam ver-
bum henedixit, per verbum sanctificavit ex-
phcari, quia quEecumque sanctificatio aliqua
benedictio est.
11. Ad argumentum contra sanciificationem
ihid. — Resp(i7W0 Bedie et Ahulensis. — Altera
responsio. — Quod itaque ad sanctificationem
attinet putarunt aliqui, licet tuncilla referatur
per quamdam auticipationem, non tamen fuisse
tunc datam sanctificationem, sed tempore le-
gis. Ita Beila et Abulensis. Quod quidem suo
modo verura est, quoad actualem observan-
tiam ilhus diei, ut diximus. Nihilominus ta-
men dici potuit dies ille a principio sauctifi-
catus, id est, propositus ac declaratus ut maxi-
me conveniens et congruum, ac colendum
Deum in memoriam beneficii creatiouis : et
pra?terea quia Deus ex tunc destiuavit illum,
ut temporo opportuno peculiari pra-cepto eum-
dem sibi consecraret. Hoc ergo satis est ad il-
lum sanctificationis modum, cui adjuncta est
multiplex significatio sacra , nam per illius
diei reqniem siguificata censetiu^requies Christi
Domini iu sepulcro post cousummatum opus
redemptionis, et requies beatorum in Patria
post consummatos hujus vitai labores, juxta
illud ad Hebr. 4 : Itaque relinquitur sahhatis-
nms populo Dei. Q,ui enim ingressus est in re-
quieni ejus, etiam requievit ab operibus suis, si-
cut a siiis Deus. Unde etiam dixit Augustinus,
epistol. 119, cap. 9, quod illa requies Dei, re-
quiem sine fine significat.
FINIS LIBRI SECUKDI DE SINGULORUM SEX DIERU.M OPERIBUS.
tMHJHWBffUM iJUtH^WIlHgWHBBiii^^^U.i.
ELENCHUS CAPITUM LIBRI TERTII.
DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOGENTIi^.
Cap. I. An corpus Adce fiierit imme- tati et rationi, iit nunquam aut eam
diate a Deo ex limo lerras productum, prceveniret, aut illi imperanti repu-
Cap. If. An corpus Evce ex costa Ada3 gnaret.
fuerit productum, et quomodo. -^ Cap. Xlll. An in statu innocentioi, po-
Cap. III. An primi liomines perfectis-
sima corpora in sua crealione acce-
perint.
Cap. IV. Quo tempore primi liomines
creati fuerint quantum ad corpora.
Cap. V. An pj^imi homines in Paradiso
terrestri , vel extra illum fuerint
creati.
Cap. VI. De Paradiso terrestri, quis vel
qualis locus sit vel fuerit.
Cap. VII. An formatis corporibus pri-
tuerint homines peccare simul in eo-
dem statu perseverando.
Cap. XIV. Aji homo creatus fuerit ali-
quo modo immortalis et impassibilis.
Cap. XV. De ligno vitce, et quomodo,
quantaque efficacia homini immorta-
litatem largiretur.
Cap. XVI. An homoin statu innocenticB
peculiare dominium tanquam pro-
prium illius status donum, ac benefi-
cium acceperit.
morum hominum in eodem instantiA^CkV. XVII. An primus homo in statu
Deus cmimas illorum creaverit, cor- gratice creatus fuerit.
Cap. XVIII. Quam- perfectam rerum su-
pernaturalium cognitionem homo ante
peccatum habuerit.
Cap. XIX. AnAdaminstatuinnocentice
per proprios actus sanctificatus fuerit,
et consequenter meritum glorice ha-
buerit.
poribusque conjunxerit.
f- Cap. VIII. An primus homo fuerit secun-
dum cmimam ci^eatus ad imaginem et
similitudinem Dei.
Cap. IX. An primi homines cum per-
fectascientiarerum naturalium creati
fuerint.
Cap. X. An Adam cmte peccatum tam^Ck9. XX. An prceter omnia dona na-
perfectam scientiam habuerit, ut de-
cipi in natiiralibus non potuerit.
Cap. XI. An Adam in virtulibus volun-
iatis rectus , ac perfectus creatus
fuerit.
Cap. XII. Utrum in Adamo appetilus
sensitivus ita fuerit subjectus volun-
turw, et gralice habuerit homo in statu
innocentice originalem justitiam, quce
fuerit donum ab oninibus supradiclis
distinctum.
Cap. XXI. Quale fuerit prceceptum da-
tum Adce in Paradiso, et cur impo-
situm fuerit.
H.-JymHLDV^. JILfllAlUlM,hl ■ MjMt-flf
awjw^wa^^^ysnnff
W»*H««Mfc.'|LJJJ«imwi^lU.JU»,IWUimf
LIBEPi TEPiTIUS.
AC STATU INNOCENTIJl.
Ordo traciandoruoi in reliquo opere. — Per-
venimus in discursu prsecedentis libri usque
ad ultimum opus, quo Deus iutra sex dies
mundum a se conditum ornavit, hominis uti-
que creatione : liuic igitur preesentem librum
dicare decrevimus. Nam sicut Deus ob illius
operis excellentiam significandam, non sim-
plici imperio , sed peculiari consilio et consi-
deratione, se usum esse, illis verbis indicavit :
Faciamus hominem ad imaginem, et simililu-
dinem nostrmn, et prcesit piscibus maris ■ ita
ejusdem operis dignitas peculiarem et copio-
sam disputationem a nobis postulat. Multa
enim de primorum hominum creatione, eo-
rumque statu, qua3 in primo, secundo, et ter-
tio capite Genesis traduntur, explicare necesse
est. Primo igitur de illorum substantiali pro-
ductione, tam secundum corpus, quam secun-
dum animam dicemus. Deinde circumstantias
extrinsecas, nimirum temporis et loci ejus
operis considerabimus. Tertio de privilegiis
et pra3rogativis illius status, in quo sunt liomi-
nes conditi, simulque de intrinsecis perfectio-
nibus, quibus aflecti sunt, disseremus. Et
consequenter leges illis datas, maximeque sin-
gulare prseceptum eis impositum , et coudi-
tionem, sub qua statum illum acceperunt,
contemplabimur. Deinceps vero iuquirendum
erit, quomodo homines in illo statu perseve-
rarent, ac multiplicarentur, conditionemque
servarent. Denique qualis fuit primi hominis
lapsus, et quas poenas propter illum meruerit,
attingemus. Nam de ruina totius posteritatis
in primo parente in tractatu de peccatis in
tomo sequenti dicendum erit.
CAPUT I.
UTRUM CGRPUS AD.E FUERIT IMMEDIATE A DEO EX
LIMO TERR^ PRODUGTUM.
\. Delirium Georgii Veniti apud Senensem.
— ConfutcUt(,r 'jmUtipllcitcr . — Cum Moyses
Genes. 1 , solum dixisset , creavit Deus lio-
minem, modum creationis ejus declarat sta-
tim cap. 2, dicens : Formavit Dominus Deus
hominem de limo terrce. Ex qua narratione oc-
casionem fortasse sumpsit Franciscus Geor-
gius, tomo 1 Problematum, capite 11, ut re-
fert Sixtus Senensis, libro 5 Biblioth., an-
not. 29, ut diceret Deum prius creasse ho-
minem communem, et reipsa ab individuis
abstractum : et deinde fecisse illum particula-
rem, quando ex limo formavit. Hsec tamen
sententid erronea est, et rationi etiam naturali
repugnat , quia omnis productio et creatio
necessario esse debet alicujus rei singularis.
Imo omuino repugnat rem existentem in re-
rum natura singularem non esse : creatio au-
tem ad rem existentem terminatur : ergo cum
Scriptura dicit DEUM creasse hominem, de
individuo aliquo humauae naturae loquitur.
Deinde in eodem capite primo , statim subdit
masculum et fmninam creavit eos : at vero in
homine in communi non distinctio sexuiun :
ergo intelligit creasse hominem in suis indivi-
duis ad generaudum idoneis : nam statim il-
lis dixit : Crescite et mvltiplicami?u : generatio
autem non est nisi a singulari supposito. De-
nique etiam in posteriori loco dicitur Deus for-
masse homiuem de limo, sub eodem communi
nomine, sub quo prius dictum fuerat creasse
hominem : ergo frustra fingitur illa distinctio,
vel difi^erentia. De eadem igitur productione
in utroque loco sermo est, sed quod prius mi-
nus distincte fuerat dictum, postea magis de-
claratur. Unde in prioribus verbis confuse vide-
tur esse sermo de creatione tam Adami, quam
Evoe; in posteriori vero Adte formatio, deinde
productio Evae describitur.
2. Assertio prima. — Prolatur ex Scriptura.
— Hinc ergo dicimus primo, Adam quoad cor-
pus non fuisse ex nihilo productum, sed ex
limo terree formatum. Hoc certum est ex pre-
dictis verbis Gen. 2, uain in eis de sola for-
CAP. I. AN CORPUS AD.E FUERIT
matione Adse sermo est^ quia productio Evae
postea describitur, ut capite sequenti videbi-
mus. Unde Job, 8, dicitur : Tu fecisti Adai/i
de limo terrre, dedistique ei adjutorium Evam.
Ubi distinguitur Adam ab Eva, et solus Adam
dicitur de limo terrse formatus, taciteque ex-
ponitur locis Genes., ut licet de homine abso-
lute loquatur, de solo primo, scilicet viro in-
telligendum sit.Unde mHebriaeolegitur J.^ffl;;^
Nomine autem Umi terrce significatur pulvis
terrse aqua3 admixtus. Nam licet de pulvere
solum mentionem fecerint Septuaginta, dicen-
tes : Finxit Deus Jiominem, pidvere de terra
sumpto, tamen Augustinus, lib. 13, de Civit.,
c. 24 , recte notat non esse intelligendum de
solo pulvere, et omnino sicco, sed liumiditate
aquae admixto et concreto , ut esset ad for-
mandum solidum corpus, quale est humanum,
accommodatum ; et considerat, ad hoc signi-
ficandum, proxime ante illa verba, formavit,
etc, illa fiiisse prscmissa, Fons ascendehat de
terra, irrigans universam faciem terra-, nam
per heec indicatur, jam fuisse terram qnasi
preeparatam et dispositam , ut ex ea corpus
hominis commode formari posset, et ipsum no-
men limi, hoc ipsum declarat, nam proprie
hitum molle et liumidum, quod ab aquis dif-
ferri solet, significat, uL ex proprictate Latiua
constat, et ideo Isaia, c. 64, dicebat, Pater
noster es t^c, et nos lutum, et fictor noster tu,
etc. Et eadem comparatione luti^ et figuli
utiturJer. c. 18, et Paul. ad Rom. 9, qui in
eodem sensu dixit : Primus homo de terra ler-
rg;m,y, 1 , Cor. 15. Denique congruentiam, quasi
htteralem hujus materite ad formandum pri-
mum hominis corpus reddit D. Thomas, quia
iu sulistantia corporis humani terra, et aqua
prajdominantur, utpossint temperare vim ae-
ris et ignis , id est , caloris et humidi , in qui-
bus vita consistit, ideoque limus terra? fuitapta
materia ad corpus humanum formandum, ut
D. Thomas, ibidem in solutionibus argumen-
torum latius declarat, et Cajetanus, magis ex-
ponit. Morales autem rationes illius materise
legipossunt in Basilio, hom. 11, in Exaemer.,
Chrysostomo, liomil. 12, in Gen., circa fm.,
Ambrosio, Ub. 6, Exaemer., capit. 8 et 9, et
Bonaventura, in 2, dist. 17, art. 2. queest. 1.
3. Ex qua tellims gleha formatum sit cor-
pus Adce. — Quorumdam existimatio. — Rejici-
iur. — JosepM sententia. — Non satisfacit. —
Atcctoris jtcdicium. — Quee autem fuerit pars
illa terree, ex qua formatum fuit corpus Adai,
incertum est. Dicunt vero ahqui sumptam
fuisse illam terram ex quatuor extremis parti-
IMMEDIATE A DEO EX LIMO, ETC. 171
bus terrise, Oriente, Occidente, Meridie, et Sep-
tentrione, quia in quatuor htteris nominis
Adam secundum idioma Graecum, illse quatuor
partesorbis significantur, utnotat Augustiuus,
tractat. 9 et 10, in Joannem, et ita sentit Beda
super Joannem, et tribuitur etiam Cypriano in
tractatu de Montibus Sina et Sion, non longe
a principio. Verumtamen licet dicti Patres il-
lam mysticam etymologiam nominis Adam
tradant , non tamen dicunt terram illam ex
quatuorillis mundi partibiisfuisse assumptam,
neque unum ex alio sequitur, Nam Beda, ex
expositione Gen., cap, 4, dicit, inquatuor illis
litteris nominis Adam significatum esse, quod
in quatuor mundi partibus dominaturus esset^
et ibi aha mysteria in illis quatuor htteris con-
siderat, quse pie potius excogitata, quam in
nominis appellatione fundata esse existimo.
Qaia, ut dixit Hieronymus, in traditionibus
Hebraicis, inprincipio, et hb. 1, contr. Jovi-
vian., circa medium, et Epiphanius, in princi-
pio, de Ha?resibus, et Augustinus, lib. 15, de
Civitate, cap. 17. Nomen Adam commune est,
idem siguificans, quod liomo, et ita non vide-
tur pecuhare mysterium continere, nam virum
et foeminam, et omnes liomines de se signifi-
cat, juxta ilhidGenes. 5: Vucavit nomen eorum
^ffa^iii.NiliilominustamenadditJosephus, L 1,
Antiq., cap. 2, nomen Adam secundum He-
braicam hnguam Rufum significare, et ita
fnisse appellatum primum liominem, quia e
rufa huino fermenta est factus, talis enim est
intacta terra, et vera. Unde etiam Beda supra
inter alias illius nominis interpretationes po-
nit, quod significet terram rubeam et sangui-
neam. Sed quidquid sit de nominis etymologia,
aut significatione, de reipsa non video, cur
credendum sit, terram illam, ex qua vel cor-
pus Adee formatum est, vel temperatus hmus,
ex quo formaretur, rufam, aut sangaiueam
fuisse, quia neque ille color est naturalis ele-
mento terrre in sua puritate sumpto, neque
est verisimile, habuisse tunc terram mixtionem,
ex qua talis color resultaret. Nihil ergo aliud
de iho limo dicere possumus, nisi fuisse partem
quamdam terrse ejus loci, in quo creatus est
Adam, de quo loco postea dicemus.
4. Secunda assertio contra quam erravit
Philo et alii ex hcereticis. — Dlctns error Philc-
nis convincitur. — Secundo dicendum est cor-
pus Adse a solo Deo fuisse immediate produc-
tum, seu formatum. lu hoc puncto fuit sen-
tentia Philonis, libro de Opificibus mundi, non
solum Deum fecisse hoc opus, sed habuisse
Angelos cooperatores, et ad eos locutum fuisse
172
LIB. HI. DE HOMINIS GREATIONE, AG STATU INNOCENTI.-E.
Deum, cum dixit, Faciamus hominem adima-
ginem et similitudiimp nostram. Qui en'or ex
Platone in Tima30 ortus est^, ut sumitur ex
Augustino^ lib. 12^ cle Civit., cap. 24, et eum
secuti sunt Basilides, et Cherinti et Manichaei ,
ut refert Epiphanius, heeresi 23 et 66, et hanc
fuisse sententiam Judaeorum refert Chrysosto-
mus, homil. 8, in Genes. Verumtamen assertio
posita cathoUcadoctrinaest, quamtraditdivus
Thomas, 1 part., quffist. 91, art. 2, ubi in con-
firmationem adducit ilhid Ecclesiast. 17 : Deus
de terra creavit Jiominem, et consentiunt coeteri
theologi et Patres, preesertim Chrysostomus,
loco citato, et Ambrosius, 1. 6, Exaemer., c. 1,
Basihus, homil. 9, Exaemer. et Theod(<retus,
qufest. 19, in Gen., et Cyrilhis Alexandrinus,
hb. 1, contra Juhan., % Ad hocet illud, et Au-
gustinus, dicto hbro 12, de Civitat., c. 2'(-, et
lib. 9, Gen. ad Utter., cap. 15, ubi de forma-
tione corporis Evfe speciahter loquitur : sed
ratio, quam adducit, communis est, idem ha-
bet de Civit., lib. 46^ cap. 6, ubi probat illud
verbum, faciamus hominem, non posse de An-
gelis exponi, quia additur, ad imaginem et si-
onilituditiem nostram. Nefas autem (inqnit) est
credere ad imaginem angeloontm hominem fac-
tum. Denique pro hac veritate adduci possent
omncs Patres, qui docent verba illa, faciamus
hominem, intenigcnda esse de tribus personis
inter se conoquentibus, et nullo modo de Deo
cum Angehs loquente. Quod praster Epipha-
nium, Cyrillum et aUos citatos, docuerunt Hila-
rius, hb. 4, de Trinit., et Athanasius, orat.
contraidola, Ambrosius, 1. de Dignit. horainis,
et Augustinus, in Im[»erf. in Gen., cap. uh., et
Clemens , hb. 5 Constit. Apost., c. 6. Exchisa
enim illa falsa interprctatione, etiam ille er-
ror evertitur, quia nulhun fundamentum ha-
bet, et quia statim additur, Creavit Deus ho-
minem ad imaginem. Quod si quis dicat hoc
esse dictum de toto homine, non de corpore.
Contra hoc est, tum quia non potest unum ab
ahero sejungi, ut infra declarabo: tum quia
statim cap. 2, dicitur, Formavit igitur Deus
hominem de limo terrce, quod de formatione
corporis necessario intelligendum est.
5 . Pro frwdicto errore argtiitur. — Responde-
tur distinctione. — Primum memJjrum dlstinctio-
nis datw conceditur. — Ut autem ratione hocde-
claretur, objiciturprius, quianonrepugnabat
Angelos cooperari Deo in formatione corporis
liumani : ergo sine errore, et verisimiUter credi
potest, ita factum esse. Antecedens probatur,
quia Augustinus et D. Thomas supra docent
potuisse Angelos in corporis Ada3 formatione
aUquod ministerium habere. Item quia illa
cooperatio non fuisset ad creationem, quia
jam supponebatur materia, et ad iUam dispo-
nendam poterant AngeU aUquam pra?stare co-
operationem. Bespondetur duo posse in for-
matione iUius corporis consideiari. Unum est
locaUs congregatio terree iu locum aptum, et
convenientem ad di,sponendum corpus iUud:
alterum est, organisatio et dispositio iUius ma-
terias formaj humanse conveniens. Primum
istorum facile potuit Angelorum ministerio
fieri, et de iUo preecipue loquitur D, Thomas,
dicto art. 2, ad 1, in exemphim adducens mi-
nisterium, quod in uUima resurrectione AngeU
exhdDebunt, cineres humanos coUigendo. lllud
autem ministerinm nou sufficit, ut Angeli di-
cantur homines creasse, vel corpus ejus for-
masse, sicut nec in resurrectione sufficeret, ut
corpora resurgentinm creasse, aut formasse
Angeli dicantur, quia iUud ministerium est
valde remotum per solam applicationem ma-
teriae. Quod variis exemplis declarat Augusti-
nus, lib. 9, Gen. ad lit., cap. 15. Quia neque
agricola producit fructus, nec medicus efficit
salutem, neque qiu cibum prfel)et dat caruem,
sanguinem, aut vires, licet omnes isti appli-
cando activa passivis remote coucurraut. Unde
quod quidam dicunt ministerio Angelorum
factam esse quamdam luteam statuam haben-
tem figuram corporis humani, qnam Deus vi-
vificavit, et in corpus humanum transmutavit:
hoc (inquam) licet incertum sit, quia nec est
simpliciter necessarium, nec Scriptura proba-
tur, uon est tamen coutra positam assertionem,
quia illa statua non es.set corpus humanum,
nec excederet naturales vires Angelorum, quia
per solum motum localem fieri potuisset: an
vero ita factum sit. paulo post dicam.
6. Secundum memhrum negatur , ac de illo
assertio prohatur. — De altero vero, scilicet
organizatione et dispositione hominis prseser-
tim procedit conclusio posita, et in hoc sensu
probatur, quia Angeli non possunt organizare
corpus , et illud ad recipiendam animam suffi-
cieuter disponere : ergo a solo Deo potuit tunc
fieri opus illud. Loquor de illo corpore, ut
tunc factum est , et ad receptionem animae
prceparatum, nam cum liomo fit per natura-
lem generationem , illa organizatio et dispo-
sitio corporis naturali virtute a generante fit :
secluso tamen ordine naturalis propagationis
nou potest illud (;pus fieri ab ulla causa creata
sive elementari, aut coelesti, sive ab ommbus
simul, et multo minus ab Angelis, qui non
possunt naturaliter materiam transmutare ,
CAP. I. AN CORPUS AD.E FUERIT
aiit corpora per se altorare : sed organizatio
corporis primi liominis nou fiiit facta per viam
naturalis generationis, nt per se notam est :
ergo a solo Deo fieri potuit. Quod si cpiis dicat,
quamvis Angeli non potuerint naturaliter co-
operari illi actioni , potuisse niliilominus ut
instruraenta Dei illa coeificere. Respondemus^
esto id fuent possibile , nullo modo allirmari
posse, ita esse factum, quia fui.cset opus mira-
culosum, quod sine fundamento asserendum
non est. Pra^sertim quia inde sequerctur An-
gelos cum Deo liominem procreasse^ quia qui
sufficienter disponit materiam ad mtroductio-
nem^, et unionem formae, compositum produ-
cit, pliysice loquendo, hoc enim modo homo
generat hominem : hoc autem Angelis tri-
buere;, erroneum est, quia repugnat Scriptu-
ris^ ex quibus habemus solum Deum ex terra
hominem creasse, ut allegatum est ex Gen. \,
2 et 5, Ecclesiast. 47, 1, ad Gorinth. 10, et ad
Coloss. 3, et confirmant omnia, qua? ex Patri-
bus adduximus. Ac denique confirmatur, quia
alias etiam omnia animantia , ut vegetabilia
dici possent facta ministerio , et cooperatione
Angelorum : imo consequenter, et majori ra-
tione ita dicendum esset. Consequens autem
erroneum est, nam hoc esset facere Angelos
creatores universi, quamvis minus principales.
7. Pro assertione amplius stahilieiula clii-
lium proimiitur , sitne corpus Aclce in instanti,
vel successive formatnm. — Ut autem hsec ve-
ritas amplius declaretur, interrogari potest, an
corpus Adffi in instanti fuerit formatum, seu
productum, vel per successionem aliquam. Ut
autem interrogationis sensus percipiatur, ad-
vertendum est non esse dubium , quin pro-
ductio Adami iu uno instanti facta sit, nimi-
rum in illo, in quo anima fuit creata^ et corpori
unita. Unde consequenter etiam est certum
corpus Adffi in uno determinato instante ince-
pisse , esse corpus humanum , sive per corpus
humanum intelligas corpus jam informatum
anima humana, sive intelligas corpus ultimate
dispositum ad introductionem animae huma-
uee, ut prius tantum natura, quam informatio
ejus : quia utroque modo illa dispositio cor-
poris simul duratione cum anima ejusque
unione incipit. Quia vero ha3c ultima disposi-
tio ante ultimum terminum suum Iiabet lati-
tudinem, vel intentione qualitatum, vel in
condensatione, vel rarefactione materise, ut
ex illa possint varia membra duriora , vel
meliora sub liac vel illa figura formari : ideo
quserimus , an illud instans , in quo fuit con-
summata ultima dispositio, et organizatio il-
niMEDIATE A DEO fiX LIMO, ETC. 173
lius corporis , f uerit terminus pra^cedentis al-
teratiouis et mutationis successivse , sicut est
in humana generatione, vel potius fuerit tota
facta in uno instauti, in quo simul inceperit,
et totum corpus Adse, et omnia membra ejus,
et omnes qnalitates, et varise dispositiones, ac
figuroe membrorum omnium. Ita ut tota illa
materia immediate ante illud instans fuerit
sub forma terrae, aut luti, et sub uniformi dis-
positione in omnibus partibus suis, in illo vero
instanti coeperit tota esse cum integra varietate
membrorum, et omnium dispositionum cor-
poris humani, anima rationali in eodem ins-
tanti formati.
8. Pro formatlone instantanea vkletur stare
D. Thom.as aVique theologi. — In hoc dubio
nihil invenio expresse dictum a D. Thoma in
hac materia, tamen si attente legatar in dicta
q. 91, art. 2, et sequentibus iusinuare videtur
proiluctionem, seu formationem illins corporis
subito, et in momento totam factam esse, su-
periori modo supra explicato. Et idem viden-
tur sentire alii theologi ; et videtur po.sse
colligi cx Damasceno, lib. 2, de Fide, c. 12,
diceute, Corpws, et animauna creata sunt,non
autem ut Origenes clelirax.it, hcec prius, illud
posterius. Quod etiam sentit Gregorias Nysse-
nus, libro de Opificio homin., c. 28 et 29, ubi
ex professo impugnat eos, qui dixerunt cor-
pus kCidd fuisse productum prius tempore,
quani anima iuformaretur : quod etiam docet
D. Thomas, d. q., art. 4-, ad 3. Ergo conse-
quenter seutiunt hi Patres, totam corporis
dispositionem in uno instanti fuisse perfectam.
Nam si paulatim, et successive facta esset,
necessario corpus illud aliquo modo tempore
prsecessisset animiB introductionem.
9. Suacletur hac sententia. — Et suadetur
hffic sententia primo ex verbis illis Gen. 2 :
Formavit Deus hominem cle limo ternx. Quibus
verbis insinuantur duo. Primum est hominem
formatum esse immediate ex limo terrae, sine
ulla mora intermedia : aliud est, simul fuisse
corpus illud formatum et hominem produc-
tum. Unde sicut homo in illo solo iustanti to-
tnm corpus formatum est. Secundo idem sua-
detur, quia alias illa materia limi, si paulatim^
et successive ad formam hominis disposita est,
prius extitisset sub forma vegetativa tantum,
vel sensitiva, quam perveniret ad rationalem,
sicut fit in naturali hominis generatione : nam
est eadem ratio, quia id non provenit, nisi ex
eo quod in successiva mutatione non fit trau-
situs ab extremo ad extremum, nisiper me-
dium. Cousequens autem uou videtur admit-
474
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTIyE
tendum , tiim qiiia alias priiis fecisset DEUS
embrionem^ quam hominem : tum etiam quia
eadem rationc dici posset successive fuisse dis-
positas partes organicas corporis Adse^ et con-
sequenter principaliores partes^ ut sunt cor,
cerebrum, et liepar^ prius fuissent informatae
anima rationali, quam reliquse parteS;, sicut fit
in liominis gencratione. Hsec autem absurda
sunt, cum tamen eadem sit de omnibus ratio.
10. Quibus triliii queat successiva formatio.
— Probatur ex G-enes. 2. — Contraria vero
pars, nimirum corpus illud successive organi-
zatum esse, attribui potest auctoribus dicenti-
bus corpiis Adami prius fuisse productum,
quam anima rationali informatum. Quam do-
cuit Ghrysostomus, homilia duodecima et de-
cima tertia in Genesim, et sequitur Abulensis,
Genesissecundo, et Castro contraHseres., verbo
Anima, hseres 3. Nam hi auctores non intel-
lexerunt corpus Adse perfecte Immanum, id
est, cum ultima dispositione ad animam tem-
pore preecessisse informationem animse : hoc
enim contra rationem philosophicam est, et
sine ullo fundamento fuisset excogitatum : in-
telligunt ergo corpus hominis delineatum , et
externa hominis forma compositum, et imper-
fecte dispositum pri^ecessisse tempore introduc-
tionem anirase , ac proinde ab imperfecto ad
perfectum successive producendo , tandem ad
ultimam dispositionem pervenisse; et sic pro-
batur hsec sententia ex illo Genes. 2 : Forma-
vit igitur Deus hominem de limo terrcp. etinspi-
ravit in faciem ejus spiraculum vitce. Nam hoc
loco sermo est de formatione hominis quoad
corpus, utsentit Augustinus, Ub. 13^ de Civit.,
c. 24 : Qida Deus non nisi corpori inspiravit
spiraculuin vitce. At vero corpus illud jam ha-
bebat faciem hominis, quando Deus inspiravit
in illud : ergo prius fuit homo formatus de
limo terrse, et externam formam hominis ha-
buit, quam informaretur anima, ac proinde
successive formatum est.
\ i . Item ratione. — Ratione ostendi hoc po-
test, quia non potest formari corpus hominis
ex terra nisi intercedente aliqua mutatione lo-
cali : sed mutatio localis non potest fieri in in-
stanti: ergo nec transitus ille materiffi exis-
tenlis sub forma terrse in corpus humanum
perfectum potuit fieri in instanti, ac subinde
necessaria fuit aliqua successio, in qua corpus
hominis formaretur. Major probatur, quia h-
mus terrse erat uniformis in figura raritate, vel
densitate : ergo ut ex illo fierent varia membra
corporis humani distincta in figuris, situ, con-
densatione;, vel raritate, necessarium fuit par-
tes illas secundum locum mutari, nt facile
consideranti patebit. Minor autem nota est in
Philosophia. Et ideo, si portio illa terrse ex
variis locis congreganda fuisset, in aliquo tem-
pore saltem brevi id fieri oporteret: ergo si-
miUter si pars Umi densauda fuit ad conficien-
dum os, verbi gratia, vel caput hominis, in
tempore densari debuit, quia Ucet condensatio
non sit proprie motus locaUs, non tamen fit
sine mutatione locaU, ac proinde successionem
reqiurit, et sic de cseteris membris : ergo non
potuit iUud corpus perfecte formari in unico
solo instanti.
12. DuUum agitatum utrinque difficilem.
— Hoc dubium simile est iUi, quod de concep-
tione corporis Christi Domini tractavi, in 2 t.,
3 p., disp. 11, sect, 2, ubi utramque partem
esse dixit ditEcilem. Nam spectando puram
rationem philosophicam , videtur faciUus dici
organizationem UUus corporis cum aUqua suc-
cessione factam esse, saUem quoad mutatio-
nem, per quam omnes, et singulse partes ma-
terise in eo situ et loco constitutse sunt, in quo
in instanti productionis et informationis ani-
mse esse oportebat. At vero considerando tes-
timonia, et rationes theologicas, censui, proba-
bilius simpUciter esse, etomninoverum,corpus
Christi in imo momento perfecte formatum
esse, et immediate ex sauguine Yirginis. Ex
qua resolutione in prseseuti infero , potuisse
Deum eodem modo corpus Adse perfectum in
momento, et immediate ex Umo formare, quia
est eadem ratio. Nam Ucet corpus Adaj fuerit
majus, et pcrfectse atatis et magnitudinis, ut
infra dicemus, nihilomiuus inde non oritur
major repuguantia, ut per se notum est. An
vero ita factum sit, profecto non est ita certum
de corpore Adsp., sicut fait de corpore Christi ;
tum quia neque ex aliis principiis fidei ita col-
ligitur, nec ex Patruni doctrina seque coufir-
matur ; tum etiam, quia illud non est factum
in conceptione Christi sine magno miraculo,
ut ibi declaravi, quod miraculum in summo
Dei opere, et maxime miraculoso convenien-
tissimnm fuit: inprsesenti autem opere, quod
tantum ad productionem hominis in esse na-
turse pertinebat, non videtur vel affirmandum,
vel exaggerandum miraculum (ut ssepe dixi)
cum necessarium non sit. Nam sine dubio po-
tuit Deus per mutationem successivam forma-
re corpus illud, ut probat ratio adducta in pos-
teriori sententia. Quse vero in priori adducun-
tur, solum probant corpus ultimate etperfecte
dispositum non prascessisse tempore animse
creationem. Neque videtur necessarium^ ut
€AP. I. AN CORPUS AT)M FLERIT IMMEDIATE A DEO LIMO, ETC
transitus a limo terrse ad esse hominis imme-
diatus fuerit^ et ita Augustinus^ lib. 2^ de
Genes., contr. Manicli.^ cap. 8, utramque ex
dictis sententiis sub disjmictione^ et ut proba-
bilem ponit; licet in lib. \, Retraction., c. lO^
tandem sententiam de antecessione corporis
ad animam prseferre videatur,
13. Prior tamen senteutia in num. 8, posila
magis prohatur. — Niliilominus tamen primaj
sententise ut probabiliori adhaereo^ asseroque
corpus ilhid in instanti fuisse formatum, ita
ut ex lerra immediate fuerint facta ossa, caro,
nervi, et orania simiha^ quas simul etiam inter
se facta, et debite ordinata composita fuerunt.
Ducorprimo, quia hoc estmagis consentaneum
verbis ilhs : Faciamus hominem , et creavit
Deus hominem, et formavit Deus hominem.
In quibus verbis ultimis vel non est necesse
inteUigere solum corpus, sed totum hominem,
sicut inteniguntur priora (nam totus homo dici
potest formatus ex hmo terree, quamvis sohim
ex parte corporis inde fuerit productus) vel
licet de solo corpore verba illa intenigantur,
non inde colligitur, fuisse corpus iUud prius
tempore productum, sed ordine tantum na-
turee, expUcatur enim ibi distincte et per par-
tes quod simphcitur in capite primo dictum
fuerat, Deum creasse hominem^ id enim fecit,
partim corpus ex luto configurando, partira
spiracuhira vitse inspirando : utrumque autem
simul heri potuit cum solo ordine naturoe, vel
mutuo inter partes iUas, in diverso genere
causarum : vel certe prsecipue ex parte cor-
poris in ordine executionis, hcet auima fuerit
prior ordine intentionis. Semper tamen si-
gnificatur, utrumque factum esse simul du-
ratione per indivisibilem, et instantaneum to-
tius hominis productionem. Secundo moveor,
quia hoc modo credimus produxisse Deum in
instanti csetera animaUa etiam quoad corpo-
rum accidentalem formationem, organizatio-
nera et dispositionem, sciUcet pisces et vola-
tiUa ex aqua, et ceetera animantia ex terra,
quia omnia produxit simpUci, et absohito im-
perio, ut ex modo loquendi Scripturse coUigi-
tur : ergo a fortiori de corpore hominis idem
dicendura est. Tertio est optima ratio, quia U-
cet Deus produxerit hominem, et csetera ani-
mantia ex prsejacente materia, nilUlominus
produxit iUa aUiori modo quam per natura-
lem generationem, ac proinde per queradara
secundarium modura creatiouis, ut in supe-
rioribus declaravi : et ideo sicut per creatio-
nem ex niliilo fiet corpus humanura simul
quoad omnia sua merabra, et omnem disposi-
175
tionem, et figurationem eorum : ita non ob-
stante prsesuppositione materioe snbito creari
potuit et debuit. Nam hcet iUe modus pro-
ductionis aUior sit, et in hoc sensu dici possit
supernaturalior, nihilominus est magis ac-
commodatus primse productionis substantia-
hum rerura a potentissimo auctore suo.
14. Consectarium ad sententiam proxime
proiatam non concurrisse Angelos ad forma-
tionem prwdictam. — Quod si htec opinio vera
est, certius erit Angelos non solum non fuisse
cooperatos ad productionera corporis huraani,
ut huraanura est (quod est certissimura, ut
dixi) verura etiam neque ad illud corpus for-
maudum, vel organizandum. Imo neque ad
aUquara terram congregandam ministerium
aUquod exhibuisse, quia ex Ulo hrao terrae
prout immediate antea in hmo jacebat, subito
creavit Deus hominem juxta proedictara sen-
tentiam. Si autera aUqua successio admitlatur
in figuratione liumani corporis quoad materise
quantse densationem, et figurationem sic qui-
dem faciUus admitti potest aUquod Angelo-
rum raiuisteriura, non vero tale, quod pertin-
geret ad perfectionera corporis humani, non.
tantum ut humanura est, verura etiara, ut
aniraale prius tempore formatura, in aUquo
esse rainus perfecto, id est, habens carnem, et
ossa, etc, nondum taraen apta et proxime
disposita ad animam rationalem, sed ad ali-
quam minus perfectam, et quasi in via ad iUius
introductum. Nam hoc etiam non potest tri-
bui AngeUs, tum quia non est verisimile^
hunc ordiuem productionis in prima hominis
creatione servatura esse; tum etiam quia etiam
AngeU neque per se virtutera habent ad efii-
ciendum corpus iUud animale in statu iUo im-
perfecto, neque etiam applicando activa pas-
sivis iUud efiicere poterant, quia etiam corpus
horainis sub iUo statu non fit naturaliter, nisi
per virtutera formativam semiuis, quse per
solam appUcationera extrinsecorura agentium
suppleri non potest, sed tantum virtute divina,
sicut de animaUbus perfectis in superioribus
cUximus.
15. Quem ad summum concursum /lahere po-
tuerunt. — Sed de facto nullum videntur ha-
buisse. — Quapropter ad summum potuerunt
AngeU juxta iUam sententiam congregare li-
mura, et ex eo quasi statnara similem humano
corpori perlocalem motura compingere et con-
figurare, et in eo statu constituere, in quo sine
interventu aUcujus novse mutationis loeaUs,
vel condensationis, aut rarefactionis, quae iUam
requirat, per subitam alterationem fuert ini
M6
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^.
instanti corpns illud a solo Deo factiim hnma-
niim, et per inspirationem animse vivificatum.
Qui modus facilior quidem est, licet non ne-
cessarius, nec fortasse conveniens, ut dixi. Et
similiter illo posito fuit quidem possibile illud
angelicum ministerium, tamen hoc etiam in-
certum est. Unde divus Thomas supra de pos-
sibili tantum locutus est^ nou de facto : imo
Augustinus, Ub, 9, de Genes. ad litter., c. 15,
dixit neminem posse afTirmare, quale fuerit,
et consequenter neque an fuerit, quia nulla
auctoritate, vel sufficienti conjectura id potest
affirmari. Unde fortasse etiam juxta hanc sen-
tentiam probabilius creditur Angelos nullum
prorsus ministerium in liac productione, seu
formatione corporis humaui habuisse. Quia
licet corpus iilud praivia aliqua mutatione siic-
cessiva formatum fuerit : illa tamen cum tanta
celeritate, et potentia creatoris facta est, ut
nullum locum Angelorum ministerio conces-
serit, quia vel eoriim naturalem virtutem su-
perabat, vel certe supervacaneum erat.
16. Dubium. altenmi Infartilum. — Respon-
sio ad priorem partem. — Posterioris partis
responslo remittitur. — Tandem inquiri hic
potest de illo corpore, an fuerit creatum cum
omni perfectione necessaria, ac debita animse
rationali, seu corpori cousentaneo tali animte,
vel (ut ita dicam) illa digno. Hoc autem du-
bium tractari potest, vel de perfectione quasi
specifica, seu essentiali talis corporis, velde
individuali, integrali, seu consummata etiam
quoad statum, seu setatem, hi priori sensu non
est qusestionis locus : necessarium enim fuit
corpus ilUid habere hujusmodi specificam per-
fectionem, non sohim quia proprie loquendo
hanc perfectionem specificam et essentialem
ab anima formaliter recipit, sed etiam quia
necessario liabere debuit illas dispositiones, et
in eo gradu, quem anima ipsa rationalis ad
informandum corpus ex vi suee essentiee, et
speciei requirit. Nam corpus sic proxime dis-
positum potest suo modo dici specificum, et
connaturale homini ratione suse speciei : et
ideo non est dubium, f[uin corpus Adai lianc
perfectionem habuerit ad tale individuum de-
terminatura. Statim vero succedit qucestio,
cum anima rationis sit perfectissima omnium
formarum, cur corpus etiam Immanum non
fuerit factum caiteris omnibus exceUeutius ,
vel iu materia ut coelesti, vel meliori, vel sal-
tem in omnibus proprietatibus corporalibus,
magnitudine, viribus, perspicacia sensuum et
simiUl)us. Sed lifec qutestio ad nos non spectat
in prsesentij est enim philosopliica, et in Ubris
de anima tractari solet, ideoque uno verbo
dicimus, animse datum esse corpus, qnod esset
ad cognoscendum aptissimum, et ad lioc ne-
cessarium fuisse, ut ex tali materia conditum,
et taU temperamento esset affectum : ideoque
in hac perfectione eminere debuisse, etiamsi
in aliis proprietatibus, quse cum hac conjungi
non poterant, careret. Ut latius divus Thomas
prosequitur, dicta q. 91, art. 3 et 4, et Grego-
rius Nyssenus, de Hominis opific, cap. 30, et
Lactantius, Ub. de Opific. Dei, a cap. !2, et
Ambrosius, lib. 6, Exaem., cap. 9, Basilius,
homil. 10 et H, Exaem., et videri etiam po-
test Galenius, libro 8, de usu partium. De al-
tero vero sensu qua;stionis, scilicet, de indivi-
dui perfectione iu tertio capite commodius di-
cemus.
CAPUT II.
UTRUM CORPUS EV^ EX COSTA AD.E FUERIT
PRODUCTUM, ET QUOMODO.
1. Cajetani opinatio in prima parte hujus
capitis. — Priusquam de ar.is circumstantiis
hnjus creationis dicamus, de formatione cor-
poris primoe mulieris dicere oportet, quia cae-
tera utrique, viro et foeminge, communia sunt.
Creationem igitur Eva; in 2 capite Genesis, ita
Moyses describit : Immisit Hominus Deus so-
porem inAdam,cumque oldormisset, tulit unam
de costisejus, et replevit carnempro ea, et cedi-
ficavit Dominus Deus costam, qnam tvlerat de
Adam in mnlierem, etc, per quee verba videtur
prior pars qucestionis definita. Nihilomiuus ta-
men Cajetanus superGenesim ausus est negare
corpus Evse fuisse revera formatum ex costa
Adffi, ideoqne verba Scripturffi metaphorice
interpretatur. Aliosque iu ea seutentia fuisse
refert Molina, tractatu de opere sex dierum,
disput. 24, nemiuem tamen in particulari no-
minat, neque ego illum reperi, nec Castro,
aut Prateolus illum referunt : imo Pereira,
I. 4, in Geues., disputat. deformat. Evse, imum
Cajetauum (ait) hanc litem movisse. Motus est
autem Cajetanus ob difficultates, quse ex tali
modo productionis oriuntur. Prima est, quia
alias vel coi-pus Adee fuisset monstrosum ante
formationem Evse, vel post illam mancum per-
mausisset. Consequeus autem est absurdum :
ergo nuilateuus in prima rerum productione
admittendum est. Sequela patet, quia vel Adam
creatus fuit cum aliqua costa supra uumerum
corpori humano coimaturalem, et ita liabuit
corpus monstrosum, vel tautum habuit costas
CAP. II. AN CORPUS EV.^ EX COSTA AD.-E FUERIT PRODUCTUM, ETC.
li/
debitas corpori hnmano, et sic ablata nna, cor-
pns mancnm relictnm est.
2. Secnnda, qnia in costa Ada3 non erat
snfficiens materia ad integrnm Evee corpus
formandnm : ergo si alinnde alia materia ne-
cessaria snmpta est^ potius ex re alia formata
fnit Eva;, quam ex costa Adte, qnia in majori
quantitate aliunde sumpta fuit, et consequen-
ter snperflnum fuisset, costam ab Adamo an-
ferre solnm ad illins materiee complementum,
cnm facilius mnlto potuerit tota alinnde snmi,
Tertia ratio sit, qua3 in superioribus seepe tacta
est;, quia in prima rernm productione non sunt
mnltiplicanda miracula sine necessitate. Non
potuit autem mnlier illo modo formari^ nisi
valde miracnlose : ergo credendum non est
ita factnm esse, ut littera Genesis in cortice
sonare videtnr. Quarto supponit Cajetauus
Adamum et Evam prius fuisse simul creatos,
eeqne primo (nt sic dicam) propter illa verba
Genes. i : Masculuvi et fmminam creavit Deits.
Unde infert narrationem de formatione Eva3
ex costa non posse ad litteram intelligi, quia
non potuit Eva bis prodnci: ergo solum fnit
qna^dam parabola per qnam et defectus mu-
lieris comparatione viri, et diminntio roboris
ex animo viri ob uxorem significata sunt, cnm
aliis^ qnffi late prosequitur. Quinto exemplis
id confirmat^ et imprimis ait, etiam soporem
Adse metaphorice intelligendnm esse^ et per
ilhim significari defectnm virtutis in viro ,
quando foeminam generat. Deinde ponderat,
qnod ibi prsemittitnr de animalibns quoe Dens
adduxit coram Adam, ad inquirendum, an in
eisinveuiret adjntorium simile sibi, qnodplane
ridicuhmi esset, si ad litteram inteUigeretur.
Ahud est de verbis ihis, et addioxit eam ad
Adam. Nam si Eva fnisset ex costa Adae for-
mata, creata esset iUi conjunctissima : ergo
non potnisset ad illum addnci : ergo non pos-
sunt verba illa ut sonant ad htteram intelligi.
Addit etiam ahud, Jioc nunc os ex ossihus meis,
quod per metaphoram exponit de omni mu-
here, et quod dicatnr os de ossibns viri, qnia
nimirum de robore viri in muhere salvatur, et
caro de carne, quia in foemina affectns carnis
non minuitnr. Deniqne indncit ex capite tertio
maledictionem serpentiS;, quam etiam fignrare
intelligendum esse pntat.
3. Catholica assertio contra Cajetanum. —
Prohatur priona ex Scriptura. — Nihilominus
sententia catholica est verba iUa Scripturee
esse ad htteram intehigenda. Ac proinde vere,
ac reahter tulisse Deum unam costam Adee, et
ex iila corpus Evse formasse. Probatur primo
III.
exipsa narratione Genesis ; tum ex illa ratione
generali, quod narratio illa est historica, et
quod liistoria non est ad metaphoras tradu-
cenda, nisi ubi fuerlt manifesta, vel in alhs
locis Scripturee itadeclarata, vei perEcclesiam
exposita : niliil autem liorum in preesenti in-
venitur; tnm etiam, qnia ex ipso contextu ser-
monem esse proprium constare potest. Nam in
fine capitis primi Moyses brevi compendio
narravit Deum creasse hominem mascnhim
et foeminam. Statim vero cap. 2, ntrinsqne
corporis productionem distincte, et singulatim
declarare volens, prius de viro dicit : Furmamt
Deus liomAnem de Ihno terrce, postea vero pro-
ductionem Evffi describit., dicens : yEdificamt
Dominus DeMS costam, quavi tulerat de Adam
in mulierem. Ergo sicut proprie locutus est,
narrando creationem Adee, ita etiam narrando
creationem Evae.Et comprobatnr hic sensns ex
aliis Scriptnrse locis, dicitur enim Tobioe 8: Tii
fecisti Adam de limo terrce, dedistique ei adjic-
torium Evam, etclarius Eccl. 17: Deus creavit
de terra liominem, ubi de solo Adam evidenter
loqnitur, nam snbdit inferius : Creavit ex ipso
adjutorium simile siM,\\h\ ponderanda est par-
ticnla eco ipso : niliil enim clarius dici poterat.
Nam sicut prius dixerat hominem deterra esse
creatnm^ ita dicit postea foeminam ex viro, in
hoc chstinctionem constituens inter utriusque
productionem. Unde dixit Panlus^ 1 ad Cor. 1 1 :
Non vir ex muliere, sed miilier ex viro, et Ac-
tor. 17, dixit idem Panlus : Fecitque ex uno
omne genus Jiorninum, inJiabitare super univer-
sam faciem terrce. Unde non minus errat Ca-
jetanus , dicens simul creasse Deum Adam et
Evam, alias non fecisset Deus ex uno omne
genus humanum, sed ex duobus contra verba
Panli. Imo etiam contra expressam sententiam
Sapientiee, cap. 10, ubi de Adam dicitur : Pri-
mus formatus est a Deo Pater orhis terrarum,
cum sohcs esset factus. Quomodo enim ali-
quando soius fuit, si semper sociam habnit ?
DeniquePaulusl,Tim.2, expresse dicit: Adam
primus formatus est, deinde Eva.
4. Prohatur secundo exPatrihus, et communi
sensu Ecclesif£. — Secundo Patres omnes, et
universa Ecclcsia usque ad Cajetanum ita Scrip-
tnram inteUexerunt, ut tanquam rem certam,
et cathohcam credidernnt Evam ex costa
Adai fuisse formatam. Quod acieo verum cre-
didit Hieronymus, super Epist. ad Philem., ut
dixerit, non posse aliquem in Deum credere, nisi
^.redat vera esse, quce scripta sunt, qna; sic nu-
merat : Adam a Deo plasmatum, Emm ex ccsia
illius, et latere fahricatam, FnccJi translaium,
li2
178
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^.
etc, sentiens tam esse de fide illud secundiim
in proprietate intellectum, sicut primum, et
tertium. Etepist. 61, adPammach.de errorib.,
Joan . Hierosolymitani dicit : Evam m typo
Ecclesite fuisse de costa viri ccdificatam : con-
sentit Chrysostomus, homil. 15, in Gen., et
Augustinus, de Civ., c. 2i et 23, Gregorius,
homil. 6, in Ezechiel., consentiunt denique
omnes Patres super locum Gen. et ad Eph. 5,
Acdenique ConciliumViennensein Clementinal
de Summa Trin., ait, Ecclesiam formatam
esse de latere Ghristi, typumque ejus fuisse
formationem Evae ex costa Adte : consentit de-
nique Innocentius III, in capite Gaudenius, de
Divort., dicens : Ah initio una costa in unam
fmminam est conzersa. Propter qute Alfonsus
de Castro , in verbo Adam , non dubitavit
sententiam Cajetani inter hsereses ponere ,
quem secutus est Prateohis, qui declarant se
doctrinam, non personam damnare, quia sine
dubio credendum est, absque pertinacia er-
rasse.
5. Prohatur tertio ratione. — Tertioproma-
teriae quaUtate possumus ratione argumentari,
quia Moyses per illa verba narrat ahquam ac-
tionem Dei circa primam muUerem, seu ejus
productionem ; sed nuUa potcst designari actio
Dei, •qufe per iUa verba metapliorice inteUecta
describatur : ergo necessario inteUigenda sunt
de actione. quoe in omni proprietate per iUa
verba significatur. Minorem sufficienter pro-
bamus ex ipso discursu Gajetani; dicit enim
per ablationem costa^ significatam esse dimi-
nutionem roboris ex animo viri ob nxorem, et
per costam significatam esse socialem vitam
inter virum et uxorem , et per costam quate-
nus una tantum nominatur significari debUi-
tatem foeminse, et in eo, quod dicitur, reple-
visse Deum carnem pro ea, significatum esse,
quod diminutio roboris in viro ob nxorem
proUs fructu compensatur. Sed in his omnibus
licet Cajetanus suo arbitrio verba metaphorice
interpretetur, nunquam declarat aUquam ac-
tionem Dei, qua3 per verba iUa metaphorice
narretur, ut facile consideranti patebit. Verba
antem Scriptura3, qua?. actionem Dei narrant,
etiamsi vel in re facta, vel in modo actionis
aUquam metaphoram habere dicantur, neces-
sario actionem aliquam significare debent, ut
vera in aUquo sensu sint. IUa autem verba,
tulit, re])levit, wdificavit, actionem, imo actio-
nes significant : ergo etiamsi metaphora in
verbis permitteretur, ad veritatem semper est
necessarium saUem metaphorice aUquam Dei
•actionem significari. NuUa autem a Cajetar.o
expUcatur, nec facile excogitari potest, etiam.si
fingendi detur licenUa.
6. Accommodatioyres Cajetani ahsque funda-
mento : non sic quce Patres mysteria comide-
rant. — Unde iUce accommodationes Gajetani
essent quidem tolerabiles, si salva proprietate
verborum in ipso opere tanquam mystico, et
significativo considerarentur. Nam tamen sunt
pra^termittenda altiora my.steria, qucC in iUo
modo productioins muUeris a sanctis Patribus
considerantur, ut quod voluerit Deus foemi-
nam ex viro creare, nt societatis unitatem, ac
vincuhim concordiaj vehementius eis com-
mendaret, ut dixit Augustinus 12, de Civit,,
cap. 21. Item ad significandum debitam su-
bordinationem ad unum caput, item ad reprse-
sentandum maximum matrimonii vincuUim
non sohnn in matrimoniocarnali,Matt. 19, sed
etiam in spirituaU inter Clmstum et Eccle-
siam, ut sentit Pauhis ad Ephes. 5, et phires
Patres, quos citavi, 3 p., q. 1, art. 3, in Com-
ment. circa sohit., ad 5, quse omnia ehidit Ca-
jetanus sua metaphorica interpretatioue. Ipsi
vero Patres, dum heec mysteria nbu in meta-
phora verborum, sed in ipsius divini operis
significationeconsiderant, veritatem cathoU-
cam magis expUcant et confirmant.
7. SatisfitargumentisCajetani. — Ad 1, in
01. 1 , quod multo ante responderit D. TJiomas.
— Superest, ut argumentis Cajetani satisfacia-
mus, quibus respondendo, aUeram qusestionis
partem expediemus, quomodo sciUcet, opus
hoc a Deo factum fuerit. Primum ergo, et fere
totum fundamentum Cajetani fuit dilemma
iUud, quod Adumus vel fuisset monstrosus
ante formationem Eva?, vel postea mancus.
Quod argumentum jam proposuerat D. Tho-
mas, 1 p., q. 92, art. 3, secundo loco, et in
sohitione videtur iUam partem eUgere, sciUcet
quod Adam fuerit creatus habens iUam costam,
uUra eas, qute ipsi erant connaturales, eam-
que occupasse iUum locum corporis, quem
postea Deus carne replevit, sicut in aUis cor-
poribus humanis naturaUter invenitur. Negat
autem hoc fuisse monstrosum; quia costa iUa
erat de perfectione Adae; non prout erat indi-
viduum quoddam, sed ut erat priucipium spe-
ciei liumanas ; sicut semen inquit D. Thomas,
si consideretur respectu individui, superfluum
videtur, respectu vero conservationis speciei
necessarium est. Et hanc opinionem frequeu-
tius theologi approbant, et eam late defendit
Abuleusis, Genes. 13, q. 393, et ibi Hugo de
sancto Victore et Lyra.
8. Instantia contra responsionem. D. Tho-
CAP. II. AN CORPUS EVJE EX COST
mrr. — Solnlur zariis mndis. — Secl^ instari po-
test, qnia non est simile in exemplo allato.
Nam semen naturaleest liomini^non tanquam
pars ejns, sed tanqnam supefflunm alimenti;,
quod ex luitritione naturaliter sequitur^ sicut
etiam multge alia? superfluitates ex nutritione
sequuntur : adperfectionem autem naturoS;, et
sapientiam auctoris ejus pertinuit illam par-
tem superflnam ex alimento relictam ad bo-
num speciei ordinare^, ita eam elaborando et
disponendo, ut aptumesset generationis instru-
mentum. At vero costa ultra numei^um ordi-
narium non est naturalis homini, neque Adae
fuit : ergo quamdiu Adam illam babuit, non
potuit non esse monstrosus, sicut esset si sex
digitos in raanu babuisset. Rcspondetur, illam
costam non fuisse naturalem tanquam requi-
sitam ad naturale complementum corporis hu-
mani, vel per naturalem ejus actionem prodn-
cibilem, nibilominus tamen dici posse aUquo
modo naturalem ex institutione auctoris na-
turoe. Nam in prima emanatione a suo aucto-
re, vel in moito ejus natura non postulat ab
intrinseco determinatum modum, sed in boc
auctori naturse subordinatur, et itaifle modus
productionis dici potest naturalis, quem ipse
auctor tanquam magis consentaneum tali na-
turae determinavit. Quia crgo Deus decreverat
unum tantum bominem ex terra facere, ut ex
iflo reliqui bomines originem ducerent, ideo
iflum produxit cum integritate corporis ad
illum finem accommodata : et ideo talis inte-
gritas dici potest naturalis primo bomini, ut
primus fuit, etiamsi aliquid haberet, quod ipsi
ut homini tantum necessarium non fuisset ; et
ob eam rem non poterit dici tahs homo fuisse
monstrosus propter iflam costam, quia c[uo-
modocumque aUquid naturale sit, monstrosum
non efiicit. Maxime quod id proprie appeUa-
tur monstrosum, quod casu, et per accidens
evcnit prseter intentionem natnrse : iUa autem
costa per se, et ex intentione auctoris natura^,
et ad ejusdem natura; bonum additaest. Acce-
dit, quod iUa costa etiamsi esset uUra uaturale
numerum, nuUam deformitatem in illo cor-
pore causabat, eo quod esset occuUa : nec mu-
tabat corporis figuram, neque ejus magnitudi-
nem augebat, nec actiones aliquo modo impe-
diebat, et a vicinis partibus carnis soUim in
densitate, ac duritie, et similibus quaUtatibus
diflferebat; ideoque vel nuUam vel parvam im-
perfectionem ilU corpori afterebat. Ac denique
si qua fuit iUa imperfectio, non fuit (ut ita di-
cam) permanenter, sed quasi in via per brevis-
simum tempus ; et ideo nuUum fuit inconve-
•k AD.€ FUERIT PRODUCTUM, ETC. 179
nicns primum bominem iu via generationis (ut
sic dicam)ita fuisse creatum.
9. liesponsio cdiormi ad iir('jd.lclurii argu-
menttmi Cajptani. — Nibilominus aUi aUeram
partem prfeferendam putant, nimirum, costam
illam, ex qua formata fuit E'/a, fuisse unam
ex numero earum, quffi corpori humano neces-
saria suut. Ita tenet Gatherinus, Gen. 2, refe-
rens antiquiorem hujus sententiee auctorom,
quem non nominat, et in eamdem propendit
Pereira, quia et videtur facilior, el aptior a'l
finem propter quem Deus muUerem ex costa
viri formavit, sciUcet, ad significandam con-
junctionem aptissimaminter virum etuxorem,
uam hoc melius significatur, si formatio iUa
ex costa maxime propria et necessaria, quam
si ex superfiua, et quasi adventitia, et sohnn
ad tempus data, facta fuit.. Ad evitandum au-
tem inconveniens, quod Gajetanus infert, di-
cunt isti auctores Deum non solam carnem,
sed etiam costam aliam Adamo restituisse.
Nam licet Scriptura dicat, Et replevit carnmi
pro ea, non exchidit costam. Unde inteUigi
potest, supplevisse costam carne circumdatam ;
sicut etiam dicit Scriptui-a tulisse Deum unam
de costis Adte: per quod non exchidit carnem,
nam quod illam etiam abstulerit, significavit
Adam, cum dixit, huc mim os ex ossibus meis,
et caro de carne ri/ea. Atque ita facile concUidi-
tur, nuUa ex parte mansisse Adam mancum,
seu diminutum per reliquum vitae tempus post
formationem Eva3 ; atque baec sententia pro-
babilis quidem est, et plausibiUs. Objici vero
potest, quia juxta vulgatam editionem, durum
est dicere, replevisse Deum costam pro costa,
et carnem pro carne, cum Scriptura dicat, re-
plevisse carnem pro costa. Respondent aliqui,
etiamsi iUa costa ab Adamo ablata fuerit ex
duodenario numero costarum quem natura
hominis in unoquoque latere postulat, et sola
caro proilla restituta fuerit, nilnlominus Adam
non mansisse mancum, quia caro, qua reple-
tus fuit locus costse , accepit a Deo robur, et
firmitatem costffi, quod perinde est, ac si aUe-
ram costam loco prioris acciperet, Sedboc non
placet, quia si ilhid robiu^ erat per sohim ex-
trinsecum adjutorium Dei, fuisset perpetuum
miracuhim, quod ponendum non est : pra^ser-
tim quia per iUud non toUitur, quin pars illa
de seesset debiUs, et homo ille ex aliqua parte
mancus. Si autem robur iUud esset ex intrin-
seca dispositione, et qualitatibus iUius partis,
perindc est, ac si dicatur carnem illam restitu-
tam, fuisse costam : nam vix inteUigi potest
idem robur intrinsecum, et naturale in iUa
480 LIB. III
parte nisi habeat siccitatem;, et duritiam costae,
vel saltem melins^ et facilius illud robur resar-
ciretur^ restituta costa , et omnis alius modus
esset diminutus et prseternaturalis. Melius er-
go respondebitur quod sicut nomine costae,
cum dicitur ablata^ caro aliqua subintelligi-
tur, ut infra videbimus^ ita e contrario sub no-
mine carnis intelligi etiam costam cui adhse-
rebat: est ergoutraque opinio probabilis. Ego
tamen priori ut communiori adhsereo. De illis
autem verbis Adse, Hoc nuncos, etc, plurain-
ferius dicam.
10. Pro secimdo argumento in ntm. 2, dis-
cutitur dulitim. — Prima expUcatio ditMi. —
Secunda ratio Cajetani postulat, quomodo ex
parva costoe materia integrum mulieris cor-
pus a^dificari potuerit. Primus modus hoc ex-
plicandi fuitHugonis de Sancto Victore^ hb. \,
de Sacram., p. 6^ c. 26 : De sola ipsius costre
sulstantia, sine oonni extrinseco additamento,
per divinam potentiamin semelipsa multiplicata
corpus Evoi factum esse. Quod declarat^ quia
ita Christus quinque panes multiplicavit;, ut ex
illis quinque millia hominum satiare potuerit.
Hanc sententiam sequitur Magister^ in 2^ dis-
tinct. 18, cap. 4, et confirmat argumento a
nobis facto, quia ahas potius dicenda esset Eva
formata ex aha materia, quam ex costa, quia
illa faisset in majori quautitate, et videtur se-
qui Durandus ibi quaest. 1 , nam licet in dis-
cursu qusestionis solum loquatur de possibiU,
tamen per hoc respondet quaistioni, quam de
de facto proposuerat. Defmit ergo Evam fuisse
formatam ex sola illa materia, et fundatur so-
lum in hoc, quod potuit Deus id facere, et
Scriptura iudicat fecisse, cum aham materiam
non indicet. Gabriel item ibi art. 3, problema-
tice utramque sententiam defendit. ^gidius
etiam ibidem, q. 1, art. 3, late demonstrare
contendit id non fuisse impossibile : quid au-
tem factum sit, non satis declarat. Argentinas
vero ibidem articulo quarto, utrumque distinc-
te in duabus conchisionibus affirmavit. Item
Henricus, quodhb. 7, qu3?stion. 9, affirmat de
possibih, et de facto tacet. Denique Alensis,
2 part., qusest. 58, membr. 4, § 1, in fm,, ab-
sohite dicit, in costa fuisse possibihtatem, ut
ex illaparte rehquaformarentur.
11. Verior duUi explicatio. — Materice ejus-
dem multiplicatio situalis non implicat. — At
vero D. Thomas, 1 part., qusest. 92 , art. 3,
ad 1, non sohim negat id factum esse, sed
etiam affirmat fuisse omnino impossibile, et
sequitur Gregorius, dicta qua^st. 18, q. unic,
et heec sententia recte intellecta mihi magis
DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI/E.
probatur.Pendet autem fundamentum ejus ex
physica quaistione, scihcet, an portio materise
sub parva quantitate existens possit sub majori
quantitate constitui sine rarefactione, et abs-
que existentia materioe in phiribus locis, et
subdistinctis quantitatibus secundum easdem
partes. In qua quaestione ego censeo id esse
impossibile : et quoad hoc sequor sententiam
D. Thomte et Gregorii, quam in philosophia
docui, et latius confirmavi; et quoad hanc par-
tem Gabrielnon contradicit, si attente legatur.
Addit tamen, posse Deum eamdem partem ma-
teriai in seipsa multiphcare, utique rephcando
iham in diversis sitibus , et sub diversis parti-
bus quantitatis, et hoc modo ait, totam mate-
riam costce fuisse in brachio, et in pede, et in
cseteris partibus ei Eequahbus; et sine hac mul-
tiphcatione fatetur, non potuisse majus cor-
pus ex illa costa fieri, sine magna rarefactione.
Et hunc modum ego etiam arbitror esse pos-
sibilem, quia revera non imphcat contradic-
tionem, ut ex philosophia etiam suppono.
12. Non tamen ita formatum esse corpus
Evm ex parva costce materia prolatur. — Bed
aliunde suppleta a Deo est reliqua materia. —
Dico tamen dc facto nuho modo esse assoren-
dum, corpus Evte hoc miraculoso modo, et
maxime supernaturah fuisse formatum, id est,
ita ut tota materia iUius costa? fuerit repetita,
et simul posita in singuhs membris, vel parti-
bus Adse subdistinctis partibus quautitatis.
Quia ahas non solumin fieri, sed etiam in facto
esse, et in conservatione Evae corpus miracu-
losum fuisset, et supranaturamita subsisteret,
et conservaretur, quod nuhatenus dici potest,
quia nulhim rationis, vel auctoritatis funda-
mentum habet, etquia est a prima institutione
naturse valde ahenum. Item quia eadem ra-
tione posset quis fingere etiam corpus Adae
fuisse es parva terrae particula formatum, et
totam iham materiam fuisse in toto corpore
Adee, et totam etiam simul fuisse in singuhs
membris, et partibus ihi eequahbus : nam eo-
dem modo de utroque corpore Scriptura loqui-
tur. Sechiso autem illo miraculo recte couclu-
ditur, nOn potuisse totum corpus Eva3 ex sola
materia ihius costse fieri : quia non totum Evce
fuit rarius, quam iUa costa, quin potius in
corpore Evse erant multffi costte, seque densee,
et aha ossa densiora , et majoins quantitatis,
ac subinde plus de materia habentia; et ideo
conchidendum est Deum ahunde supplevisse
rehquam materiam necessariam ad corpus Evse
ita formandum, ut postea naturaliter, et per-
fecto modo subsisteret. Et divus Thomas qui-
CAP. II. AN CORPUS EV.-E EX COSTA AD.E FUERIT PRODUCTUM, ETC.
181
dem probabilms credit Deum de novo creasse
materiam, quam adjunxit. Mihi tamen verisi-
milius est^ ex proximo aere, vel tcrra illam
sumpsisse^ quia post primam materise creatio-
nem non oportet novam materiam Deum creare,
quia creatio materiaa ad opus primiB creatio-
nis mundi pertinet ; et ideo omnes alias res
sive inanimes, sive viventes^, et primum etiam
hominem sine nova creatione materise Deus
produxit. Et similiter quando quinque panes
multiplicavit^ non materiam novam creavit^
sed ex circumstante corpore illam mirabiliter,
et invisibiliter assumpsit. Nam, ut dicit Augus-
tinus, tractatu 24 in Joannem : Unde multi^^li-
cat de paucis granis segetes, inde in manihus
sins multi])licavit quinqne fanes. Multiplicat
autem segetes ex vicina terra : nulla ergo cau-
sa, vel ratio est, cur solam formationem Evee
ab hac generali regula excipiamus.
13. Respondetur j ayn ad secimdmn argumen-
tum in num. 2. — Ad argumentum autem in
conti-arium respondemus, hoc non obstare,
quominus vere, et proprie dicamus Eva ex costa
Ada3 formata, quia illa costa fuit tanquam fun-
damentalis materia, ex qua Deus formationem
illam inchoavit, sicut segetes ex grano semi-
nato fmnt, vel sicut Christus ex quinque pani-
bus quinque millia hominum pavit, nam illi
panes quasi semina erant, non quidem terra^
mandata, sed ab eo, qui terram fecit, multi-
plicata, ut Augustinus supra dixit. Etquamvis
facillime potuisset Deus sine illa costa totam
materiam ad illud corpus necessariam aliunde
sumere, nihilominvis propter phires providen-
tiee divinse rationes partim morales, partim
allegoricas, non superfluo^ secl prudentissimo
consilio voUiit Deus corpus Evee itlo modo for-
mare. Rationes autem tradit optime D. Tho-
mas, dicta queestione 92, articulo secundo, et
locupletat Pererius, dicta disputatione,qua3stio-
ne prima, secunda, et quarta, et videri potest
Augustinus, Ub. 12, de Givitat., cap. 21 et 26.
14. Ad tertiwn argumentum in num. 2. — Et
hinc satisfactum etiam est tertio argumento,
quod ille modus productionis esset nimis pro-
digiosus. Respondetur enim, quod sicut in
operibus illorum dierum non sunt asserenda
miracula, quaj non narrantur, ita si aliquod
narratur, omnino credendum est : hoc autem,
de quo agimus, satis expresse nobis traditur
ut ostensum est. Addo vero, in hoc opere nihil
esse peculiaris prodigii, aut miracuh, nisi quod
Deus tulerit costam de Adamo dormiente sine
dolore, vel sensu, et sine excitatione ejus ab
somno , et quod subito carnem pro ea reple-
verit. Nam post separatam costam formare
corpus Eva2 exilla, non fuit majus miraculum,
quam corpus Adse ex hmo terrge fingere. Quod
quidem Ucet fuerit opus omnipotentise Dei,
non potest proprie dici miraculum, quia in
prima illa productione necessarius erat extra-
ordinaiius , et superior modus productionis,
qui non nisi arbitrio et consilio auctoris natu-
rse denominari poterat, et eadem ratione po-
tuit optime Deus (ut diximus) propter aUas
rationes providentise suse idum singularem
modum eUgere assumendi materiam, ex qua
primam muUerem sedificarct.
15. Ad quartum argtmientum.in eodem nu-
mero. — In quarto argumento falsum est fun-
damentum, quod supponit Cajetanus. sciUcet,
Adam et Evam sinml fuisse creatos. Nam op-
positum aperte declarant sacrse Utteraj, dum
dicunt Adam primo fuisse creatum et aU-
quando fuisse soUim, et ex iUo uno cseteros
omnes aUquo modo duxisse originem, ut jam
aUegavimus. Imo ex capite secundo Genesis
hoc convincitur, quatenus ibi dicitur, Adce
veronon inveniehatur adjutor similis sibi, ideo
enim non inveniebatur, quia non erat : prius
ergo Adam soUis productus est, et ideo dixit
ibidem Deus, Non est ionum hominem esse so-
lum. Unde non obstat, quod in capite primo
dicatur, Masculuyn et foeminam creavit eos ,
quia non dicitur, simul creavit eos. Neque o-
portet, ut quse simul, seu uno verbo narran-
tur, simul etiam facta sint : nam consuetum
est in Scriptura prius summatim, et per com-
pendium aliqua dicere, non explicando mo-
dum, aut tempus, quo facta sunt, et postea
distinctius, et secundum ordinem, quo facta
sunt, illa explicare, quod in hac primorum
hominum creatione servatum est, et ita cessat
illatio, quam Cajetanus facit, quia non opor-
tuit Evam bis produci, cum non fuerit prius
creata , quam ex costa Adse formata. Unde
quod uno verbo dicitur capite primo Genesis,
et quod latius capite secuudo explicatur, non
sunt duo distincta, sed unum et idem aliter
relatum. Neque potest interpretatio metapho-
ricaad concdianda illa duoloca deservire, quia,
ut dixi, praeter abusum verborum in significa-
tione non propria, et mere voluntaria, per to-
tam illam metapUoram non explicatur actio
aliqua, quam Deus circa corpus Eva^ exercue-
rit, quod ob veritatem aliquam verborum om-
uino necessarium erat.
16. Adqtiinti argumenti exemplum priojitcm
in eodemmm. 2. — In argumento quintofalsum
est primum exemplum, sciUcct, soporem Ada?
182
LIB. 111. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCEINTL^E.
metapliorice accipiendiim esse^ propter eas-
clem rationes snpra factas. Et prceterea, quia
nulla est necessitas talis metaphorffi. Valde e-
nim frivolum est^ quod Gajetanus ait^ %it meta-
phorice soninus intclligeretur, narrari Adam
clormisse, ct non scrihi ipsum expergefactum
fuissc,' seu evigilasse. Hoc enim indicium nul-
lius momenti est , tum quia non erat necessa-
rium utrumqne expresse nariari^ quia per se
notum erat post somnum vigiliam sequi : tum
etiam quia statim dicitur DeusadduxisseEvam
ad Adam^ quod nou potuit facere^ nisi vel ex-
citandoillum^ vel excitatumsupponendo.
17. Qualis fuerit sopor Adami. — De illo
vero somno dubiiim est, qualis fuerit. Nam
Chrysostomus^ homil. 15^ in Genes., existimat
fuisse somnum corporalem, quem Deus im-
misisse dicitur^ quia in Adamo tnnc recens
creato nulla erat naturalis caiisa corporahs
somni, prsesertimprofundissimi.Talem enim il-
lum fuisse Chrysostomus affirmat^ et rationem
hujus reddit^ ne Adam in ablatione costae dolo-
rem sentiret : et in hoc consentit Epiphanius,
ha?res. 48^ in principio, AUi vero Patres de
somno (ut ita dicam) spirituali , id est, de in-
terna contemplatione, qua3 Adam ab omni
sensuura usu abstraxerit, soporem iUum inter-
pretantur. Ita Augustimis, lib. 2^ de Genes.
cont. Manic, cap. 12. Nam sececlere, inquit,
«5 istis msibililms redus interiori intelligentia
quasi obdormiscere est. Idem hb. 9, Genes. ad
litter.^ cap. 19, tract. 9, iu Joan., post medium,
ubi refellit illam rationem Ghrysostomi quod
somnus sit immissus Adaa ne sentiret dolo-
rem. Nami quis est (inquit) qui sic dormiat, ut
ei ossa non evigilanti evcUantur ? An quia Deus
evelleiat, propterea non sehtiebat? Poterat ergo
et vigilanti sine dolorc evellere, qui poterat dor-
mienti. Ac si diceret, etiamsi Adam dormiret,
iion poterat naturaUter non excitari, et dolo-
rem sentire per avulsionem costoe : supernatu -
raUter autem, etiam a vigilante poterat Deus
costam sine dolore auferre : non erat enim
illam causam corporalis somnus necessarius :
.sopor autem spiritualis propter revelationem
et cognitionem divinorum mysteriorum ne-
cessarius fuit. Ita etiam exponit illum soporem
Uupertus, libr. 2, in Genes., cap. 3-4, Ambro-
sius cum aliis ad Ephes. 5, et indicat Hierony-
mus, in quaJst.Hebraic. in Gcnes., cap. 2, ubi
l)rosopore, legit extasim, etmentis excessum.
Tertunianus etiam, inlib. de Anim., cap. 21,
soporem illum vocat spiritualem vim, qua con-
stat prophetia, quam etiam per excessum, et
cxaggeraiioncni aniciiiiam vocat, quod expo-
nit cap. 45, dicens : Ilanc vim extasim dicimus
excessuni sensus, et anieniice instar, sic et in
prvmordio somnus ctmi extasi delicatus.
18. Proxima sententia in verlis Adce dupli-
cem prophetiam continentihts fundatur. — Auc-
toris seutentia utramcjue prcccedentem conjun-
gens. — Quse Patrum sententia fundatur in
illis verbis Adai : Hoc nunc os ex ossihis meis,
etc, usque ad illud, propter hanc relinquit
homo patrem, et matrem, quia in iUis verbis
duplex prophetiacontinetur. Uua de prseterito:
nam Adam dormiens non vidit formationem
Evee ex ossibus suis, et tamen illam cognovit,
et profe.^^sus est. AUam de futuro, nimirum
Ghristi incarnationem, nam hoc sacramentum
agnoscit Paulus in illis posterioribus verbis
Adai adEphesios, et Patres frequenterdocent, et
exponunt, quod alibi retuli. Ergo signum est,
Adam cognovisse haec mysteria, ac subinde
soporem illum spiritualem extasim fuisse. At
vero Ghrysostomus supra revelationem qui-
dem, et prophetiam Adae agnoscit ; dicit ta-
men, non co tempore, quo aufcrebatur costa,
sed postea discusso jam somno Adamum va-
ticinium accepisse. Verumtamen probabiUus
est, in ipsomet sopore elevatam esse mentem
Ad83 ad illa mysteria percipienda : non tamen
negandum est etiam corporaliter obdormisse,
quia utrumque videtur affirmare Scriptura,
dicens, Lnmisit Dominus soporem i/i Adam,
et statim addens , cumque olclormisset , et
utrumque potest cum proprietate verificari :
nam somnus corporalis non impedit divinam
revelationem, imo quGdammodo reddit men-
tem Uberiorem ad illam recipiendam, ut dixit
D. Thomas, quasst. 12, de Verit., art. 3, ad 2
et 2, 2, qua3st. 172, artic 1, ad 1 et 2, atque
ita utrumque fuisse iu Adam, scilicet, et cor-
poralem somnum^ et spiritualem contempla-
tionem, expresse docent Epiphanius et Tertul-
lianus in locis citatis.
19. Ad exemplum ^Jrimum iti eodem nv,m. 2.
— Aliud exemplum, seu signum metaphorae
erat, qnia Genes. 2, dicitur adduxisse Dium
caitera animalia ad Adam, ut eis nomina im-
poneret, et quod ibi subditur, Adce vero non
inrcnielat^ir similis sibi. Ex quibus vei^bis su-
mit Cajetanus occasionem fingendi Deum ad-
duxisse animalia coram Adam, ut inquireret,
an inter ea aliquod simile Adte iuveuiret, quod
illi posset in adjutorium esse. Quam inquisi-
tionem ad litteram intellectam dicit esse ri-
diculam, et propterea fuisse a Sloyse induc-
tam^ ut permetaphoram ejus, ca^tera, quse de
formatione Evre dicuntur. metaphorice intel-
CAP. II. AN CORPUS EV/E EX COSTA AD.^ FUEIIIT PRODUCTUM, ETC. 483
Verumtamen non minus %?i;«c^ qnasi diceret^ liac vice^ vel hoc singula-
ligere disceremus
ridiculum est, tale signnm inducere, et liujus-
modi inquisitionem Deo, aut Moysi tribuere,
quam fnisset illam ad litteram credere, aut
excogitare. Negatur ergo illis verbis signifi-
cari Deum adduxisse animalia ad Adam , ut
interea aliquod Ada3 simile queereret, nihil
enim de hac inquisitione Scriptura narrat :
Cajetanus autem utmetaphoram inveniret, il-
lam in verbo inveniendi queesivit, quia verbum
invenio in quodam Latino rigore, rem qufesi-
tam ofFendere, significat. Verumtamen hoc
leve fundamentum est, tum quia etiam illa si-
gnificatio verbi inveniendi perpetua non est,
aut necessaria : tum etiam, quia licet non di-
catur inventum, nisi quod qugesitimi est, ni-
hilominus recte dici potestnoninventum, quod
nec quaisitum fuit : tiun maxime, quia ihud
non inrenieljaiiir, juxta verum sensum non ad
Deum, sed ad Adamum infertur. Cum enim
Adam, quando animaUbus nomina imj»osuit,
vidisset in singuUs speciebus marem, et fojmi-
nam, quasi ad se reversus vidit, se non habuisse
tunc sociam sibi similem. Hoc ergo modo in-
venit Adam, id est, cognovit se caruisse ad-
jutorio simiU sibi, et addit Josephus 1, Anti-
quit., cap. 2, in admirationem raptum fuisse^
dicens : Videns aiUem (utique Deus) Adanvum
carentern societate, et convictii fcemince (non-
dum enim erat) mirantemque, quod reliqv.ce
animantis, ita se haherent sopito illi costa una
exempta mttlierem ex ea forw.avit.
20. Ad tertium exemjtlum. — In tertio exem-
plo fmgit Cajetanus verba iUa, et adduxit eam
ad Adam, non posse adUtteram inteUigi, quia
ibi erat Eva prsesentissima, maxime si ex costa
ejus formata fuit. Verumtamen nuUa ibi est
occasio metaphorce. Nani imprimis fieri potuit,
ut Deus costam Adamo subtractam in locura
aUquantulum separatum a loco, in quo Ada-
mus jacensdormiebat, adduceret^ utibiEvam
formaret, et fortasse jam formatam influeret,
utvohmtarie iUamadAdam adduceret. Deinde
uecessarium non est, ut verbum, adduxit, pro-
prium motum localem significet : fortasse
enim adducere Evam nihil aliud fuit, quam
illam Adamo in uxorem ofFerre, quam ipse
statim amplexus est^ dicens, Hoc nunc os ex
ossihis m.eis, etc.
2! . Ad quart%mi exemplitm. — Unde ad quar-
tum exemphim de his eisdem verbis negamus
omnino esse melaphorice inteUigenda. Nam
imprimis non de omni foemina, sed Eva spe-
ciaUter, ac proinde ad Utteram, dicta sunt^ ct
hoc significatum est per iliam particukim, hoc
riter habet h?ec muUer, quod de meis ossibus
sedificata est. Item hoc etiam declarat im.posi-
tio nominis, et ratio ejus, et vocaliiitr virago,
quia de viro sitmpta est : nam hsec ratio vel
falsa, velnnUius momenti esset^si nonproprie,
et ad Utteram inteUigcretur et verificaretur.
Denique idem probant verba sequentia : Qita-
mohrem relinqueilumopatrem, et m.atrem, etc,
quffi ad litteram de arctissimo vinculo matri-
monii, et amore inter virnm et uxorem dicta
sunt. Significavit enim Adamus pro iUa prima
vice, voluisse Deum uxorem ex viro formare,
ut facto ipso ostenderet, quantam unitatem et
conjunctionem inter virnm et uxorem esse
oporteat.
22. J.% Beits costam Adre carne vestitam iu-
lerit. — Responsio affirmans communis. — Con-
irarium indicat Augustinus. — Prinr tamen
responsio magisprohatur. — Interrogabit autem
fortasse aUquis, cnm Eva tantum ex costa
Adffi fuerit formata, qnom.odo addiderit Adam,
et caro de carne mea. Responsio communis et
probabilis est, Deum non abstuUsse ab Adam
nudam costam,sed aUqua parte carnis contec-
tam : et ita ad Utteram fieri potuisse, ut ossa
Evse ex costa, et caro ex carne formarentur.
Ita sentiunt super Genesim AbulensiS;, Pereira,
Oleaster^ Catherinus et Ystella, et ex scholas-
ticis Bonaventura, in 2, distinct. 18, artic. 1,
queest. \, ad uU., et Alensis, 2 part., quosst, 85,
membr. 2, in fme, et sequitur MoUna, tract.
de Opere sex cUerum, disp. 21, et idem indica-
vit D. Thomas, 3 part., quJBst. 31, artic. 5,
ad 2, dicens, Adam quia institutus est ut prin-
cipium qnoddam liumanfB naturse habebat in
suo corpore aUquid carnis, et ossis^ quod non
pertinebat ad integritatem personalem ipsius,
sed solum in quantnm erat naturse Inimanae
principium, et de taU forraata est muUer abs-
que viri detrimento. Nihilominus A-ugustinus,
Ubr. 9, de Genes. ad litter , cap. 13, significat
costam iUam sine carne fuisse detractam, et
ex sola iUa fuisse illam Evam formatam, et ni-
hilominus carnem tantum pro costa fuisse res-
titatam.Et simiUter tract. 15, in Joan.: Potuit
(inquit) Deus carncm sitMrahere homini, unde
faceret fceminam, etinfra : Non delraxit car-
nem unde faceret mitlierem, sed detraxit os, et
detracto osse formata est vmlier, et in loco ossis
caro sttppleta est, et statim declarat mysteria,
propter quai significanda ita factum est. Quo
circa probabiUter dici potest, solam, et nudam
costam Deum ab Adamo tulisse, et ex illa sola,
ossa et carneni Evtc formasse. Kihiioininus
184
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU mNOCENTL-E.
potuisse Adam dicere, et caro de carne mea, ad
significaiidum;, integTum corpus Evee fuisse ex
ipso formatum : nam ibi tam nomine ossis,
quam carnis, totum corpus Ev£e significatum
est : fit autem illa repetitio^, tum (ut dixi) ad
indicandam integritatem corporis Evse : tum
maxime ad magis commendandam utriusque
conjunctionem. Et quia costa Evo", per divisio-
nem carnis ejus, et quasi ex visceribus ejus
eductafuerat : ideo etiamdicere potiiit, etcaro
de carne onea, etiamsi ex particula carnis non
fuisset formata. Fateor tamen priori modo
magis proprie ve2'bailla explicari. Quamvis au-
tem concedamus costam simul cum canie ex
Adamo sumptam esse, niliilominus, juxta opi-
nionem D. Tliomse , dicendum est non eodem
modo esse restifcutam, sed puram carnem, ut
verba Scripturae magis significant^ quia costa
nonerat necessaria, cum esset ultra naturalem
numerum : caro autem necessaria erat, tum
quia pars illa corporis naturaliter carne est re-
pleta : tum etiam vacuitas illa corporis perfec-
te, et sine ullo signo divisionis^ aut cicatricis
consolidaretur.
23. Ad quintumexemplum. — Ultimum exem-
plum Cajetani alienum est ab hac historia,
quam tractamus, et ideo quidquid de illo sen-
tiatur^ scilicet, an verba, quibus fertur Deus
maledixisse serpentem post peccatum primo-
rum liominum, proprie vel metaphorice acci-
piantur, nihil ad prtesentem causam refert.
Nam illa referuntur in cap. 3, hsec in cap. 2,
Genes., et ibi materia ipsa, et circumstantise
litterse possunt sufiicienter indicare metapho-
ram, quod in preesenti non invenitur. Itaque
illa verba Domini ad serpentem juxta proba-
biliorem opinionem ad dccmonem sub figura
serpentis repraisentari dirigebantur ; et ideo
sub verbis, quee secundum corticem littera iu
serpentem, prout re vera est quoddam animal
abominabile, et horribile, ac infestum homi-
nibus, metapliorice continetur litteris sensus
significans pa?nam dcemoni impositam^ etpne-
significans vindictam de illo sumendam, eo
c[Uod genus humanum in peccatum induxisset.
JDe qua re videri potest Augustinus, libr. 2,
de Genes. contra Manich., cap. 17 et 18, et
lib. 11, Genes. ad lit., cap. 36, Epiphanius,
contr. Ophitas, hffiresi 37, et Theodoretus,
qusest. 34, in Genes.^ et alii expositores ibi.
24. Dulnum ultimum. — Resolutio exAtigus-
tino. — Ultimo inquiri hic poterat, an corpus
Evse immediate fuerit a Deo formatum, vel in
€0 opere ministerium aliquod Angeli habue-
Hnt, et rai subito, et iu iustanti aiit cum sue-
cessione aliqua formatio illa facta fuerit. Sed
liffic eodem fere modo defmienda sunt, quo
similia de corpore Adse tractavimus. Solum est
certius, in Iiac formatione aliquid fuisse pree-
vium, quod successive, et per localem motum
factum est, nimirum, ablationem costse a cor-
pore Adse. Oportuit enim carnem aperiri, et
costam evelli, seu dividi ab aliis partibus, et
extra corpus trahi, quse omuia non fiunt siue
motu et successione. Quamvis enim cogitare
quis valeat, potuisse Deum costam a corpore
extrahere sine transitu per medium, ac proin-
de sine divisione carnis Adse, et sine motu lo-
cali successivo, sed per subitum transitum ab
extremo ad extremum sine medio ? non opor-
tet tamen tale miraculum in hoc opere fingere,
cum nequein Scriptura insinuetur, neque ne-
cessarium sit. Unde Patres supra allegati cen-
sent apertum fuisse latus Adae, fuisseque figu-
ram apertionis lateris Christi dormientis in
Cruce. Hinc ergo Augustinus 9^ Genes. ad lit-
ter., cap. 15, fatetur, dici posse, potuisse ali-
quid in Iioc opere per Angelos fieri, quamvis
formare Evam ex costa, et carne replere latus
Ado3, solius Dei creatoris opus esse potuerit.
Nam priora per motwn localem fieri poterant :
heec vero posteriora altiori modo operandi^ et
disponendi materiam indigebant, et hoc qui-
dem posterius certum est ex dictis de corpore
Adse : illud vero prius ; seu preevium Augus-
tinus non audet afiirmare, fuisse per Angelos
factum, quamvis fieri potuerit : multo ergo
minus nos audebimus. Imo verisimilius nobis
videtur, totum illud opus a solo Deo fuisse
factum , quia , ut siue ullo sensu costa educe-
TQiwv aperto latere Adee, manus Dei erat ne-
cessaria. De alio vero puncto, an postquam
costa Adse educta fuit, et in eo loco constituta,
ubi erat in corpus Evse transformanda, subito,
vel cum aliqua successione tota illa ffidificatio^
et corporis Evee organisatio, ac dispositio facta
fuerit, incertum est, et eodem modo disputari
potest^ et resolvi, quo circa creationem Adse
illud tractavimus.
CAPUT III.
AN PRIMI HOMINES PERFECTISSIMA CORPORA L\ SUA
CREATIONE AGGEPERINT.
1. Perfectioneshumanl corporis recensentiir.
— Tractamus de perfectione individuali, nam
de specifica nihil novi est^ quod dicamus. In
quolibet autem particulari corpore humano ,
plures perfectiones desiderari, seu spectari pos-
CAP. III AN PRIMl HOMINES PERFECTISSIMA CORPORA IN SUA, ETC.
185
sunt, scilicet iiitegritas mernbrorum omuium;,
magnitudo corporis <, quam liabere solet in iBtate
perfecta;, et consequenter proportionata quan-
titas singulorum membrorum, et unicuique
accommodata. Item conveuiens dispositio, et
temperamentum corporis, et debita humo-
runi proportio, ex qua sanitas sequitur, et vir-
tus, ac eflTicacia ad exterius, et interius sen-
tiendum, et ad alias actiones corporis exer-
cendas, ac denique hsec comitari solet corporis
pulchritudo. De his ergo omnibus certum est
primos liomines in sua creatione has perfectio-
nes in gradu conveniente simul accepisse.
Quia vero non est de omnibus sequalis certi-
tudo, neque etiam est eodem modo de omni-
bus intelligendum, ideo breviter de singulis
dicam.
2. Circa primam perfeciionem qiicB est inte-
gritas memlrorum error. — Refutatur dictus
error multipliciter . — Primo ergo circa integri-
tatem cavendus est error, cjuem Gastro, verbo
Adam, hseres. 5, et Philiaster, heeresi 66, re-
fert quorumdam, qui dixerunt primos homi-
nes ante peccatum sensu visus caruisse, aucto-
rem autem in particulai-i non refert. Quisquis
autem fuerit, moveri potuit vel ex eo, quod
ante peccatum suam nuditatem non videbant,
vel ex eo, quod statim ac peccarunt, de iUis
dicitur, Aperti sunt ocicli amiorum, cumque
cognovissent se esse mtdos, etc. At vero hic
error manifeste repugnat htteroe Genesis, nam
cap. 2 , dicitur adduxisse Deum auimalia ad
Adam, ti,t videret, quid vocaret ea, quod certe
facere non posset, nisi videret ea, et infra :
Deus adduxit Evam ad Adam, dixitqueAdam :
Hoc nunc os, etc, hoc autem dixit, visa Eva,
sibi simih, et cap, 3, de Eva prius quam pec-
casset, dicitur, Vidit mulier, quod honum esset
lig^mm ad vescendum, et imlchrum oculis, as-
pectuque delectaMle, etc. Prseterea, Deus posuit
hominem in Paradiso, ut operaretur, et eus-
todiret iUum, dixitque iUi, De omni ligno JPa-
radisi comedes , de ligno autem scientiw loni et
mali non comedas. Quomodo autem vel iUud
faceret, vel inter hffic discerneret, si visu care-
ret ? Est ergo iUa hffiresis stuUissima, et omni
rationi repugnans. Cur enim Deus homines
C83COS creavisset? Verba autem iUa, aperti sunt
ocidi amhorum, per iUa, qua^ habentur, in fine
capitis secundi expUcanda sunt, erat autem
uterque nudus, Adam sciUcet, et uxor ejus, et
non eruhescelant. Igitur ante peccatum vide-
bant Adam et Eva se esse nudos , sed non ita
videbaut, ut erubescerent, c[uia nuUam legem
senseruut in membris suis , repugnantem legi
mentis suaj, ut dixit Alcuinus, quaest. 59, in
Genes. et addit, niliil enim putabant velandum,
quia nihil senserant refrcenandum. Post pecca-
tum vero aperti dicuntur ocuU eorum, cpiia ita
videre inceperunt, ut rebelUonem carnis sen-
tirent, etideo erubescerent. Sic Augustinus 14,
de Civit., cap. 17, ubi inter alia dicit : Neque
enim ca^ci creati erant, ut hnpe7'itum vulgus
opinatur, etc. Eadem est communis interpre-
tatio Patrum in Genesi.
3. Assertio prima prcedicto errori ojoposita.
— Hoc ergo excUiso errore , certissimum est
primos homines, quoad omnem membrorum
integritatem perfectos fuisse creatos, id est,
cum omnibus partibus organicis, et sensibus
omnibus internis, sine uUo defectu, vel impe-
dimento ad operationes membrorum, et sen-
suum perfecte exercendas. Ita docent, vel po-
tius ut manifestum supponunt Patres, et Theo-
logi, et casteri Scriptores in Genes., etprobatur
ex verbis iUis : Vidit Deus cuncta, qua fecerat,
et erant valde lona: ergo etiam corpus hominis
erat valde bonum : quod profecto non haberet
si esset mancum, aut mutihun : ergo saltem
erat perfectum quoad integritatem debitam.
Deinde ca?tera animaUa integra fuerunt creata
in corporibus suis. Unde post eorum creatio-
nem dicitur : vidit Deus , quod esset ionum :
ergo muUo magis homo, qui, ut preeesset cse-
teris, creatus est. Denique opera Dei perfecta
sunt, et hoc pertinet ad bonitatem, sapien-
tiam et omnipotentiam ejus: ergo maxime
debuit hanc perfectionem ostendere in homi-
ne, quem innocentem creabat, Unde optima
ratio coUigitur, quia omnes defectus corpora-
les humanse naturse per peccatum introducti
sunt, nam sunt poena peccati, ut infra videbi-
mus : ergo in sua creatione, et ante peccatum
illos non habuit, ac proinde cum corporibus
iutentis, et perfectis homines creati suut.
4. Assertio secunda circasecundamperfectio-
nem staturce, etcetatis eirespondentis. — Girca
secundam perfectionem dicendum est primos
homines in perfecta ffitate, et totius corporis,
omniumque membrorum augmeuto consum-
mato fuisse creatos. Hoc docuit Magister sen-
teut. in 2, dist. 17, etibi aUi scholastici, et su-
mitur ex D. Thoma, dict. quasst, 91, artic, 3
et 4, et probari solet ex Augustino 6, Ubr, Ge-
nes, ad Utter., cap. 13. Sed ibi (ut notavit Pe-
rerius, Ub, 4, in Genes., disput. de Format.
corporis humani, quajst. 3). Augustinus inter-
rogando magis , quam asserendo loquitur.
Aflirmat autem et potuisse Deum hominem ita
creare, et id fecisse, quod omnipotentem, et sa-
186
LIB. Ili. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INN0CENTL4<:.
pientem pnsse, ac facere congruelat. Quis aii-
tem dubitet congruentissimum fuisse , Deum
creare primos liomincs cum perfecto augmeu-
to^ et intcgris viribus corporis, ac membrorum
omnium ? Expressius id docet Augustinus ,
lib. \, de Peccat. mer. et remis., cap. 37, ubi
id confirmat exemplo aliorum animantium.
De quibus boc supra diximus, imo etiam de
omnibus viventibus ; id ibi adducta a fortiori
de hominibus probant, scilicet, cpiia decet, ut
quse a Deo immediate fnmt, perfectam dispo-
sitionem recipiant. Item quia lioc pertinuit ad
perfectam uaturas institutionem, quai tunc fie-
bat, ut in hominis productione consummata
est. Item ponderavimus verba illa, quaj homi-
nibus etiam specialiter dicta fuerunt, Crescite,
et multiplicamini. In quibus verbum crescite,
non ad ailgmentum propriorum corporum re-
fertur, sed ad augmentum in numero, et mul-
titudine, ut statim exphcatur per verbum rnul-
tiplicamini, et ideo prsemittitur ibidem, mas-
culum, et fceminam creavit eos, quia, scilicet,
ad ilhid genus augmenti uterque sexus erat
necessarius.
5, Quam cetatem reprcpsentalat Aclam cum
fuit conclitus. — Cajetani responsio. — Pererii
responsio. — Qua^ri autem solet, in qua eetate
fuerit Adam creatus, et quia in eo cetasper
cursum temporis computari non potuit, sen-
sus interrogationis est de augmento corporis,
ad quod in tanto, vel tanto tempore pervenire
potuisset,siordiuario modoincorpore, etffitate
crevisset. In hoc ergo sensu dixit Cajetanus,
. creatum fuisse sexaginta annorum, quia heec
erat tunc a^tas perfecta, quod tempusaugmenti
propter magnumnaturffivigorempertot annos
tunc durare potuisset. Pererius vero sohim di-
- cit credibilius esse eo tempore setatem hominis
perfectam non ante quinquagesimum annum
futuram fuisse, quia singulee a^tates debuissent
esse proportionatce durationi totius vitae : tem-
pus autem integrse vitai homiuis tunc erat de-
cuplo lougior, quam uunc sit : ergo singulae
eetates etiam erant longiores, et consequenter
aetas perfecta diuturniori etiam tempore con-
summabatur. At enim profecto, si augmentum
elEcax est, non minus probatfuisse Adamsexa-
ginta annorum, quam quinquaginta. Imo etiam
probat fuisse phis quam centum annorum ,
quia servata proportione, centum auni vix erat
noua pars tetatis totius vita3 : nuncautem setas
perfecta multo ante nouam partem temporis
vitse acquiritur. At ilhid non muhum credi-
bile videtur.
6. Responsio verisimilior ex Hieronymo. —
Quin potius D. Hieronymus, Epist. 27 ad Eus-
tochi., quse e.st epitaphium Paulse matris, circa
fmem, dicit, non esse surrecturos in tirum per-
fectum in mensuram cetatis plenituclinis Christi,
et addit, In qua et Adam JiidcMi conditum au-
tumant. Quod ipse non tantum refert, sed
etiam probat, tit ibi notat, et sequitur Maria-
nus Victor : juxta quam sententiam creatus
fuit Adam annorum uhra triginta, et circa
quadraginta, seu annorum triginta quatuor, -^
phis minusve, quod est profecto verisimile.
Primum propter proportionem ad corpus
Christi, et ad corpora resurgentium. Deinde
magis ad htteram, quia in iUo mundi initio
propter naturee vigorem ihud tempus erat snf-
ficiens, ut liomo perveniret ad aitatem suffi-
cienter perfectam, in qua et sufficientem cor-
poris magnitudinem, et hitegras vires corpo-
ris, et optimam dispositionem organorum
omnium, et sensuum ad usum scientife, et
prudentia3, acquirere posset : ergo iUud
tempus sufficieutissimum erat, ut in ea setate
Adam crearetur, neque est improbabile idem
tempus fuissetunc sufficiensad totum corporis
augmentum acquirendum, propter eumdem
natune vigorem : longior autem vita esse po-
terat in iUo statu augmenti peifecto, quia
propter eumdem naturse vigorem, et propter
ahas fortasse circumstantias loci, et ccelestis
influentiee, etc, difficihus virtus corporum di-
minuebatur, etideo tardius mors eveniebat: vel
certequamvisintraihudtempus non pervenire-
tur ad statum augmenti, non erat necessarium,
Adam in eo statu creari, sicut neque in ahis
animahbus, aut arboribus eratid necessarium.
Prcesertim quia corpus humauum prtecipue
datur ad usum animse rationahs, ut tahs est :
et ad hunc usum poterat esse masime perfec-
tum, etiamsi in corporah augmento ad termi-
num non pervenisset.
7. Cujus staturce fuerit corpus Adce. — Res-
ponsio quorumdam apud Bihliothecam Patrum
fahdosa. — Joannis Liicidi responsio — Refel-
litur. — Solet uUerius quffiri, quanta? magnitu-
dinis fuerit corpus Adaj. Nam ahquiohm dixe-
runt fuisse ingentis magnitudins. Refert enim •
Moses Barcepha, in hbr. de Paradi., cap. 1-i,
tomoprimoBibhoth., quosdam doctores dixis-
s,Q,primos homines ex terra Paradiso affini in
JSyiiam per mare pedlius corumeasse, cum es-
sent staturcB procerissimce. Quod, ut ait, ex
Athanasio et Gyriho comprobare uitebantur,
et ipse uon reprobat : ego vero niihum fabulee
hujus vestigiura in Athanasio, vel Cyriho in-
venio, et rem ipsam incredibilem judico.
CAP. III. AN PRIMI HOMINES PEUFECTISSI.MA CORPORA IN SUA, ETC.
187
propter miirca, quae omitto, quia (ut opiuoi^) a
quolibet prudeuti facile considerari possunt. At
vero Joannes Lucidus, libr. i, de Emend. tem-
porum, cap. A, licet non tantam proceritatem
corpori Adca tribuerit, dixit tamen fuisse inter
gigantes maximum. Sed neque hoc etiam pro-
babile est, c[uia quantum ex Genes. 6, colligi
potest, gigantes post mortem Adami incepe-
runt ; et preeterea tanta proccritas corporis non
'pertinet per se ad perfectionem corporis hu-
mani, alias et Christus Dominus illam assump-
sisset, saltem in resurrectione, et omnibus re -
surgentibus danda esset. Gontrarium autemin
utroque exemplo certum est. Ratio vero esse
videtur, quia illa proceritas nec ad pidchritu-
dinem humanse staturse, neque ad eas actio-
nes, quse maxime perfectse, et humange sunt,
confert. Quocirca in hoc puncto nihil ahud di-
cere possumus, nisi datum esse Adee corpus
perfectse magnitudinis, et humanse naturse
maxime convenientis, juxta ea^ quse in sequenti
puncto dicemus.
8. Assertio tertia circa tertiam per fectionem .
— Girca tertiam perfectionem de temperamen-
to et dispositione, ac pulchritudine corporis.
Imprimis assero primos homines habuisse
magnam. et consummatam perfectionem in
his omnibus, qua3 ad corpus pertinent quantum
juxta couditionem sui status, et naturce illis
expediebat. Hoc imprimis probatur ex illa ge-
nerali ratione, quod opera Dei perfecta sunt.
Et deinde^ cjuia cum ilU horaines, ut essent pa-
rentes universi humani generis, procrearen-
tur, decuit esse etiam in corporibus perfectis-
simos. Denique, quia corpus, et temperamen-
tum ejus esse debet proportionatum perfectioni
anima3 in virtute, et acumine intelligendi, cui
corpus maxime inservire debet. Ad hoc autem
maxime confert optima corporis complexio,
et huic correspondet optima dispositio in or-
ganis sensuum, et in his omnibus cum per-
fecta quantitate, et perfectione membrorum
pulchritudo consurgit. Gum ergo animee pri-
morum parentum valde perfectse fuerint, ut
infra videbimuS;, etiam in corporibus omnes
dictas perfectiones habuisse, dubitandum non
est. Ethic addi possunt, qu» de simihbusper-
fectionibus corporis Ghristi diximus in 1 tom.,
3 part., disput. 32, sect. 2.
9. In guo (jradu. soTtitus est Adam perfec-
tionem Jianc. — Solet autem qusei^i, an in his
perfectionibus corporis Adam Gliristum exces-
serit, vel e convcrso. Quas dubitatio ex aha
quodammodo pendet, scihcet, an perfectissi-
mum temperanientum corporis humani tcr-
minetur ad maximum, etiam in ordine ad po-
tentiam Dei absohitam, vel quocumque dato
certo perfectionis gradu possit fieri perfectior
intra latitudinem tempeiamenti connaturalis
homini. Quod etiam de pulchritudine, ct aUis
dispositionibus corporis interrogari potest.
Quia vero heec qua?.stio physica est, illam omit-
timuS;, et breviter dicimus, si in his perfectio-
nibus datur summus terminus, qui connatu-
rahs homini esse possit, verisimile est corpora
Ghristi, et Adse ilhrni gradum perfectionis ha-
buisse, quia non est inconveniens, ut in ahqua
perfectione naturah a?quahtatem habuerint. Si
vero nuUus est talis terminus, manifestum est,
neque Cliristum, neque Adam habuisse in hoc
genere summam perfectionem possibilem : et
non minus certum est, utrumque habuisse ma-
gnam, et in ea potuisse a?qualitatem habere :
si vero ahqua inter eos fuit inajquahtas, exces-
sus quidem perfectionis Ghristo tribuendus est,
ut ibidem dixi.
10. An ad hanc perfectionem spectaverit im-
po.ssibilitas. — De liac vero corporis perfectione
ulteriustractaripotestdubium, an corpusAda?
mortale, etpassibile fuerit. Tameu hoc dubiura
infra ex professo tractandum est, et circa p®-
nas, quas genus humanum propter peccatura
inciuTit, et perfectionem status innocentise ex-
plicando; etideonuncbreviterdicimus, corpus
phuTbus modis posse esse impassibile, et im-
mortale. Uno modo per naturam, et ab intrin-
seco : ethoc modo certum est, corpus Adse uon
fuisse impassibile : tum quia tale corpus non
est naturale homini, habuit autem Adam cor-
pus naturale, et essentiale homini, alias non
fuisset verus, seu integer homo : tum etiam,
quia habuit corpus ex materia terra?^ et cum
thspositionibus liabentibus contrarium, ex qui-
bus principiis passibilitas corporis oritur. Se-
cundo potest corpus uatura sua passibile, fieri
intrinsece impassibile per quahtates ilh super-
naturales pertinentes ad statum gloriee, et ne-
que isto modo fuit impassibile corpus Ada? :
tum quia corpus ejusnon erat gloriosum: tum
etiam, quia de factoahcujusalterationis capax
erat : nam ideo cibo et potu indigebat, ut in-
fra videbimus. Prseter hos autem duos modos
dicipotest corpus immortale, vel impassibile,
quia hcet possit mori, vel pati, si sua; naturee
omnino rehnqueretur, niliilominus per provi-
dentiam specialem, partim ipsius hominis,
pariini a Deo promissam, posset ab omni pas -
sione corruptiva, et a moj-te pra?servari, et hoc
modo dici potest Adam creatus cum corpore
immortah, ut declarat D. Thomas, 1 part.;
188
LIB. III. DE liOMlNIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTIyE.
quasst. 91, etinferius latius dicetur. Ubietiam
tractandum est de alia perfectione illius corpo-
ris^ qua non erat subjectum passionibus inor-
dinatis prseter rationem insurgentibus : quee
perfectio magis ad animam pertinet., quamvis
in corpus etiam redundet, et ideo tractando
de perfectionibus animse illam explicabimus.
CAPUT IV.
QUO TEMPORE PRIMI HOMINES CREATI FUERINT
QUANTUM AD CORrORA.
i. Proposita qucestionis ratio. — Ejus reso-
lutio. — Quamvis idem fuerit tempus, in quo
corpora primorum hominum perfecte formata^
seu disposita^ et in quo ipsi homines cum suis
animabus conditi sunt;, nihilominus hic solum
agimus de tempore, in quo corpora sunt for-
mata^ quia de tempore, in quo creata est ani-
ma, et corpori infusa, specialis qua^stio est in-
fratractanda. Preesensautemqusestio inAdamo
fere nullam habet difficultatem, his suppositis,
qua3 de opere sexti diei in prsecedenti Hbro
diximus. Gertum est enim Adam fuisse sexto
die creatum post brutorum animalium produc-
tionem. Hoc est manifestum ex littera Gene-
sis, cap. \, nam postquam dictum fuerat, fecit
Deus hestias terrce, etc, et vidit Deus, quod
esset lonum, additur, faciamus homhmn, ex
quo contextu manifeste constat pro aliquo tem-
pore, vel instanti extitisse csetera animantia,
quando nondum erat homo : fuerunt ergo prius
tempore producta. Quod vero illa antecessio
tantum fuerit intra eumdem diem sextum,
probatur, quia eodem die, quo Deus vidit jam
creata csetera animantia dixit, faciamus Jiomi-
nem, et creavit illum^ ut ex eadem narratione
Genesis constat.
2. Ohjectio contra proximam resolutionem^.
— Ejus responsio coUigitiir. — Dicere vero po-
test aliquiS;, in eo capite non dici omnia illa
esse facta die sexto, et ideo potuisse creatio-
nem hominis fieri aUo die post illum, in quo
ceetera animalia creata fuerunt. Respondetur,
quamvis expressis verbis id non dicatur, niliil-
ominus ex modo narrationis manifeste colhgi.
PrimO;, quia postquam de creatione brutorum
dictum fuit, et vidit Deus, quod esset bonum :
non statim additur, sicut in ceeteris diebus, et
factum est vespere et mane dies sextus, sed con-
tinua narratione dicitur, et ait, faciamus Jio-
oninem, ex quo clare significatur, opus ilhus
diei non fuisse in anim-alibus brutis termina-
tum, neque diem sextum completum;, nam id-
circo non sunt addita verba, quibus id signifi-
caretur, sed aha potius, quibus prosecutio, et
consummatio operis ejusdem diei narraretur ;
et postea in fme additur, et factus est vespere
et mane die sextus. Unde idem confirmatur ex
initio, c. 2 : Igitur perfecti sunt coili et terra,
et omnis ornatus eorum, utique in iUis sex die-
bus, quorum historia in capite primo preeces-
serat : ergo in illis supponitur creatus homo,
qui ad perfectionem, et ornatum mundi perti-
net maxime. De hoc ergo tempore creationis
Adee nuUa qusestio, vel dubitatio esse potest,
ahqua vero ratio vel congrueutia hujus tem-
poris reddenda est.
3. Circa eamdem resolutionem interrogatio
prima. — Satisfit interrogationi exvariis Pa-
trilus. — Primo enim interrogari potest, cur
Deus liominis productionem in ultimum locum
reservaverit, cum homo caeteris animantibus
perfectior sit ? Quam quffistionem movent phi-
res Patresin Genes., et aliis locis cum Philone,
hb. de Opif. mund., etvarias redduntrationes.
Prima esse potest, qaia homo compositus est
ex spiritu, corpore, et ideo conveuiens fuit
prius creaturas pure spirituales, et pure cor-
poreas, et deinde humanam ex utraque com-
positam fieri. Quee ratio insiuuatur in capite
Firmiter, desumm. Triuit. cum dicitur: Deics
al) initio temporis utramque de niJiilo condidit
creaturam spiritualem et corporalem, et deinde
Jmmanam quasi communem ex spiritu et corpo-
re constitutam. Eam expressius nobis exposuit
Nazianzenus, orat. 38, de Christi nativ., ubi
cum de rerum visibilium et invisibilium crea-
tione verba fecisset , subjungit: Enimvero
mmsjam et se?isus sic inter se discreta, fiiiilus
suis se continehant, effectorisqueverhi majesta-
tem iti seipsis ferebatit : nondum aut utriusque
temperatio ulla erat, aut contrariorum mixtu-
ra, qucB suhlimioris sapientice, ac circa natu-
rarum creationem varietatis, et excellentics spe-
cimen exJdheret, neque omnes bonitatis divince
notce, atque spectatce erant. Hoc igiiur cum
artifci verbo ostendere placuisset o.nimat unum
exutroque, liocest, ex invisibili, ac visihili na-
tura Jiominem fabricatur. Ethanc rationem re-
ferendo Nazianzenum commendat Damascenus,
lib. 2. de Fide, cap. 12, addit vero aliam idem
Gregorius dum ait creasse Deum hominem ,
aherum quemdam mundum,inpai'VO magnum
in terracoUocando. Tertiam etiam indicat, dum
ait creasse Deum hominem eorum , quse in
terra sunt Regem. Oportebat autem, ut idem
Nazianzenus, orat. 43, dicit; Ut Regis pala-
tium prius construeretur , in quo postea Rex in-
CAP. IV. QUO TEMPORE PRIMI
troduceretur . Qitippe (ait Nissenus, ]ib. de Ho-
minej cap. 2,) consentaneum oion erai Impera-
torem existerepritfs, qiiam eos, quilus erat cum
potestate prwfecturus .Prce^parato nimirum ante
ovinia imperio, tum deinde proxiinum. erat re-
gem designari.
4. Copiosius vero punctum hoc prosequitur
Ambrosius, enarrat. \, ad Horontianum quse
in primo tomo habetur. Cum enim Ambrosius,
in Exaemer., dubitationem hanc non movisset,
nec rationem istius ordinis in operibus Dei
reddidisset;, admonitus ab Horontiauo, phires
ilhus divini consihi rationes eidem tradidit,,
quas attingendo ejus verba breviter percurre-
mus. Prima est, Etenim qui conviviumparat,
et ille evangelicus dives, omnia prius adornat,
ettunc amicos adccenam invitat. Secunda, Quid
est m-undus, nisi quidam^ agon plemim certami-
nis. Et infra : Quasi athleta igitur postremus
ingreditur in agonem, etc.Tertia, Spectaalitul,
in omnilus reliis prcjBstantiora sunt principia,
et finis. Et infra : N ovissimus liomo quasi qum-
dam ccelestis in terris creatura. Et infra : Recte
in constitutione mundi prionum coelum, et no-
mssimum coelum . Et infra clarius, Merito ergo
postremuSy quasi finis naturcB formatiis. Quar-
tam item rationem de imperio hominis ab iUis
verbis prosequitur. Utrumque igitur prcsstan-
tissimum, ut et suljectas haheret omnes mundi
opes, etc. Quintam insinuat, dum ait, Processit
postremus creaturarum homo, specie gratus,
mente suUimis, ut omni esset creaturce mira-
culo, et aha, quse ibi prosequitur.
5. Denique Nemesius, hb. de Natura homi-
nis, cap. \, optime exponit, naturaj auctorem
gradatim {ut ait) et concinne in rerum crea-
tioue progressum esse. Atque ita ab imperfecto
ad perfectum procedendo prius res inanimes,
deinde plantas vitam sine sensu habentes, pos-
tea sententia bruta : tum imperfecta, tum
etiam in suo gradu perfecta procreasse. Tan-
dem vero animal rationis compos reddidisse,
non solum quod cum ovmiapropter ipsum essent
condita, oportelat, primo quce ad usum illius
pertinehant parata esse deinde eum, qui eis usu-
rus esset, produci, sed etiam, quoniam, cum, et
qu(B ratione, et quce concerni sensu natura per-
cipitur , facta esset, oportehat esse quoddam
vinculum utriusque ut unum esset hoc univer-
sum, siMque consentiens, nec a seipso alienum.
Proinde homo genitus est animal, quodutram-
que naturam conjungeret. Quasi dicat homi-
nem esse hgamen, et vincuhun, etquapi nexum
totius universi, et ideo convenientissime ulti-
mo loco creatum esse. Adcht Theodoretus ,
HOMINES CREATI FUERINT, ETC. 189
queest. 20, in Gen, : Deum cum crcaturam sen-
sitivam., et i^itellectivam creasset, hominempos-
tremo creasse, veluti sui quamdam imaginem,
medium illum ponendo inter animata et inani-
mata, sensitiva et intellectiva, ut utraque qui-
dem tam animata, quam inanimata, usiim illi
veluti quoddam trihitum prceherent : naturce
vero intellectivce dum hominis curam gerunt,
henevolentiam erga creatorem demonstrarent.
Denique Chrysostomus, homil. 8, in Genes., id
declarat exemplo regis, civitatem ingressuri,
quem sateUites prsecedunt. Nam ita (inquit)
Deus, hominem quasi regcm rchus terrenisprce-
fecturus, prlus omnem hunc ornatum fahricavit,
et tandeyn perficiendum hominem produxit, cle-
clarans factis istis, quanto honore hoc animal
prosequatur.
6. Interrogatio secunda cui satisfit multi-
pUciter. — Rursus vero interrogari potest, cur
Deus eodem die hominem cum animahbus bru-
tis creare vohierit, et non potius tam insigni
operipeculiarem diem multo magis quam hici,
etsteUis destinaverit. Sed fortasse iiecessarium
non est in his omnibus circumstantiis pecu-
haria investigare mysteria, nam in muUis tota
ratio facti est vohmtas facientis. Probabihs ta-
men ratio, et (ut ita dicam) htteris esse vide-
tur, quod commune est homiui cum animah-
bus sexto die creatis, ut ex terra cpiantum ad
corpus formetur, et propterea eodem die cum
casteris creatus est. Accecht, quodDeus statue-
rat intra sex dies suum opus perficere, et in
septimo requiescere propter ahas sute provi-
cientiffi rationes supra tactas, et ideo facta con-
gruenti chstributione omnium operum per sex
dies, sextum ad producendos omues animan-
tes, quse proprie terram inhabitant et ornant,
destinavit. Inter hos autem prsecipuus est ho-
mo, quem non oportebat tardius, seu diutius
procreare. Deni<pie addi potest, quamvis eo-
dem die hominis productio facta narretur, ni-
hilominus longe fuisse digniorem, et ideo sin-
gularibus verbis, et dignitatem per se feren-
tibus referri , ut supra expendimus. Unde
fortasse ut ex oppositis, rationalibus, scihcet,
et irrationahbus, juxta se positis clarius homi-
nis exceUentia demonstraretur, ideo sine ma-
jori mora homo eodem die cum cseteris ani-
mantibus creatus est.
7, De creatione Evcs specialiter, quo tempore
fuerit. — Prima sententia Cajetani. — Undc sit
hcec sententia convincenda. — Superest dicen-
dum de creatione Ev£e, de cpia nonnuUum du-
bium est, cpio tempore creata fuerit. Duae
namque extremse sententise inveniuntur. Pri-
190
LIB. I!I. DE IIOMINIS CFxEATIONE, AC STATU INNOCENTI.E.
ma est Cajetani diceiitis Adam et Evam iion
solum eodem die, sed etiam eoclem momento
fuisse creatos^ sicut Ccetera animalia in utroque
sexu creata sunt. Propterea, quod Genes. i,
dicitur: Creavit Deus homrncm, uM per lio-
mlnem^ uon Adam , sed speciem liomiuis in
utroque sexu Cajetanus intelligit, quia statim
additur , mascuhm et fceminam creavit eos.
Sed ha?c sententia in secundo capite reprobata
est ex manifcstis Scriptura:? lociS;, in qaibus di-
citur Adam primum, vel solum fuisse creatum,
ut ex eo quod Eva formata fuit ex costa Adag,
nam quia in hoc erravit Cajetanus^ ideo in al-
terum errorem inductus est. De iha ergo sen-
tentia jam dicta sufficiunt.
8. Quorumdam JudcBorum error idem — Rc-
jicitur dupliciter. — Non oberit autem scire
nonnuUos ex antiquis Judeeis in illo fuisse er-
rore, ut crederent mascuhmi et fo3minam
simul fuisse creatos in specie humana;, prop-
ter praidicta verba Genes. 1. Uttamen ea, quaj
in c. 2 Genes. referuntur, sustinerent, ahud
portentum^ et inancm fabulam invenerunt.
Nam quidam dixerunt Adam duas liabuisse
uxoreS;, unam simul cum illo creatam, et aham
postea ex illo formatam. Ita refert Petrus Co-
mestor in historia scholastica. Verumtamen
hic error et rcpugnat ahis testimoniis, in qui-
bus dicitur Adam prius fuisse sohim , et pri-
mum creatum, et praiterea novum addit fig-
mentum, non minus historiae Genesis repu-
gnans. Nam ex toto discursu trium priorum ca-
pitum-Genesis evidenter constat, tantum fieri
mentionem unius uxoris Adse, et eamdem dici
formatam de costa Ada;, et ante iham forma-
tionem Adam dicifuisse sohim.
9. Alter crror Hehrceorum exploditicr. — Ne-
que miuus damnabihs est, ahus Hebrseorum
error, de quo Rabbi Moyses in Genes., dicen-
tium Evam non sohim fuisse creatam simul
cum Adam, sedetiam fuisse ilh unitam, et la-
teri ejus indivise conjunctam, ut hoc modo
salvent, quod postea dicitur Evam fuisse for-
matam ex costa Adas. Nam hanc formationem
in hoc solo putant consistere, quod tunc dor-
miente Adam separavit Deus Evam a latere
ejus. Quem errorem vel fere similem obiter
refutat Augustinus, lib. 3, Genes. ad htter.,
cap. 22, et eamdem inter fabulas, et monstra
Judseorum computandum esse merito dixit
Lyra, in c. 1 Genes. circa illa verba, mascu-
lum et foeminam creavit eos, et facile refatatur,
tum ratione, quia fmgit monstrosam creatio-
nem sine fundamento. Tum ex httera Gene-
sis, ibi, ttilit unam de costis ejus,\ et edificavit
mulierem. Ex quo evidenter coiistat Evam
fuissecreatamdivisam,et separatam abAdam,
nam costam, quam tulerat Deus de Adam, id
est, diviserat et separaverat, abiho, ffidificavit
in muherem, ut capite secundo dicitur. Ergo
creata est Eva divisa et separata ab Adam.
Item dicitur^ tulit costam, et replevit carnem
pro ea. Si autem sola divisio inter duo corpora
prius continua fuisset facta, nuUa necessitas
fuisset replendi carne latus Ada;, et preeterea
non magis dici posset Eva formata ex Adamo,
quam Adam ex Eva. Neque etiam magis dici
potuisset prius fuisse Adam sohim , qaam
Evam, ac subiude falsum fuisset iihid^ Adce
non inveniehatur similis sihi.
10. Concluditur JEvam posi Adam fuisse con-
ditam. — Becunda sententia in ordine, quce de
mora intercesserit. — D. Thomce responsio. —
His ergo rejectis erroribus, ut certum suppo-
nimus Evam nullo modo fuisse creatam simul
tempore cum Adam. De tempore vero, quod
intcr iitriusque creationem intercessit, est se-
cunda opinio , asserens Evam no]i fuisse crea-
tam eodem die, quo Adam, sed die septimo,
velpost iham. Primum enimcreatam fuissein
septimo die asseruit Catherinus contra quem
disputavimus, iibro prscedenti, c. 12. Fuisse
vero creatam post septimum diem, sentit divus
Thomas, 1 part., qusest. 73, art. 1, nam in ar-
gumento tertio opponit, post septimum diem
multa fecisse Deum, et in solutione respondet,
nihil esse factum post septimum diem, quin
aliqualiter in operihus sex dierum prcecesserit,
saltem materialiter. Et addit, sicut quod Deus
de costa Adce formavit mulierem. Quam sen-
tentiam sequitur Carihusianus, in Genes., et fa-
vet Chrysostomus, hom. 10 , in Genes., qua-
tenus ait, quando Deus benedixit hominibus,
dicens , Crescite, et multiplicamini, nondum
fuisse creatam Evam. Quod etiam ibi sentit
Origenes. At in hoc significant sub creatione
hominis, quse sexto die facta narratur, Evam
non comprehendit, et simili modo aUegari po-
test pro liac senteutia Gregorii, 1. 32, x^loraL,
cap. 9, ahas dO, quatenus tractans iUa verba,
masculum et foeminam creavit eos, dicit, nec
dum Eva facta describitur, etjamhomtO mascu-
lus et foemina perhihetur, sed quia ex Adce la-
tere proculduhio JEva erat processura, in illo
jam computatur per suhstantiam, a quo erat
producenda per formam.
11. Suadetiir D. Thomce responsio. — Po--
testque suadari haec sententia, quia inter crea-
tiouem Adse et Evaa tam muha narrantur
facta Genes. 2, ut verisimile non videatur in
CAP. IV. QUO TEMPORE PRIMI HOMINES CREATI FUERINT, ETC.
19 i
eoclem die ntramque creationem esse factam.
Declaraiur^ C|iiia Adam non "videtur in princi-
pio sexti diei^ sed })otius versus fmem fuisse
productiis^ cum prius eodem die caitera ani-
malia terrestria creata fuerint. Deinde Adam
postc|uam est creatus, translatus est in Paradi-
sum et postea animalia omnia ad illum ad-
datia sunt, et omnihus nomina imposuit, et
tandem formatio Evai secuta est : ergo non est
verisimile illa omnia in eodem sexto die fuisse
facta. Coufirmatur, quia illud opus imponendi
nomina animalibus ad opera sex dierum, seu,
quod perinde est, ad ornatum universi parinn
pertinuisse videtur, cum solum ad usum com-
munitatis hominum fuerit necessarium : ergo
verisimile est bsec omnia, quse de creatione
Adam et Ev93 ihi facta narrantur, post sextum
diem facta fuisse, et consec[uenter etiam Evam
fuisse creatam post illum diem, et fortasse e-
tiam post septimum, quia in septimo requievit
Deus ah omni opere, quod patrarat.
12. ProlahllioT rcsponsio. — Suadetur pri-
mo. — Nihilominus dicendum est, prohabilius
videri, Evam sexto die fuisse creatam. Hanc
conclusionem docuit Bonaventura, in 2, dis-
tinct. 48, art. 1, q. 2, ad 1, et tenent super
Genesim, Lipomanus , in id c. 2, sedificavit
costam, etc, et Pereirius, lib. 4, in id, Fa-
cianms ei adjutoritim, et Molina, in dicto o-
pusc, disput. 22, etCastro, verbo Adam, hse-
resi 6, etValentia, in 1 tom., disput. 7, q. 1,
part. 2, ad 1 Cajetani. Sumiturque iieec sen-
tentia ex Josepho i Antiquitat., cap. 2, et ex
Beda, in Exaemer., et Theodoretus, qusest. 21,
Ambrosius, lih. 6, Exaemer., c. 1, et Augusti-
nus, lih. 6, Genes. ad litter., c 5 et G, quate-
nus dicunt Deum in sex diebus omnia opera
sua consummasse. Et idem sentit Richardus,
lihr. 2, in Genes., si attenle legantur, quse
docet, cap. 7 et 8, 12 et 13. Evidentius hoc
docet Augustinus in locis statim allegandis.
Probaturc|ue primo, quia Genes. 1, cum dici-
tur post ca?tera animantia creasse Deum ho-
minem ad imaginem, et similitudinem suam,
statim additur, masculum et foeminam creavit
eos. Quas verhanon minus Evam, quam Adam
comprehendunt, neque est uUa ratio, cur ma-
gis illud sit dictum per anticipationem de Eva,
quam de Adam. Nec[ue etiam est verisimihs
expositio, quod masculum creaverit in actu,
fceminam vero in potentia, cum de utroque
pariter, ac subinde in eamdem significationem
dicatur. Prsesertim, quia nec secundum verbi
proprietatem, neque juxta ilhus usum, in toto
illo capite res creari dicitur, nisi quando in se
actu producitur. Confirmatur hoc maxime ex
verbis scquentihus, cresciie et niuItipUcamim,
nam hsec verha ad duos diriguntur, per quos
posset specieshumana in suis individuis multi-
pheari , masculum scilicet et foeminam. Sed
illa verba dicta sunt sexta die, in qua referun-
tur : ergo in eademjamerat creataEva. Valde
enim violentum est, dicere, loquutum e.sse
Denm ad Adam sohim, tanquam adduos, c|uia
in potentia Evam continebat, quia neque con-
gruae locutionis usus hoc liabet, neque Adam
sohis, et nondumhabens adjutoriumsimile sibi
intelhgere poterat, quomodo filios posset gene-
rare, et prseterea heneclictio etfcecunditas utri-
que parenti data est : debuit ergo prius uter-
que suhsistere. Et hanc totam expositionem
illonmi verborum confirmat satis clare Au-
gustinus, hb. 3, Genes. ad litter., cap. 12, in
fme, et evidentius lib. 6, cap. 2, cujus aliqua
verba infra referemus.
13. Suadctur secundo. — Etasio exD. Tlio-
ma. — Secundo probatur eadem sententia ex
principio Genes. 2. Perfecti sunt cceli etterra,
et omnis ornatns eorum. Quod de sex primis
diehus intelligitur, utinfiue pra^cedentis Hbri
probavimus : ergo etiam creatioEvse, sexto die
facta est. Prohatur conseqnentia, quia post
sextum cliem Deus nihil omnino novum crea-
vit, ut in fme Hbri preecedentis ostensum est.
Responderi potest ex D. Thoma supra, Deum
post sex dies nihil creasse totaliter novum :
Evamautem nonfuisse aliquid totaliternovum,
quia materialiter prseexistebat in costa Adse,
vel (ut alii dieunt) cpiia jam prffiexistehat in
sibi simili. Et consequenter dicetur, procluc-
tionem Evaj non pertinuisse ad perfectam mun-
di creationem, et dispositionem, seu ad com-
pletum ejus ornatum, quia totum hoc per crea-
tionem hominis virtute factum est, quia in ea
Eva potentia continebatur.
1-4, Non satisfacit. — Sedlisecnon satisfa-
ciunt, quia Deus non tantum dicitur cessasse
die septimo ab opere creationis rigorosa^, seu
ex niliilo, sed etiam ab opere productionis ex
preejacente materia, quod fit modo proprio
auctoris naturce, neque potest per causas se-
cundas modo naturali fieri, et ideo suo modo
creatio dicitur. Productio autem Eva; licet fue-
rit ex praijacente materia, fuit tamen per mo-
dum creationis posteriori modo sumpta?, nec
continebatur sufiicienter in virtutibus semina-
libus causarum secundarmn : ergo a die sep-
timo, id est, in illo, et in sequentibus a tali
opere cessavit Deus. Ergo factum est in die
sexto. Unde etiam sit, pertinuisse ad perfectio-
192
LIB. III. DE HOMINIS CP.EATIONE, AC STATU INNOCENTI.^.
nem universi, et completum ornalum ejus_,
quia omne opus pertinens ad completam na-
turte institutionem, pertinet etiam ad comple-
tum mundi ornatum, sed hujusmodi fnit Evoe
productio : ergo. Probatur minor, quia ad
plenam natura institutionem pertinent omnes
causse necessarise ad conservationem, et pro-
pagationem specierum corruptibilium, prse-
sertim perfectarum. Sed hujusmodi causse in
animalibus perfectis non sunt perfectse, et suf-
ficientes sine masculo et fcemina , et ideo cae-
tera animantia sunt intra illos dies protlucta.
Ergo multo magis humana natura ita creari
debuit, et in illa etiam utriusque sexus pro-
ductio ad complementum universi pertinuit.
Quee ratio sumpta est ex D. Thoma, i part.,
queest. 92, art. \, ubi ad \, ita concludit, et
ideo instituendo naturam non solum marem, sed
etiam fmninam produxit.
15. Ad primuni argumentwm in num. 11 . —
Ad fundamentum contrarise sententioe jam su-
pra dictum est, idem corpus creationis homi-
nis in primo, et secinido capite Genesis referri,
sed in primo per compendium : in secundo
vero modus operis exphcatus est. Unde ait Au-
gustinus, hbr. illo 6, cap. 2 : Sexto die etiam
Paradisus plantatus est, et ibi homo collocatus
est, et soporatus est, tit Eva formaretur, et ea
formata evigilavit, eiqiie nomen imposuit. Illa
ergo omnia, quse humano modo longum tem-
pus postulare videntur, divina virtute intra
sextum diem, imo intra illius diei partem fa-
cile fieri potuerunt. Nam imprimis, hcet in-
certum nobis sit qua hora ilhus diei Adam
creatus fuerit, ut recte dixit Abulensis, iu
cap. 13 Genes., c|Uffist. 607, nihilominus fa-
cile creari potuit hora matutiua circa soHs or-
tum, vel post unam, aut aheram horam. Quia
productio ceeterorum animahum subito ad
unnm Dei imperium facta est, et ideo vel in
momento, vel in brevissimo tempore pro Dei
arbitrio facta est. Neque oportuit creationem
hominis per multashoras differri, neque adid
cogitandum, in Scriptura est fundamentum,
aut occasio. Nam postc[uam dixit, Etfecit Deus
hestias ierrce juxta species suas, et jumenta, et
omne reptile terrce in genere suo, et vidit Deus,
quod esset ionum. Statim subjungit, et ait, Fa-
ciamus Jwminem. Igitur paulo post creationem
ahorum animaUum, formavit Deus hominem
de hmo terrse, et post breve tempus ihum
transtuht in Paradisum, ut capite sequenti vi-
debimus.
16. Ad secundum argumentumineodemn. 11.
— Ad ihuni vero ibi jam constitutum jussit
Deus adduci animaha, ut eis nomina impone-
ret, ut Genes. 2, dicitur. Potuit autem hffic
actio muho ante meridiem incipere, et intra
paucas horas consummari, Quia putandum
non est, omnia individua animaha specierum
omnium fuisse Adamo prsesentata, quia non
omnibus individuis erat nomina impositurus,
neque ad aUum finem erat id necessarium :
tanturn ergo adductte sunt omnes species in
singuhs individuis, vel ad summum in mari,
et foemina. Atque ita intehigenda est di.--tri-
butio illa : Formatis Deus de Jmmo cuiictis
animalilus terrce , adduxit ea ad Adam. Ea,
scihcet, quoad eorum species, ut significavit
Augustinus, in hb. 9 Genes. ad htter., c. 12,
scribens Adam animahbus terrestribus, ac vo-
latihbus ad se congregatis, generatimque dis-
tinctis, tunc nomina imposuisse. Postea vero
piscium generibus jjaulatim cognitis nomina
esse imposita. Et id latius exphcuit Abulensis,
Genes. 13, qusest. 326. Dla vero animahum
congregatio, et adductio Angelorum ministe-
rio facta est, ut iidem Patres notant, Augusti-
nus, chcto hbr. 9, cap. 14, et Abulensis eodem
cap. 13, queest. 339. At vero Ahainus, seu AI-
cuinus, qusest. 54, in Genes. , ait : Deum ad-
duxisse animalia non circuitu locali, sed occulto
mitu suce 'potentice voluisse ut venireni. Sed il-
lud prius est probabilius, utroque autem modo
manifestum est, totam iUam actionem, et no-
minum impositionem intra paucas horas fieri
potuisse. Ac subinde formationem Eva?, quse
statim subsecuta est, ante ihius diei finem
faciUime potuisse perfici, et ita totum illius
diei opus consummari.
1 7 . Qucestiuncula. — Augiistini responsio. —
Alias 'profert Alulensis. — Una ex Amhrosio
maxhne arridet. — Cur autem formationem
Evae Deus vohierit, ut animalia omnia prius
ad Adam adducereutm^, tractant ibidem ex-
positores, et Augustinus quidem significat,
licet credendum sit ita factum esse, sicut ad
litteram Scripturaj narrant : nihilominus non
posse a nobis sufficientem rationem litteralem
iUius facti reddi, sed. aliquod mysterium ct
significationem rerum fiiturarum continere,
quamvis nos illam ignoremus. Tamen Abu-
lensis, dicto cap. 13, c[Ucest. 330, et sequenti-
bus phires rationes adducit, qua3 in eo videri
possunt. lUa quidem maxime probabilis est,
voluisse Deum, ut Adam ante creatam Evam
omnia animalia distincte cognosceret, et in
omnibus speciebus marem et fojminam esse
videret, ut et desiderio habendi sociam simi-
lem sibi accenderetur, eamque postea com-
CAP. V. AN PRIMI HOMINES IN
mendatiorem liaberet^ quod inspectis cgeteris
omnibus viventibus adjutorium simile sibi in
eis non reperisset. Sic fere Ambrosius^ lib . de
Paradis.^ cap. 11 : Swml accipe, qua causa
omnia deducta sint ad Adam, ut in o^nnihus
videret utroque sexu suhstantiam constare na-
tura id est, ex masculo et fcemina : ut ipse
usu exemploque cognosceret necessarium siil
consortium mulieris adjectum.
18. Ad tertium in eodem n. 11 ^ responsio
Barceplice refellitur. — Aliorum responsio re-
jicitur. — Prolatior responsio. — Ad ultimam
denique objectlonem sumptam ex illa nomi-
num impositione;, non defuerunt;, qui dixerint^
non esse ad litteram^ et ut sonat accipiendam,
sed secundum aliquam metaphoram^ seu alle-
goricum sensum. Ita refert ex Mose Barcepha;,
Pereira, lib. 5, in Genes., circa principium,
illa verba exponens. Merito tamen illa sen-
tentia reprobata est, quia sine fundamento
litteralem sensvmi Scripturse avertit, Aliidixe-
runt illam nominum impositionem non esse
factam sexto die^ sed multo post, quia nou
oportet, ut res eodem ordine fiant^ quo nar-
rantur. Tamen narratio Scripturse videtur tam
clara^ ut nulla ratione illa sententia admit-
tenda videatur. Praisertim , quia animalium
adductio ad Adam ante creationem Evee facta
fuit^ ut dictum est^, et hoc supponunt Patres,
cum illius ordinis rationem quserunt. Ergo et
impositio nominum tunc facta est^ quia eodem
modo, et contextu in Scriptura narratur. Imo
propter hunc finem saltem proximum, et im-
mediatum fuerunt animalia tunc ad Adamum
adducta. Ac denique supposita dicta anima-
lium prsesentia opportunissimum fuit tempus,
ut eis Adam nomina imponeret, ut latius
Pereira supra declarat. Hoc ergo posito ad ob-
jectionem dicimus illam nominum impositio-
nempertinuissealiquo modo aduniversi orna-
tum, ut principatushominis super omnia ani-
mantia statim ostenderetur, e^«^^(inquitAlcui-
nus supra qusest. 55) homo ipse statim intelli-
geret ex rationis discretione quanto melior esset
cunctis animantihus, et eo magis conditorem
suum diligeret. Ac denique sicut animalia prius
creata sunt, quam ipse homo, quia ipsi pree-
parabantur, ita etiam priusquam iuciperet
societas hominum, nomina sunt animalibus
imposita, ut postea usus eorumdem anima-
lium hominibus in societate viventibus esset
facilior.
III.
PARADISO TERRESTRI, ETC.
CAPUT V.
193
UTRUM PRIMI HOMINES IN PARABTSO TERRESTRI;
VEL EXTRA ILLUM CREATI FUERINT.
1 . Alunitur via ad qucestionem quant^m ad
Adam. — De hac circumstantia creationis ho-
minis non fit in Scriptura expressa mentio :
nam de Adam solum dicitur Genes. 2, creasse
illum Deum de limo terrse : quse autem fuerit
illa terra, vel ubi homo fuerit formatus, ibi
non dicitur. Statim vero interponitMoysesnar-
rationem deParadisi plantatione. Plantaverat
autem Deus Paradisum Dolioptalis a principio.
Et addit, in eo posuisse Adam, dicens : In quo
posuit hominem, quem formaverat. Ex quibus
verbisoritur dubitatio, anDeus creaveritAdam
intra, vel extra Paradisum : quia duobus mo-
dis potuit illumin Paradiso ponere. Primo for-
mando illum in ipso Paradiso. Secundo extra
Paradisum illum creando, et postea in Pa-
radisum illum transfercndo, neuter autem
istorum modorum videtur in illis verbis satis
explicari.
2. Deincle quantum ad Evar/i. — Priona
qucestionis difficultas. — Becunda. — Tertia.
— Et hinc nascitur simile dubium de mu-
liere, quia si Adam fuit intra Paradisum
creatus, sine dubio etiam Eva in eo loco crea-
ta fuit, tamen si Adam fuit extra Paradisum
productus, res erit magis dubia. Videtur ta-
men consequeuter idem esse dicendum de
Eva, quia non debuit in nobiliori loco creari,
quam vir. Et potest htec pars suaderi, quia
Eva in illo loco creata est, in quo Deus adduxit
animalia ad Adam, ut eis nomina imponeret,
ut contextu Genes. 2, colligitur, sed locus ille
non fuit Paradisus, quia in illo animalia bruta
nou habitabant , nec illum ingrediebantur ,
teste Damasceno, lib. 2, de Fide, cap. 11, quia
non decebat illius loci dignitatem : ergo extra
Paradisum erat Adam, quaudo ad eum adduc-
ta sunt animalia : ergo etiam Eva extra Para-
disum creata est, et a fortiori etiam Adam.
Confirmatur, c|uia prseceptum illud, De ligno
scientice huni et mali ne comedas , datum est
Ada3 statim ac translatus est in Paradisum, sed
simul etiam impositum est Evse : ergo illa si-
mul translata est, ac proiude jam erat creata.
Consequentia nota est, et major habetur Ge-
nes. 2. Minor autem probatur, tum ex verbis
ipsiusEvae, prcBcepitnobis Deus, tum quia alias
Eva comedeudo non peccasset.
3. Assertio bipartita. — Prior pars probatur.
13
194 LIB.llI. DE HOMINIS CREATIONE, A GTATU
— Dicendum autem est Adamiim extra Para- sedificata fuit
disum_, Evam vero intra Paradisum fuisse con-
ditam. Haec est communis sententia^ quse bre-
viter per partes probanda est. Priorem tradit
D. Thomas, 1 part.^ qusest. 102, art. 4-, et est
communis theologorum in 2, distinct. 18. Et
probatur primo ex allegatis verbis Scripturse,
In quo posuit liominem, quem formaverat. Pon-
derandum est enim verbum temporis prseteriti
plusquam perfecti, quem formaverat, nam per
ilkid significatur, prius hominem fuisse for-
matum, et postea in Paradiso positum. Se-
cundo, paulo post in eodem capite id expres-
sius declaratur, dum dicitur : Tidit ergo Beus
Jiomiyiem, et posuit ciim in Paradiso volupta-
tis, ut operaretur, et custodiret illum : ubi
rerbum, tulit liominem, aperte supponit, jam
^uisse hominem, qui ferri posset. Nam verbum
tulit non significat substantialem productio-
nem, sed localem, sicut verbum 'porto, et si-
milia. Et hoc magis declarat illa repetitio ver-
borum tulit, et posuit : indicant enim abstu-
lisse ab uno loco, et in alio posuisse, quod non
fit, quando res in eodem loco, in quo creatur,
constituitur. Tertio probatur ex verbis illis,
cap. 3: Et emisit eum Dominus Deus de Para-
diso vol^tptatis, ut operaretur terram, de qua
assumptus est. In quibus verbis terra, de qua
sumptus est Adam a Paradiso distinguitur, in
quo satis significatur Adam fuisse creatum ex
terra existente extra Paradisum. Ratio autem
primaria hujus facti, de quo nobis ex Scriptura
constat, fuit Hbera Dei vohintas. Rationes au-
tem, seu congruentias hujus voluntatis paulo
infra aperiemus, posteriorem partem assertio-
nis tractando.
4, Prima interrogatio. — Responsio. — Alio-
fuyn responsio incerta. — Auctoris judicium. —
Interrogari autem solet, quis faerit ille locus
extra Paradisum, in quo Adam fuit creatus.
Et communiter fertur fuisse creatum in cam-
po Damasceno, et citatur Josephus, hbr. \,
Antiquit., cap. 1 ct 2;, ubi nihil de hac histo-
ria reperio. Illani tamen confirmat Petrus Co-
mestor in historia scholastica, cap. 13. Neque
ab hac sententia dilferunt qui dicunt, Adam
fuisse creatum in Ebron, id est, in territorio
ilHus civitatis, quam esse communem Chro-
nographorum; et antiquorum doctorum sen-
tentiam testatiu' Abulensis, Genes. 13, quEest.
uitim., in fm., cjui tamen in queest. 138, ejus-
dem capitis cum retuUsset, aUquos dixisse,
Adam fuisse formatum in Ebron, vel apud il-
lam in campo Damasceno, qui est locus cam-
pestrisjuxta civitatem Ebron, quce postea ibi
INNOCENTI^.
solvit argumentum eorum, et
rem dubiam et indecisam rehnquit. Funda-
mentum autem sumitur ex Josua; 14, ubi dici-
tur de civitate Ebron, quodAdam rnaximusibi
inter Enacim situs est. Unde colUgi videtur,
Adam juxta Ebron fuisse sepuUum. Ex quo
uUerius infertur, ibi etiam vixisse, ac proinde
cum ejectus fuit e Paradiso, in eum locum
translatum, seu reductum fuisse : et hinc tan-
dem concluditur ibi fuisse creatum; quia Ge-
nes. 3, dicitur remissum esse de Paradiso, ut
operaretur terram, de qua sumptus fuerat. Sed
merito dixit Abuleusis hoc fuudamentum non
esse soUdum: tum quia in dicto loco Josuae 14,
non est necesse, nomen Adam, sumi ut pro-
prium primi hominis, sed ut commune idem
significans, quod homo : tum etiam quia com-
munis sententia Patrum est, Adam in monte
Calvarise fuisse sepuUum, ut in3 part., q. 46,
artic. 10, ad 3, inCommentarioadnotavi, xmde
aUqui existimant creatum fuisse Adam prope
Jerusalem. Sed hoc etiam incertum est, et quo-
modocumque locus Josuse inteUigatur, ex loco
sepuUurai Adee non potest ad locum creationis
ejus efficax argumentum sumi , quia neeessa-
rium non est, ut Adam toto tempore vitse in
eodem loco vixerit : ac proinde non est neces-
sarium, ut ad locum, in quo mortuus est, vel
sepuUus, fuerit de Paradiso ejectus. Nihil ergo
iu hoc puncto definiendum censeo.
5. Secunda interrogatio. — Primus respon-
dcndi modus. — Modus alter. — Posterior modus
arridet et prolatur. — Potest etiam obiter in-
terrogari, si Adam fuit extra Paradisum crea-
tus, quomodo fuerit in Paradisum translatus.
Duobus enim modis id fieri potuit. Primo ut
divina inspiratione, vel revelatione notitiam
Paradisi acceperit, et voUmtatem Dei esse ut
iUuc tenderet, inteUexerit, atque ita propria
virtute gradiendo usque ad Paradisum perve-
nerit. Ahus modus est, ut ministerio sui AngeU
CHstodis subito in Paradisum translatus fuerit,
sicut Habacuc Propheta in Babylonem traduc-
tus est. AUqui probabiUorem putant priorem
modum, ita tamen expUcatum, ut AngeUis sub
visibiU forma Adam instruxerit de loco, ad
quem eundum iUi erat, eumque ostendendo
viam, comitatus fuerit. Ita sentit Pereira, 1. 4,
in Genes., circa iUa verba : TuJit ergo Domi-
71US Deus, et eam sententiam Augustino tri-
buit, apud quem reperire non potui, uec ipse
locum designat. Addit etiam congruentiam, et
exempUim, nam ita Deus loquebatur cum
Adamo per Augehim in forma visibili eodem
cap. 2 et 3, Geues., et quia sic Angelus duxit,
CAP. V. AN PRIMI HOMIiNES IN
et recluxit Tobiam, Nihilominus probabilior
videtur seoundus modus. Primo propter illum
modum loquendi^ tulit Dominus, etc.;, nam
illis verbis significari solet in Scriptura pecu-
liaris modus translatiouis divina virtute factus,
sicut Genes. 5^ de Heuoch dicitur^ Non appa-
ruit, quia tulit eum Deus, quod Eccl. 44^ et
ad Hebr. 11, traiislatus exponitur. Secundo et
maxime, quia ilia translatio debuit velocissi-
me fieri, quia intra eumdem diem erat Eva in
Paradiso formata ex costa kA^,, prius imposi-
tis nominibus animahbus, ut declaravimus,
non poterat autem Adam tam velociter iUud
iter commode conficere pedibus ambulando,
preesertim si iu campo Damasceno creatus fuit;
et in hoc non est simile exemphim Tobise. An
veroAngehis assumpserit formam visibilem ad
transferendum Adamum, sciri non potest. Ne-
que ex ilhs apparitionibus sumi potest argu-
mentum, quia potuit non esse eadem necessi-
tas, vel congruentia, quia iu hac mutatione
necessarium non fuit Angelum loqui ad Ada-
■mum, neque aham actionem visibilem facere
prseter ipsum motum Adee.
6. Be posteriori parte assertionis. — Poste-
rior assertionis pars, videhcet Evam intra Pa-
radisum fuisse creatam, etiam est D. Tliomas
supra acl i, et in 5J, distinct. 18, ubi Magister
et ahi tlieologi consentiunt , et indicant
muUi ex Patribus, quos capite prsecedenti al-
legavi , in eisdem locis, in quibus docent
Evam in sexto die fuisse creatam. Prsesertim
sumitur ex Ambrosio, libr. de Paradis., c. 4,
junctis 10 et 11. Tribuitur etiam Basiho , in
liomiL 11, Exaemer. et liomiL de Paradiso,
sed ibi non invenio. Vide Pereiram, libr. 4,
in Genes., ad verbaiha : Tulit Deus liominein,
et ad iha: Faciamtis ei adjutorium. Et probatur
ex discursu facto capite prascedenti circa se-
riem historise c. 2 Gen. Nam ibi dicitur Adani
statim post suam creationem positum fuisse
in Paradiso, et ibi adducta fiiisse ad eum ani-
maha, et csetera, posteaque immissum fuisse
illi soporem : et ibi ex costa ejus formatam
esse Evam. Unde contraria sententia, quam
tenuit Josephus, hbr. 4, Antiquitat., cap. 1,
et sequitur Rupertus, hbr. 2, in Genes., c. 32,
muhum preedictse liistoriee derogat, ut exph-
cabo. Ahegaturvero pro ea sententia TertuL
lianus, hbr. 2, contr. Marcion,, cap. 10, quia
dicit : quocl nemo hominum in Paradiso Dei
natus est, ne ipse quidem Adam, translatus po-
tius illuc. Verumtamen ibi singulariter de
Adamo Tertulhanus loquitur : et cum dicit,
nemo hominum, de viris optime intehigitur, id
PARADISO TERRESTRI, ETC. 195
enim causae inserviebat, scihcet, ut inde pro"
baret, verba Ezeclhelis : In dcticiis Paradisi
fuisti, non posse de humano principe intehigi.
Aliociui enim idem Tertuhianus, eodem hb. 2,
cont. Marcion., cap. 4, satis significat, verl.a
iha : Non est honum liohinem. esse solum, dicia
esse de Adam jam translato in Paradisum :
ex quo aperte sequitur, Evam non fuisse crea-
tam antequam Adamus esset translatus iu
Pararlisum. Rationem autem hujus facti red-
demus respondendo ad difficuUates in princi-
pio positas : rationem (inquam) id est, con-
gruejitiam, nam propria ratio fuit voluutas
Dei, cujus consihum non semper, imo vero
nunquam hominibus innotescit, nisi a]3 ipso
reveletur.
7. Ad prhnam di ffimlteai in n. 2. — Cur
Adam extra Paradisum conditus. — Prima ergo
chfficuhas erat, quia non videtur verisimile,
Deum creassefoeminam in nobihori loco, quam
hominem. Acl cpiam dissolvendam imprimis
considerandum est, qua ratione creaverit Dcus
hominemextra Paradisum, cum hic essetjam
conditus, et homo in eum statim esset trans-
ferenchis, ut ibi perpetuo maneret, et vitam
in terris beatam ageret, si vellet. Gujus qui-
dem divini consihi phn^es rationes redduntur :
potissima autem videtur. Quia prior locus de-
bebatur homini secundum naturam suam
spectato, et ahus excehentior solum conve-
niebat ei ut in statu innocentise, et gratias
constituto. Nam priori ratione conveniebat ilh
communis terree habitatio : posteriori autem
titulo prceparatus fuit ilh locus amoenissimus,
et aptissimus, tuni ad vitse commoditatem, et
salutem, tum etiam ad vitam contemplativam
et tranquiham, in terris agendam, cum ju-
cunda, et facili operatione conjunctam. Ut
ergo conditionem sua3 naturoe ipso usu , et
modo creationis suse, homo cognosceret, ex-
tra Paradisum creatus est, ut postea iu Para-
disum translatus beneficium magis agnosce-
ret, et in majori pretio, et sestimatione Iiabe-
ret illud, et ad conservandum, etcustodieudum
sohicitior fieret.
8. Cur Eta intra Paradlsum. — Postquam
autem Adam (in quo tunc tota species humana
continebatur) extra Paradisum creatus fuerat,
non oportebat Evam in eodem loco creai^i,
quia jam dicta ratio in illa non vigebat : nam
ex creatione hominis sute naturaj conditionem
facile cognoscere poterat. Sicut etiam si status
iuuocentiae duraret, alii homines in Paradiso
generarentur, et agnoscereut nihilomiuus, ex-
tra Paradisum in suo primo parcnte virtute
196
LTB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC ETATU INNOCENTliE.
fuisse conditos, ac sul)incle communem terram
suum esse quasi connaturalem locum : Paradi-
sum autem ex dono gratise accepisse. Addi e-
tiam potest, Adam ex terra formandum fuisse,
et quia Deus prsescierat^ eum in Paradiso pec-
caturum, et per peccatum^, mortalem elficien-
dum^, ideo noluisse ipsum ex terra Paradisi
concedere, sed extra Paradisum. At vero Eva
non ex terra, sed ex costa Adse producenda
fuit : et ideo nou oportuit extra Paradisum
fieri^ nam licet in eo f uerit formata, nihilomi-
nus virtute (ut sic dicam) seu mediate ex terra,
quse extra Paradisum erat, condita fuit.
9. Ad secundam difficultatem in eodem n. 2,
quid nonnulli respondeant. — Refellitur prce-
dicta responsio. — Secunda diilicultas sumeba-
tur ex eo^ quod bruta animalia non debuerunt
adduci ad Adam intra Paradisum. Propter
quod" aliqui excogitarunt non fuisse necessa-
rium^ ut adductio animalium;, et creatio Evse
in eodem loco factse fuerint^ quia non est ne-
cesse ut ordo narrationis ordini rerum semper
respondeat. Unde licetGenes. 2, prius dicatur^
tulisse Deum liominem, et posuisse illum in
Paradiso-, et postea referatur^ adduxisse ad il-
lum animalia^ nihilominus in re ipsa potuit
hoc posterius prius fieri. Nam in Scriptura
nulla est particula , quse alium ordinem indi-
cet, tantum enim ait : Diwit quoque Beus, etc.
Sed hoc nuUo modo placet. Quia nulla est ne-
cessitas invertendi ordinem , quem Scriptura
ipsa multum significat. Et quia illa praesenta-
tio animahum coram Adam, proxime ordinata
fuit aliquo modo ad creationem Evse^ ut supra
ex Patribus notavimus, et indicatiu" in iUis
verbis, quae Deus dixit^ et ad illam actionem
prsmittuntur : Non est honum, hominem esse
solum. Et immediate post narratam impositio-
nem nominum animaliuni;, iterum repetitur :
Adam autem non invenielatur similis siM, et
statim subjungitur, immisisse Deum soporem
in Adam. Ex qua narratione sincere spectata
satis clare colligitur, omnia illa in eodem loco
esse facta.
10. Vera responsio. — Dico ergo animalia
fuisse introducta in Paradisum , ut Adam eis
nomina imponeret. Et ad Damascenum negan-
tem futura fuisse animalia bruta in Paradiso ,
responderi potest , esto id verum esset quoad
permanentem liabitationem, et ordinariam vi-
tam : niliilominus ad ilhid peculiare factum
divino jussu ingressa fuisse Paradisum, paulo
post egressura , juxta praedictam sententiam.
Addo vero, probabilius videri, durante statu
inuocentiae, ac proinde etiam in illo principio.
non fuisse cohibenda animaha, ne in loco Pa-
radisi ingrederentur, ut alii Patres testantur,
preesertim Basilius, liomilia de Parad., et Au-
gustinus, hb. 14, deCivit., cap. 11. Etvidetur
satis coUigi ex capite 3 Genesis. Nam si ani-
maha bruta in Paradiso non invenirentur, non
fuisset ausus dsemon in specie serpentis mu-
heri apparere, ut recte Augustinus et Basilius
ponderarunt. Imo ipse etiam Damasceuus ,
lib. 2, de Fide, cap. 10, sic ait : Serpe^is quo-
que familiaris ipsi erat, id est, homini, ut qui
prce cceteris animalibus ad eum accederet, blan-
disque motibus ad eum reluti colloquerelur.
Ubi clare sentit, habitasse alia animalia in
Paradiso ante peccatum. Unde ne sibi sit con-
trarius, cum in sequenti capite dicit, quod iu
Paradiso nuUum animal rationis expers versa-
batur, iutelligi potest homine iuvito, vel quod
nullum ibi erat , quod homini non obediret,
ac si non esset rationis expers. Unde etiam
fieret, ut animalia ibi existentia nullum in-
commodum aut tsedium homini afferrent, imo
voluptati esse posset, volatilia videre, et audi-
re, et similia, quas ad laudem etiam creatoris
excitare possent. Denique non frustra Deus de-
dit imperium homini super omnia animalia ,
et fecit , ut eis nomina imponeret : ergo non
est verisimile omnino fnisse a loco Paradisi
ableganda, et ab omni hominum consortio, et
usu separanda. Quin potius Anastasius Synai-
ta, lib. Exaemer., versus finem, sentit, bruta
animalia in eodem die sexto in Paradiso etiam
fuisse creata.
11. Ad difficultatem in eodem n. 2. — Res-
ponsio Ruperti. — Tertia difficultas erat de prse-
cepto dato primo homini, ut de ligno scientiae
boni et mali non comederet, petebatque an
datum fuerit post Evam productam, vel antea.
Nam Rupertus contenditfuisse datum jam exis-
tente Eva, quia utrumque obligavit, et ideo
utrique imponi debuit. Et hanc opinionem
probabiliorem reputat Pererius, hb. 4, inGeu.,
disp. de illo prfecepto, ad illa verba, Be ligno
scientice boni et mali ne comedas, q. l. Diverso
tamen modo, nam Rupertus id dixit conse-
quenter , quia putat Evam creatam fuisse ex-
tra Paradisum, in quo ab illo dissentit Pereka.
Et ideo consequenter ait, etiamsi verba illa,
ex omni ligno, etc, in capite secundo Genesis,
ante formationem Ev^e referautur, nihilomi-
nus per anticipatiouem illic fuisse posita, re
autem vera post Evas creatiouem dicta fuisse :
neque oportere, ut in hoc ordo narrationis, et
facti idem fuerit. Ad hoc artcm idem inducitm^
ex verbis illis Gen. 1 : Dixitque Deus : Ecce
CAP. V. AN PRIMI HOMINES IN PARADISO TERRESTRI, ETC.
197
dedi vohis omnem Jierbam, etc, et sint vobis in
escam. Ex qnibiis in Imnc modnm argnmenta-
tur. Hsec verba dicta snnt Adee etEvse simnl;
vel ergo dicta fnerunt ante latum prseceptnm
non comedendi de ligno scientise : et sic pree-
ceptnm fiiit etiam datum post creatam Evam,
vel utrique simul, vel dicta fuere post pree-
ceptum Adamo impositnm, et lioc non vide-
tur consentaneum formce illorum verbornm ;
qnia sunt nimis universalia, et sine exceptione,
scilicet, Et unixersa ligna, qicw habent in se-
metipsis sementem generis siii. Nam hsec verba
absolute sumpta etiam arborem scientise com-
prehendunt, nnde sic dicta post latum prsecep-
tum videri possent, aut proecepto contraria,
aut illud revocare : ergo conckidendum est,
dictafnisse simul cum preecepto.
12. Auctoris responsio. — Proiatur primo ex
Scriptura. — Nihilominus contrariam senten-
tiam probabiliorem judico, nimirum, prsecep-
tnm iUud impositum fuisse Adamo, quam pri-
mnm in Paradisum introductus est, antequam
vel animalia fuissent ad ipsum adducta, vel
Eva ex ipso formata. Hoc imprimis mihi pro-
bat sufBcienter ordo narrationis Genesis se-
cundo, tum quia non est ab illo sine magna
causa recedendum, tum etiam quia inter verba
illa tanta est connexio, et inter res, quse refe-
runtur, tam conveniens ordo et series, ut vix
credibile sit, non fuisse mentem scriptoris in
modo narrandi simul docere, quo ordine illa,
quae narrantur, facta fuerint. Tum prseterea,
qnia datur occasio, etiam csetera, quaj ibi di-
cuntur, fnisse iu narratione postposita, et ante
translationem hominis in Paradisum fuisse
facta. Tum deniqne, quia verba prsecepti ad
unam personam in singulari diriguntnr, scih-
cet, Prcecepitque ei, dicens : Ex omni ligno Pa-
radisi comedes, de ligno autem loni et mali ne
comedas, in quacumque e^iim die comederis ex
eo, morte morieris, ubi in quatuor verbis, seu
vocibus numerns singularis observatur. Et
quamvis ahqua illarum Grsece in plurali po-
nantur, et ita legat Augustinus infra citandns,
et Gregorius, hb. 36, Moral., cap. 10, ahas 13,
et Ambrosius ssepe in hbro de Paradiso, et ah-
bi, nihilominus in HebraBO legitur sicut in vul-
gatahabetur. PrseterquamquodD. Augustinus
etiam phirale verbum ad sensum singularis
reducit.
13. Proiatur secimdo ex Patribus. — Secun-
do in hanc sententiam magis inchnat Augus-
tinus, hb. 8 Gen. ad htter., cap. 17, et eam
absohite tradit, vel potius supponit Anastasius
Synaita, hbr. 9, Exaemer., docet Chrysosto-
mus, homil. 14, in Gen., nam legens in plu-
rseh verbum ihud, ne comederetis ex eo, inquit,
nondum Eva producta quasi utrique mandaret,
dicebat, ne comederitis , manifestans jam inde
ab initio, quod unum sint vir d mwlier, sicut
et Paulus dicit, caput ynulieris vir. Idem tenet
expresse Ambrosins, lib. de Parad., cap. 12,
et divus Thomas, vel potius Thomas Anghcus,
Gen. 2, ubi ait, datum fuisse ihud prseceptum
Adoe pro se, et pro tota sua posteritate. Quod
patet (inquit) quia pervenit ad Evam, signifi-
cans per Adamum pervenisse ad Evam, sicut
perveniretadposteros, si status duraret.Consen-
tit etiam Abulensis, in cap. 13 Genesis, q. ^17.
14. Probatur tertio et congntentiis . — Tertio
afferri possunt optimse congruentia3. Prima,
quia oportuit prseceptum statim in ipso ingres-
sn Paradisi Adee imponi, quoniam ahas potnis-
set prius de arbore scientise sine peccato come-
dere. Vel e contrario si necessaria erat positi-
va Dei concessio ad hcite comedendum de
fructibus Paradisi, hsecetiam concessa est Adse
in eodem ingressu^ cum dictum est ihi, ex oni-
ni ligno Paradisi comede. Unde verisimiUi-
mum est, hoc dictum fuisse Adse ante forma-
tionem Evse : iUud autem non fuit dictum sine
subjnnctaexceptione, de ligno autem scientice,
etc; ergo hoc etiam pra^ceptumdatum est Adse
ante formatam Evam. Secunda, quia prsecep-
tum ihud longe ahter Adamo, quam Evse da-
tum est, nam Adamo fuit impositum non so-
lum ut privatee personas, sed etiam ut capiti
totius generis humani, Evse autem solum sin-
gulari personse : ergo maxime conveuiens fuit,
ut Adamo soh prius intimaretur. Tertio acce-
dit ratio Augustini, ordinatissime ita fuisse
datum prceceptum, ut per virim ad fceminam
perveniret,juxta disciplinam Apostoli docentis,
fcjeminas ut domi viros suos interrogent, 1, ad
Cor. 14.
15. Admotivmi Pererii,in num. 11. — Ad
rationem ergo contrarise sententiai sumptam
ex ihis verbis capitis primi : Ecce dedi vobis,
etc Imprimis concedimus hanc hcentiam non
fuisse datam ante prohibitionem esus ligni
scientise, vel non sine iUa, quia semper esus
ihins ligni fuit prohibitus, et ideo nunquam
est facta generahs concessio sine iha exceptio-
ne. Deinde dico non constare, verba iha for-
maha ahquando fuisse simul dicta Adamo, et
Evse, potuerunt enim prius dici soh Adamo,
prout referuntur Gen. 2, et postea soU Evse,
statim ac DeusiUamformavit. Unde etiam fieri
potuit, ut Eva a Deo immediate iUud praecep-
tum receperit, statim ac formavit iUam, prius-
498
LIB. 1!I. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTLf;.
quam ad virum illam aclducca-etj ct statim ac
fuit foimata, sunmcreatorcm cognoscens^ ejus
etiam peculiarom legem reciperet, et subjectio-
nem^acservitutemostenderet. Etlioc satis est,
iit Moyses^ c. i, referrepotuerit^ dixisse Deum^
Ji^cce clecli voiis, etc. Sicut etiam mulier dicere
potuit, PrcecepitnoMs Deus, etc._, etiamsi non
simul;, necjue eodem modo utric[ue praeceperit.
Deuicjue dieo probabilissimum esse^ non aliter
dixisse Deum illis hominibus^ Ecce clecU volis,
eXc, quam dicendo Adee, ex omni ligno Para-
disi comede, etc, nam dicendo illi virtutedixit
utric|uej sicut Ambrosius, Ghrysostomus et Aii-
gustinus supra simiha verba interpretantur.
Nam quod uni dicitur, quia alios continet, ut
ahis idpromulgct, omnibus dieitur. Atc[ueve-
risimihus etiam e.st, quod citati Patres dicunt^
praiceptum iUud per Adamum ad Evam perve-
nisse.
CAPUT VI.
DE PARADISO TERRESTRI^ QUIS. YEL QUALI3 LOCUS
FUERIT, VEL SIT.
1. Cur de Paradiso terrestri agenduni. —
Quoniam in praicedenti capite mentionem fe-
cimus de Paradiso , quem Deus in principio
mundi ad hominum habitationem plantavit^
ut refertur Genesis secundo^ et quia ilUus co-
gnitio^ et ad fidem pcrtiuet, et ad omuia, quai
destatu hominum ante peccatum dicenda sunt,
necessaria est^ideo inhoc capite disputationem
de illo instituimuSj et in eo breviter muha
coUigcmus, cjua3 de hoc Paradiso ab auctoribus
tractantur. Inter quad prcecipua cjuffisiio, etfere
sola ad fidem pertinens est, an hic Paradisus
vere fuerit terrestris, id est;, in terra plantatus,
et consequenter, an omuia, qua3 de iUo in Ge-
nesi dicuntur, sint ad Utteram, ut sonant, A'el
tantum in metaphoricO;, vel mysLico seusu in-
telligenda.
2. Prima sefiteutia quid sit Paradisus. —
In hocenim piuicto fuit vetus senientia dicens^
omnia illaesse inteliigendamystice, acsubinde
Paradisum non fuisse in terra, sed in coelO;, vel
iion esse rem corpoream, sed spiritualem. Ita
seutit inter Judseos Philo, in lib. de Opific.
I^lundi^ versus fmem, et libro primo AUegoria-
rum, et lib. de Plantat. NoEe^ non longe a
principio^ et lib. de coufus. Linguarum^ ante
medium. Et antiquos Chaldffios , et Judffios
idem tradicUsse, refert Eugubiuus^ Gcn. 2.
Inter htereticos vero Valentinus dixit esse ve-
ritaiem^ sou Archungelran qucmdam in tertio
coelo existentem^ ut refert Irenteus^ lib. \,
coutra haereses, c. \, parum ante medium, et
Tertullianus, lib. contra Valentinianos^ c. 20.
Pra3cipue vero in hoc erravit Origenes, super
Gen., utnotatEpiphanius^in epist. contr. Joan-
nem Hierosolym. et in Auchoi-ato, Augustinus
etiam, inl. deHseres., cap. 59^ Seleucianos, et
Hermianos refert, negasse Aisibilem Paradi-
sum : et in eodem errore fuisse Franciscum
Georgium, refert SixtusSenensis^I, 5, Bibliot.,
annot. 106.
3. Eamdem sententiarn attrihmint Amlrosio
nonnulli. — Neque desunt, qui putent, Am-
brosium in hac fuisse sententia , quia in
libro de ParacUso , et in epistola ad Sabi-
num Episcopum , quse dicitur esse , libro
6 , epistola 4G , ita loqin videtur. Sed in
Piomaua impressione nunc ille tractatus non
est inter epistolas, et de illo infra num. 40,
dicemus. Tamen in lib. 4, epist. 31, quse est
etiam ad Sabinum, Ambrosius mentionem fa-
cit Paradisi, cam dixisset, quod Adam post-
quam peccavit , se alscondehat , cpia/iclo Deus
deanibulahat in Paradiso, scribit allegorice, et
nunc deamhulahat in Paracliso Dev.s, qaando
divinas Scripturas lego, Paradlsus est Genesis
liher, etc, Et postea in discursu allegorice ex-
ponit tuuicas pelliceas primorum parentum, et
similia, Prasterea D. Hieronymus , in Quaest.
Hebr. Paradisum iudicat spiritualem fuisse,
nam dicit, aute coelum et terram fcusse a
Deo creatum. Anastasius item Synaita, lib. 7
Exaem., hanc referens sententiam/Iicit, fuisse
plurium veterum iuterpretum, a qua ipse non
se ostendit alienum.
4, Suacletur cx locis aliquot Scripturce et
conjecturis alils. — Suaderique potest hsec
seutentia, quia scepe in Seriptura nomine Pa-
raciisi significatur coelestis habitatio, ut Eze-
chiel 28 : In deliciis Paradisi Dei faisti , et
c. 31 : Ceclri non fuerunt altiores illo in Para-
diso Dei, et alicruando gloriam significat, ut
Luc 23 : Hoclie rnecursi erls in Paradiso. Ei^go
non est incredibile in simili seusu accipi in
Genesi. Tum quia multa ibi dicuntur, quse
non possunt commode, nisi metaphorice in-
telligi, ut est illud Gen. 3, quod Deus deambu-
laret in Paradiso, et quod ante Paradisum coi-
locaverit Cherubim cum flammeo gladio , et
versatili, ad custodiendum Paradisum. Tum
etiam, quia inulta alia, quas de illoParadiso di-
cuntur, difficillime intelliguntur, nisi mystice
explicentur. InterquEe specialem diiiicultatem
habent, quee de ligno vitae, et Ugno scientiffi
boni et mali dicuniur. De cjuibus specialiter
Ck9. YI. DE PARADISO TERRE3TR!. ^
objicitAnastasius Synaita;, quia si essentarbo-
res sensibiles, aqxies essent brutis animalibus,
ac liominibus proposita3 , et ita bruta possent
edere de ligno vita?, et illis non fuisset prohibi-
tum edere de ligno scientige, quae judicat ab-
surda^ et ibi plures alias conjecturas accu-
mulat.
5. Niliilominus sententia catholica est, Pa-
radisum quem Deus in priucipio plantavit,
fuisse locum terrestrem, et ea, quaj de illius
creatione dicuntur cum proprietate, et ad litte-
ram esse intelligenda. Huec assertio est de fide^
et probatur primo ex Scriptura, quia ut ssepe
in prfficedentibus dictum est, et in hoc puncto
dixit optime D. Thomas, 1. p., q. 102, art. i,
quse de hoc Paradiso in Scriptura dicuuturj
per modum historicse narrationis proponuntur,
sed in his, quaj Scriptura sic tradit, et pro fiui-
damento tenenda veritas historiai, ahas nihil
esset in Scriptura certum : ergo ita est acci-
pienda narratio Genesis de ParacUso. Potestque
hoc confirmari in particulari ex circumstantiis,
et verbis ejusdem historiai. Nani imprimis cum
Moyses narrasset creationem hominis, volens
etiam creationem mulieris, quae ad conserva-
tionem, et propagationem speciei humanee or-
dinebatur referre, interposuit loci productio-
nem_, quem Deus homini prgeparaverit ad indi-
vidui conservationem et sustentationem, et ad
corporalem hanc vitam convenienter transi-
gendam : ergo sine dubio loquitur de loco cor-
poreo , in quo erant arbores sensibiles , et fe-
rentes fructus aptos ad cibum^ et sustentatio-
nem hominum.
6. Coriiraria senlentia catholica. — In hac
enim proprietate sine dubio inteUigenda sunt
illa verba, Prodiixitque Dominus Deus de Jm-
mo omne lignum pidcJirum visu, et advescen-
dum suave, nam msios ibi proprie pro sensu
visus, et vei^bum vescendi de corporah mancki-
catione accipitur. AUas quod, c. 3, dicitur,
Vidit jnulier qiiod bonuni esset ligmon ad ves-
cendum, et pulchrum oculis aspectuque delecla-
lile , ei tulit de fructu illius , et comedtt , etc,
non proprie, sed metapiiorice esset inteUigen-
dum : atc[ue ita omnia , quai de peccato primi
parentis Ecclesia credit, falsa essent. Deinde
additur in eo loco fluvium fuisse ad irrigan-
dum iUum, eumque in quatuor flumina dividi,
quorum duo, scilicet Tygris, et Euphrates,
adhuc suis nominibus cognoscuntur, iUe in
Assyria, iste in Armenia. Ac denique homo
dicitur positus in iUo Paradiso, ut operaretur,
et custodu^et iUum, id est, ut ipsum coleret
corporaU et suavi exercitatione , et honesta
QUIS VEL QUALIS LOCUS, ETC. 199
- corporis occupatione sine labore, ut sancti sta-
tim citandi interpretantur. Deinde sei^pens ex
animantibus terree erat, et nihilominus dse-
mon, ut tcntaret mulierem, corporalem ejus
figuram assumpsit, et in Paradiso ad fo^minam
accessit : fuit ergo Paradisus terrse locus, in
quo primi homines habitare cosperunt. Con-
firmari etiam hoc potest ex iUo Genes. 13:
Universa (scilicet regio Jordanis) irrigalatur
sicut Paradisus Domini, et sicut Egypttts. Ex
qua comparatione recte coUigit Augustinus,
q, 27, in Gen., quod sicut terra Jordanis pro-
prie, et sensibiUter irrigabatur, ita etiam Pa-
radisus ; aUoqui non recte fieret comparatio,
preesertim quia cec[ue fit ad irrigationem terrse
^Egypti et ParacUsi.
7. Prohatur secunda ex Patrilus Grcecis. —
Secundo est hgec communis traditio Patrum
Gra^icorum , et Latinorum ; tradit imprimis
Irenteus, Ub. 2, contrahseres., cap. 55, et Ub.
5, cap. 5, quamvis obiter et sub obscure Jus-
tinus etiam in orat.Paraanetica ad Gent., versus
finem, ubidicit Homerum describendo Paradi-
sum Alcinoi, Moysi narrationem imitatum es-
se. Item Theopliyhis Antioclienus, 1. 2, ad
Autolicum, circa medium, optime Paradisum
terrestrem describit, consentiunt Chrysosto-
mus, hom. 13 et 19, in Gen., Tlieodoretus, q.
24 et 29, in Gen., optime Epiphanius, heeres.
64, et in dict. ep. contra errores Joannis, et
in Anchorato, ubi inter aUa dicit : 8i non est
Paradisus sensihilis, non est fons, non ficus,
non fotia, non co-medit Eva, etc, sed veritas
jam fabula est. Anastasius Nicenus, q. 21 et
24, et Anastasius Synaita, 1. 7, Exaemer., ad
fin. late, et ex professo Moses Barcepha, in Ub.
de Parad., per totum, ubi in hanc sententiam
refert Cyrillum , Dionysium Alexandrinum,
Gregorium Nissenum et aUos , et idem habet
BasiUus, hom. de Par., et Damascenus, Ub. 2,
de Fid., c 11, ubi ex professo rem tractat. Ac
denique Sophronius, in epist. quee refertur in
sexta Synodo, act. W, damnat Origenem, et
sequaces, qui muUa extra Apostolicam, atque
paternam nostram traditionem asseruerunt :
Et primo loco ponit Paradisi plantationem
rejicientes, quam epist. in sessione 13, totum
ConciUum recipit.
8. Item ex Latinis primiis sit Hieronymus .
— Inter Latinos Hieronymus, DanieUs 10,
Philonem, et Origenem pungit, dicens : Eorum
deliramenta conticescant, qui umlras et im.agi-
nes in virtute quairentes, ipsam conantur ever-
tere veritatem, et flumina, et arbores, et Para-
disum putent allegorice legibus se debere su-
200
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^E.
Iruere. Idem in epist. 61^ ad Pammachium,
contra errores Joannis Hierosolymitani. Unde
obiter constat, locum alium ex traditionibus
Hebraicis corrigendum esse, vel sano modo in-
terpretandum. Et aliqui dicunt Hieronymum
ibi non ex propria sententia, sed aliorum
fuisse locutum. De hoc autem multum dubito^
quia Hieronymus his verbis utitur, Bx quo
manifestissime comprohatur, quod friusquam
Deus ccelum et terram faceret , Paradisum
ante condiderat , sicut et legitur i7i Helrceo.
Plantaverat autem Deus Paradisum in Eden a
principio. Ha3c autem verba non sunt referen-
tis^ sed valde affirmantis. Unde considerari
potest, si ahquis error est in his verbis Hiero-
nymi^ non esse circa veritatem corporaUs, et
terreni Paradisi, nam indicant fuisse creatum
antequam Deus faceret coehim et terram.
Quod quidem si ut in superficie sonat, de
tempore ante primum instans creationi coeli
et terrffi inteUigatur^ tam crassus est error, ut
verisimile non sit in eo fuisse Hieronymum.
Posset ergo componi, ut verba illa, p-iusquam
ccdum et terram faceret, non comprehendant
tantum primam creationem rigorosam, sed
simul cum opere distinctionis, et ornatus to-
tius mundi : ita, ut sensus sit, Deum antequam
creationem coeh et terrse consummaret , Para-
disum creasse. Hic enim sensus exregula qua-
dam Jurisperitorum (quod Doctoris sententia
juxta ea^ qufe allegat, intelligenda est) com-
probari potest, quia ex verbis, qua^ Hierony-
mus ponderat, ad summum colHgitur, Deum
plantasse Paradisum a principio, id est, ante-
quam hominem de hmo terree formaret, vel in
ahquo ex primis sex diebiis, et niliil amphus
cohigi potest, ergo credeudum est nihil ahud
voluisse Hierouyraum. Nam verba ejus hcet
non sint faciha, prffidictum sensum sine ex-
tensione admittunt. Et ita in hoc verissimum
est, quod supra diximus, Paradisum in tertio
die fuisse plantatum.
9. Secimdo ahego pro hac veritate Ambro-
sium, in 1, ad Corinth., cap. 6, ubi distinguit
duos Paradisos terrestrem et coelestem. Et de
priori ait : Est et inferior Paradisus, in quo
Jiomo positus mandatum, et ut operaretur, et ut
custodiret accepit. Scio dubium esse inter va-
rios doctos de iUorum commentariorum auc-
tore : verumtamen styhis , et gravitas ser-
monis valde redolet Ambrosium, ut in iUomet
capite, et in iUis verbis considerari potest.
Verumtamen eamdem sententiam idem Am-
brosius indicat, hb. 4, inLuc, circa iUa verba:
Jesiis autem plenus, etc^ cum ait : Adampri-
mum ex terra mrgine formatum, de Paradiso
in desertum ejectum fuisse, et per arlorem
mortem incurrisse, et spiritualium nudum, ar-
horeis se texisse exuviis : Christum autem scecu-
larium nudum corporisnon desiderasse exuvias .
Ubi aperte ad htteram inteUigit , quod de
arbore scientise boni et maU, et de tegumcnto
ex foUis ficus in Genesi narratur. Ergo simiU-
ter ad Utteram inteUigit, Adam fuisse ejectum
de Paradisoterrestri. Et adhuc evidentius idem
Ambrosius in enarratione de Arbore interdicta
ad c 3, Genes., in 2 tom., in principio, trac-
tans verba capitis secundi, quae sic legit : Ex
omni ligno, quod est in Paradiso adescam edes :
de ligtio autem, quod est scientice boni et mali,
non edetis cx eo. Ula inteUigit de vera arbore
sensibih, et taUa inteUigit, fuisse csetera Ugna
Paradisi, et data in escam, et manducationem
corporalem : ergo eodem modo inteUigit Para-
disum. Unde iufra ait : Una arior fuit in me-
dio Paradisi explorans Jiojninis voluntatem ,
etc, quae in iUo, et sequenti capite persequi-
tur, quibus manifeste ostendit narrationem
Gcn., c 2, adUtteram esse inteiUgendam cum
proprietate , et Paradisum illum fuisse corpo-
reum, et in terra plantatum, sicut et arbores
ejus.
10. Loci quidam Amhrosii expediuntur . —
At vero in enarratione super caput secundum
Genesis qu£e immediate ante prsecedentem
enarrationem in eodem tomo habetia^ et ad
Sabinum inscribitur, mystice exponit Para-
disi historiara. Et haic videtur esse^ quam aUi
citant Epist. 42, ad Sabinum, quia in anti-
quioribus editionibusita numeratur. Verumta-
men ibi non excladit historicum sensum, imo
iUum breviter in principio supponit ex Jose-
pho, L 2, et iUi adjungit sensum spiritualem,
circa quem magis ibi iraraoratur, quia fortasse
magis fructuosum tunc judicavit : et eodem
modo procedit^ in dicta Epist. 31^ et inUb. de
Paradiso, ut facile consideranti patebit, iDrte-
sertim in c. 12. Atque isto modo exponit anti-
quorum Patrum mysticas Paradisi interpreta-
tiones Anastasius Synaita^, dicto Ubro septimo,
circa finem, ubi dupUcem etiam distinguit Pa-
radisum, et contra Origenem ait, ita esse aUe-
gorias Paradisi recipiendas, ut in sensu histo-
rico fundentur. Atque eodem modo Lsidorus,
c. 3, comraentar. in Gen., aUegorice exponit
totara historiam de Paradiso. Et tamen in L 2,
de Different. spirit, cap. 10, duos distinguit
Paradisos , unum corporalem et terrestrem ,
in quo primus homo est conditus, et ahum
coelestem. Et priorem describit;, L 14, Etym,,
CAP. VI. DE PARADISO TERRESTRI, QUIS VEL QUALIS LOCUS, ETC.
201
cap. 13. Deuiqne veritatem lianc maxime con-
firmat Aiigiistinus, dicta q. 27, super Genes.,
et liaeres. A3, quae est contra Origenistas. Item
lib. 13, de Civit., cap. 21^ ubi improbando
eos, qui solum spiritiialiter Paradisum intel-
ligunt, inquit, quasi propterea non potuerit
esse Paradisus corporalis , quia potest etiam
spiritualisintelligi. Et inductis variis exemplis,
et spiritualibus interpretationibus conckidit,
ha?c et si queealia commodius dici possunt, de
intelligendo spiritualiter Paradiso, nemine
prohibente dicuntur : dum tamen et illius his-
toriee veritas fideKssima rerum gestarum
narratione commendata credatur. Magisque
ex professo hoc tractat et defmit Hb. 8, Gen.,
ad lit., a principio.
1 1 . Tandem ratione declaratur. — Ratione
declaratur, quia Deus potuit condere Paradi-
sum terrestrem, prout significat locum amoe-
nissimum arboribus pulcherrimis, et fructuo-
sis consitum, et magno fonte fecundum, ac
denique habentem omnia, quse ad hommum
habitationem, et ad vitamjucundissimam etim-
mortalem peragendam accommodatissima es-
sent. Item vokiit illum creare, nam Scriptura
ejus vokmtatemsatis declarat, et sine ulla diffi-
cukate historice potestintelkgi. Denique decen-
tissimum fuit, ei divinee providentise consen-
taneum hujusmodi iocum hominibus prajpa-
rare, quiahomo corporaks est, et ideo corporak
loco indigebat, et futurus erat viator in terra,
et propterea terrestrem etiam habitationem
accommodatam habere debuit. Denique vitam
immortalem, et suo modo fekcem, ac beatam
in terris acturus erat, si in innocentia perse-
verasset : ergo constitui etiam debuit in loco
sakiberrimo et jucundissimo, qui tak statui
esset proportionatus, et in quo omnia neces-
saria ad immortaktatem quamdam corporisin
venirentur. Talia autem sunt, quoe Scriptura
proprie intekecta de Paradiso terrestri narrat :
ergo sine uka dubitatione ike Paradisus cor-
poraks, et terrestris fuit.
12. Ad suasionem in cooitrarium in nim. A.
— Neque refert quod nomen Paradisi in Scrip-
tura interdum spirituakter sumatur, quia vix
est in Scriptura vox akqua, quse non ak
quando, vel pku-ies metapkorice etiam acci-
piatur, nec tamen ob eam rem kcitum erit
ubique illam metaphorice interpretari, quia
hoc modo veritas historiae, et ktteralis sensus
Scripturse prorsus everteretur. Observanda est
ergo regula generaks sjaepe dicta, ut proprietas
verborum imprimis servetur, quoad fieri pos-
sit, et maxime ubi vel bistoria narratur, vel
fidei dogmata traduntur. In prsesenti autem
utrumque agitur, et nihil est, quod metapho-
ricum sensum requirat : imo, ut inquit Au-
gustinus : Solidms divini eloquii narratio sul)-
sistit, si ea, quw de Paradiso referuntiir in
Qenesi corporaliter intelligantur. Quomodo au-
tem singula, quee ibi dicuntur, proprie intekigi
possint, in discxirsu hujus materise, expkcando
innocentiai statum, ac amissionem ejus, dc-
clarabimus.
13. Concludittir prima pars prcesentis capitis.
— Pro reliquis duMa sequentia proponuntur . —
Primum dtMvnn an Paradisus terrestris tota
fueritterra. — Hacergo veritate supposita, rek-
qua quffi de loco Paradisi inquiri solent, aut pos-
sunt, ad fidei qusestiones non pertinent, ut in-
quit Augustinus, kbr. 2, de Peccat. original.,
cap. 23, dicens : Qualis, vel uhi sit Paradisus,
uli constHuit Deus Jiominem, quem formavit
ex ptdvere, qucestio est prceter fidom , cum, ta~
men esse illum Paradisum fides CJiristiana non
dulitet Solet autem quseri, an Paradisus fue-
rit certus terrte locus, vel potius universa
terra, suis floribus, et arboribus ornata. Ak-
qui enim id asserere tentarunt, ut refert Hugo
de sancto Victore, annotat. in Genes., cap. 2,
quam opiniouem probabilem judicat, kcet il-
lam non sequatur, et ikam tribuit Ysteka Jo-
sepho primo Antiq., cap. 2, sed revera non
ita sentit, narrat enim Deum hortum ad Orien-
tem plantasse, et in eum Adamum cum iixore
introduxisse. Quse de toto orbe dici uon pote-
rant : quia vero statim subdit : Rigatur autem
liortus ab uno amne , universam in circutu
terram lustrante : ideo fortasse putavit Ysteka
sensisse Josephum ikum kortum fuisse uni-
versam terram. Sed repugnat hic sensus non
sokim prioribus verbis. sed etiam consequen-
tibus , cum dicit amnem ikum dividi in qua-
tuor flumina, quee per varias mundi regiones
discurrunt. Unde cum dicit priorem amnem
irrigare universam terram, vel loquitur tan-
tum de uuiversa terra Paradisi, prout loqui-
tur Moyses, quem Josepkus imitatur, vel si id
referatur ad universam terram, simpkciter in-
tekigendum est, irrigare ikam per aka qua-
tuor flumina, in qua3 dividitur.
14f. Arguitur pro parte ipsa affirmans.
— Primum ergo kujus sententise fundamen-
tum ex hoc ipso sumitur quod Scriptura uar-
rat de quatuor fluminibus, cfuse ex uno fonte
Paradisi oriuntur. Nam illa quatuor flumina
non oriuntur ex uno particulari loco terra; :
ergo Paradisus non est particularis locus terree,
sed universa terra. Antecedens sumi potest ex
202
LIB. III. DE KOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
Aristotele, lib. 1 Meteororum, cap. penult., et
consentit Beda super Genes. 2, quia dicitur
Deus posuisse liominem in Paradiso^ ut opera-
rdur et mstocliret illum, sed homo positus est
ad operandam terram universam^ seu in om-
nibus partibus, vel regionibus ejus : ergo ne-
cesse est^ ut nomine Paradisi uuiversam ter-
ram intelligamus. Minor de bominibus post
peccatum^ manifesta est : si autem status in-
nocentiee duraret, etiam tunchomines invariis
mundi regionibus habitarent : et illas operari
oporteret. Unde argumentor secundo^ quia si
homo non peccasset^ omnes homines viatores
in Paradiso terrestri viverent, nam ab illo so-
him propter peccatum ejecti sunt^ sed non pos-
sent omnes in uno loco terraj^ certis (ut ita
dicam) terminisclausohabitare^ neque etiamsi
possent^ id fiiisset conveniens : ergo necessa-
rio dicendum est non peccante homine^, totam
terram fuisse futuram terrestrem Paradisum,
eo quod spinas, et tribulos non germinaret^
sed in quacumque parte^ ac regione maguas
vohiptatis esset. Minor quoad priorem partem
probatur^, quia etiam in statu iuDocentiee mul-
tipUcarentur homines, non minus, quam post
peccatum : nam benedictio illa : Crescite et
multiplicamini , ante peccatum data est, et
propter innocentiam non minueretur, siout
neque numerus prsedestinatorum minor fuis-
set. Non posset autem parvus terrse locus tan-
tam hominum multitudinem capere, vel certe,
licet posset, non tamen commode, nec conve-
nienter. Unde probatur altera pars ilhus mi-
noris, quia homines futuri erant domini uni-
versai terrae : ergo non fuisset conveniens, ut
intra unius loci terminos clausi perpetuo per-
manerent : habitarent ergo per universam
terram : ergo tota erat Paradisus ante pecca-
tum.
iS. Contraria resolutio est tenenda ut fidei
proxima. — Nihilominus etiam qua^stionem
hanc non existimo pertinere ad res indilferen-
tes, sed ad materiam hdei, vel fidei proxima.
Gertum enim existimo Paradisum terrestrem
fuisse locum particularem , in regione orbis
determinata situm, ita sentit D. Thomas, dic-
ta q. 102, art. l, et Patres superius allegati,
prsesertim Augustinus, 1. 8, Gen., adht., c. 7,
et Isidorus, 1. 4, Etymolog., cap. 3, v. 2, et
probatur manifeste ex Scriptura, nam Gen. 2,
prius dicitur formasse Deum liominem ex ter-
ra, et postea inde transtuhsse iUum in Paradi-
sum ergo evidenter distinguit illa duo tanquam
distincta loca terrae, ut supra etiam declaravi-
mus. Hoc autem locum non haberet^ si Para-
disus non esset definita, ac hmitata pars terrse,
aHoqui eo ipso quod homo fuisstt creatus in
terra, fuisset etiam creatus in Paradiso. Dein-
de post generalem terra? plantationem , seu
germinationem tertio die factam, et primo ca-
pite narratam, ahquid speciale nobis referre
voluit Moyses in capite dicens : Plantaterat
auteni Deus Paradlsu,involuptatls a principio;
ergo indicare vohiit specialem locum ahis ex-
cellentiorem. Tertio addit Moyses, in fin., c. 3
Deum emisisse Adam post peccatum de Para-
diso , non expuht autem de universa terra :
ergo Paradisus non est universa teri^a, sed pars
ejus. Unde adjungit, ut operaretur terrarn, de
qua surnptus est. Unde constat in aUam terra;
partem fuissetranslatum: ergo Paradisus, a quo
translatus est, pars aha erat, ab ista condis-
tincta, Denique dicit, ejecto Adamo, prohibi-
tos esse homines ab ingressu Paradisi, et ideo
coUocasse Deum Cherubim ad custodiemkim
Paradisum : est ergo evidens juxta Scripturse
historiam Paradisum pecuUarem terree locum
fuisse.
'16. Ad primum argumenturn, in n. 1-4. —
Neque contra hanc veritatem obstant in cou-
trarium adducta. Et primo quidem longam pe-
tebat disputationem de fonte Paradisi, et de
quatuor flumiuibus, qua; ab iUo oriuutur, sed
quia res est historica, et a nostro instituto
aUena, ideo consuUo iUam omittimus, et de
iUa videri possunt Pereira , L 3, in Gen. , uU.
disp., de quatuor fluminibus, et YsteUa Geu. 2.
Ad objectionem ergo respondemus cum D.
Tlioma, dict. q. 102 , si aUqua ex iUisflumi-
nibus nunc habent distincta principia suee
origiuis, hominibus nota , revera non esse
iUa prima capita, a quibus primam originem,
et generationem ducunt, sed prius oriri a fonte
Paradisi ; et postea sub terris abscondi, et post
longum cursum iterum in locis iUis erumpere.
Quce fuit responsio Augustini 8, Genes. ad
Utter., cap. 7, quem secutus est etiam Ruper-
tus, et 29. Quod ab his Patribus excogitatum
videtur ad servandam Scripturte veritatem, et
quamvis, ut existimo, nuUo experimento, vel
historia id constare possit, nihilominus ut cre-
datur, sufficiet, quod nuUus aUus modus pro-
babiUs ad expUcandam Scripturam excogitaii
valeat, ueque iUud est difiicile creditu, cum
in aUis fluminibus id SEepe coutingat.
1'. Ad secundum argumentum in eoder/i
num. 14. — Ad secundum, quod fundatur in
verbis iUis , quibus dicitur Deum posuisse
Adam in Paradiso, ut operaretur, et custodirei
illim, uotat imprimis Augustinus 8, ad ht..
CA[>. YI. DE PARADISO TERRESTRI
c iO^ relativum illurn, posse ad liominem, et
non ad Paradisum referri, et consequenter
verba operandi et custocliendi, non liominem^
sed Deum pro supposito liabere^ ita ut sensus
sit^ Deum posuisse hominem in Paradiso, ut
ipsimi hominem custodiret^ et ipsum opera-
retur : id est^ magis^ ac magis perficeret ac
sanctificaret. Quem sensum prcefert Augusti-
nus et si iUum sequamur, cessat objectio : imo
retorqueri potest^ quia ex illo intelligimus, po-
suisse Deum hominem in Paradiso tanquam in
peculiari loco ad ejus custodiam;, et conserva-
tionem aptissimo, et ad sanctitatem augendam,
et contemplativam vitam exercendam com-
modissimo. Verumtamen expositio non est
necessaria ad ditiicultatem solvendam, et juxta
Hebraicam lectionem dicitur, non habere lo-
cumjjuxta quampronomen illum, in Hebra^o
foeminini est generis, et ideo necessario ad Pa-
radisum refertur, qui in eadem lingua ejusdem
est generis.
48. Fatemur ergo positum fuisse Adam in
Pararliso ad ipsum Paradisum operandum, et
custodiendum. Verumtamen exillaoperatione
inferri non potest Paradisum fuisse univer-
sam terram : imo oppositum inferri posset.
Tum quia, ut D, Tliomas ait, dicta q. 102,
art. 3, illa operatio non erat futura laboriosa,
ac poenalis, sed esset facilis, et ad corporalem
aliquam, et jxicundam exercitationem . Hauc
enim moderatam, et voluntariam agrieultu-
ram, etiam nunc cum magna voluptate ab ali-
quibiis fieri, experientia notum est, et elegan-
ter declarat Augustinus 8, Gen., ad lit., c. 8
et 0 . Deinde non fuisset tunc illa operatio quasi
coacta, ob indigentiam cibi, sicut nunc est,
sed esset vel ad quamdam majorem perfectio-
nem, ac fertilitatem, vel, ut ait D.Thomas es-
set ad experimeutum naturoe, id est, ad expe-
riendas vires terrffi, aut seminum, aut planta-
rum. Multoque minus colligi potest, totum
muuilum fuisse Paradisum, ex eo quod Adam
fuerit in eo positus ad custodiendum illum,
imo potius contrarium ex eo verbo probari po-
test. Nam sive intelligamus Adam fuisse po-
situm ad custodiendum Paradisum a brutis
animalibus, ne illum foedarent, vel nimium
conculcarent, sive intclligamus illamcustodiam
fuisse respectu ipsiusmet Adami, qiua datus
est ei Paradisus, ut eum sibi custodirct, utro-
que modo recte inde probatur Paradisum
fuisse ■ privatum locum, a c[uo potuit liomo
animalia nociva arcere, et cpiem sibi potuit
non peccando custodire, sicut peccaudo illum
perdidit.
, QUIS YEL QUALIS LOCUS, ETC. 203
19, I^ro tertio argamento in codemn. iA, sit
sejundum dvJ/mm qiianta /uerit magnitudo
paradisi. — In tertio argumento duse dubita-
tiones indicantur, una est ac secunda in or-
dine, de magnitudine Paradisi. In qua simpli-
citer asserendum est, locum Paradisi fuisse
amplissimum, ut significat Augustinus, lib, 8,
Genes., ad litter., cap, iO,idque ex eo colligit,
quod fonte, seu potius fluvio tantoe magnitu-
dinis irrigabatur, ut postea in quatuor capita,
et flumnna divideretur, sic etiam dixit Moyses
Barcepha, 1 tom. de Paradiso, cap. 45. Neces-
stm est s^jaciosum admodum,, atque amplum
fuisse Paradisum. Ei enim rei fidem facitin-
gensillud flmnen, quo rigalatur. At veroAbu-
lensis, Gen. 4 3, q. 98, brevem, et angustum
facit locum Paradisi, conjectat enim totum
ejus ambitum c[uadraginta milliarianon exces-
sisse. Sed uude, et qua probabili ratione hunc
terminum preefigere potuerit, non video, Quod
autem locus nimis spatiosus non fuerit, con-
jectari potest ex eo, quod juxta Hebraicam ve-
ritatem vocatur hortus, et plantatus dicitur in
Eden ad Orientem, et quod in monte aliquo
plantatus creditur. Verumtamen quantse fue-
rit magnitudinis, incertum est : credibile est
autem excessisse circuitum duodecim leucarum
quas Abulensis designat, et saltem amplitu-
diuem unius regni non parvi habuisse, pro-
pter alteram difiicultatem.
20, Tertium duuittm quomodo capi possent
liomines in statu innocentice in paradiso parte
terrcenon magna. — Est enim alterum dubium
tertiumque in ordine, quomodo in statu in-
nocentiffi in tam parvo loco omnes bomines
habitare potuissent, Respondent aliqui, non
esse necessarium, ut statu innoceutia^ perse-
verante, omnes homines intra Paradisum lia-
bitarent. Quod videtur per se verisimile, quia,
ut Isaise 45, dicitur, Dominiis fecit terram, ipse
plastes ejus, non in vanum creavit eam, ut liali-
taretur, formavit eam: ergo etiamsi liomo non
peccaret, tota terra ab hominibus habitaretur,
alioqui esset otiqsa, et praeterea esset inculta,
sylvestris, et indecora. Atque ita opinatur Pe-
reira, I. 3, in Genes., disp. de Parad., c[. 3.
Additque coujecturam, quia si primi horaines
post peccatum fere ad mille annos vivebant,
si non intercessisset peccatum, multo lougiori
tempore in hoc mundo viverent, ac subinde
in majori numero multiplicarentur homines,
ideoque non potuissent simul in Paradiso vi-
vere.
21, Sed licet haec sententia probabilis sit,
diilicultate non caret, quia nou est verisimile^
204
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU TNNOCENTI:^.
creasse Deum Paradisum propter solos primos
homines, nam fmis, seu utilitas creationis illius
loci universalior est. Conditus enim fuit Para-
disus;, ut esset conveniens loeus habitationis
humanse secundum primaj immortaUtatis sta-
tum, ut dicit D, Tliomas, dicta q. 102, art. 2,
At vero status immortalitatis de se communis
futurus erat omnibus hominibus: ergo omnes
futuri erant illius loci habitatores. Et confirma-
tur hoc, quia esus hgni vitse omnibus erat neces-
sarius ad illum modum immortahtatis autem
conservandum, hgnum a vita^ non inveniebatur
nisi in Paradiso, nam in medio ejus fuit plan-
tatus : ergo vel propter hanc causam non pote-
rant tunc homines habitationem Paradisi dese-
rerc. Et similefere argumentum sumiturexar-
bore scientise boni et mah, tantum namque intra
Paradisum erat, et praeceptum non edendi ex
iho non pro solo Adam, sed pro omnibus pos-
teris est datum : ergo supponebatur, omnes
homines futuros faisse incolas et habitatores
ilhus loci. Denique vel ahqui homines inviti
extra Paradisum ire, vel habitare cogerentur
vel ipsi vohmtaric habitationem mutarent. Pri-
mum dici non potest, quia ejectio ex Paradiso
fuit pcena peccati, ideoque nemini nonpeccanti
daretur. Secundum etiam videtur incredibile,
quia homines in statu innocentiee essent prii-
dentissimi, quomodo ergo habitationem Para-
disi pro quacumque aha terrestri commutarent?
Imo videtur futurum fuisse ilhcitum, qiua esset
non parva dimiuutio perfectionis status inno-
centite, et consequenter fuisse magnum nocu-
mentum, et uniuscujusque personae, et postero-
rum ejus, si extra locum Paradisi generarentur.
22. Unde pendeat solutio difficultatum alla-
tarum. num. 20. — At enim si hoc concedamus,
quod hte. conjecturai valde suadere videntur,
incidimus in ahas ditBcultates, tum de angustia
Paradisi ad tot homines capiendos et sustinen-
dos, tum de desertione vastissimi orbis sine
habitatore et sine cultore rehcti. Existimo ta-
men resolutionem in hujus puncti ex aliis non
minus nobis occuhis pendere, videhcet, utrum
Adamo non peccante omnes homines impecca-
biles^ seu confirmati in gratia nascerentur, et
consequenter an omnes tunc nati ex Adamo
futuri essent electi et preedestinati, ac demum
in qua setate essent in gloriam transferendi,
quantove tempore in hoc mundo essent victuri.
Ex omnibus enim his principiis pendet ad prte-
dictam difQcuhatem responsio, et juxta duas
sententias diversas in priori puncto relatas,
distincto etiam modo procedendum est.
23. Tertia via solvendi dictas difficultates,—
Nam si homines statu innocentiae durante, fii-
turi fuissent a conceptione confirmati in gratia,
ac proinde proedestinati, duo consequenter di-
cenda videntur. Unum est, verisimile esse tunc
numerum hominum muho minorem futurum
fuisse, quam mmc sit, quia nunc ingens est
reproborum numerus, et non est credibile, tot
futuros fuisse tunc homines prsedestinatos ,
quot nunc sunt prsedestinati, et reprobi simul
sumpti : fuisset ergo minor hominum multiph-
catio ; ac denique in unoquoque tempore si-
gnato, non esset simul tanta muUitudo homi-
num viatorum, quanta nunc est. Quia nunc
non est magnus numerus prsedestinatorum si-
mul viventium in hoc mundo, in quohbet si-
gnato tempore : ergo etiam tunc numerus ho-
minum viatorum simul existentium in quolihet
tempore non esset nimis magnus, quia non est
cur credamus, majorem fuisse futurum exces-
sum inter viatores prsedestinatos simul existen-
tes, quam in tota coUectione prsedestinatorum
futurorum in termino post totam temporum
successionem. Accedit, quod homines tunc uon
essent mortales, sed vivi a via transferrentur
ad patriam post certum astatis terminum a Deo
prajfixum. Unde non fuisset tunc necessarium
vitam hominum per miUe annos, nedum per
phires prolongari. Nam iu iUo statu perfectis-
simo homines a principio justi, et in gratia
confirmati breviori tempore possentsua merita
confirmare ad quamdam imitationem Angelo-
rum servata proportione. Et id credi potest,
quod paulo post consummatum corporis aug-
mentum, competenti numero generationum,
seu fihorum homines ad terminum pervenirent.
Terminum, inquam, uUimum beatee visionis,
hoc enim probabihus esse videtur, quam quod
differendum esset iUud prsemium, donec nu-
merus praedestinatorum compleretiu", hcet u-
trumque problematice disputet Augustinus,
hb. 9, Gen. ad ht., cap. 3 et 6.
24. Respo7idetur jam formaliter ad ipsas dif-
ficidtates. — His ergo vel simihbus modis non
difhcile inteUigitur, quomodo possent tunc ho-
miues intra Paradisum commode habitare, ma-
ximequiatunc nonindigerentmagnis eedificiis,
quibus ab injuriis temporum protegerentur,
nec ahis rebus, quibus ad dehcias, vel defen-
sionem vel corporum juvamen uterentur. Ut
Abulensis notat in cap. 13, Genes., quajst. 98.
Ut autem hoc uon obstante possent homines
aUquem usum rehquarum regionum muudi
habere, addi potest, quod hcet homines in Pa-
radiso babituri essent quasi stabilem et perma-
nentem habitationem^ nihilominus potuissen
CAP.sVI. DE PARADISO TERRESTRI
interdum per mimdum discurrere, ut eo ali-
quo modo uterentur. Quanta vero futura fuis-
set hsec discursio^ et quam facilis^ et quomodo
futura esset sine labore corporum^ maxime si
per longos terrarum tractus esset futura, co-
gitari variis modis potest : sed quia niliil cer-
tum, vel cum sufiicienti fundamento dici po-
test, ideolectoribusmeditandum relinquo.
25. Secunda via facilior. — Facilius autem
utrumque expeditur, si dicamus (quod pro-
babilius fortasse est^ ut infra libro quinto^ ca-
pite nono et decimo, videbimus) etiamsi Adam
non peccasset, potuisse fdios ejus peccare, et
necessarium non esse, ut omnes liomines in
statu innocentise essent prsedestinati. Nam lioc
supposito dici posset liomines tunc peccantes s ta-
tim ejiciendos fuisse e Paradiso terrestri, nam
si Adam statim ac peccaverit ejectus est, cur non
etiam illi ? Nam sicut ille positus fuit in Para-
diso, ut per innocentiam ilbmi custodiret, seu
ut illum sibi conservaret : etiam ejus posteri
eadem lege positi essent in Paradiso ut custo-
dirent illum, quia, ut supra dixi, Adam posi-
tus ibi est, non tantum ut persona privata, sed
etiam ut caput totius naturse, et ideo sub ea-
dem conditione, et lege pro se, et omnibus pos-
teris locum illum accepit, Quocirca sicut Adam
iia fuit e Paradiso ejectus propter peccatum :
ut nec post poenitentiam esset ad illum locum
restituendus, ita ejus posteri semel propter pec-
catuni inde ejecti, etiamsi fortasse po3niten-
tiam agerent, et justificarentur, nunquam illuc
revocarentur. Ad hunc ergo modura posse ha-
bitari mundus ab liominibus extra Paradisum,
et illi homines, qui in innocentise semper per-
severarent, intra Paradisum semper manerent,
et ita etiam posset facile Paradisus illos capere,
quia in unoquoque tempore multitudo illorum
simul existentium nimis magna non esset. Tum
quia ex casu aliorum multum minueretur ; tum
etiam propter alias considerationes in priori
puncto factas, quse hic etiam applicari possunt.
At vero quia fortasse probabilius est, ut infra
libro quinto, capite decimo, dicemus, vel pec-
cantes in statu innocentije non fuisse e Para-
diso ejiciendos,, vel certe ejectos post peractam
integre poenitentiam fuisse ad Paradisum cum
justitia originali revocandos : ideo addendum,
ex ejectis, si qui forent, aut mdlos ut pote ma-
jori ex parte prsescitos, aut certe paucos futu-
ros fuisse, qui omnino exactam pro peccato
satisfactionem exhiberent, atque adeo Paradiso
restituerentur; ex incolis autem paradisi quam
plurimos in dies; consummata via intra medio-
crem terminum a Deo preefiniendum transfe-
, QUIS VEL QUALIS LOCUS, ETC. 205
rendos fuisse in statum beatitudinis, locum
aliis relicturos : id quod infralibroquinto, ca-
pite duodecimo, latius trademus.
26. Quarhmi dvMum de situ Paradisi. —
Prima opi^iio. — Quarta dubitatio est, in quo
situ, vel dispositione terr£e Paradisus fuerit
plantatus, id est, an in alicujus terrse planicie,
vel in aliquibus excelsis montibus, et quanta
fuerit ejus altitudo, et consequenter in quanta
distantia a coelo, et a terra et a polis mundi
situs fuerit. In qua re variee sunt sententice,
una est, fuisse conditum in loco terree valde
excelso ; ita firmant multi Patres, et cum ma-
gna exaggeratione.Nam Beda, ut communiter
ei tribuitur, et refertD. Thomas, dictaq. 102,
articulo primo, argumentum primum dixit,
Paradisum pertingere usque ad lunarem cir-
culum. Quffi sententia neque in Exaemeron,
neque in expositione Bedse super Gen. inveni-
tur. In margine autem divi Thomse citatur su-
per illa verba Paul. 2, ad Gorinth. 12, Raptus
est in Paradisum, sed ibi etiam nihil iuvenio.
Gatherinus vero in Gen. illam tribuit Augus-
tino, sed neque apud illiau invenitur, nam
in lib. 8, Genes., ad lit., solum dicit Paradi-
sum esse locum amMnissimum, fructuosis ne-
moril/us opacaium , eumdemque magnum, et
magno fonte fecundum, occulto ofere Dei. In
quo ultimo verbo potius significat ignotum
esse situm Paradisi.
27. Pradicta opinionis certiores auctores. —
Illam ergo sententiam tenuit Strabus in Gen.
quem etiam Lipomanus in Catena refert, et
Petrus Comestor, in hist. Scholast., cap. 13,
super lib. Gen., et consentirevidetur Magister,
in 2, d. 17, cap. penult., et ex Patribus plures
ex modo loquendi favere videntur, nam Da-
mascenus, libro secundo de Fide, capite unde-
cimo, dicit : Paradisum excelsiorem esse omni
terra optima temperie cceli, et aere suhtilissimo,
et purissimo gaudere, Basilius, vero homil. de
Paradiso, dicit:0(5 suhlimitatemloci,inquo erat
Paradisus, nuUas in eo fuisse tenehras, sed ex
orientiumo syderum splendore semper illustra-
tum fuisse. Rupertus etiam, libro primo de
Trinit., cap. 37, dicit : Paradistm fuisse de-
liciosum terne locim cceJis proximim : et si-
mili modo loquuntur multi antiqui, quos refert
MoysesBarcepha,Iib. de Paradiso, p. 1, cap. 8,
9, 1 1 et sequentibus, ut ipse concludit, illam
terram, in qua est Paradisus, altiorem multo,
et suhlimiorem^ existere liac, quam nos colimus,
et illos imitatur Alcimus Avitus, lib. 2, Carmi-
num in Gen., c. 9, quod incipit, Est locus Eoo
mundi servatis in axe.
206
LIB. in. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^.
28. Fundamentimi hiijus .sententiee esse po-
tuit primo, quia dicitur^ex parte Paradisi fluc-
re aquas omnes universam terram irrigantes^
ad hoc autem operse pretium fuit, locum Para-
disi esse altissimum. Secundo, quiaParadisus
dehuit esse locus sahiberrimus, ac proinde ab
omnibus hujus inferioribus terrffi incommo-
ditatibus et procelHs, ac veutis remotus, et
ideo in altissimo loco debuit esse constitutus.
Tertio, quia vero simile est^ ita esse situm, ut
aquse dihivii ad illum pervenire non potuerint^
alioquin illum destruxissent. At vero aquae
dihivii quindecim cubitis super omnes mon-
tes excelsos terrse ascenderunt^ ut dicitur
Gen. 1, ergo oportuit Paradisum excelsiorem
fuisse.
29. Alcimi argumenta. — Hanc opinionem
impugnat Pereira, hb. 3, in Genes.;, disp. de
Parad., q. 2, ubi ipse conchidit non oportere
Paradisum in altissimo loco esse, sed in ahquo
loco terrae, vel plano, vel non multum a pla-
nicie terree elevato. Priorem partem potissi-
mum probat, quia locus adeo excelsus non es-
set sahibris, nec liabitationi liominum accom-
modatus. Tnm ob Yicinam SoliS;, syderum;, et
elementi ignis ; tum ob perpetuam aeris agi-
tationem ex motu coeli provenientem. Item
quia probabihus eredit paradisum aquis di-
luvii fuisse destructum; unde propter lianc
causam non oportet tantam illius altitudinem
fingere. Prseter lianc autem nulla superest tan-
tse altitudinis necessitas. Quin potius ex flumi-
nibus, quse a Paradiso oriuntur conjectura fit,
quod non multum ab ilhs terris dissitus fuerit
per quas flumiuanobisnuncnota, etaParadiso
prodeuntia, scihcetTigris et Euplirates prajter-
fluunt : atque hinc aherara partem prol^are vi-
detur. Putat enim Paradisura fuisse conditum,
non procul a Mesopotamia, et aliis regionibus,
per quas dicta flumina suum cursum confi-
ciuntj quia cum hsec flumina a Paradiso deri-
ventur , raanifeste consequi putat non longe
fuisse a dictis regionibus : quod etiam confir-
mat, quia verisimile est, homines ante dilu-
vium, vel etiam ante sedificationem turris Ba-
bylonicse prope Paradisum liabitasse. Gonstat
autem ex Genesi habitasse in illis regionibus
circa Mesopotamiara et Armeniara : ergo in
ilhs, vel prope illas regiones fuit Paradisus :
ergo verisiraile est, situra Paradisi non fuisse
aUiorem, quam sint ihee regiones, vel ad sura-
mum montes earum.
30, Tertia opimo sequencla cliwhus contenta
pronuntialis. — Primmi pronuntiatum. — hi-
ter has sententias sequenda videtur raedia.
quam indicant divus Thomas, j part., q. 102,
art. 2, ad I, Alensis, 2 part., quasst. 8i, v. 3,
Bonaventura, Durandus, Scotus, et ahi in 2,
dist. 17. Qui primum in hoc conveniunt, quod
locus Paradisi non solum orbem lunte non at-
tingat, verumetiam neque usque ad secundam
regionem aeris ascendat. Nam illam evidenter
probat ratio prior praecedentis sententiae. Et
explicari amplius potcst, quia imprimis locus
Paradisi araphssiraus et capacissiraus fuit, et
interior locus ejus planus profecto, et facihs
ad ambulandum , et ad terrse culturam esse
debuit. Deinde quomodocumque, in montuoso
loco Paradisus fuerit coUocatus, non est cogi-
tandus, aut concipiendus per modura aUissi-
mas turris recta in altum erectse, aUoqui ad
iUura ex terra ascendi, vel adiri humano modo
non posset, quod repugnat ilhs verbis Genesis
tertio : Collocavit ante Paraclisimi voJuptatis
Cheruhim ad custodienclam tiam ligni zitce.
Nara heec verba supponunt potuisse homines
a Paradiso ejeetos, ad ilhim per ahquam viam
terrestrem, et pedibus calcabilem in Paradi-
sum redire, nisi divinitus impedirentur, aho-
qui nec necessaria fuisset custodia, nec uUa
esset via, quae custodienda foret. Igitur Hcet
Paradisus in aUo loco cogitetur, seraper conci-
piendus est tanquam cacumen montis, ad quod
per radices, et latera ejusdem montis aditus
pateat. Unde uUerius sequitur, si aUitudo Pa-
radisi erat tanta, ut ad sphferam luuee, vel
ignis ascenderet, cum alioqui superior ejus
planicies esset amphssima, ut diximus, neces-
sarium omnino fore, ut basis, seu fundamen-
tum Paradisi, seu montis, in cujus aUitudine
situs est, universam terrara occuparet, ut facile
patebit consideranti proportionera necessario
servandam inter cacumen montis et extensio-
nem radicum ejus, ut possit ab iufima usque
ad supremam partem montis liumanus patere
accessus. Constat autem experiraento non ita
esse : ergo raerum figmentum est, tantam alti-
tudinem in Paradiso cogitari : prajsertim quia
tanta moles montis totum mundum occupantis
non posset non patei^e ahquo modo hominibus,
imo etiam ex parte iUuminationem Solis in hoc
hemisphEerio impediret, cum ad Orientem situs
esse credatur.
31. Secundumpronuntiatum. — Addendum
nihilominus est, verisimiUus credi Paradisum
in loco montuoso et satis sublirai esse coUoca-
tum, ita ut prope ad secundara regionem aeris
accedat. Hanc sententiam indioant soholastici
superius citati, et sequitur Abulensis, Genes. 2,
qu£est.9, etGeues., deeimo tertio, qua^st. 107,
CAP. VI. DE PARAEISO TERRESTRI, QUIS VEL QUALIS LOCUS, ETC.
207
et consentiunt Patres in prima opinione alle-
gati^ nam potius viclentur excedere, majorem
altitudinem astruentes. Unde multi illos expo-
nunt^ per hyperbolem et exaggerationem esse
locutos, ut nobis indicarent,, altitudinem Para-
disi majorem esse^, quam in montibus aliis no-
bis cognitis esse soleat. Divus Thomas autem^
1 part., quo?st. 102, art. 1, ad I, exponit, dic-
tum ilhid, quod Paradisus ascendat usque ad
globum hinee, per simihtudinem esse intehi-
gendum, quia est ibi perpetua aeris temperies,
in qua corporibus coelestibus, quorum uhimum
est globus hnioe, assimihatur. hi qua cxposi-
tione (quidc|uid de iUa sit) indicat divus Tho-
mas fuisse Paradisum in ea ahitudine, quse ad
raagnam aeris temperiem, et sahrbritatem con-
venientior esset. Tahs autem est superior pars
hujus infimae regionis aeris, cjuia et hbera est
a perturbationibus, et nimia frigichtate, et hu-
miditatis secundee regionis aeris, et propter vi-
cinitatem, temperiemihius participat. Et ahun-
de etiam est hbera a nimio calore, qui ex re-
flexione radiorum Sohs a terra ascendentium
solet provenire, nam ihum non attingunt, ne-
que etiam venti nimium cahdi^ aut frigidi pos-
sent ilh esse infesti : ac denique locus ihe hi-
cem Sohs et steharum, ac coeh influentiam
mehus recipere, ac participare posset. Hae au-
tem et his similes sunt proprietates, quas sancti
Patres loco Paradisi tribuunt. Dicunt enim, in
Paradiso non fuisse frigus, aut sestus, vel nu-
bes, phivias, nives, aut simiha, sed perpetuum,
ac temperatum ver, cum sulTicienti utique ca-
lore, qui ad terrise foecunditatem, et maturita-
tem fructuum esset sufliciens, et cum eo tem-
peramento, in quo humanis corporibus non
esset molestus. Ad heec autem omnia situs prae-
dictee. ahitudinis aptissimum est : ergo verisi-
mile est ihum habuisse. Et hunc discursum
confirmant, qusn de Farachsi temperie Patres
supra citati scribunt : et prseterea Augustinus^
hb. 14-, de Civit., cap. 10, et Isidorus, hb. 14-,
Originum, cap. 3, et Epiphanius, hb. 2, contr.
heeres., in 64, sub titulo, seqnuntur deincepsip-
sius Methodii verba, ahquantuhim a principio,
et Athanasius, in hb. de Incarnat.Verbi, prope
initium. Hoc denique confirmat conjectura
sumpta ex fluminibus, quse ex uno fonte Pa-
radisi oriebantur, qua utitur Moses Barcepha,
supracap. 9, dicens : Asserimus eam terram,
in gua est Paradisus altiorem multo sublimio-
rernque existere hac quam nos colimus : id eiiim
ita se haiere, indicio sunt quatuor illa grandia
fhimina, qiue orla in Paradisi terra per hanc
7iostram al illa diversam feruntur. Addiderim
denique verisimile esse, intra ipsum Paradi-
sum non totam terram fuisse uniformem, sed
in ihius amphtudine fnisse quasdam partes
eminentiores ahis, ac subinde fuisse cohes et
campos. Nam haec varietas, et ad corporum
vohiptatem, etadlocipulchrituchnem, et uber-
tatem utihs est, ideoque non est verisimile in
horto iho divino defuisse.
32. Ad argumentum 'primmofinionisinn. 28.
— Ad rationem primam, secundre opinionis in
num. 29. — Ad secundam rationem. — Ad ratio-
nem posterioris positam in eodem nuiv. 29. —
Ad primam ergo sententiam nihilampUus est,
quod respondeamus , quia Scripturffi, vel ra-
tionis nuhum fundamentum habet, et ad Pa-
tres jam uteumque responsum est. Ad secun-
dam vero opinionem dicimus imprimis, recte
probari prima ratione ihius sententiae Para-
disum non esse in loco tam excelso, cpiantum
verba prioris senteutiee in rigore sumpta si-
gnificant, non tamen probari cpiin sit in loco
excelso, in ea moderatione, cpiam exphcuimus,
quia sic cessant omnia iha incommoda, imo
contraria commoda inveniuntur, ut declaravi-
mus. Ahera vero ratio rem incertam sumit,
de qua in uhima dubitatione pauca dicemus.
Rehqua vero sine suflicienti ratione, aut con-
jectura ab iha opinione dicuntur. Quod enim
flumina Tigris et Euphrates per Mesopota-
miam Assyriam, et Armeniam cursum suum
agant, nuhum signum est, quod Parachsus in
ihis regionibus, vel prope ihas plantatus sit.
Qiaa possunt originem ducere a loco distan-
tissimo versus Orientem sito. Imo supra nu-
mero decimo sexto cum Augustino dicebamuS;,
licet nunc prope ihas regiones scaturire vi-
deantur, longiorem multo habere originem, et
prius sub terram demergi post aliquem a pri-
ma origine cursum, et postea circa ihas regio-
nesiterum emergere, atque ita perihas fluere:
ex iho ergo fluxu nullum argumentum sumi-
tur de situ vicino Paradisi, aut quod campes-
tris potius cjuam montuosus sit. Item, quia
pra^ter illa flumina oriebantur aha duo ex Pa-
radiso, quae in Scriptura vocantur Phison, et
Gihon, quse per illas regiones non discurrunt.
Et communis sententia, et antiqua est, iha duo
flumina esse Gangem et Nilum, cjuae per ahas
regiones longe diversas discurrunt.
33. Ad confirmationem ilid. positam. — Alia
vero conjecturaab hominum habitatione sump-
ta non minus incerta est. Quia esto post dilu-
vium homines circa regiones iilas habitave-
rint, inde colligi non potest, idem fuisse ante
dihivium, quia potuit arca rec|uiescere super
208
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
montes Armeniee, licet in alio loco multum
distante fabricata fuerit. Nam cum sex mensi-
bus super aquas ambulaverit. et discurrerit,
potuit facile contingere;, ut liomines in una re-
gione arcam conscenderint^ et postea in alia
distantissima ab illa fuerint egressi. Et deinde
non constat, an homines ejecti de Paradiso
prope illum ante diluvium habitaverint. Tum
quia Scriptura dicit Adam fuisse ejectum , ut
operareturterram;, de qua assump^us est. Unde
est verisimile fuisse translatum in illummet
locura, in cjuo conditus fuerat^ de quo supra
diximus incertum esse quis fuerit, ac proinde
incertum etiam erit, parumne^ an multum a
Paradiso distaverit. Quia cum Adam divina
virtute fuerit in Paradisum translaius^ etiamsi
multum distaret;, potuit subito transferri (nam
eodem modo fortasse ejectus est) ct subito in
distantissimum locum revocatus. Tum etiam,
quia hcet inprincipio homines a Paradiso ejecti
prope ilhim habitaverint^ discursu temporis,
et per phires annos potuerunt ad Mesopota-
miam et vicinas terras perveuire, etiamsi a
Paradiso longissime distarent.
3.4. QiiinUm dubmm in qiia mundiplaga fue-
rit Paradisus. — Commimisresponsio. — Et hinc
breviter expediri potest quintum dubiumquod
hic tractari solet^ versuscjuam mundi partem
Paradisus fuerit cohocatus. In quo imprimis
communissententiaest^ Paradisum fuisse crea-
tum versus Orientem^ ut videre hcet in Basi-
ho etAmbrosio^de Paradiso, et Hieronymo, de
qusestionibusHebraic, superGen., et Augusti-
no, hb. 8, cap. 3, Eucherio, Ruperto, et ahis
in Genes._, Damasceno, hfD. 2, de Fide, c. II,
et Isidoro^ hb. 14, EtymoL, cap. 3, et phu^es
refert, et secuitur JNloses Barcepha, dicto hbro,
cap. 14", et idem habet Joseplms, hb. primo
Antiquit., cap. 2. Fundamentum hujus sen-
tentiee sumptum est ex Gen. 2, juxta Hebrai-
cam lectionem, nam ubi vulgata habet, Plan-
taverat aiUem Deus Paradisurii voluptatis a
principio : Hebraice legitur, plantavit Deus
hortum in Ede% al Oriente, ut vertit Pagni-
nus, vel ad Orientem, ut vertuut Septuaginta,
Hoc autem fundamentum incertum redditur
ex electione vulgata, quse loco Orientis, legit,
principimii , et ita etiam vertit paraphrasis
Ghaklaica, quia revera vox Hebraica mikedem
proprie significat a principio, et optime potest
ad tempus referri. Et ita supra exposuimus,
creasse Deum Paradisum a principio , id est
inter prima opera creationis, utique tertio die,
ut asseruit etiam Moses Barcepha, dicto hbro_,
part. \, cap. 5. Hac ergo lectione, et exposi-
tione posita fundamentum prsedictum fuit.
Nihilominus tamen Patres Grasci secuti sunt
versionem Septuaginta, qui verbum princi-
pium, ad locum retulerunt, et ideo dixerunt
Paradisum ad Orientem creatum fuisse. Cre-
dibile autem est, utrumque voluisse Spiritum
sanctum in illo verbo comprehenditur.
35. Confirmatur. — Et prteterea hsec senten-
tia de Paradiso ad Orientem condito ex trans-
latione Septuaginta magnam habet auctori-
tatem. Et prseterea multum est traditione fir-
mata, nam et antiqui Hebraii ita locum Genes.
exposuerunt, et postea Patres Grseci et Latini
in eamdem conspirarunt. Et aliqui eorum ad-
vertunt , inde ortam fuisse consuetudinem
orandi adOrientem, nimirum,quia versus eam
partem Paradisus terrestris, per quem spiri-
tuahs significabatur, conditus fuit, ut attingit
D. Thomas 2, 2, q. 84, art. 3, ad3, et notavi,
2 tom., de Rehg., lib. 3, cap. 7, num. 15. Et
juxta ea, quse diximus de iila particula, a
principio, et ad Orientem, iudicandum estcum
proportioue de particula iha voluptatis, cujus
loco in Hebreeo legitur in Eden, quam vocem
Septuaginta sine interpretatione retinuerunt,
quos multi etiam Patres secuti sunt, quia no-
men Eden in Hebrseo ambiguum est, nam vo-
hiptatem, seu dehcias significat, et regionem,
seu partem ahquam terrse. Et ab interprete
vulgato in priori significatione sumptum est,
et ideolegit Paradisumvohiptatis, etita etiam
legil Hieronymus iu traditiouibus Hebraicis,
et addit Septuaginta ita interpretatos fuisse
vocem Eden. Et in hoc sensu neque est diffi-
cultas in veritate senteutiae, neque in siguifi-
catione vocis in quadam ejus proprietate. Unde
lectio, et interpretatio retiuenda nobis est.
An vero altera possit etiam accommodari, vel
fuerit magis intenta, in dubio sequenti attin-
gam.
36. Sextum duhium Paradisus fuerit sub
cequinoctiali . — ProlaHlius negat D. Thomas.
— Resolutio auctoris. — Solet enim quseri, an
situs Paradisi sit sub aequiuoctiali. Quod du-
bium attigit divus Thomas, dicta quaest. 102,
art. 2, ad 4, et quamvis fateatur rem esse du-
biam, probabihus existimat, nonesse siibaequi-
noctiali. Ducitur, quia existimavit regionem
illam esse inhabitabilem propter nimium ca-
lorem, cum Aristoteles, hb. 2Meteor, cap. 5,
et in 2, 2, q. 164, art. 2. ad 5, dicit : uunc
Paradisum esse inacessibilem propter vehe-
mentiam eestus in iocis iutermediis. Unde si-
gnificat Paradisum esse ultra gequinoctialem,
viam autem ejus esse suh fequiuoctiali , et
CAP. VI. DE PARADISO TERRESTPJ
adeo intemperatam proptcr excessiim caloris^
ut ol:) eam causam occultissimus et inaccessi-
bilis Paradisus sit. Et hoc sequitur Scotus,
in 2j dist 1 1, qutest. 2. At vero Bonaventura,
in 2, d. il, dub. 3, litterali afBrmat, Paradi-
sum esse in Oriente, juxtasequinoctialem, et
quodammodo vergere admeridiem. Et adfuu-
damentum in contrarium tacite respondet, di-
cens, propter puritatem aeris iii esse contempe-
rantiam caloris, et quia secus ceqitinoctia est ibi
onagna temperies temiporis. Et hanc sententiam
sequitur Durandus ibi;, qusest. 3, num. 8, qui
etiam ad rationem D. Tliomaa respondet, esse
illnm locum temperatum non ex natura cli-
matis absohite, sed ex loci ahitudine;, et ex
aeris subtilitate. Addere ctiam possumus, il-
him locnm esse posse temperatum in illo situ
ex aquarum copia, et ex frequentia ventorum
aerem repurgantium. Nam experientia com-
pertum est, regiones sub torrida zona, qua3 ab
antiquis inhabitabiles reputatee snnt, propter
similes causas temperatas esse, et commodissi-
me habitari. Quse responsio sufficienter evertit
fundamentumcontrariajsententise, non tamen
positive posteriorem ostendit. Unde res vide-
tur incerta, et ideo non immerito conchisit di-
vus Thomas : Qiddqind de lioc sit, credenduni
est, Paradisicm. in temperatissimo loco esse con-
stitutum, vel sub cequinoctiali, vel alihi, de qno
vide Ludovicum Vives in schohis ad Augusti-
num, hb. 13, de Civit., cap. 2L
37. VltiiiiUm duhiiLm duret ne adhuc Para-
disus. — Pars negans ao aliquihus prolatur. —
Tandem de initio, et fine Paradisi dubitari
hoc loco solet. Sed de initio jam sufficienter
diximus, quod ex Patribns, et conjectura col-
hgi potest factum esse tertio die, quia Scrip-
tura nou exprimit ahud particidare initium,
et nullum ahud commodius cogitari potest. De
fine vero qusestio est hoc tempore controversa,
an Paradisus jara destructus sit, vel duret, et
consequenter duraturus sit, usque ad mundi
finem. Quam qusestionem in ahis operibus bis
attigi, 2 tom., 3 partis disp. 55, sect. 1, et in
defensione fidei, lib. 6, cap. 13, in fine, et ideo
brevissime pauca hic addam. Tenent ergo gra-
ves auctore.?, Paradisum non existere : et du-
cuntur prisesertim, quia per aquas diluvii des-
tructnm fuisse credunt. Quia non potuit tunc
non inundari, cum aquaj supra omnes montes
quindecim cubitos ascenderint : ergo per inun-
dationem tam grandem, tamque diuturnam
naturaliter destrui debuit et non est, cur super-
naturahter conservatum, vel restitutum esse
dicamus, cum illius usus necessarius jam non
IIL
QUIS VEL QUALIS LOCUS SIT, ETC. 209
esset. Deinde addunt experientiam, tuni nega-
tivam, quia cum universis orlus notus fiierit
hominibus, et per omnes partes ejus ahquidis-
currerint, a nemine inventus est, nec in histo-
riis huraanis aiiqua ejus memoria invenitm^ ;
tum etiam positivam conjecturam addinit, quia
Paradisus in hac nostra terra situs fuit, et pro-
babile creditur fuisse circaMesopotamiam, vel
Armeniam, qua3 sunt provinciss undique nota^
et habitata-'., et tamen in illis non invenitur.
Denique quod magis urget, Scriptura juxta
Septuaginta dicit : Paradisum fuisse plardatum
ad Orientem iii Eden, id est, in quadam re-
gione Orientali vocata Eden, nam illa particula
in, hoc plene indicare videtur. Sicut de Cain
dicitur Gen. -4, habitasse in terra ad Oricnta-
lem plagam Eden : ejusdem regionis, mentio-
nem faciunt Isai, eap. 37, et Ezech., cap. 27.
Constat autem in illa regione sic nominata Pa-
radisum non inveniri.
38. Pars affirmansverior. — Sed nihilominus
non videtur a communi Patrum sententia rece-
dendum, qui sentiunt, Paradisum adhuc conser*
vari in eo statu, et cum ea voluptate, et pul >
chritudine, in qua creatus est. Ita sentiuni
Irenseus, Justinus, Athanasius, Augustinus,
Hieronymus et isidorus, cjuos in dicto 2 tom.
citavi. Et alii quos refert et sequitur Bellarmi-
nus, tom. 4, lib. unicode Grat. primi homini.s,
cap. 1-L Deinde Augustinus, lib. 2, de Peccato
orig,, cap. 13, absolute dixit, fidem Ghristia-
nam non dubitare Paradisum esse. Ubi, licet
principaliter iutendat docere, creatum esse a
Deo verum Paradisum terrestrem, et ad fidem
pertinere, nihilominus de illo tanquam de
actu existente cum eadem securitate loquitur,
qua illum tanquam communiterreceptum sup-
ponit. Prffiterea argumentum sumptum ex ha-
bitatione Elia^ et Henocli, in ilio Paradiso est
valde probabile, ut latius deduxit in dicto se-
cundo tomo. Denique argumentum sufficiens
esse debet, quia nobis de fide constat, Paradi-
sum aliquando fuisse et non constat destruc-
tum esse, imo Scriptura indicat, intentionis
Dei fuisse iilum couservare : ergo credibilius
est, adliuc durare. Consequentia cum majori
notse sunt. Minor autem quoad priorem par-
tem patebit facile respondendo ad motiva prio-
ris sententiai. Quoad posteriorem vero patet es
Gen. 3, ubidicitur Deus collocasse Clierubin ad
custodiendam viam hgni vitse. Ex quo colligl-
mus noluisse Dcum destruere Paradisum; et
inde indicium sumitur, voluisse semper conser-
vare illum, quia si post uonnullos annos ilhim
destructurus fuisset per niluvium, facilius fuis-
14
210
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AG STATU INNOCENTIyE.
set statim illum destruere^ vel saltem lignum
vitee^ eradicare in poenam primi peccati^ quam
specialem custodiam adliibere : ergo quautum
Scriptura indicat credibilius est adliuc durare
Paradisum.
39. Ad pri77mm argimenttmi in num. 37. —
Ad argumentum autem sumptum ex inunda-
tione diluvii respondiin dicto tom. ^, fortasse^
aquas diluvii non ascenclisse ad altitudinem
loci Paradisi, quia Scriptura loquens de diluvio^
solum locjuitur de terra habitabili ab hominibus
mortahbuS;, vel fortasse de sola illa^ quse tunc
habitabatur. Deinde etiamsi aqu33 supra locum
Parachsi ascendisseut , poterat Deus speciah
providentia conservare Paradisum^ sicut con-
servavit Enoch. Ac denique etiamsi aquai cUhi-
vii inundassent locum iUum, non potuissent
tam brevi tempore arbores et omnia^ quee in
illo erant, prorsus destruere; nam etiam in
aliis terrae partibus^ non omnes arbores des-
truxerunt^ aHoc[ui non potuisset cohimba tam
cito invenire ramum ohvaB virentibus fohiS;,
quse in ore suo ad Noe portaret. Igitur ad sum-
mum potuissent aquce locum Paradisi ahcjuan-
tuhim damnificare^ potuit tamen divina virtute
facile reparari. Nam certe etiam ante diluvium
non potuisset in sua pulchritudine et integri-
tate absque hominum habitatione;, custodia^ et
opera conservari sine pecuhari Dei providen-
tia : ergo eadem potuit facile reparari. Neque
id frustra factum fuisset^ tum ut esset perpe-
tuian memoriale benignitatis Dei erga homi-
nes, et rei, quam homines peccando amiserunt.
Tum etiam propterhabitationem Euoch et Ehee,
ut chxit D. Thomas, dicta q. 102;, art. 2^, ad 2.
40. Ad priorem partem secundi argiunenti in
eodem 7mm. 37. — Ad priorem partem alterius
argumenti sumpti ab experientiaj negativa vi-
delicet, quia talis Paradisus a nemine inventus
est: respondetur, idem argumentum fieri po-
tuisse ante dihivium;, prfficesserunt enim mihe
quingenti anni^ in quibus nnllus hominum
Paradisum invenit^ cpiamvis non esset destruc-
tus : idem ergo potuit contingere post dihivium.
Nec id mirum^ quia sicut Paradisus est factus
occulto opere J)ei, ut dixit Augustinus^ hb. 8,
Gen. ad ht., cap. \, ita pecuhari cura et provi-
dentia cjusdem Dei est occultatus^ ut Gen. 3^
significatur. Unde idem AugustinuS;, eodem h-
bro, cap. 1, dixit, locum Paradisi a cognitione
hominum esse remotissimum, et causam exph-
cat D. Tliomas^ dicta q. 102;, art. i, ad 3. (^uia
locus ille seclmus est a 7iostra habltatione ali-
quihus impedimentis, zel Diontmm, vel marium,
vel alicujus cestuosce regionis, quce pertransiri
non potest. Et hoc tertium membrum simphci-
ter approbat in 2, 2^ quaist. 164^, art. 2, ad o,
dicens^ ille locus praicipue videtur esse inac-
cessibihs propter veiiementiam sestus in locis
intermediis. Imo hoc significatum putat per
gladium flammeum Gen. '6, et quia ihe caior
causatur ex motu circularis SohS;, qui per An-
gelum fit;, ideo putat, et gladium ilhim appel-
lari versatilem, et custodiam Gherubino tribui.
Ghryso.stomus autem;, liomil. 18^ in Gen.^, dicit,
gladiura appellari versatilem;, eo ^uod gladius
ille olturet, et permutet omn^is vias , quce illuc
ferunt. Et fortasse ad hanc custodiam peculia-
rem Angelum destinavit DeuS;, ut si corporalia
impedimenta communi cursu causarum natu-
rahum occurrentia non sufficerent, peculiari
cura homines ab illo itinere deterreret. Unde
Augustinus, lib. ll^, Gen. ad lit.;, cap. K^-.Hoc,
mqml, 2Mr coelestes potestates in Paradiso visi-
Mli factum esse credejulum est, utper angelicum
ministe7'ium esset illi ignea qucedam custodia.
41. Ad posteriorern partern. — Ad tertiurn
argumentum. — Ad aliam vero partem de po-
sitivis conjecturiS;, seu experienfiis responde-
tur^, suppouere falsum fundamentum;, scilicet,
notam esse regionem, seu partem mundi in
qua fuit a principio situs Paradisus. Nam si
regio illa in particulari ignota est^ quomodo
potest tota illa lustrari, ut per experientiam
positive constet, ibi non esse Paradisum. Ne-
gatur ergo assumptum;, et consequenter etiam
negatur, fuisse Paradisum situm in Mesopo-
tamia, Arabia^ vel in aliqua alia provincia ex
his;, quge nunc habitantur ab hominibus. Ad
peculiarem autem ponderationem illorum ver-
borum, quibus dicitur;, Paradisus creatus in
Fden, satisfacere posset respoosio quod in vul-
gata nomen Eden, non sumitur ut proprium
alicujus regionis, vel provinciffi^ sed ut deli-
tiaS;, aut voluptatem significet. Nam revera
hoc significat primaria vox ipsa Hebraica. Ni-
hilominus tamen admittimus nomen Eden,
posse etiam ibi significare regionem terrse ad
Orientem;, quas ita nominata a Moyse fuerit,
quia deliciis et voluptate al^undabat. Hoc enim
non obstat;, quia iha regio sic nominata ajque
ignotanobis est, aclocus Paradisi : neque enim
verisimile est,hanc regionem esse illam^ quam
Ezechiel 27^ etiam vocavit Eden, nam potuit
esse alius locus delitiosus_, et inde ita vocatus,
ut Hieronymus ibi advertit. Gumque illa Edeu
ibi nominetur;, ut vulgaris, et privata qua?dam
provincia^ non est verisimile fuisse QXm.m.Eden,
in qua plantatus fuit Paradisus^, ut bene nota-
vit Cajetanus et sequitur YsteUa in Geues. et
CAP. VII. AN FORMATIS CORPORIBUS PRIMORUM IIOMINUM, ETC.
n\
idem responderi potest ad locum Isaise, nam
de eadem Eden videtur uterque propheta lo-
qui^ ut ex A, Regum -19, coUigi potest^ ubi
videri potest Abulensis, qusest. 10,
CAPUT VII.
UTRUM FORMATIS CORPORIBUS PRIMORUM HOMINUM
IN EODEM INSTANTI DEUS ANIMAS ILLORUM CREA-
YERIT, GORPORIBUSQUE CONJUNXERIT.
1 . Q"ao orcline, et guid Imjus ojJeris p-ofrvmn
tractanduiu sit. — Hactenus disputatum est
de creatione hominis c[uoad ea omnia^ qua3 ad
corpus spectant^ nunc consequenter de his,
c[U8e ad animam pertinent dicendum est^ et
primo de creatione ejus^ postea vero de perfec-
tionibusejus. Gircaprimum sciendum est, dis-
putationem de substantia animae iiumanfe, et
de tempore, ac modo creationis ejus commu-
nem esse omni animffi humanffi, quia ad es-
sentiam ejus, et proprietates consequentes es-
sentiam ejus. pertinet, ideoque in tertium
hujus operis tractatum remittendam esse, in
prsesenti vero supponendo generalia principia,
cjuse ad particularem productionem Adoe, et
Evse pertinuerint, explicanda sunt: et ideo
solum versabitur disputatio circa illa verba
Gen. 2 : Formavit Dominus Deus liominem de
limo terrce, et ins^yiravit in foxiem ejus spira-
culum vitce, et facius est hovio in animcim vi-
ventem. Quce quidem verba de solo Adamo
scripta sunt, tamen quantum ad animam spec-
tant, eamdem rationem liabent iu Evee pro-
ductione. Unde mutando verbum illud, Jiomi-
nem de limo terrce, exphcari possunt ad Evam
lioc modo : Formavit igitur Deus riudierem
de costa Adcv, et inspiravit in faciem, ejus spi-
raculum vitce, et facta est mulier in a^iimam
viventem. Explicando igitur hsec verba quffis-
tioni propositte satisfaciemus.
2. Prima assertio contra antiqumn erroremcle
sulstantia animce. — Dico ergo primo spiracu-.
kim ilhid non fuisse ipsam Dei substantiam,
vel aliquid ejus, sed fuisse rem creatam, et a
substantia Dei distinctam. Hanc assertionem
prcemittimus ad excludendum antiquum erro-
rem dicentium animam esse ipsam Dei sub-
stantiam, vel aliquid substantise Dei. Et conse-
quenter iUud spiracuhim fuisse de substantia
Dei, quia fuit ipsa anima. Quem errorem Gas-
tro verho Anima, hseres. 4, et PrateoL Gnosti-
cis, et Manichseis tribuunt, et sumitur ex.
Tlieodoreto, iib. 5, Divin. decret., capite de
Materia, et capite de Horaine, ubi Gerdoni, et
Marcionihunc errorem tribuit, sicut Manichseis
Augustinus, lib. de Hseresib. in AQ, et hi Pris-
cillianistis damnant illum Goncilium Bracha-
rense I, cap. 5, et Leo papa, epist. 91, alias
93, cap. 5, qui addit errorem hunc ex philo-
sophorum quorumdam, et Mauichaiorum opi-
nione manasse. Unde Augustinus Eugubius,
lib. 9, de perenn. Philosoph., huuc errorem
nonnullis philosophis tribuit, qui interdum
animam vocabant scientiam substantiae Dei.
Qua3 verba fortasse metaphorica erant ad ex-
cellentiam animai declarandam : potuerunt
vero liEeretici errare ex verJjo illo, inspiravit
in faciem. ejus, ut notat D. Thomas 2, contra
Gentes, cap. 85. Nam qui in faciem alterius
inspirat, idem numero, quod in ipso erat, in
alium emittit, et sic videtur Scriptura innuere,
cjuod aliquid divinum a Deo in hominem ad
ipsum vivificandum, immissum sit. Item hoc
confirmare poterant ex similitudine animee ad
Deum in intelligendo, et in immaterialitate, et
immortalitate.
3. Probatiir assertlo im<pugnando errorem. —
Hic autem error non solum fidei, sed etiam
ratioui naturali evideuter repugnat, c[uia est
evidens, non posse aniniam esse de sub.stantia
Dei: ut optime demonstrat AugusLinus, lib. 1,
de Anim. et ejus orig., cap. 3, et in libro ad
Orosium contra Priscillianistas , a principio,
et aliis locis infra citandis, et D. Thomas, 1 p.,
qusest. 90, art. i et 2, contra Gentes, cap. 85,
et breviter (quia res est clara) in hunc modum
ostenditur, quia duobus modis cogitari potuit,
animam esse de substantia Dei, primo quod
sit ipsa essentia Dei in se et sua substantia
permanens, et formaliter hominem vivificans.
Secundo quod anima sit facta de substantia
Dei. Uterque autein sensus manifestissime er-
roiieus est. De priori probatur, primo, quia
Scriptura aliis locis dicit, animam esse fac-
tam, Zachar. 12 : Dominus extencUns ccelum,
et fundans terram, et flngens spirittm hominis
in eo, spiritus autem hominis nihil aliud est^
quam anima hominis, juxta illud Pauli 1, ad
Gorinth. 2 : Nevio scit quce sunt hominis, nisi
spiritus hominis, qui in ipso est. Et Isaia 42 :
Dominus, qtd funclavit terram-,. clat statum po-
pulo super eam, et s^nritum calcantibus eam .-
et illiid Ecclesiast. 12 : Memento creatoristui
in diehis juventutis tiice, antequam veniat tem-
fus afflictionis. Et infra : Ft revertatur pulvis
in terram. suam, et spiritus redeat acl Deum,
fjui declit illum. Secundo probatur ratione, tum
quia repugnat perfectioni diviuas substantiali-
ter informare corpus, ut in tractatu de Deo,
lib. 1, ostensum est : tum etiam, c|uia si Deus
212
LIB. Ilf. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^.
esset formsi hominis deificaret illum, et sub-
stantialiter sanetificaret, et impeccabilem red-
deret, ac modo divino cognoscentem : quge
omnia cum imperfectionibus hominis repu-
gnant. Alter item sensus evidenter improbatur
ab AugnstinOj cpiia si auimafuisset factade sub-
stantia Dei, mutationem substantialem passa
fuisset substantia Dei^quia ejus perfectioni re-
pugnat.Item vel anima esset facta de tota sub-
stantia Dei, vel de parte ejus : at substantia Dei
non habet partes : non ergo ex parte : tota vero
substantia non potuit seipsam destruere, et in
aliud convertere. Et similes demonstratioues
contra hunc errorem possunt facile multipH-
cari.
A. Ad lomm Scripturce quo in numero se-
cundo arguitur. — Ad confirmationem iU-
(Igiji . — Neque ponderatio verbi inspiravit ,
vel, ut aha littera habet, insuffiavit, est ali-
cujus momenti quin potius Augustinus, dicto
hb. 7, Gcn., ad ht., cap. 3. ex eodem verbo
contrarium coUigit, dicens. Imo vero ex verbo
satis apparet, ita non esse, cum enim homo
sufflat, anima ipsa subjacentem sibi naturam
corporis movet, et de illa, non de seipsa fla-
tum facit. Sic ergo hcet Deus insufflasse dica-
tur, non oportet, ut ahquid de sua substantia
spiraverit. Ulterius vero, quia omnipotens est,
non indiguit circumstante materia, sed ex
nihilo fecit, quod insufflavit. Unde Theodore-
tus, quijest. 23, in Gen., cum idem argumen-
tum his verbis proposuisset : Si ex insuffla-
tione Dei creata est anima erit tttique aniDia
eo: siihstantia Dei respondet : Extrema? impie-
tatis est et Uaphemia? sentcntia Imjusmodi.
Nam per Jioc Scriptura divina facilitatem
creandi demonstravit, et ipsius animce natiiram.
obscure declaravit, nempe ipsam esse spiritum
creaMIem, invisiUlem. et intellectivum expertem
crassitudinis corporea'. Et hinc solvitur aha
ratio, nam licet spiritus iUe quem Deus inspi-
ravit, divinas aliquas proprietates ahquo modo
participet, non est argumentum, quod sit fac-
tus de substantia Dei, sed quod sit factus ad
imaginem, et similitudinem Dei, ut eadem
Scriptura dicit, et postea exphcabimus.
5. Refellitur la'psus Philastrii. — Atque hinc
refeUitur gravis lapsus Philastrii, in hbro de
Hteresib. in Gatal. hoeresum., quffi sub Aposto-
hs extiterunt. Nam quinquagesimo loco ponit,
et hffiresim vocat sententiam dicentem, spira-
cuhun ihud, quod Deus inspiravit Adse, fnisse
animam. Nam si inspiratio anvma est (inquit)
quomodo judicari poiest qitod a Deo estinfusum
p^oprie. Unde ipse existimat ante iUam inspi-
rationem fuisse jam animam Ada3 creatam, ac
proinde iilam insufflationem fuisse gratiae in-
fusionem similem ilh, quee Apostohs facta est,
cum Christus insufflavit, et dixit eis, accipite
Spiritum sanctttm. Fuitque hsec sententia Cy-
riUi, Ub. 8, in Joan., cap, Al, ubi sic ait: A'ec
quisquam, pittet divinum.. spiracv.htm, animam
homini factum fuisse. Nam spiraculum iUud
Spiritum sanctum esse existimavit. Et sic etiam
hb. 2, in Joan., cap. 3, dicit Moysem docuisse
prius, Deum creasse hominem ad imaginem et
similitudinem suam, et postea trachdisse spiri-
tum, ad imaginem divinam sigillatum homi-
nem fuisse, cum chxit, Et suffiavit in faciem
ejus spiraculum zitce. Et videtur ad eamdem
sententiam accedere Ambrosius, hb. de Noe et
Arca, cap. 25, dicens: Separemits, quod est
rationalAle anim.ce, cujus suhstantia divinus est
spiritus sicitt ait Scriptitra, quia insuffiavit in
faciem^ ejus spiraculitm vitcc. Sed hcet heec sen-
tentia tolerabihs esset, nihilominus intolerabi-
lis fuit error Philastrii damnantis contrariam,
ut hoBrecticam, cum heec vel nullo, vel levissi-
mo nitatur fandamento, imo potius ipsa dam-
nabilis sit.
6. Secunda assertio de creatione et infusione
animce. — Qui eam tradant. — Augustinus ejus-
dem assertionis prcecipuus auctor. — Dico ergo
secundo, Deum creasse animam rationalem,
eamque corpori hominis univisse, cum inspi-
ravit in faciem ejus spiraculum vitse. Hsec est
sententia communis scholasticorum in 2, d. 17,
et D. Thomas, 1 part., qua^st. 90, art. 1 et 3,
et frequentes in illis qusestionibus, et tenet
Castro, verbo Anima, liseres. 2. Item est com-
munis sententia Patrum, prsesertim Chrysos-
tomi, homil. 12, in Gen., in fine, cujus verba
statim referam. Item Eucherii, lib. 2, iu Geu.
qui distincte declarat in verbo insuffiavit, et
creationem animse et unitionem includi. Idem
Hugo Yictorinus, Annotat. in Gen., cap. 8, et
Albinus seu Alcuinus, q. 8, in Gen. dicens:
Q,uid est, quod Deus inspiravit in faciem Adce
spiraculitm vitce? Respondet Inspiratio Dei in
faciem hominis iraditio est animce rationalis :
et idem habet Theodoretus, q. 8 supra citaia,
et profecto idem videtm- sensisse Cyrillus, ibi-
dem lib. 1, quamvis obscure etiam loquatur.
Magis hoc sensit Ambrosius, loco citato : uam
prius sic inqnit: Ideo inprincipio sanctus Moy-
ses informavit nos, atque instruxit de insuffia-
tione animce, ut non lahoremus diversis opinio-
nibus Philosophorum. Uude, quod postea dicit,
rationalem animam esse spiritum divinum, nou
credo inteUexisse de Spiritu sancto, neque ac-
CAP. VII. AN FORMATIS CORPORIBUS PRIMORUM HOMINUM, ETC.
213
cepisse divinum substantialiter, sed denomi-
native^ seu per participationem, Quia anima
est quidam spiritus, divinitus insufflatus. Et
eamdem sententiam indicat in enarrationibus
super Gen. ad Sabinum.Prascipuus veroauctor
etdefensor ejus est D. Augustinus, in locis citatis
lib. 1, Gen. ad litt., et ex lib. 2, de Gen. contra
Manicb., cap. 8, ubi dicit: Nonclim tamen spi-
ritualem Jwmincm dehemiis intelligere. Sed ad-
Imc animalem, utique in dicta sufflatione. Quod
latius docet lib. 13, de Givit., cap. 24, ubi sic
ait: Paricm considerate qidhiisdam visim est iii
eo, quod legitur: Inspiravit Deus in faciem ejus
spiritum vitce, etc, non tunc animam primo
homini datam, sedeam., qucejam incrat, Spiritti
sancto vivificatam.
7. Eamque prolat variis in locis. — Ad Cy-
rillum, Amhrosium et PMlastrium in num. 5
allatos. — Probatque, quia Moyses ipse satis
hunc sensum explicavit, cum addidit:^^ fac-
tus est Jiomo in animam viventem, idest, et ccb-'
pit Jiomo vivere : ergo corpus illud ex terra
factum per illam insufflationem Dei coepit vi-
vere: ergo spiracuhim illud fuit ipsa anima,
qua homo naturahter vivit. Et preeterea divus
Pauhis, ad Corinth. 15, ad hunc locum ahu-
dens dicii : Factus est frimus Jiomo Adam in
animavi viventem, novissimus Adam in spiri-
tum vivificantem. Ubi distinguendo aniniam
ab spiritu vivificante, satis significat non fuisse
locutum Moysem de spiritu vivificante. Quod
notavit Augustinus, Epist. 1-46, chcens: Cum
vellet Apostolus cle corpore animali adJiihere
testimonium illud posuit, quod Q-enes lcgitur :
Factus estprimus Adam in animam^ viventem,
vcl in animam vivam., Et adjungit : Mecolis certc,
quemadmochtm scriptum sit, et insufflavit Beus
in faciem ejus statum vitce, et factus est Jiomo
in animam viventem. Et simihter vero retractu,
cap. 15, dicit, Apostolum adhibuisse ihud tes-
timonium Genesis, ut probaret, corpus primi
hominis fuisse animale, id est, vivens corpo-
rah et sensibih vita, quando Deus inspiravit in
ihum : fiiit ergo ihud spiracuhim vita hominis.
Ethb. 7, Gen. adht., cap. 16, dicit: NonmiJii
videtur dictum, factus est Jiomo in animam. vi-
vam, nisi quia sentire ccepit in corpore, quod est
animce viventisque carnis certissimum indicium.
Unde divus Thomas, opusc. 1, contra errores
Greecorum, cap. 27, dixit, negare ihum spira-
cuhim fuisse animam humanam, videri esse
repugnans dictis verbis Apostoh, quia in eis
expresse dicit, vitam animas esse aham a vita,
quse est per Spiritum sauctum. Et ibidem ad
Cyrihum respondet, exposuisse locum ihum in
sensu spirituah, noninhtterah. Ad Ambrosium
autem jam a nobis responsuai est Fundameu-
tum autem Pliilastrii supponit ahum errorem,
quem nunc refehemus.
8. Tertia assertio. — Tertio dicendum est,
et cohigitur etiam ex dictis, in eodem instanti,
in quo Adara productus est, et factus ia ani-
mam viventem, fuisse animam ejus et corpori
unitam, et creatam, ac non antea. In hac as-
sertione supponimus , animam humanam fieri
per propriam creationem ex nihilo, quia est
spirituahs, et immortahs, et ideo de potentia
materise non educitur, quise ad tract. 3, spec-
tant ex professo. Disputatur autem tam a phi-
losophis, quam a theologis qua?stio, an creatio
animarumfuerit factaa priucipio cum aharum
rerum creatione, vel fiat sigihatira in singulo-
rura hominum productione : nam in hoc er-
rarunt olim Origenes et ahi dicentes, omnes
aninias hominum fuisse in principio simul
creatas. Verum in hoc veritas cathohca est,
generahter loquendo, animas hominura non
fuisse in principio creatas simul, sed creari in
eodem instanti, in quo corporibus uuiuntnr,
ut ostendit D. Tliomas, dicta quffist. 91, a. 4,
ex naturah principio, in iho tertio tractaiu
late exposito, hb. 1, cap. 12, quod anima est
vera forma ccrporis, forma autemnon estna-
turahter ante compositum, teste Aristotele 12,
Metaphysicffi, textu 1 7, et in hoc conveniunt
Doctores, et Patres infra citandi, et ad dictura
tract. 3, spectat, Vide etiam Gonimbricensera,
2, de Anima, cap. 1, queest. 3,
9. Opinio PJiilastrii contra assertionevi. —
Fjus fundam.entum. — Occurrit PJiilastriiis ol-
jectioni. — Igitur de animaAdge est pecuharis
dubitatio, nara Philastrius, in dicto hb. de
Heeres., n. 49, sub tit. de Catah, hffiresum
post Apostolos, dicit, aniraam Adee creatara
esse sexto die, carnem autera septimo die fac-
tam esse. Idemque censetde anima, et corpore
Eva3. Fundatur in iho ordine htteree, c. 1 et
2, Gen. Nam in primo dicitur : Creavit Beus
Jiominem, ad imaginemt suam , adimaginem Bei
creavit iilum. Quod iutehigendum putat de
creatione animas, tum quia illa sola est ad
imaginem Dei; tum etiam, quia postea for-
matum est corpus Adse ex hmo terra;. Quod si
objiciatur, quia statim subditur, mascutum, et
fcxminam creavit eos, respondet, ibi non cor-
porum sexum, sed animse dominantis, et sub-
jacentis dari indicium. lu quo significat, ani-
raam Evee simul cum anima Adffi fuisse crea-
tam, et ihas fuisse significatas per mascuhim,
et fo3minam, quia uaa erat dominatura, et
2U
LIS. m. DE HOBJIKIS CI^EATIONE, AG STATU INNOCENTI^.
altera ei erat sabjicienda, Uiide^ qiiod cap. 'H,
Gen.^ narratur de formatione liominis ex limo
terrse, et foeminffi ex costa Adoe, ipse intelligit
de formatione corporum facta die septimo.
Et liane sententiam saltem ut probabilem vi-
detur Augustinus relinquere, lib. 1, super
Genes., ad litter., cap. 2i, et sequentibus, et
lib. 12, de Civit., cap. 23, et illam tanquam
rem dubiam relinquunt. Magister sentent. in
2, d. 17, et Hugo de Sancto Victore, in summ.
sentent., tr. 3, cap. 2, in fnie, et Auctor His-
toriae Scholast. in Geues.
10. Pro ierlia assertione stant D. TJiomas,
Bonaventura et alii scolastici. — Stant etiam
Patres comnmniter. — Sed nibilominus posita
assertio tertia vera est, nimirum animas Adce,
et Evse non fuisse creatas prius tempore, quam
corporibus unirentur, ?ed sobim priiis natura,
et in eodem instanti temporis. Ita docet divus
Thomas, d. q. 90, art. /i, et Bonaventura, in 2,
c[, 17, art. 1, q. 3, et ibi communiter scho-
lastici, et alii moderni in D Thomam. Et est
coramunis sententia Patrum, Gregorii Nisscni,
lib. de Opificio hominis, cap. 28 et 29, ubi
generaUter loquitur de animabus omnium ho-
minum, et contra Origenem disputat. Damas-
cenus autem, hb. 2, deFide, cap. 12, inparti-
culari dicit : Deibs animam ratione, et intelli-
gentia prceditam per insitfflationem Adamo
trihuisse. Et ne quis cogitare posset, tribuisse
animam jam creatam, subdit : Porro corpus,
et anima una creata suoit, non autem. ut Ori-
genes dcliravit, luvcprius, illudposterius. Pro
eadem seiitentia referri potest Hieronymus lo-
cissupra allegatis, Epist. 61, ad Pammach. et
139, ad Cypria. et 8, ad Demetriad. Et addi
potest in hb. 2, contra Rulhnum parum a
principio, ubi in particulari damnat senten-
tiam Origenis, dicentis, animam Ghristi fuisse
antequam nasceretur ex Maria, sentiens, se-
cundum fidem nullam posse fieri exceptionem
ab illo universali dogmate, quod animai non
creantur prius tempore, quam corporibus
uniantur. Item Leo papa, Epist. 93, adTurib.,
cap. 10, damnando Origenis sententiam, ab-
sohite dicit, quod animee hominum, prius-
quam suis inspirentur corporibus, non fuere,
et hoc dicit Ecclesiam Gatholicam profiteri.
Referri autem potest Ghrysostomus, hom. 12,
in Gen., quia non sohnn dicit, animam Adae
non fuisse creatam ante corpus. Quod sano
modo intelhgendum est de corpore nondum
plene, vel ultimate disposito, si fortasse suc-
cessive productum est, quod supra capite pri-
mo hujus hbri tractavimus. Denique Bernar-
dus, serm. 2, de Nativit. Domini, dicit, limum
antea fuisse creatum, spiritum autem non in
massa creatum fuisse, sed singulari quadam
excellentia faisse conditum. et inspiratum.
Neque ab bac sententia est ahenus Augustinus
nam licet aliquando dubitaverit, quia de ori-
gine animse fere semper dubiusfuit, nihilomi-
nus in hanc partem magis propendit. Nam
lib. 12, de Civit,, cap. 23, sub distinctione po-
nit, sive quamjam feceratsufflando indidisset,
sive potiits, sufflando fecisset , ubi pondero
^Q.v\\cvi[H.m potius , et rationem, quamsubjun-
git, dicens : Eumque flatum, quem- sufflando
fecit, (nam quid est aliiid sufflare, quam fla-
tum facere) animam J/ominis esse voluisse. Et
1. 13, c. 24, dicit, Scripturam dicendo insuf-
flavit, insinuare vohiisse rationalem animam
non more aliarum aiiimarum, sed flante Deo
creatam esse, et lib. 2, de Gen. contraManich.,
cap. 9, di.^junctione utens, hanc partem pos-
teriori loco ponit. Ac denique in Ub. 2, Gen.
ad Utter. solum sub conditione dicit : Contra-
oium credi posse, si Scriptura, vel ratio non
contradicit.
1 1 . Stat denique ratio et Scripturce aucto-
ritas. — Fundamentum PJiilaMrii in n. 9, re-
fellitur. — Ex utroque autem capite potest fa-
cile heec veritas probari, et opposita refelli hoc
modo. Quia regula generalis fidei, et Scriptu-
rce est, animas hominum non creari ante cor-
pora juxta ilUid Psalm. 32. Q^ui finxit sigilla-
tim corda eorum : sed nuUa est ratio, necpie
auctoritas, cur anima Adae excipiatur : ergo
nuUo modo excipi potest. Probatur minor,
primo ex iUaratione naturali, quodanimaest
forma corporis, nam hoc seque verum est in
animabus primorum hominum. Deinde ex
Scriptura refeUendo simul falsam inteUigen-
tiam Philastrii, nam cum Gen. 1, dicitur, Ad
imaginem Dei creavit ilUm, et cap. 2, additur,
Formavit Deus Jiominem-, non duo facta nar-
rantur,nec duotempora indicantxu', sed unum,
et idem opus, quod sexto die factum dicitur
compendiose, postea quomodo factum sit, eo-
dem utique sexto die, per recapitulationem
describitur : ergo corpus, et anima, quffi ibi
narrantur facta, eodem tempore, ac simul per-
fecta sunt. Consequentia evideus est, et aute-
cedens in superioribus late probatum est, et
nunc declaratur ex A^erbis utriusque capitis,
Nam cum in primo dicitur : Dixit a.utem Deus,
faciarims Jiominem ad imaginem, et si^nilitudi-
nemi nostram, vt prcesit piscllns maris, ete.,
certe non loquitur de sola anima, sed de toto
homine. Non enim anima separata praeestpis-
CAP. VIL AN FORMATIS CORPORIBUS PRIMORUM HOMINUM, ETC.
215
cibus, et volatilibus, etc, sed totus homo per
animam corpori conjunctam, et sensibussimul
cum ratione utentem. Ergo cum statim sub-
jungitur, Et CTeavit Deus liominem, etiam est
sermo non de anima sola, sed de homine. Et
hoc etiam convincit, quod statim additur, mas-
culum, et faminam, crcavit eos : nam hoc ex-
ponere de animabus nondum habentibus cor-
pora a proprietate, et veritate verborum valde
ahenum est.
12. Simih modo in capite secundo cum di-
citur, Formavit igitur Dominus Deus liominem
recte de toto homine dictum esse intelhgitur.
Verum quidem est, Augustinum, 43, deCivit.,
cap. 24, dicere, nomine hominis posse ibi si-
gnificari sohim corpus jam organisatum ad
suscipiendam animam eo modo, quo corpus
mortuum Petri solet Petrus appellari. Quod
etiam sentitChrysostomus, hom. 12 et 13, in
Gen. et Abulensis ibi cum ahis. Quia inde in-
tulerunt corpus fuisse creatum ante animam.
Ex quo non infirmatur, sed confirmatur potius,
quod intendimus, scilicet animam non fuisse
creatam ante corporis formationem : estque
iha expositio probabihs. Tamen commode
etiam exponitur verbum iUud de toto liomine,
vel sahem de corpore jam ultimate disposito
ad animoe receptionem ; quia corpus nunquam
informatum anima, nec proxime aptum, ut
statim informetiTr, non solet homo appellari.
Et ideo verisimile est, in eodem sensu dixisse
Moysem ibi, Formavit Deus liominem in quo
privis dixerat, creavit liominem, in posteriori
tamen loco exphcuit modum, scihcet, forman-
do corpus de limo terrffi, et inspirando ei spi-
racuhuTi vitoe, quod in eodem instanti fieri
potuit, et factum est, sicut statim additur : Et
factus cst homo in anhnavi viventem. Denique
conhrmari hocpotest ex cap. Firmiter, de sum.
Trinit. ubi dicitur : creasse Deum ifi principio
simul spiritualem, et corporalem creaturam.,
angelicam mdelicet, et mundanam, et deinde
liwmanam ex utraque compositam. In quibus
verbis duo continentur. Unum est, animam
non fuisse creatam cum Angehs, sedpost An-
gelos. Ahud est, animam tunc fuisse creatara,
quando liomo conditus est ex iha, et corpore
compositus. Quibus verbis recte perpensis, vi-
detur hoec assertio jam esse contra omne du-
bium, et ad certa dogmata pertinere. Ad mo-
tivum autem Philastrii satis jam responsum
est in numer. 11 .
•13. Quarta assertio. — Declaratur. — Uhimo
dicendum est^ animas primorum hominum
fuisse in sua substantia, et proprietatibus na-
turalibus valde perfectas. Assertio clara est,
iham tamen propono, ut ad ea, qiise dicenda
supersunt, viam pioeparem. In anima ergora-
tionali primum considerari potest essentiahs,
et specifica perfectio ejus, de qua nota est as-
sertio. Quahs autem, et quanta illa sit, in ver-
bis Genesis, quibus primi liominis crcatio re-
fertur adimaginem et similitudinem , eic. , satis
exponitur. Deinde potest haec perfectio in in-
dividuo considerari, prout in aniraa Adae, aut
Evse inventa est. Et in hoc sensu solum dicere
possumus,ilIasaniraasfuissein individuo valde
perfectas. Quia si inter animas rationales non
est una perfectior aha, constat, animam Adse,
et Evse habuisse totam perfectionem substan-
tialem, cujus anima rationahs in individuo ca-
pax est. Si vero inter rationales aniraas est
inee.quahtas individuahs, incognitum est quem
gradura Adse anima, vel Evse sortita sit, quia
supposita illa veritate, determinatio ad ani-
mam tantse, vel tantas perfectionis ex vohm-
tate divina pendet, ideoque nobis innotescere
non potest, nisi per revelationem. Sohira ergo
dicere possumus, habuisse Adara aniraara val-
de perfectara, prout oportebat, etdecebat eum,
qui futurus erat principium, et origo reliquo-
rum hominum, et eum, qui immediate crea-
batur non sohira quoad animara, sed etiam
quoad corpus, et quoad totum hominem ab
ipso Deo, cujus opera perfecta sunt. Unde,
quod de simili perfectione individuah corporis
quoad ejus temperaraentum, et dispositionera
supra diximus, liic appUcari possunt : nam
anima, et corpus servant inter se proportio-
nem. Atque eodem modo sentiendura est de
potentiis anirase, intellectu, scihcet, et vohm-
tate, nam fuerunt in primis hominibus valde
perfectse, et substantiffi anima? proportionatte.
An vero habuerint inditas ahas perfectiones,
postea videbimus.
CAPUT VIII.
AN PRIMUS HOMO FUERIT SFCUNDUM ANIMAM CREA-
TUS AD IMAGINEM ET SIMILITUDINEM DEI.
1 Eeferuntur Patres et scliolastici tractantes
de imagine Dei liomine. — Quoniam his verbis
exphcavit nobis Scriptura exceUentlam crea-
tionis liumanee natura^, et formee, quara per
illara recepit, quse est anima rationalis, ideo
tam antiqui Patres, quam theologi omnes de
hac iraagine, et simihtudine accuratissime
tractarunt, utvidere hcet in BasUio, horail. 10
et ll,Exaemer. et Ambrosio, hb. 6, Exaemer.,
216
LIB. Ili. DE HOMINIS CREATIO
c. Q, 7 et 8, et lib. de Dignit, conditionis liu-
nianfe, et Tlieodoreto, q. 20, in Gen. Chry-
sostomo, Ruperto et aliis expositoribns ibidem,
ct Gregorio Nisseno, lib. de hominis opificio,
et de Histor. sex dierum, Augnstino, in libris
superGen. soipe, et in libris de Tria:'t., ut infra
videbimus, et Bernardo, serm, 80, in Cant., et
lib de Liber. arbitr. scbolastici etiam cum Ma-
gistro, in 2, d. 46, et prafsertim D. Thoma,
i p , q. 93, per novem art. quos in prffisenti
capite breviter comprehendemus-
2. iSuppnsiiio necessaria pro doctrina hnjus
capitis. — Contra suppositionein nonnuUi sunt
opinati. — Arguitur ex Paulo pro dicta opinio-
ne.--Confirrnatio prima.— Confirmatio secunda.
— Primmn ergo supponendnm est, cnm Deus
dixit : Faciamus Jiooninem ad imaginem., etc,
decrcvisse, seu expheasse voluntatem creandi
hominem, in quo ahquam sui imaginem im-
primeret. Ac subinde cum subditur, creavit
Deus ad imaginem suam, creatam sui imagi-
nem in homine fecisse. Hoc preemitto quam
omnium dicendornm necessarium fundamen-
tnm, quia non defueront, qui verba illa de
imagine in Deo ipso existente, ae subinde in-
creata exphcaverint. Ita ut sensus non sit, ho-
minem ita esse ad imaginem Dei faetnm, \ it in
se creatam imaginem Dei receperit, sed potius
sit sensus, hominem esse creatum conformem
imagini, qua3 in Deo ipso est. Ita refert Augus-
tinus 7, de Trinit., c. 6, circa fmem, et Magis-
ter, sent.in 2, d. 16. Et potest illa interpreta-
tio suaderi ex illo ad Roman. 8 : Qiios prcedes-
tinavit, conformes fieri imagini filii sui : ergo
etiam in pra^senti, fieri ad imaginem non est,
fieri imaginem, sed est fieri conformem ima-
gini, quee in Deo est. Gonfirmatur, quia ilkid
ad imaginem dicit respectnm ad aliquam ima-
ginem : ergo fieri ad imaginem, est fieri, re-
cipiendo iii se respeetum ad imaginem : sed
liomo non potest dicere respectum ad imagi-
nem, quee fit iuse : ergo factus est ad imagi-
nem, accipiendo respectum ad imaginem. Et
confirmatur secundo ; nam ahud esL facere ad
imaginem, ahud facere imaginem, nam pictor
volens imaginem depingere, non dicetur velle
faeere ad imaginem, ergo ahud ad i)iiagtnei)i,
potius dicit conformitatem ad imaginem non
factam, quam imagijiis lactas, seu faciendae
creationem.
3. Prohatur primo nostra suppositlo. — An-
tecedens lipartitum. — Ejibs pars ostenditur. —
Niliilominus tamen suppositio nostra commu-
nis est Patrum expositio et sententia. Quse
probatur primo, quia ilia verba : Faciam.us lio-
A'E, AC STATU INNOCENTL^i:.
minem ad ionaginem nostram, et illa : Creamt
Deiis liominem ad imaginem suam, et iterum,
ad imaginem Dei creavit illum , non possunt
intelhgi de imagme increata. Ergo necessario
debent intehigi de creatain ipso homine facta.
Antecedens probatur, quia illa imago vel esset
divina essentia, vel ahqua persona : neutrum
autem dici potest. Nou quidem essentia, quia
divinaessentia non polest esse imago. Nam de
ratione imaginis est, ut sit aliquid productum,
teste Augustino, lib. 83, cjusest., q. 37, et
D. Thoma, 1 p., q. 35, a. 1, sed essentia di-
vina non est producta : ergo neque est imago.
Et hac ratione Deus in quantum Deus non po-
test esse imago essentiahter, qnia non habet
ahum cujus imago sit : crgo deitas ipsa
non potest esse imago increata. Respon-
deri potest essentiam lato modo, seu abusive,
ut ait D. Thomas, posse dici imaginem, quia
secundum eam una persona ahamimitatur, ita
rcfert D. Thomas, d. q. 93, art. 5, ad 4, et
non reprobat. Sed profecto non est tahs accep-
tio imaginis in Deo admittenda, cum sit im-
propriissima et inusitata, et possit esse occasio
errorum. Shilto vero minus est secundum 11-
lam explicanda Scriptura, rehcta verborum
proprietate, sine fundameuto. Ac denique
etiam iUa posita necessario ex verbis ilhs colli-
gitur, hominem peculiarem coniormitafcem et
simihtudinem ad divinam essentiam in crea-
tione sua recepisse, ratioue cnjus specialiter
dicatur factus ad imaginem Dei. Nam ille res-
pectus ad essentiam Dei per illa verba ad ima-
ginem, indicatus, aliquod fundamentum in
liomine reqiiirit : quod esse non potest, nisi
proprietas natm^a^ humauEe, in qua illa con-
formitas, et similitudo fundetur. Hsec autem
est ratio imaginis homini impressa.
4. Ahi vero , ut ex D. Thoma iu eodem
loco cohigitur, responderuut Dei essentiam
dici imaginem, quatenus in se continet ideas,
et exemplaria rerum omnium, nam exemplar
qua?dam imago est. Et ita dici potuisse, homi-
nem factum ad imaginem , quia factus est
conformis exemplari divino. Sed talis expositio
valde extorta, et improbabihs est. Nam impri-
mis, etiam divina essentia, ut est essentia uon
potest dici imago , quia etiam ut est exemplar
non est producta, vel facta ad similitudinem
ahcujus, quod est de ratione imaginis, nec est
sine fundamento dicendum , nomen imaginis
improprie ibi usurpari. Deinde si esset sermo
de exemplari potius dicere deliuisset, faciamus
hominem ad imaginem ejus, id est, juxta
ideam et exemplar ejus : nou autem sic dixit
CAP. VIII. AN PRIMUS HOMO FUERIT
Deus^ sed ad imaginem nostram vel Dei vel
suam : non est ergo sermo de exemplavi homi-
nis , sed de imagine reprsesentante Deum
ipsum. Denique lioc modo nulla excellentia
hominis per illa verba indicaretur, quod ma-
nifeste repugnat, et contextui, et Patribus iUa
verba ponderantibus et explicantibus. Sequela
patet;, quia fieri cum conformitate ad divina
exemplaria commune est omnibus rebus crea-
tis unicuique secundum naturam suam.
5. Ostenditur frima pars anteccdeniis siqwa
posiii in n. 3. — Altera pais de personis pro-
batur, quia si aliqua persona ibi posset signi-
ficari uomine imaginis^ maxime Verbum, nam
Pater et Spiritus sanctus secundum proprieta-
tes suas non habent, quod sint imago^ ut sup-
pono. Neque etiam omnes tres personse simul
ratioue deitatis possunt dici iniago, ut jam est
probatum : ergo solum^ seu maxime posset
hoc A^erbo tril>ui; quia est vera imago Patris^
at in dicto loco Genesis non potest esse sermo
de hac imaginC;, quia additur adimaginem nos-
tram, id est, vel trium personarum ibi loquen-
tium, vel Dei, ut Deus est,, ut est hominis auc-
tor. Verbum autem non est imago Trinitatis^
nec Dei , ut Deus est^ sed solius Patris : ergo
ibi non est sermo de imagine increata perso-
nah;, sed de imagine creata^, qua?. vel Trinita-
tem^ vel Deum^ ut Deus est^ referre posset.
Illa enim particula nosto-am. conviucit^ sermo-
nem esse de imagine^ quse possit esse non so-
lum Patris^ sed etiam Filii, et Dei^ ut Deus est^
ut in fine capitis iterum dicemus.
6. Occuritiir ohjectioni contra proxime dicta.
— Neque obstare debet, quod interdum Patres
videntur de filio Dei illam imaginem explicare^
uc Ambrosius^ libr. 6, Exaemer. ^ cap. 7, et
GregoriuSj lib. 5, Moral.^ cap. 25, etRupertus,
1. 2, in Genes., cap. 2. Quoniam hi Patres non
dicuut in illis verbis per imaginem significa-
tum esse Verbum Dei, sed expresse docent (ut
videbimus) hominem ipsum factum esse ad
imaginem Dei^ quam in se recipit. Quia vero
fiiius Dei natsiralis cst prima, et sola adsequata
imago Dei Patris ; ideo addunt preedicti Patres,
dam homo factus est ad imaginem Dei partici-
passe aliquo modo , id quod est proprium filii
Dei. Quod est verum , quamvis revera ad ex
positionem litteralem verborum Genesis non
pcrtineat. Addi vero potest eo ipso, quod homo
slt factus ad imaginem personalem Dei^ neces-
sario sequi recepisse in se participationem pe-
culiarem iilius imaginis increata;^ qu£e ipsum
hominem intrinsece constituit ad imaginem
creatam Dei^, cum hoc tamen discrimine quod
SECUNDUM ANIMAM CREATUS, ETC. 217
Verbum est tantum imago Patris, quia a solo
Patre procedit : homo vero est ad imaginem
Dei, quia a Deo ut Deus est procedit, sicut eo
ipso quod liomo sit particeps filiationis natura-
lis verbi Dei, in se recepit peculiarem partici-
pationem naturffl filii Dei, cum hac tamen dif-
ferentia, quod Verbum est filius solius Patris,
quia ab illo tantum procedit : homo vero sit
filius adoptivus Trinitatis , quia a tota TrinJ-
tate illam uaturee divinaj participationem re-
cipit.
7. Prohatnr secundo eadem sicppositlo ex
Scripittra. — Secundo principaliter probatur
hsec veritas ex aliis Scriptuxffi locis, in quibus
dicitur homo imago Dei, quia ad imaginem
ejus factus est. Sic Paulus i, Gorinth. W, de
viro dicit : Quoniam imago, et gloria Dei esi,
et ad Goloss. 3. Induentes novum Jiominem- qid
renovatur in agnitionem, secicndum imaginem
ejtis, qui crcarit ilVimi. Quibus ver-bis manifeste
ostendit Paulus, in homine esse imaginem
creatoris, secundum quam renovatur, quando
suum creatorem cognoscit. Et hoc est, quod
monet i, ad Gorint. 15, Ut portemus imaginem
coslestis. Praiterea hoc potest confirmari ex alia
particula ad similituddnem. Nam homo non di-
citur factus ad similitudinem Dei , quod detur
aliqua similitudo increata, cui homo confor-
metur, sed quia in se recepit aliquam similitu-
dinem Dei, quse dignitatem hominis ostendit.
Ut dixit Jacobus, in suacanonica, c. 3, In ipsa,
id est, lingua, maledicimus liomines, qid adsi-
militudinem Dei facii snnt : ergo etiam dicitur
homo ad imaginem factus , quia in se rece-
pit imaginem Dei, Et confirm. ex illo Gen. 9.
Q,uicum,que fuderit' Jiurnanum sanguinem fun-
detur sanguis illius , ad hnaginem. quippe Dei
factus est Jiomo. Ex quo enim gravitas illius
dilicti exaggeratur , quod nocumentum infert
imagini Dei : est ergo illa imago in homine
creata, et hoc significatur cum dicitur Deus
creasse hominem ad imaginem suam. Et con-
firmatur tandem a simili, nam Gen. 5, dicitur,
Adam generasse fHium^ ad viiaginev.i saam ,
quod non potest intelligi de imagine in ipso
Adamo prteexistente , sed de imagine quam
producebat in filio : ergo in eodem sensu dici-
tur Deus creasse hominem ad imaginem et
simiUtudinem suam.
8. Prohatur esc Patrilus. — Prolatnr tan-
dem ratione. — Tertio est hsec comminiis ex-
positio Patrum, ut videre licet in Ambrosio,
Gregorio et Ruperto, locis citatis, et Basilio,
hom. 9, Exaemer. Augustino, lib. 1, de Trin.,
cap. 6, et lib. 12, cap. 7, et lib, 83, Qucest.,
218
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^.
q, 51^ etlib. Imperfect. Gen., adlitt., cap. 16,
Clirysostomo, Tlieodoreto, et aliis super Gen.
cum multis aliis, quos iu discursu qusestionis
referemus. Ratio autem non est alia, nisi, quse
jam tacta est, nam per illa verba explicare vo-
luit Deus singularem excellentiam cujusdam
naturse, quam ad complementum hujus mundi
corporei addere volebat, quse licet corpore
etiam constet, non solum omnibus factis emi-
neret, sed etiam dominari posset. Hanc autem
excellentiam significavit illis verbis : Facia-
onus hominem ad imaginem, et simUitudinevi
nostram-. Ergo illa iraago, et similitudo estali-
quid creatum in homine existens, nam pro-
prietas, qufe hominem facit excellentem et
perfectum, in ipso homiue esse debet. In illis
ergo verbis : Faciamus liominem, adimaginem,
et similitudinem, nostram, illa prsepositio ad,
non designat exemplar, ad cujus similitudi-
nem homo sit conditus, sed designat terminum
quasi formalem, et ultimum, ac principaliter
intentum illius divinse operationis, ita ut sen-
sus sit, faciamus hominem, et in eo sit imago
nostra.
9. Ad locum PauU in num 2. — Adfrimam
confirmationemiljid. — Ad secundam confirma-
tionem. — Neque contra hunc sensum obstant,
quse in principio referendo contrariam senten-
tiam proposita sunt. Nam imprimis verba
Pauli, quos prcsdestinavit conformes fieri ima~
gini filii sui longe diversa sunt, Quia ibi non
dicit Paulus homines esse prsedestiuatos, ut
sint ad imaginem, sed conformes fieri imagi-
nis filii sui. In quo Apostolus satis expressit,
seloqui de imagine increata, quselicet respec-
tu Patris sit, respectu prfedestinatorum est
exemplar. In Genesis vero loco non est sermo
de exemplari, sed de termino creationis ho-
minis. Unde ad confirmationem negamus in
illis verbis adimaginem, indicari respectum ad
aliquam imaginem, sed potius indicari res-
pectum imaginis ad factorem ejus ut manifeste
declarat illa particula nostram, per quam indi-
catur cujus prototypi futura erat illa imago.
Quapropter male in ultima confirmatione su-
mitur facere ad imaginem, non esse facere
imaginem, contrarium enim ostendimus ex
Scripturis, in quibus homo dicitur imago Dei,
quia factus est ad imaginem Dei. Illa ergo par-
ticula ad, non est addita ut ab homine imago
excludatur, quce fuerit terminus effectionis
Dei, sed ut denotetur aliqua imperfectio et di-
minutio illius imaginis. Nam homo non est
propria et perfecta imago Dei, tanquam ejus-
dem naturse cum eo existens, hoc enim est
proprium filii Dei : sed est imperfecta imago,
et ideo ad imaginem dicitur, quasi distans
a perfectione rei reprsesentatse , et ad illam
aliquo modo accedens, ut notavit Augusti-
nus 5 lib. 7, de Trinit. , cap. 6, ad finem,
et Ambrosius, lib. 10, in Luc 22, § 2, D. Tho-
mas supra, et Magister Cum aliis in 2, d. 16.
10. Prirnum pimctum explicandum, qvAd in
Jiominem fundet rationem imaginis Dei. — Quo-
rwndam opiiiio, quod fundetur in corpore. —
Prionus modus luereticorum explicandi hanc opi-
nionem.. — Refellitur prcedictus modus. — Hoc
ergo pro constanti supposito, quoniam imago
relative dicitur, et relatio cognoscitur, cogni-
tis fundamento et termino, ideo ad hanc ima-
ginem explicandam duo a nobis declaranda
simt. Unum est in quo fundetur hsec relatio
imaginis in ipso homine. Aliud est ad quid ter-
minetur hsec relatio ex parte Dei, et haec duo
explicando attingemus omnia quse de hac ima-
ginetractari solent. Igitur circaprimum, quia
homo ex corpore, et anima constat, statim oc-
currit inquirendum, an homo in corpore, vel
in anima, vel in utroque, imaginemDeiportet.
Non defaerunt enimdicentes,hominemfactum
esse ad imaginem Dei secundum corpus, quod
variis modis excogitatum est. Unus f uit hsereti-
corum, qui Deum corporeum finxerunt, quos
videtur notare Augustinus, lib. de Hferes., in
76, cum dicit : Alia liceresis dicit corpus homi-
nis non animam esse ad imaginem Dei. Quod
de Audianis refert Epiphanius, lib. 2, contr.
Hferes. ha?res. 70, in princ. etinAnchor. ante
medium, etTheodoretus,Iib. 4-, Hist., cap. 19,
et lib, 3, Hseret. fabul., Augustinus, Heeres.
70, isti non dixerunt Deum esse corporeum, et
ideo ponebant imaginem Dei in corpore homi-
nis per formalem convenientiam, et similitu-
dinem ad corpus Dei. Verumtamen hic error
in hoc sensu intellectus stultissimus est, uam
quod Deus non sit corporeus, non solum de
fide, sed etiam evidens est, ut in aliis locis est
ostensum : ergo in hoc sensu non potest iu
corpore hominis esse imago Dei, ut Basilius,
hom. 10, Ambrosius, lib. 6, cap. 8, Augusti-
nus, lib. 6, Gen. ad litt., cap. 12, Theodore-
tus, quaest, 20, in Gen. Ghrysostomus et Nisse-
nus in locis in principio allegatis argumen-
tantur.
11. Secundus modus qworumdam catholico-
rum. — Rejicitur. — Quidam vero moderni
expositores Genesis finxerunt Deum ad crean-
dum hominem, visibilem formam, et corpus
hominis assumpsisse, et ideo dixisse : Facia-
mus Iwminem. ad imagi^iem nostram. Ita Oleas-
CAP. Vni. AN PRIMUS IIOMO FUERIT SECUNDUM ANIMAM CREATUS, ETG.
219
ter Genesi.s l, et Eugubius^ in Gosmopoeia. et
ratione illius formae. liumanaa assumpta?, di-
cuut illud verbum^ ad imaginem nostram, seu
in umdra nostra (ut ipsi juxta Hebrseum le-
gunt) referri ad corpusassumptum. Sed in eo^
quod isti auctores asserunt Deum assumpsisse
corpus visibile ad hominem formandum^ ex
proprio capite locuti sunt^ quia nec in Scriptu-
ra indicatur, nec traditione habetin\ Et preete-
rea refutari potest efficaciter quia vel loquun-
tur de vero corpore Immano^ a Deo hypostatice
assumpto : vel tantum de apparenti specie cor-
poris humani. Primum non dicimt^ nec dicere
potuerunt viri cathohci, nam inchidit phu^es
errores : unus est^ quod ante incarnationem
Verbi Dei aham Deus fecerit. Ahus quod tota
Trinitas ahquando fuerit incarnata : nam tota
Trinitas loquebatur dicens : Faciamus liomi-
nevi ad imaginem nostram. Tertins^ quod ante
corpus Ada* Dcus ahud corpus humanum fecit,
quod assumeret, quod repugnat Scripturffi;, et
praeterea est ineptissimum fingere productio-
nem unius corporis humani ad ahud simile
formandum.
12. Secundum autemde corpore apparente^
quale ab Angehs assumi solet^ imprimis est
contra generalem regulam sanctorum dicen-
tium^ Deum qnando visibihtcr Patribus appa-
rebat, non immediatc ac per se corporis hn-
manieffigiem assumpsissejSedperAngelos. Et
deinde vel iha particula oiostram referebatur
ad iham form^am sensibilem^ quee apparebat,
et sic ex ihis verbis cohigi non potest, esse in
homine imaginem veri Dei^ quia iha simih-
tndo corporis humani non erat imago Dei, nec
cum illo simihtudinem habebat : atque ita sine
causa et falso statim adderetur, ad imaginem
Dei creatit illum, quod ahis locis Scripturai
sa?pe repetitur Gen. 5 et 9, Sap. 2, EccL 17. Si
autem particula nostram, refertur ad Deum ip-
sum secundum propriam nahn^am, imperti-
nens, et otiosa est iha cogitatio de forma cor-
poris sensibihs a Deo sumpta. Propter quam
enim utihtatem^ aut usuni assumeretur ? Rcs-
pondent^ ut humano more posset Deus ad ho-
minem loqni. Sed contra;, quia cum dixit Deus
illa verba : Faciamus JiomAnem., etc,, nondum
erat homo^ cum quo loqueretur : ergo ad Imnc
finem non erat necessarium corpus assump-
tum. Et propter eamdem rationem putandum
non est, illa verba faisse a Deo sensibihter dic-
ta, sed pcr iha nobis exphcari consihum et co-
gitationem^ qnam Deus de homine creando ha-
buit. Sicut cum dixit, fiat lux, non sensibih-
ter dixit, sed mcnte^ ut supra dictum est. Et
videri potest Augustinus eequiparans iha duo
verba fiai et faciamus, cum debita proportio-
ne et diff^erentia, in imperfect. Gen.^ cap. 16.
13. Tertius modus exfonendi dictam opinio-
nem. — Pranlictum modum non esse litteralem
prohatur. — Denique ahi, ut hanc imaginem
in corpore hominis ponerent , cogitarunt ho-
minem factum esse ad imaginem Verbi Dei
incarnati. Nam Deus ex seternitate , et ante
omnes^ Christum, ut hominem Deum prfedes-
tinavit. Unde cum ilhim jam in mente sua ha-
beret prsesentem , potuit optime intuitu ihius
dicere , Faciamus Jiominem , etc. Ita refert
Lippomanus in Gatena ex quadana Glossa ,
quam non nominat, nec in ordinaria Glossa
reperitur. Et posset qnidem Glossaiha tolerari,
si sohmi per quamdam accommodationem lo-
CTita esset^ tamen nuho modo reputari potest
ille htterahs sensus. Primo quia scriptura
lumquam indicat hominem fuisse ereatum ad
imaginem Dei \\l hominis, sed Dei simphciter,
quo nomine significari solet Deus ipse , ut
Deus est, prsesertim in veteri Testamento, vel
ubicumque ex adjunctis nuha est ratio ahter
interpretandi. Secundo, quia in eisdem verbis
dicit Deus, Faciamns Jiommem,, etc, ubi ia
verbo faciamus, notant Patres omnes, locu-
tum fuisse Patrem ad Fihum, vei tres perso-
nas inter se, ut mysterium Trinitatis statim a
principio significaretur, ut videre hcet in Ba-
siho, hom. 10, in Gen. Ambrosio, \. 6, Exae.,
c. 7, Ghrysostomo, Theodoreto, Ruperto et
ahis super Gen. et Augustino, ibid. et 16, de
Civit., c. 6. Addit autem idem Pater, vel ea-
dem Trinitas, Faciamus Jiominem ad imaginem
nostram. Ergo homo factus est ad imaginem
Dei secundum ahquid commune Patri, et Fi-
ho, vei tribus personis : ergo non secundum
corpus a verbo assuraendum, quia ilhid corpus
solius est seciuida? personse , non aharum.
Alioqui potius dicere debuisset Pater ad Fi-
hum incarnandum , faciamus liominem ad
imaginemtuam, utahas argumentatur Augus-
tinus, 1. 12, deTrin., c. 6. Tei^tio, liomo factus
est ad imaginem ejus qui creavit illum, nam
ipse creator dicit : Faciamus Jiominem , etc.
Unde PauL ad Colos. 3. Renovatur in agnitio-
oiem. secundim imaginem ejus, qui creavit illtmi:
sed Cliristus ut homo non creavit hominem,
id est, per humanitatem non concurrit ad ho-
minis creationem : ergo neque homo creatus
est ad imaginem Christi horainis, ut horao est.
Probatur consequentia , tum quia imago con-
notat originem ab eo, cujus est imago, ut su-
pra ex Augustino retuh, et in projseuti tradit
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTIJ:.
16. Tum etiam^ quia parti- homine prsscipuus est, ideo non dicitur;, neque
220
in Imp. Gen., c
culdi nostram , ut dixi, ipsummet creatorem
iedicat. Unde Patres ex illa slmile argumen-
tum conficiunt, ut probent, cum Deus dixit^,
Faciam.iis hominem,, etc, non fuisse locutum
ad Angelos , quia neque angeli simt creatores
liominum, neque una, et eadem est angelo-
rum, et Dei natura, ut videre licet in Augusti-
no, Basilio, Clirysostomo et Theodoreto locis
citatis, et Gyrillo, 1. \, cont. Jal. Idem ergo
cum proportioiie dicendum est de Cliristi hu-
manitate, seu de Christo, ut homine.
i-4. Vera, et catJiolica assertio liominem fun-
darerationem imaglnis in aniina. — De ratione
imaginisquid. — Vera ergo, etcatholica senten-
tia est , hominem secundum animam factum
esse ad imaginem Dei, id est, rationem imagi-
nis animse esse impressam, ac subinde in illa
fuisse fundamentum relationis imaginis ad
Deum. Ita docent Basilius, Chrysostomus, Au-
gustinus et aUi Patres in locis citatis et prsete-
rea Ambrosius, Psal. 118, octon. 10, in illa
verb. Manus tuw, etc. etGregorius, 1. 9, Mor.,
c. 27, alias 36, et Gregorius, Nissenus, orat. in
verba illa : Faciamus hominem, et Damasce-
nus, 1. 2, c. 12, D. Thomas, dict. q. 73, a. 6,
et bene Zeno Veronensis , epis. in 1. Sermo-
num, serm. 2 et 4, t. 2, Bibliothecas et proba-
tur a sufticienti partium enumeratione , nam
homo habet in se imaginem Dei, et illa non
est propria in corpore : ergo est in anima. Se-
cundo, quia in anima concurrunt omnia, quse
sunt de ratione imaginis , nimirum origo, et
simihtudo , ac reproesentatio ex vi originis,
juxta doctrinam Augustini, Hb. 83, Queest.,
q. 51, etahis locis allegatis, et D. Tliomse su-
pra, et 1. p. , q. 35. Anima enim a Deo habet
originem, ut est de fide certum, nam per so-
lam creationem fit. Deinde ratione ammse ho-
mo habet propriam quamdam similitudinem
cum Deo in eo gradu, in quo proprie, et forma-
liter Deus existit, nempe in gradu vitee intel-
lectualis : ergo ratione auimse habet homo
quod sit ad imaginem Dei. Probatur conse-
quentia, quia de ratione imaginis est simihtu-
do, vel secundum speciem, vel secundum gra-
dum , qui proxime ad speciem accedat , A^el
secundum speciem, aut figuram, qua; speciem
rei referat, ut sumitur ex Augustino , dicta
q. 51, et D. Thoma, in cit, loc, et constat ex
ipso usu , et appellatione imaginis. Animal
enim brutum, licet interdum ex homine gene-
retur, et cum illo in ratione animalis aliquam
similitudinem habeat , nihilominus quia gra-
dum rationalem nullo modo attingit, qui in
e.st imago ejus. Et ob eamdem causam bruta
non dicuntur esse ad imaginem Dei, etiamsi
in vita et cognitione majorem cum eo similitu-
dinem habeant, quam inanimata, quia intel-
lectualem gradum , in quo Deus formaliter
existit, non participant. At vero homo ideo est
ad imaginem Dei, quia in gradu intellectuali
cum eo convenit , et ideo csetera omnia infra
hominem dicuntur vestigia Dei propinquiora
quidem, vel remotiora, prout magis, vel mi-
nus participant aliquid de perfectione Dei.
Homo autem per animam attingit intellectua-
lem gradum : ergo ratione animae est ad ima-
ginem Dei.
15. Prima objectio ex Epiplianio contra
proximam resolutionem. — Sed objiciet ahquis
Epiphauium, 1. 2, ha2r. 70, parum a principio
ubi argumentatur non esse id, secundum quod
homo est ad imaginem Dei, quia licet in ali-
quibus proprietatibus videatur Deo similis, iu
phiribus est ilH dissimilis : et deinde impugnat
cUcentes, imaginem esse in corpore, et tandem
concludit, decerni non posse, in qua parte ho-
oyiinis locatum sit id, quod est secundim imagi-
ne:n, et similia repetit, in Anchorato. Respon-
demus, primo in hoc Epiphanium excessisse,
nam videtur ita vohiisse Dei imaginem in ho-
mine iuvenire, ut in nuUo sit dissimiUs Deo,
quod impossibile est, quia solus Filius Dei na-
turaUs est perfecta imago Patris : homo autem
est imago, sed deficiens, propter quod dicitur
ad iraaginem, ut supra ex Augustino nota-
Admus. Qua propter Ucet animus hominis in
multis distet a perfectione Dei, hoc non obstat,
quomiiius sit vera, et propria imago, licet im-
pei-fecta, quia ad proprietatem imaginis satis
est formalis convenientia, et simiUtudo in su-
premo gradu et proprio Dei, qufe in anima in-
venitur. Secundo dicimus indicare Epipha-
nium, quod licet imago Dei sit in anima, non
satis constare, an sit in illa sola, vel etiam in
corpore. Item, cum in animo multa sint, sci-
licet, substantia, potentia, et actus, non satis
constare, in quo isiorum ratio imagiuis fun-
data sit. Sed nihilominus hffic non obstant, quo-
minus certo constet, imaginem esse in anima.
16. Secimda assertio Mmemlira suadetur. —
An vero sit etiam in corpore, dicendum bre-
viter proprie et formaUter non esse, remote
vero, et quasi in signo admitti posse. Priorem
partem docet Augustiuus, 1. 24. cont. Faust.,
c 2, dicens : Cum in homine Deus fecerit id
quod interius est, et id, quod exterius est, tion
fecit eum ad imaginem suam, nisi secundum id,
CAP. VIII. AN PRIMUS HOMO FUERIT
qiiodinterms est, non sohimincoo^poreKm, verum
eiiam ratipnale, quod pecorUms non inest. Ubi
dicendo, non nisi, plane excludit corpiis, et
indicat rationem, quia corpus secundum se,
necrationem liabet, nec cuni Deopotestforma-
lem similitudinem babere. Quod magis expli-
cat dicens : Hoc utrumque interius, et exterius
sinml imus liomo est, Imnc unum hominem ad
imaginem siiam fecit, non secundmn id, quod
lialet corpus, corporalemque vitam, sed seciin-
dum id, quodliabet rationalem mentem, etc,
Alteram niliilominus partemtradit Augustinus,
1. 6, Gen. ad lit., c. 1.. Ubi cum dixisset ho-
minem factum esse ad imaginern, non secun-
dnm corpus, sed secundum mentem, subdit ;
quanquam et in ipso corpore liaheat quamdam
proprietatem, quce lioc indicet, qiiod erecta sta-
tura factus est. Ubi cum dicit, quce hoc indicet,
satis ipse indicat, imaginem in corpore tan-
tum esse ut in signo, non formaliter, quia
nulla forma, et figura corporis in Deo est. Si-
milia idem babet Augustinus, 1. i, deGenes.
con. Manich., c. 17, et dict. q, 51, ubi latius
id prosequitur et idem tradit D. Thomas, d.
q. 93, a. 6, ad 2, et rehqui theologi cum i>Ia-
gistro, in 2, d. 16. De dubitatione vero indi-
cata ab Epiphanio, scilicet, quid sit in anima
propria ratio hujus imaginis seu proximuni'
fundamentum relationis ejus, dicemus statim.
17. Secunda ohjectio ex Theodoreto et Anas-
tasio. — Secundo objici potest Theodoretus,
quffisfc. 20, in Gen., et cum illo Anastasius Nis-
senus, in hb. Quaist. sacree ScripturaB, q. 21,
referens, et approbans verba Theodoreti di-
centis : Qiddam- vocaverunt iinaginem Dei id,
quod est in anima invisibile, sed non recte dixe-
runt. Si enim invisiiile animce imago Dei esset,
multo magis Angeli vocarentur imagines Dei.
Unde videtur veUe Theodoretus nec in anima,
nec in corpore esse imaginem, sed in toto
conjuncto, seu composito, quod ex corpore, et
animo resultat. Et ideo rationem iniaginis ex-
plicare conatur per quasdam proprietates, quoe
in anima sine corpore non inveniuntur : ut
sunt regnare, judicare, et dominari piscibus
maris, fabricare ai'tificialia, ut domus, naves,
imagines, et similia, in quo, ut ait, homo auc-
torem naturse imitatur ; et infra addit opera
virtutis, et preesertim misericordiee, ac denique
conchidit, cum sohis homo sit ad imaginem,
seu imago Dei ex omnibus creaturis, pecuha-
rem quamdam rationem hujus denominationis
esse oportere, cujus nulla reUquarum creatu-
rarum particeps sit. Imo addit ex hominibus
sohim virum esse ad imaginem, et uou fo3mi-
SECUNDUM ANIMAM CRSATUS, ETC. 221
nam, quia Paul, 1, ad Corinth. 11, de viro
dicit : Non debet vclare caput s-uum, quia imago
et gloria Dei est : de muUere autern dicit, qiiod
delet velare capnt stium: ergo supponit muUe-
rem non esse imaginem Dei, et rationem ad-
dit ; quia homo dicitur factus ad imaginem ra-
tione imperii, vir autem imperat fcemiuoe, et
non e converso.
18. Ostendifur primo contra Theodoretum
Angehmi esse ad imaginem Dei. — Sed in hac
objectione Theodoretus falso nititur fundamen-
to, et in multis aUis non consequenter loqui-
tor. Piimum enim falsum est, Angehim non
esse ad imaginem Dei, nam revera est, et per-
fectiori modo, quamhomo, simpUciterloquen-
do. Heec est expressa sententia Dionysii, c, 7,
de Div, nom,, dicentis: Angelos ea scire, quce
in terra sunt, Scriptura testatur, non ea sensto
haurientes quce quiclem sunt sensibilia, sedpro-
pria ad Dei imaginem efficta? mentis virtute,
at(2^ienatura.l(S.emA.o(i\\\iGYegov\x\^, hom, "i^,
in Evang., quem sequuntur D. Thomas, dicta
qua?st, 93, art. 3, et scholastici omnes, qui
id, confirmant ex illo Ezech, 28 : Tu signacu-
him simiHiudinis, quod de principe malorum
Angelorum Patres inteUigunt. Unde Isidorus,
Ub. 1, de sum. Bono, cap. 10, inquit : Distat
conditio Angeli a conditione hQminis, homo enim
ad Dei similiiudinem conditus est: Archangehis
vero qiii lapsus est, signaculum Dei similitudi-
nis appellatus est. Et infra : Q,iianto enim sub-
tilior est ejus natura, tanto plenius extitit aci
similitudinem divince vei'itatis expressa. Quee
sunt fere verba Gregorii eadem repetit Beda,
Ub. Queest., lib. 90.
19. Acceclunt Patres alii. — Unde pro hac
sententia citaripossuntPatres omues,quiverba
iUa de Angelo dicta esse inteUiguut, ut Hiero-
nymus ibi, et Isaias 14 et M, et Augustinus,
Ub. 11, Gen. ad Ut., cap. 25 et 11, de Civit.,
cap. 15, et x\mbrosius, Ub. de Par., cap. 2, et
TertuUianus, Ub. 2, cont, Marc, cap. 10, ubi
sic exponit : Tu es resignaculum similituclinis ,
qui scilicet integritatem imaginis, et similitto-
dinis resignaveris. Qufe verba tacito nomiue
TertuUiani satis accommodate ad rem prsesen-
tem exponit Hieronymus, supra Ezechielem,
ut paulo post referam : et ibi etiam pouderat
subjuncta verba : Plenus sapientia et decore,
diceus : Ubi imago Dei est, ibi plenitudo sa-
pieniice, et perfecius decor. Non est ergo du-
bium, quin Angelus natura sua sit ad imagi-
nem Dei tanto perfectius quam liomo. quauto
gradum uaturee intellectualis perfectius parti-
cipat.Et ex coucessis ab ipso Thoma potest hoc
222 LIB. m. DE HOMINIS CREATIONE
convinci;, nam si homo dicitur acl imaginem
propter imperium^ lioc commune est Angelis^
qui (ut ipse fatetur) facultatem dominandi lia-
bent;, quod probat ex Paulo, qui Angelos vo-
cat^ dominationes, principatus et potestates^, et
rectores tenebrarum barum ad Col. 4, et ad
Eph. 3 et 6^ et ex Dan, 10. Ubi Michael voca-
tur princeps Hebrseornm et alius princeps Per-
sarum;, et aUus Gra^corum. Deinde si homo est
imago^ quia auctorem suum imitari potest fa-
bricando artificiaUa^ multo facihus, et excel-
lentius potest id Angelus prsestare. Denique
hsec potius sunt signa imaginis^ quam forma;,
quse in principio^ et radiee eorum posita est :
iha autem forma in Angelo est excellentior.
Simphciter ergo excedit Angehis in ratione
imaginis. Neque obstat , quod Theodoretus
objicit, quia in Scriptura solus homo dicitur
factus ad imaginem Dei. Tum quia in Scrip-
tura non indistincte narratur creatio Ange-
lorum , sicut hominis. Tum etiam , quia in
loco Ezechiehs satis significatur. Tuni denique
quia sufliceret argumentum^ quod a fortiori ab
homine sumitur^ nam ex eo etiam quod Luci-
fer vocatur signacuhmi Dei, optime coHigere
possumus, quemhbet Angehim in suo gradu
signacuhun Dei esse.
20. Addit alteram respo7isionem D. Thomas
cui ipse nimis insistendum non milt. — Addit
vero D. Thomas hominem secundum quid esse
simihorem Deo^, et duas proprietates exphcat.
Una est^ quod sicut Deus est in muudo totus
in toto^ et totus in quahbet parte^, ita anima
in corpore. Sed in hoc non videtur homo An-
gehim excedere^ sed potius e converso, nam^
Angehis etiam potest esse in ahquo corpore
totus in toto^ et totus in quahbet ])arte : et in
hoc hominem superat^, quod non totus homo^
sed tantum pars ejus^ quoe est anima^ est tota
in totOj et in quahbet parte^ Angehis vero
totus simphciter est in toto^ et totus in quali-
bet parte. Deinde est etiam perfectiori modo^
quia anima est informando^ Angehis vero prse-
sidendo^ aut operando tanquam extrinsecum
agens, in quo videtur Deo simihor quamvis
muhum ab iho distet. D. Thomas autem vide-
tur totum mundum considerasse quasi unum
corpus, cui Deus intime adest^ totus in toto, et
totus in quahbet parte ejus^ dando iUi esse
altiori quidem modo^ sed cum dependentia
essentiah corporis ab ipso, et sub hac ratione
dixit in homine^ et anima ejus esse majorem
quamdam simihtudinem cum Deo. Aha pro-
prietas est, quia in homine invenitur quffidam
Dei imitatio inquantum homo est de homiue.
AC STATU INNOCENTI.f:.
sicut Deus e.st deDeo. Sed optime additD. Tho-
mas hoc non pertinere ad ratiouem imaginis
per se, sed solum supposita priori ratione sub-
stantiahs imaginis^ ahoqui etiam in brutis ima-
go Dei inveniretur, Unde recte conchidit^ cum
hsecsint valde extrinseca adrationemimaginis,
et Angelus excedat in eo^, quod huic imagini
intrinsecum est^ sine dubio factum esse ad
imaginem excehentiori modo_, quam fuerit
homo.
21. Ostenditur primo contra emndem Theo-
doretum fmminam quoque esse ad imaginem
Dei. — Primum argumentiim. — Secundo non
admittimus, quod Theodoretus addit^ foimi-
nam non esse factam ad imaginem Dei. Quam-
vis eodem modo loquatur Chrysostomus^ ho-
miL 8, in Gen., et eumdem loquendi modum
referat Gratianus in cap. muher 33^ qua3.st. 5,
Ambrosius \, ad Corinth. ll^ ubi sic ait: Mu-
lier idcirco delet velare caput, quia non est
imago Dei, iit ostendatur suljecta. Item habet
in capite heec imago^, eadem causa, et quodli-
bet ex Augustiuo^ in hb, Qutest.^ ex utroque
Testamento mixtim quodhbet 106 , et idem
habetur in priori parte earumdem qusestionum
ex solo veteri Testamento, qusest. 21 et -45,
Verumtamen contrarium est simphciter ve-
rum^ quod docuit idem Augustinus 12^ de
Trinit., cap. 1, et Basihus^ hom. 10, Exaem.
et Gregorius Nissenus, in hb. de Opitic. homi-
nis_, et D, Thomas, dict, quaest, 93, art, 4, Et
probatur primo ex iho Gen. 1 : Faciamus ho-
minem ad imaginem, etc.j et infra : Creavit
Deus hominem ad imaginem suam : quia ibi per
hominem non significatur sohis vh', sed signi-
ficatur simphciter humana natura, quatenus
apta est in suis individuis creari sive sit vir,
sive foemina. Quod subjuncta verba manifeste
declarant : Ad imaginem Dei crearit illum,
masculum et fceminam creavit eos. Quse verba
recte ponderavit Augustinus dicens : Ad irna-
ginem Dei naturam ipsam humanam factam
dicit, quce sexum iitrumque complectitur , ncc ab
intelligenda imagine Dei separat fceminam.
Potestque confirmari ex iUis verbis, cap. 5 :
Hic est liher generationis Adam in die, qua
creavit Deus hominem, ad similitudinem Dei fe-
cit eicm: masculum- et foeminam creavit eos, etc.
Quibus evidenter exphcatur de utroque sexu,
quod prius in singulari, seu communiter de
homine dicitur. Simihter Sap. 2, dicitm- Deus,
fecisse hominem inexterminabilem et ad ima-
ginem : sicut ergo primum fuit commune mari,
et foeminee, ita et secundum, Simih modo in-
duci potest, quod dicitur Gen. 9 : Quicumque
CAP. VIII. AN PRIMUS HOMO FUERIT
effuderit Immanum sangidnem, fimcleUir san-
guis illius, ad imaginem qtoippeDel est factus
homo.^am lex illatam est latacontra eum^qiii
efFundit sanguinem foeminEe, quam viri ; crgo
etiam ratio legis uon solum virum, sed etiam
foeminam comprehendit. Sic etiam inducit
Augustinus illud ad Colos. 3 : Expoliantcs vos
veterem hominem cum actibus suis, et induentes
nomm eimi, qui renovatur in agnitionem secun-
dum imaginem ejus, qui creavit illuni. Nam
renovari in agnitionem Dei commune est foe-
minffi et viro : renovatio autem Tit secundum
imaginem : ergo etiam ratio imaginis commu-
nis est. Nam illa renovatio^ ut Augustinus ait^
fit in spiritu mentis ubi sexus nuUus est^ sicut
ad Ephes. A, dixit idem Paul, : Renovar/iini spi-
ritu mentis vestrcn, et ad Gal. 3, dixit : In
Christo non est Judccus : nec Grcecus : non est
servus, nec liler : non est masculus, nec fcemina :
ergo uterque servus renovatur in Christo^ et
uterque est ad imaginem Dei.
22. Secimdum argumentum. — Ad oljectio-
nem ex Theodoreto in fine n. 17. — Denique om-
nia illa, in quihus Tlieodoretus ponit rationem
imaginis^ in muhere inveniuntur. Quia etiam
fcemina est capax dominii, et principatus, et
artificiaha operari novit^ et (quod caput est)
habet facultatem rationalem , et intellectua-
lem, secundum quam prsecipue ratio imaginis
attenditur : ergo etiam ipsa est ad imaginem
Dei. Neque obstat, quod Theodoretus, objicit
es Paulo speciahter dicente de viro , quod sit
imago, et gloria Dei, nam per hoc non exchi-
dit a foemina esse ad imaginem , sed indicat;,
in hoc habere virum specialem excellentiam,
quia ipse fuit aliquo modo principium foeminae,
et est caput ejus, ac finis , in quo peculiari
modo Deo assimilatur. Ita fere D. Thomas,
dict. q. 93, a. 4, ad \, id colligens ex verbis
ejusdem Pauh : Non enim vir est ex muliere,
sed mulier ex viro , et vir non est creatus prop-
termulierem, secl mulier propter viru n. Et de-
clarat optime Augustiuus, 1. de Opere Monach.
c. 32. dicens, esse quidem in foemina imagi-
nem Dei, quamvis corpore, sive sexu non ita
iham significet, sicut vir. Et ad eumdem mo-
dum exponenda sunt, quse Gratian (ut initio
n. 2! , attingebatur) ex Augustino et Ambro-
sio refert. Praaterquam quod hbri, unde de-
sumpta sunt, incertaj sint auctoritatis.
23. Tertium ccrgumentum. — Tertio imme-
rito negat Theodoretus animam rationalem
esse ad imaginem Dei, eo quod invisibilis sit.
Nam licet verum sit, hominem integrum esse
ad imaginem Dei ratione animae^ et sccundum
SECUNDUM ANIMAM CREATUS, ETC. 223
aliquam proprietatem, vel conditionem inve-
niri in toto compositio scnsibili,quod est homo,
in qua pecuharem habet simihtudinem ad
Deum , quam non habet anima separata, ut
est dominari brutis animalibus, producere sibi
simile vel etiam ante facta componere, nihil-
ominus anima secundum se spectata ad imagi-
nem Dei creata est, et separata a corpore sub-
stantialem imaginem in se retinet, qiiia essen-
tiahter intenectualis est. Unde quee de Angehs
diximus, de anima separata idem probant :
quia etiam anima separata vere subsistit in
gradu intcUectuah; et hcet in illo sit incom-
pleta substantia, et simphciter minus perfecta
imago, nihilominus secundum quid in ahquo
excedit Angelos, et magis assimilatur Deo,
nimirum, quia potest suum esse communicare
corpori, et ihi substantiahter uniri, quod An-
gehis non potest. Deus autem altiori modo, et
sine imperfectione, vel per creationem, et con-
servationem, vel mirabiUus, per Incarnationem
id facere potuit.
24. Imago et similitndo an secundum natu-
ralia, an potius secundum supernaturalia in-
veniantur in anima. — Assertio tertia quoad
imaginem. — ProJjatur. — Superest vero ulte-
rius inquirendum quid sit in anima ipsa pro-
pria, et proxima ratio fuudans relationem
imaginis, nam in anima inveniuntur et natu-
ra, et gratia, unde qua^ri potest, au auima sit
ad imaginem Dei secundum natm^am, vel se-
cundum gratiam. Item in anima sola natura
spectata distingui possunt substantia, potentia,
et actus, de quibus idem interrogari potest.
Advertendum ergo est in Genesi non sohim
dici, hominem esse creatuni ad imaginem Dei,
sed etiam ad similitudinem, de quibus verbis
controversia est, an idem significent, vel di-
versa, et ideo in lioc puncto de illis sigillatim
dicendum est. Quod ergoattinetadimaginem,
omnium sententia est, inveniri in homine, seu
anima secundum naturam ejus. Ita docent
omnes Patres supra allegati, et ahi, quos sta-
tim referemus, et probatur sufficienter ex dic-
tis. Quia liomo est ad imaginem Dei, in quan-
tum in intellectuali gradu cum illo convenit,
sed hoc habet anima rationalis per naturam,
sicut et Angeh : ergo secundum esse naturale
animai conveuit homini ratio imaginis. Et
confirmatur hoc ex verbis Genesis : Faciamus
hominem ad imaginem, et similitudinem nos-
tram ut prcesit, etc, nam ex his coUigitur
inde couvenire homini esse adimaginem, unde
illi convenit posse prffiessa brutis animalibus,
sed hoc conveuit illi per naturam rationalem.
224
LfB. m. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI/E.
quatenus talis est, quamvis gratiam non ha-
beat : ergo et ratio imaginis. Unde Augusti-
nus^ serni, 27^ de verb. Apostoli, cap. 2. Ila-
demus (inquit) aliquid amplius, quam hestia^,
mentem, rationem, consiliwn, quod non hahent
hestia?, in eo facti swnus ad imaginem Dei. De-
nique uhi Scriftura narrat, quod facti sumus,
ihi stihjungit, ut nos pecorihus non solum ante-
ponat, sed etiam pra^ponat. Et infra interrogat,
unde habeat potestatem^ et respondet profter
imaginem Dei. Gonfirmari etiam potest ex loco
citato adColos. ^. Induitenommi hominem, qui
renovatur in agnitionem secundum imaginem
ejus, qui creavit illtm. Nam ex his verbis sic
possumus argumentari, homo renovatur per
fidem et gratiam^ ut docet Augustinus^ hb. 2^
de Peccat. merit.^ cap. 2^ sed quando sicreno-
vatur per fidem;, et gratiam_, non fit imagoDei,
sed perficitur secundum imaginem Dei : ergo
per naturam habet, quod sit ad imaginem. Quo
fere modo argnmentatur Augustinus 12^ de
Trinit.^ cap. 7. Denique argumentum supra
sumptum ex Genes. 9, hic etiam locum habet^
nam homicidium dicitur i])i morte dignum^
quia homo est ad imaginem Dei, sed homici-
dium praicise spectatum secundum ralionem
naturalem, ut est contra hominis naturam,
habet illam gravitatem^ et est dignum tali
poena : ergo etiam ratio imaginis in ipsa ho-
miuis natura fundata est.
25. Corollarium cx dictis. — Unde obiter
coUigitur; nullam natiu^am inferiorem himiana
esse ad imaginem Dei^ ut recte docet D. Tho-
mas^ in dicta c[ueestione^ art. 2^ quia iu nulla
inferiori naturainvenitur gradus intellectaahs^
quo niliil est propinquius Deo in creaturis^ ut
dixit Augustiuiis^ lib. 83 Qufestionum^ q. M,
et ideo sokun in natura^, qua3 ilkim gradum
attingit^ imago Dei invenitur. Sed dicunt ahqui
in toto mundo esse imaginem Dei, et multo
perfectiuS;, quam in homine solo^ quia in mun-
do continentur omnes gradus rerum, et pku^es
rationes, et modi reprtesentandi excellentiam
et magnitudinem Dei. Sed hoc improprie dici-
tur, et prceter modum loquendi Scripturse.
Quia hcet Scriptura describat creationem mun-
di corporei, nunquam significavit, DEUM creas-
se ilkun ad imaginem suam. Et ratio est, quia
mundus, ut sic, non est aliquid vere unum,
sed tantum secundum c[uemdam ordinem, seu
comparationem et accidentalem unionem, sub
qua ratione non potest chci ad imaginem Dei,
quia in iUo ordine, vel compositioue, non nisi
vakle metaphorice Deo assimilatur. Si autem
sit sermo de rebus, ex quibus mundus constat.
queedam sunt ad imaginem Dei, alioe vero mi-
nime. Unde non potest mundns aUa ratione
dici ad imaginem DEI, nisi quatenus korao,
vel angekis est ad Dei imaginem. Propter quod
impertinens est comparatio, qute inter mun-
dum et hominem in hoc fit, quia si mundus
sensibiks non inckidat kominem, non potest
dici ad imaginem Dei : si autem sub mundo
comprehendatur homo, tota ratio imaginis est
in homine : et ideo neque hoc modo potest in
mundoesse perfectior imago, quaminhomine,
utique in eo in quo proprietas imaginis consis-
tit. Quamvis secuudum akas considerationes,
vel comparationes queedam akse imitationes
Dei inveniantur in mundo, seu akis partibus
ejus, quaj in homine non reperiuutur, quse
magis ad vestigia Dei quam ad imaginem per-
tinent.
26. Quarta assertio etiam ad imaginem atti-
nens. — Declaratur ratione. — Addendum vero
est, cum in natura rationaks animse, vel an-
geli tria inveniantur, substantia, potentise et
actus, in omnibus ilks rationem imaginis con-
siderari, ac fundari posse, Yel certe ex omnibus
ikis kanc imaginem compleri et consummari.
Ita sumitur ex variis modis, quibus sancti ra-
tionemkujus imaginis in komine declarant, et
simul ratione potest facile ostendi. Nam impri-
mis anima ratione su^e snbstantia?, in intellec-
tuali gradu essentiakter constituitur , et €x
ejusdem substantise essentiak perfectione ka-
bet, quod sit intekigentice capax : sed heec est
fundamentalis ratio hujus imaginis, ut dixi-
mus: ergo. Et confirmatur ex proprietatibus
maxime propriis taks substantise : est enim
incorporea, indivisibiks, immortalis, seu seter-
na, ubicumque est, tota iu toto existit, et in
singuks partibus est capax participationis di-
vinitatis et virtutum, et actuum comitantium
illam. Et ita Augustinus, kb. de Qnantit. ani-
ma3, cap. 2, per immortaktatem animse ima-
ginem expkcat. In libro autem de Ecclesiasti-
cis dogmatibus ilk attributo, capite ukimo di-
citur anima ad imaginem uon solum, quia
incorporeaest, sedetiam quiaceterna. Gregorius
autem Nyssenus, in kbro de Hominis opificio,
cap. 46, a medio, in editione Basikensi, anni
71, ad imaginem dicit esse, quia particeps est
summi boni, quod Deus est: et idem repetitur
in orat. catechet., c. 3, ex editione Parisiensi,
an. 73.
27. Vrogreditur dicta declaratio. — At vero
sola anima sine potentiis non refert sufficieuter
divinam naturam, quatenus intekectuaks est,
nam Deus ita est iutenectualis per uaturam
CAP. VIII. AN PRIMUS HOMO FUERIT
siiam, ut per eamdem nostro modo intelligendi
liabeat vim et facultatem proximam intelli-
gendi et amandi^, et libere operandi : at vero
anima non habet hsec omnia per suam sub-
stantiam sine potentiis : ergo potentise animaj
ad complementum hujus imaginis pertinent,
Atque ita Augustinus^ 12, de Civitate, c. 23^
et tract. 8, in i, Epist. Joann. ponit rationem
imaginis in mente rationah. Idem serm. 27, de
verb. Apost., et in serm. 63, de verb. Dom.,
ponit illam in intellectu, memoria et vohmtate,
Quod etiam habet Bernardus, in hb. Meditat.,
cap. 4. Et quia liberum arbitrium est facultas
voluntatis et rationis, ideo in Hbertate intel-
lectuahs naturas rationem imaginis ponit Am-
brosius, hb. 6, Exaem., c. 8, et Damascenus,
hb. 2, de Fide, cap. 12, et Nyssenus, hb. de
Homin, opific, cap, A, et Bernardus, hb, de
Grat. et hber. Arbit. Unde uherius, quia homo
per rationem et hbertatem est capax domiuii,
et facultatem habet ad regendum et guber-
nandum : ideo in hac facuUate constituunt sa^pe
Patres rationem imaginis consentanese ad verba
iha Dei, Faciamus hominem ad imaginem et si-
milituclinem nostram, et 'prcesit. Ita Basihus,
Ambrosius et Chrysostomus, ac Theodoretus
locis citatis, et Damascenus, dicto cap. 12, et
Augustinus^hb.deCatechizan. rudib.,cap. 18,
et hb. 3, Genes. ad litter., cap. 20, et iudicat
Hieronymus, Epist. 146 ad Damascenum, de
Fiho prodigo, parum ab initio.
28. Completur prcedictce assertionis cleclara-
tio. — Denique quia Deus per substantiam suam
non tantum est essentiahter intehectivus, nec
solum ad intelhgendum potens, sed etiam est
actu intehigens et amans: ideo etiam homo
non tantum in substantia sua et potentiis, sed
etiam in actibus earum imaginem Dei portat.
Imo tunc Dei imago in homine perfecta et com-
pleta intehigitur, quando suis actibus ornata
est. Sic dixit Theodoretus, d. quaest. 20, tunc
vere hominem esse ad imaginem Dei, quando
opera Dei facit, juxta iUud Pauh 1, ad Corinth.
15 : Sicut portavinms imaginem terreni, ita
portemus imaginem ccelestis. Nam imaginem
(inquit) terrenam portat, qui secundum carnem
mvit, et perflcit opera carnis : imaginem vero
ccelestis, qui spiritu opera carnis mortificat.
Et Augustinus (si ejus est) hb. 65 Quaestionum,
in 18. Mens (inquit) quanclo cogitat ea, qucB
sunt ceterna, tunc vere iniago Dei clicencla est.
Et infra : Quanto se magis extenderit in id, quod
ceternum est , tanto magis inde formatur ad
imaginem Dei. Et clarius Thaulerus, serm. 2,
de Trinit. Hc^c (inquit) divina imago veraciter
III.
SECUNDUM ANIMAM CREATUS, ETC. 225
proprie ac nude in anima, cui naturaliter in-
clita est, invenitur. Et inferius, queereus ubi-
nam sit ista imago, dicit: Omniitm sententia
est proprie in viribus supremis, lioc est memo-
ria, intellectu et voluntate consistere : ipse vero
subjungit: Sanctus TJiomas propius ad rem
ipsam accessit, clicens , quod imagitiis hujios
perfectio in ejus actualitate, et virium exercitio
sita sit. Quod ipse postea de actibus perfectse
contemplationis exponit. Ac denique Augusti-
nus, hb. 12, de Trinit., cap. 6 et sequentibus,
et hb. 14, cap. 3 et sequentibus, per actus in-
tehectus, et voluntatis perfectionem hujus ima-
ginis declarat, ut paulo post iu uUimo puncto
videbimus. Dico ergo per aetus perfici hanc
imaginem, quia illam ornant et simihorem
reddunt. Substantiahter autem in ihis non
consistit, neque iu rigore uecessarii sunt, ut
homo esse dicatur ad imaginem Dei : tum quia
Deus dicitur creasse homiuem ad imaginem
suam, ideoque ante opera in ipsa anima, ut est
terminus creationis, et ex vi ilhus imago Dei
impressa est, et simihter in homine, ex vi in-
formationis aniniffi ante omnem operationem
invenitur : tum etiam, quia imago Dei in ho-
mine est permanens : operatio autem ex se
transiens est. His ergo modis in ipsa hominis
natura imago Dei magis vel minus perfecta
invenitur.
29. Anidem valeat esse ad imaginem et simi-
litudinem. — Prima sententia. — Superest viden-
dum, an etiam per gratiam sit imago Dei in
homine, simulque exphcanda est aha particula,
ad similituclinem , prout supra proposuimus.
Duai itaque sunt expositiones ihorum verbo-
rum, ad imaginem et similitudinem. Una est,
ut non significent res diversas, sed eamdem
magis declarent, ita ut particula, ad similitu-
dinem, solum denotet illam imaginem Dei esse
valde perfectam. Nam, ut recte dixit D. Tho-
mas, dicta qusest. 93, art. ult., licet similitudo
sit de ratione imaginis, nihilomiuus, quia si-
militudo ipsa potest esse magis et minus; ideo
ad denotandum perfectionem imaginis dici so-
let habere similitudinem, ac proinde quamvis
ill83 duse voces conjungantur, idem magis per-
fectum significant. Et potest heec expositio op-
time sustineri et confirmari ex illo Genes. 5,
ubi solum dicitur, Creavit Deus hominem ad
similitudinem suam, sicut aliis locis solum di-
citur homo ad imaginem factus, ut Genes. 9 e
Eccles. 17. Quibus iudicatur idemper singulas
voces, quod per utramque simul significari:
imo Sapient. 2, dicitur Deus creasse hominem
ad imaginem similitudinis suas, ubi juxta phi-a-
15
226
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AG STATU INNOCENTLE.
sim usitatam in Scriptura genitivns ille fequi-
valet adjectiA^o^ ac si diceretur ad imaginem
similem sibi, Ac denicpie Genes. 5, Adam dici-
tur genuisse filium ad imaginem et similitudi-
nem suam, quse verba non videntur posse in
alio sensu declarari: ergo in eodem^ similia de
homine dicta accipi possunt. Et huic sententise
favet Augustinus^ in Imperfect. Genes. ad Ht-
ter.<, cap. ult.^ ad fm.^ ubi refert quosdam dis-
tinxisse inter imaginem et simihtudinem, di-
centes quocl Hcet prius dixerit Deus^ Faciamus
hommem ad imaginem et similiUidinem nos-
tram, nihilomiuus statim solum dici, Et crea-
mt Deus hominem ad imaginem suam, quia
tunc tantummodo ad imaginem factus est: si-
mihtudo autem ilH postea reservabatur in re-
surrectione mortuorum. Hanc vero opinionem
refutat Augustinus primo ratione, his verbis :
QjUasi posset esse imago aliqua, in qua simili-
tudo non sit. 8i enim similis omniiio non est,
'profecto nec imago est. Secundo auctoritate Ja-
cobi 3, chcentis: Iri ipsa (uticpie hngua) iene-
dicimus Deum,et inij)sa maledicimus liomines,
qui ad similitudinem Dei facti sunt, et simiha
fere habet idem Augustinus, q. k, in Deuter.
30. Secunda sententia. — Nihilominusestaha
sententia, quai iha duo verba imaginis et si-
militudinis distinguit^ et prius ad naturam,
posterius ad gratiam refert, ac si dictum esset :
Faciamus hominem ad nostram imaginem se-
cundum suam naturam^ et nobis similem in
gratia, Ita fere Ambrosius^ hb. de Dignit, con-
dit, human, cap, 2 et 3, et hb, 6^ Exaemer,,
cap, 7 et 8, Origenes, hb. 3, Periarch., cap. 6^
Chrysostomus^ homiL 9, in Genes.^ Basihus,
hom. 10, et Gregorius Nyssenus^ homiL de
Creat. homin., et Theodoretus, qusest. 20^ in
Genes. et ibid. Eucherius^ hb. \, et significat
Hieronymus^ in id Ezech. 28: Tu signaculum
similitudinis, dicens, Notandum, quod imago
tunc facta sit tantum, similitudo in Baptismo
compleattcr . Idem indicat Irenseus^ libro 5, con-
tra hairesias, capite quintO;, dicens. Propter ef-
fusionem spiritus spirituahS;, et perfectus homo
factus est;, et hic est^ qui secundum imaginem
et simihtudinem factus est Dei. Et hoc decla-
rans, subdit; jSi defuerit animce spiritus ani-
malis est, vere imaginem habens in plasmate,
similitudinem vero non assumens per spiritum.
31. Assertio quinta seu auctoris judiciim de
iitraque sententia. — Fundamentum hujus sen-
tentise esse potest^ cjuia non est credendum^
illa verba esse addita distincta;, sine aliquo
mysterio, et pecuhari utriusque vocis signifi-
catione. Unde etiam Damascenus, hb. 2, c. 12,
dixit imaginem vim intehigendi;, et arbitrii
libertatem significare : simihtudinem vero vir-
tutis, quoad ejns fieri potest, perfectionem. Et
confirmari etiam pote.st, cjuia cum homo jus-
tificatur, dicitur renovari secwndum imaginem
ejus, qui creazit ilhm, ad Golos. 3. In quo si-
gnificatur, hominem esse ad imaginem, etiamsi
non sit renovatus per gratiam, per quam re-
novatur ad similitudinem, ut videtur exponere
Augustinus, lib. cont. Achmant., cap. 5 Prop-
ter quaj sententia hsec est etiam valde proba-
bihs. Existimo tamen priorem esse maxime
htteralem, et primarium sensum continere:
hanc vero posteriorem esse magis spiritualem,
vel ad summum ad secundarium sensum per-
tinere, vel certe esse quasi explicationem prio-
ris, nam Deus ita fecit hominem ad imaginem
suam, ut similitudinem, quam habebat iuna-
tam, voluerit per sua dona perficere. Et in eo-
dem sensu dicunt Patres aUegati, non solum
in principio factum esse hominem ad imagi-
nem Dei, sed etiam quo magis in sauctitate
crescit, eo magis ad similitudinem Dei fieri, et
tunc esse iham imaginem consummandam,
quando similes ei erimus, et videMmus eim, si-
cuti est.
32. Corollarium ex dictis, hominem peccando
non amisisse naturalem imaginem. — De Va-
lentia in libro de peccato originali, cap. 5. — Ex
quibus colhgere licet, quid sentiendum sit de
seutentia dicentium, hominem amisisse ima-
ginem Dei, peccando, quae fait sententia Ori-
genis, ut refert Hieronymus, iu Epist. 60, ad
Joau. Episc. HierosoL, ubi iham uthsereticam
damnat. Idemcjue habet Epiphanius, in Epist.
ad eumdem, et hseres. 70. Quem errorem ita
novi heeretici excitarunt et exphcarunt, ut de
ipsa naturah imagine id affirmaverint, ita esse
abohtam, ut amiserit homo arbitrii hbertatem
et potestatem utendi ratione saltem in rebus
honestis. Imo JMattliias lUyricus, ut refert Valen-
tius, dixit, hominem peccando trausformatum
fuisse in vivam et substantialem imaginem
diaboli, et amisisse imaginem Dei. Sed in hoc
sensu non solum est haeretica hsec sententia,
sed etiam insana, quia essentia anim£e et po-
tentise connatm^ales illi non amittuntur pec-
cando, nec mutari possunt in seipsis, sed solum
in habitibus, aut actibus suis, vel in modo fa-
cilius, vel difficilius operandi, quateuus ex
corporis dispositione pendent. Et contra iUum
specialem errorem, quod homo peccando non
amiserit arbitrii libertatem, in tractatu de
Gratia ostendimus, Prolegom. -4, cap. 7.
33. Amisisse tatnen similitudinem per gra-
CAP. VIII. AN PRIMUS HOMO FUEF.IT SECUNDUM ANIMAM CREATUS, ETG.
227
tiam. — la hoc ergo sensu certum sit^ liominem
peccando non amisisse, nec amittere illam
imaginem naturalem Dei^ quam ex vi creatio-
nis accepit. Quia vero hsec imago ita perficitur
per gratiam, ut novam, et singularem Dei si-
militudinem recipiat, ideo dicunt interdum
Patres amisisse hominem peccando imaginem
Dei. Et ita exposuit seipsum Augustinus, lib. 2,
retract., cap. 24, exponens quod dixeratUb. 6,
Genes. ad litter., cap. 24-, 27 et 28, scihcet
Adam peccando amisisse imaginem Dei. Non
sic accipiendum est (inquit) tanquam in eo nulla
remanserit, secl quod tam deformis, ut reforma-
tione opus haieret. Et quamvis hoc magis si-
gnificasset Hb. 83 Qusestionum, qusest. 67, di-
cens, amisisse hominem signacuhim imaginis,
nihilominus illam expositionem addit, et Scrip-
turis confirmavit, Hb. 1, retract., cap. 26. Et
sic etiam dixerunt Cyprianus, in serm. de Bono
patient., et Bernardus 1, de Annuntiat.,homi-
nem peccando, retenta imagine simiUtudinem
Dei perdidisse, gratiam enim per similitudinem
intehigunt, juxta secunclam expositionem su-
pra datam. Et hoc etiam significavit Augusti-
nus 2, de Genes. contra Manich., cap. 28. Et
clarius 12, de Trinit., cap. 11, ubi de primis
parentibus dicit, qtiod mcdati stola prima, pel-
liceas tunicas mortalitate meruerunt. Et subdit :
Honor enim Jiominis verus, est imago et simili-
tudo Dei, quce non custodititr, nisi ah ijjso a quo
imprimitur. Idem sumitur ex eodem in con-
cione 2, in Psalm. 70, circa illa verba: Deus
quis similis tibi?et Psalm. 72, circa illa verba,
Imaginem illorum ad nihilum redigens dicens,
peccatores imaginem Dei ad nihihim reducere.
Et Psalm. 75, non longe a principio: Factus
es, 0 homo, ad imaginem Dei, per vitam vero
perversam exterminasti in te imaginem condi-
toris tui. Statim vero addit, Factus dissimilis,
etc. Neque amplius videtur intendisse Origenes,
ut colligi potest ex lib. 3, Periarch., cap. 6.
34. Sicl) qua ratione Deus sit exemplar ima-
ginis in homine. — Assertio sexta in ordine. —
Ultimo dicendum superest de termino ad quem
formaliter refertur hsec imago tanquam ad
suum prototypon. Quamvis enim ex dictis con-
stet, Deum esse primum exemplar hujus ima-
ginis, ac subinde esse termiuum relationis
ejus, nihilominus quia in Deo multa attributa,
et proprietates a nobis considerantur et distin-
guuntur, ideo breviter explicandum est, an
Deus sub aliqua ratione particulari, vel sub
omnibus simul sit hujus relationis terminus.
Circa c[uod brevitcr advertendum est, Deum
posse considerari vel ut est unus, vel ut est
aliqua determinata persona ex tribus quse in
ipso sunt. Primo ergo certum est, hominem
esse factum ad imaginem Dei, ut unus est, ac
subinde Deum, ut unum, esse terminum rela-
tionis hujus imaginis. HocsupponitD. Thomar,
dicta queest. 93, art. 5, et omnes theologi, in
2, d. 16, et probatur ex dictis, quia homo est
ad imaginem Dei quatenus cum illo convenit
in gradu intellectuali, quem ab ipso participat.
Sed Deus quatenus est unus in essentia, est in
supremo gradu intellectualis naturee: ergo ut
sic est terminus hujus imaginis. Item heec ra-
tio imaginis consideratur in multis attributis
ad unitatem Dei pertinentibus, ut in immorta-
litate, in immaterialitate, in iudivisibilitate,
ssternitate et similibus. Unde constat Deum non
terminare hanc relationem secundum aliquod
speciale attributum, sed secundum absolutam
Dei essentiam, quatenus includit omnia attri-
buta, quse a natura intellectuali participari
possunt secundum formalem convenieutiam
cum Deo, quamvis analogam. Et fortasse hac
ratione dixit Gregorius Nyssenus supra relatus
in num. 26, in fme, cum homo dicitur factus
ad similitudinem Dei, nihil aliud significari,
nisi factum esse participem omnium bonorum
Dei nam quia hsec iunumerata sunt (ait) et si-
gillatim vix enumerari poterant, ideo ilio unico
generali verbo sunt comprehensa. Nam quia
divinitas est plenitudo bonitatis, et imago juxta
talem formam similitndinem possidet quam-
dam, ideo etiam boni plenitudinem participa-
vit.
35. Assertio septima. — Deinde dicendum
est, hominem factum etiam esse acl imaginem
Trinitatis, ac proinde etiam Deum trinum esse
terminumhujusimaginis. ItadocetD. Thomas,
in d. art. 5, et reliqui scholastici cum Magis-
tro, in 1, distin. 3, estque sententia Augustini,
Ambrosii et aliorum Patrum exponentium
verba illa. Faciamus hominem ad imaginem,
et similitudinem nostram. Exponunt enim, Tri-
nitatem esse, quss loquitur, ut supra vidimus,
unde cum dicit nostram, indicare ad imagi-
nem ipsius Trinitatis hominem esse factum.
Deinde solet hoc explicari duobus modis, prior
est, quia tres potentia^, scilicet intellectus, me-
moria, et voluntas in una anima existentes,
tres personas in una essentia aliquo modo re-
prgesentant. Ita Magister, indicta distin. 3, et
sumitur ex Ambrosio, Iibr. de Dignit. human.
nat., cap. 2, et ex Augustino, lib. 10 de Trinit.,
cap. 1 . Altermodus, quem magis probatD. Tho-
mas, dicta quffist. 93, art. 7, ad 3, est, ut hsea
imago consideretur in anima ut actu intelli-
228
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI.E.
gente^ et amante. Nam quia Trinitas perso-
narum in Deo per processiones intellectus, et
voluntatis cousurgit^ ideo per quamdam par-
ticipationem illarum proeessionum completur
in anima imago Trinitatis , quatenus intelli-
gendo producit verbum^ et diligendo^, amorem.
Quem modum late prosequitur Augustinus,
de Trinitate^ cap. 5, et lib. i^, cap. 1, se-
quentibus^ et lib. etiam. 15, et attigit Hila-
i^ius ^, de Trinit. et latius in principio tract.
de Trinit. explicatur. Potest autem inquiri;, an
hffic imago sit tantum in cognitionC;, et amore
DEI^ vel etiam aliarum rerum^ et an in acti-
bus perfectis tantum^ vel etiam in imperfectis.
Nam Augustinus^ in lioc varie loquitur^ ut vi-
dere licet in D. Tlioma, art. 7 et 8. Breviter
tamen dicendum est, in omni cognitione, et
amore inveniri aliquo modo lianc imaginem^
cum majori vero proprietate in amore et co-
gnitione Dei^, et tanto perfectiorcm;, quanto
prsedicti actus perfectiores fuerint.
36. Assertio octava. — Ultimo addendum est,
hanc imaginem non referri ad aliquam parti-
cularem divinam personam secundum pro-
prietatem peculiarem ejus. Hoc advertimus
propter quosdam, qui dixerunt, hominem fac-
tum esse ad imaginem filii, et alios, qui addi-
derunt, factum esse ad similitudinem Spiritns
sancti. Quorum primum jam supra refiitatum
est, et improbatur ab Augustino, lib. 1, de
Trinit., cap. nlt., et in Imperfect. Genes., cap.
etiam ult. in fme, quia non dixit Pater : Fa-
ciamus hominem ad imaginem, et similitudi-
nem tuam, sed dictum est, ad imaginem, et si-
militudinem nostram. Quo argumento refelli-
tur, etiam secundum, quia particula nostram
tam in similitudinem, quam in imaginem ca-
dit; et prseterea quia abusive, et sine funda-
mento dicitur nomine similitudinis Spiritum
sanctum ibi significari.
CAPUT IX.
AN PRIMI IIOMINES CUM PERFEGTA SCIENTIA UE-
RUM NATURALIUM CREATI FUERINT.
4. Partis negantis argumentum. — Prseter
substantiam, et potentias, quas homo in prima
productione a suo auctore accepit, inveniuntur
aliee perfectiones ad ordinem naturse pertinen-
tes, quia naturam perficiunt, et aliquo natu-
rali modo acquiri possunt, ut sunt habitus, et
actus, de quibus dicendum est, quomodo pri-
mis hominibus concreati fuerint, et prajsertim
de habitibus, nam actus non sunt facti a solo
auctore naturffi, sed ab ipso homine jam pro-
ducto. Hee autem perfectiones partim ad cogni-
tionem pertinent, partim advoIuntatem.Deco-
gnitione igitur, quse prior est, seu scientia est
dubium, an homini in sua creatione data fue-
rit. Est autem ratio dubitaudi, quia naturale
est homini acquirere cognitionem, et scientiam
per sensus, et habitus per actus : sed Deus ita
condidit res omnes , ut proprios motus illis
agere sinat : ergo etiam hominem ita creavit,
ut conferendo ei totam perfectionem, quam in
actu primo natura, jjer se primo, vel secundo
postulat, reliquas perfectiones, ipse sibi acqui-
reret : hujusmodi autem sunt scientia, et co-
gnitio : ergo hsec non sunt homini concreata,
vel a Deo indita, sed post concreationem sunt
ab homine acquisita. Et confirmatur, quia
seepe dictum est, in prima rerum creatione,
non esse miracula, vel preeternaturalia opera
sine evidente necessitate , et auctoritate asse-
renda : sed habere scientiam infusam non est
naturale homini, sed miracuIosum,veI supra na-
tura^ ordinem : ergo non est, cur credamus hoc
modo esse datam scientiam primis hominibus.
2. Assertioprimaet certaaffirmansdescientia
naturali Adamo indita. — Nihilominus certum
est, habuisse Adam statim ac fuit a Deo creatus
naturalem scientiam a DEO sibi inditam. Heec
est doctrina S. Thomse, \, part., qugest. 9-4
art. 3, et est communis scholasticorum cum
Magistro, in 2, distinct. 23. Et probatm" primo
ex Scriptura, nam Genes. 2, dicitur, paulo
post creationem Adse adducta esse omnia ani-
malia coram ipso, ut eis nomiua imponeret, et
additur: Omne quodvocamtAdanianimceziven-
tis ipsum est nomen ejus. Ex quo loco omnes
scholastici colligunt , habuisse tunc Adam
scientiam singulorum animalium , ut conve-
nienter ad naturam uniuscujusque eis nomina
imponeret. Ita enim exponit dicta verba Euse-
bius^ lib. 11 de Preeparat. Evang., cap. 4,nam
quod dicitui' : Ipsum est nomen ejus, exponit^
hoc est, in ipsa natm-a, seu convenienter ad
naturam rei impositum est. Hoc autem fieri
non poterat, nisi et cum perfecta scientia ipso-
rum animantium, et cum magna peritia alicu-
jus linguee, et proprietatis omnium verborum
ejus. Unde recte Ghyrsostomus, homil. 14, in
Genes. inquit : Quod magna sapientia prcedi-
tus fuerit, disce ex liis, qiue nunc fiunt. Et ad-
duxit illa, etc, fecit hoc Deus deononstraturus
nohis magnam illius sapientiam. Et infra : ]S'e
igitur s^Mto prcetereas, sed cogita quanta fue-
rit sapientia volatilihus, etc, et omnibus con-
grua, et convenientia suce naturce imponit no-
mina. Et iterum infra : qui potest congruis
CAP. IX. AN PHIMI HOMINES CUM
nominibiis jimenta appellare, et volatilia cosli,
et alias iestias qiwmodo non omnis sapientia ,
et industria pollet ?
3. Secimdo veritatem lianc videtur expresse
docere Sapiens EccL 17, dicens : Creavit Deiis
de terra hominem. Et infra : Creavit ex ipso
adjutoriim simile sihi. Et infra : et discipUna
intellectus replevit illos, creavit illis scientiam
spiritiis, sensu im.plevit cor illortcm , et mala,
et hona ostendit eis , posuit ocuhmi suum super
. corda illorum ostendere illis onagnaUa operum
suorum, ut nomen sanctificationis collaudent, et
gloriari in mirahlUhus iUius , ut magnaUa
enarrent openmi ejus. Quae verba licet genera-
lia videantur, et supernaturalem cognitionem
maxime indicent, tamen sine dubio naturalem
etiam scientiam comprehendunt : tum quia
valde universalia sunt : tum etiam, quia ad
perfectam disciplinam intellectus pertinent,
quam perfectionem totam complectitur illud
verbum, replevit illos : tum etiam, quia multa
ex operibus Dei per hanc scientiam cognoscun-
tur, unde etiam deseruit, ut in ejus laudem
referantur. Denique ibidem ait Sapiens : Dedit
ilti potestatem eorum, quce sunt super terram :
posuit timorem ilUus super omnem carnem, et
dominatus est hestiarum , et volatiUum. Ad
usum autem hujus potestatis , et dominii ne-
cessaria erat hujusmodi scientia, ut discernere
posset mansueta animalia a feris, statim ac il-
la videret, et absque alio experimento, et sic
de cseteris, Quod recte indicavit Ghrysostomus,
loco citato, ponderando nominum expositio-
nem scientiae, potestatis, ac dominii signum
fuisse, et ad utrumque sine confusione pr^-
standum, magnam sapientiam, imo et indus-
triam (ut ait) necessariam fuisse, quod non
potest de industria acquisita inteUigi, cum
nulla experientia prsecessisset. Addi etiam po-
test ilhidEccles. 7 : Deus fecit liominemrectum,
nam scientia etiam ad quandam rectitudinem
pertinet, quia scientia veritatis, rectitudo quse-
dam intehectus est : intellectus autem princi-
paHs potentia hominis est, et ideo recte po-
test hsec rectitudo intellectuahs (ut sic dicam)
sub absoluta rectitudine comprehendi , quam-
vis fortasse Sapiens de morali, vel supernatu-
rah prsecipue loquatur, ut postea videbimus.
4. Prohatur tandem ratione sumpta tum ex
parte Dei, cujus perfecta sunt opera. — Ultimo
confirmatur ratione hsec veritas, quia homi-
nem creari cum perfecta scientia fuit imprimis
convenientissimum ex parte Dei, cujus opera
perfecta sunt : nam hac ratione omnes alias
res universi tam corporales, quam spirituales
PERFECTA SCIENTIA RERUM, ETC. 229
in statu perfecto creavit : ergo et hominem ex
corpore, et spiritu compositum, nam et ipsum
hominem secundimi corpus perfectum creavit:
ergo muho magis secundum animam. Nec sa-
tisfaciet quis si respondeat , fecisse quidem
Deum animam perfectam secundum eas per-
fectiones, quas a solo auctore naturse habere
poterat, vel per se primo, vel per naturalem,
ac necessariam dimanationem cum essentia :
non vero quoad ahas perfectiones, quas homo
suis actibus potest acquirere. Hoc, inquam ,
non satifacit , tum quia vix potuisset homo
scieutiam acquirere , nisi prius daretur a
Deo, ut statim declarabo ; tum etiam , cjuia
corporibus etiam eas perfectiones contuht
Deus in principio, cjuas possunt simiha cor-
pora discursu temporis suis actibus compa-
rare, ut patet in statura corporis humani ,
et in arboribus cum suis fructibus produc-
tis : ergo muho magis debuit creare intel-
lectum hominis bene dispositum, et proxime
aptum ad fructus mentis producendos. Quod
his verbis docuit Moses Barcepha , hbro de
Paradiso , secunda parte , capite septimo :
Comparavit Deus Adce mentis sensum , ut
procrearet , atque expullulare faceret omnis
generis po-ohas cogltationes, meditationihusque
tam de rehus, quce videndi sensu percipi pos-
sunt, quam iis , qnce etcm sensum effngiunt.
Unde ibidem dixerat, inductum fuisse Adamum
in spiritualem, ac fehcem vitam, et mirifica
affectuum vohiptate per meditationes , cogi-
tationes que nuniperturbationi, aut anxietati
obnoxias, in morem angelorum, et spiritua-
lium copiarum , recipientemque radios divi-
narum notionum non ahter atque angeli ca-
piunt. Quse verba majorem quidem perfectio-
nem intellectus indicant , quam per naturales
scientias humanas haberi possit , tamen illam
etiam sine dubio inchichmt : quomodo autem
in ahis intelhgenda sint, vel hmitanda, postea
videbimus.
4. Tum ex parte Adami, cui necessaria erat
scientia quadruplici ex capite. — Ad argumen-
tum partis negantis mmi. 1. — Deinde erat
heec perfectio non sohim primo homini, ut
particularis persoua erat, sed etiam toti gene-
ri humano, et Adamo, ut parenti ejus, valde
necessaria. Primo ad integritatem, et fehcita-
tem ilhus status, in quo homo ante peccatum
constituebatur, quem in discursu sequentium
capitum exphcabimus. Secundo, quia si homo
ignorans crearetur, utipse scientiam sibi ac-
quireret , necessarium esset longo tempore in
magna ignoratione versari , quia humana
230
LIB. III. DE HOMimS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^.
seientia loiigo tempore , et magno labore ac-
quiritur, adeo ut ad unam scientiam perfecte
acquirendam vix longum vitse tempus suffi-
ciat, nedum, ad omnes ; proesertim cum esset
sola inventione, et sine disciplina addiscenda,
et acquirenda, quod longe difficilius est. Ter-
tio , quia impossibile est homini solis naturce
sua3 viribus scientiam veritatum etiam natu-
ralium puram , et sine admixtione multorum
errorum inquirendo , invenire. Propter quod
ad providentiam auctoris naturse pertinuit ho-
minem creare ita perfectum, ut sine errore
posset naturales veritates intelligere. Denique
non sohim erat futurus Adam Pater csetero-
rum hominum , sed etiam Doctor non sohim
in rebus fidei, sed etiam in rerum naturahum
cognitione ; nam etiam iha hominibus neces-
saria est in omni statu, tam innocentia? ad vitse
tranquilhtatem, et jucunditatem, etuthabe-
ret appetitum sciendi satiatum,et ad quamdam
honestse occupationis, seu exercitationis par-
tem : quam naturae lapsee, ad vitae utihtatem,
et conservationem : ergo sicut Adam creatus
est perfectus ad generandos homines, ita e-
tiam ad ihos instruendos et docendos. Atque
ita responsum est ad rationem dubitandi in
principio positam, et magis ex sequentibus
ehicidabitur.
6. Assertio secunda quod scientia rerum na-
turaliim fuerit in Adam ejusdem sjjeciei cum
nostra. — Inquirendum enim superest, quahs,
et quanta fuerit hsec Adami scientia, vel in
specie, vel in individuo. In quo imprimis
quoad speciem dicendum est, scientiam rerum
naturalium Adee inditam in essentia fuisse
ejusdem speciei cum scientia, quse discursu, et
inventione humana acquiri potest, quse aho
modo dici a theologis solet per accidens, et
non per se infusa. Et ita est assertio commu-
niter ab eisdem theologis recepta, docet divus
Thomas, 1 part., queest. 9i, art. 2, ad i, ubi
bene iham exphcat Cajetanus. Ratio autem est,
quia iha scientia data est Adte ad perficien-
dum intellectum ejus intra naturalem ordi-
nem, et secundum capacitatem, et appetitum
naturalem sciendi : ergo debuit esse scientia
naturahs in sua substantia, ac proinde tahs,
quahs naturahter potest acquiri, quamvis ex
dono Dei fuerit infusa. Et hoc etiam confirmat
ratio dubitandi in principio posita. Recte
enim ostendit non esse sine fundamelito asse-
rendum datam fuisse Adse scientiam superio-
ris ordinis, et quasi angehcam, quia ihud luis-
set speciale miracuhmi uUra naturse debitum,
imo et Eupra naturalem capacitatem, quod
sine fundamento fmgendum non est. At vero
naturahs scientia est proportionata naturce,
et in illo statu erat satis necessaria, et quam-
vis modus ille habendi scientiam per infiisio-
nem absolute supernaturalis est, nihilominus
pro illo statu erat quodammodo naturalis, quia
tunc non poterat illa perfectio aliter obtineri.
Eo vel maxime, quod creabat Deus hominem
ad fmem supernaturalem, et ideo decrevit iUi
conferre statum quemdam excellentiorem ,
quam pura hominis natura postulat, ideoque
quodammodo connaturale fuit illi statui, ut
natura humana immediate a suo auctore na-
turalem scientiam acciperet.
7. Prinium corollarimi ex proxime tradita
assertione ostenditur. — Secundum coroUarium
bipartitum. — Tertiumcorollarium. — Ex quo
colligitur primo, talem fuisse illam scientiam,
ut in usu ejus habuerit Adam dependentiam a
phantasmatibus. Probatur, quia hic modus
cognoscendi speculando phantasmata, natura-
lis est animae conjunctse : ergo eamdem de-
pendentiam a phantasmatibus habuit primus
Iiomoin suo naturalimodo intelligendi, quam
nos habemus : ergo eamdem etiam habuit in
usu illius scientiee, quse ejusdem ordinis erat
cum illa, quse in nobis est, et a phantasia^ in
suo usu pendet. Unde ulterius infertur, .spe-
cies intelligibiles datas Adre cum illa scientia,
quamvis non fuerint per sensus acceptse., nec
phantasmatatibus abstractae : nihilominus ta-
les fnisse, quales solent per sensus, et phantas-
mata acquiri. Probatur prior pars, quod tales
specics non fuerint de facto acquisitaj, sed in-
ditse, quia qui dat formam, dat consequentia
ad formam, et multo magis dat antecedentia,
quae ad convenientem statum, et usum talis
formae necessaria sunt. Sed habitus scientiae
siue speciebus intelligibilibus nou posset iu
actum prodire, nisi post acquisitas species, at-
que ita usus talis habitus imperfectus valde
fuisset, quod est et illi fmi contrarium, prop-
ter quem infundebatur, et a perfecto modo
operandi Dei alienum : ergo sine ulla dubita-
tione cum habitu scientife, infusee sunt Adse
species illarum rerum, qualis erat talis scien-
tia. Altera vero pars de qualitate, seu modo
talium specierum probatur ex priori assertione,
quia species esse debent proportionatae habi-
tui : sed habitus seientioe erat infusus tantum
per accidens : ergo et species fuerunt tantum
per accidens infusEe, ac proinde in substantia
naturales, et ejusdem rationis cum illis, quge
a phantasmatibus abstrahi possent. Denique
illoe species dabantur ad usum uaturalem ani-
CAP. IX. AN PRIMI HOMINES CUM
mse conjunctse , sed hic usus est intelligere
cum d'^pendentia a pliantasmatibus : ergo spe-
cies ad hunc intelligendi modum proportio-
natae fuerunt. Unde tandem conchiditar^
etiam fuisse infusa Adse in interno sensu^ seu
phantasia^ vel cogitativa, omnia phantasmata
ad usum ilhus scientise^ et specierum intelhgi-
bihum. necessaria : quod eisdem rationibus
cum proportione apphcatis facile ostendi po-
test. An vero praeter hanc scieutiam natura-
lem fuerit aha supernaturahs cognitio , vel
scientia Adce infusa, postea dicemus.
8.Z>e objecto ejusdem scientue. Acprimo loco
de relms materialibus. — Tertiaassertio contra
Cajetammi et commmiis. — Circa perfectionem
autem individualem ihius scientias nonnuha
exphcanda sunt. Primum est circa objectum,
quas res per illam scientiam Adam cognoverit.
Sunt autem res naturahter ab homine cogno-
scibiles triphcis ordinis, scihcet res materia-
les, res summe immateriales, ut est Deus, et
res medise, ut spirituales creaturije, et de singuhs
dicendum est. De primis enim fuit singularis
opinio Cajetani, Genes. ■ 2, circa illa verba :
Adduxit Deus animalia ad Adam,, ut videret,
quid vocaret ea. Ex quibus cohigit Adae fuisse
communicatam scientiam rerum omnium cor-
porahum, exceptis coehs, terra, et; maribus,
quorum notitia (inquit) liomini ferfecte com-
municata non fuit.^ Sed contrarium docent
communiter doctores, nam D. Thomas, i jj.,
queest. 94, artic. 3, absohite dicit : Adam lia-
luisse omnium scientiam, in quibus liomo natus
est instrui. Et licec sunt omnia illa, quce vir-
tualiter existunt in primis principiis per se
notis, qucecimque scilicet naturaliter Jiomines
cognoscerepossunt. Unde infert, in solut. ad 3,
non potuisse Adam proficere in scientia quoad
numerum scitorum, et idem docet Bonaven-
tura, in 2, distin. 23, art. 2, qua^st. l,etHugo
deSancto Victore, hb. 1, deSacram., part. 6,
cap. 12 et in 13, dicit : Rerum omnium visi-
Mlium, quce cum liomine, et propter liominem
factoe erant, perfectam cognitionem hominem
accepisse, mdli dulium esse debet, quontum vi-
delicet, sive ad eruditionem animce, sive ad
corporalis ustcs necessitudinem pertinere vide-
latur.
9. Verla G-enesis quitjus Cajetani nitehatur
pro assertione retorquentur. — Qui omnes id
cohigunt ex verbis Moysis, et quibusCajetanus
suse opinionis occasionem sumpsit. Possumus-
que ad hominem contra ihum argumentari.
Nam ex eo, quod Adam imposuit nomina ter-
restribus animahbus, et volatilibus, ipse col-
PERFECTA SCIENTIA RERUM, ETC. 231
hgit, etiam piscium, et vegetabihum scientiam
communicatam esse Adamo, vel quia est ejus-
dem rationis, vel quia in majori clauditur mi-
nus. Unde, a fortiori, videtur ideni conchiden-
dum de omnibus mixtis inanimatis, ut sunt
mineraha, et simiha : nam hasc etiam minus
perfecta sunt, quam vegetabiiia. Ergo eadem
ratione idem est de elementis conchidendum,
tum quia etiam sunt minus perfecta, tum.
etiam, quia scientia de mixtis sine scientia
simphcium perfecte haberi non potest. Ergo
immerito Cajetanus excipit terram et mare,
quae. cteteris elementis ignobihora sunt. De co3-
hs etiam nuha ratio apparet, cur excipiantur,
nam etiam ihi sunt minus perfecti, quam ani-
maha, et maxime quam ipsemet homo : ergo,
si Adam accepit perfectam scientiam anima-
hum, et ipsius humanee naturse, cur non etiam
coelorum : Prseterea est optima ratio, quia
coeh sunt causse universales mixtorum, et si-
mihum effectuum inferiorum : ergo ad per-
fectam harum rerum scientiam, scientia cce-
lorum necessaria fuit. Argumentor prseterea,
quia hcet inferiorum rerum cognitio ad usum,
et conservationem corporahs vitee magis for-
tasse necessaria sit : ad contemplationem, et
laudem creatoris cGslorum scientia, et consi-
deratio magis provocare solet. Adse autem
magis est data scientia propter Dei cognitio-
nem, et laudem, quam propter corporis con-
servationem, vel gubernationem, quamvis ad
hanc etiam coelorum, et astrorum scientiam
non parum conducat. Unde confirmatur haec
ratio ex verbis Sapientis supra ponderatis :
ostendere illis magnalia opcrum suorum, ut
nomen sanctificationis collaudent, et gloriam
in miraMlibics illius, ut magnalia enarrent
operuni ejus. Iha enim, quae in ordine natu-
rah dici possunt, maxime magnaha Dei, sunt
profecto iha, quse in coehs Deus operatus est,
et iha maxime ad laudem Dei hominem exci-
tant : ergo iha potissimum comprehendunt
verba Sapientis.
10. Rationes iandemp)ro prima assertione ad
Jianc accommodatur . — Prseterea, rationes om-
nes, quibus principalem conclusionem proba- v
vimus, quae ostendunt scientiam inditam Adse
debuisse esse perfectam ex parte rerum natu-
rahter ab homine cognoscibihum , tum ex
parte Dei infundentis iham scientiam, nam
opera ejus perfecta sunt, tum ex parte appe-
titus, et capacitatisnaturahshominisrecipien-
tis, nam exparte hominisestajquahs, vel certe
major ad mehora, et coelestia : tum denique
ex parte fiuis tam actionis, quam contempla-
232
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
tionis^ nam ad utramque ccelorum cognitio
inservire potest. Neque aliqua ratio excipiendi
coeloSj vel aliquid simile^ verisimilis afferri
potest. Nam quod Cajetanus ponderat, Ada-
mum imposuisse nomina brutis animalibuS;,
non vero astris^ quia lioc soli Deo reservatur,
juxta illud Psalm. 146. Qui numerat multitu-
clinem stellarum, et omniljus eis nomina vocat,
debilissimum argumentum est, tum quia non
omnibus rebus, quarum scientiam Adam ha-
buit^ nomina imposuit;, ut ipse etiam Cajeta-
nus fatetur : tum etiam^ quia falsum est per-
fectam notitiam ccelorum^ et stellarum solius
Dei esse propriam : nam exparte objectietiam
Angeli illam habent, et maxime connaturalem.
Et Salomoni etiam Deus illam commuiiicavit,
nam inter aUa^ qua3 ipse numerat Sapientise 1,
quorum scientiam veram a Deo accepit, ponit
vicissituclinum. perm.utationes, et commmtationes
temporum, cinni cursus, et stellarum disposi-
tiones. Unde novum argumentum sumi potest,
nam si Salomon hanc scientiam recepit;, mul-
to certe magis Adam^ quia vel majorem;, vel
certe non inferiorem scientiam accepit.
41. Notatio Umitcms et exflicans tertiam,
assertionem. — Advertendum est auteni;, hoc
totum intelligendum esse de perfecta scientia
humana. Nam^ ut diximus, scientia illa Adte
non fnit per se, sed per accidens infusa, et
ideo scientia, quam habuit de coeHs (sicut et
de aliis rebus) non transcendit in specie, et
substantia illam scientiam, quam per sensus,
et per effectus, potest humana natura de stel-
lis, seu coeliscomparare. Et ex hac parte potuit
illa scientia Adse nou esse quidditativa cogni-
tio coelorum^ nec comprehensiva omnium vir-
tutum stellarum, et respective etiam potuit
eadem scientia Adte esse minus perfecta de
coeUs, quam de aliis rebus propinquioribus
sensibus^ quia homo perfectius cognoscere po-
test, quse sensibus magis propinqua, et pro-
portionata sunt^ quam ea, qu» a sensibus lon-
ge distant. In eo tamen gradu, in quo scientia
de coeUs ab hominibus acquiri potest, Adamus
iUam perfectam habuit, et quidquid vel unus,
vel phires homines longo tempore, et magna
industria^ ac muUipUci observatione de coeUs,
aut elementis, aut mixtis consequi possunt, id
totum per hanc scientiam Adamo inditumest.
Et e contrario quod humana diUgentia, ct vir-
tute sciri nonpotest inquirendo, sub iUa etiam
scientia comprehensum non est.
12. Primum corollarium scientiam illam non
se extenclere ad futura liiera. — Ad effectus fii-
turos a casu quousque se extenderit. — Et hinc
fit primo, ut per iUam scientiam non cogno-
verit Adam omnia futura contingentia, iUa
prsecipue quae ex Ubero arbitrio pendent, quia
nuUum est medium, quo possit homo natura-
Uter haec certo cognoscere . De his vero futuris
contingentibuSj quse ex soUs causis naturaU-
bus sese impedientibus^ sine interventu Uberi
arbitrii proveniunt^ quia in tota coUectioue
causarum necessitatem habent, dubitari po-
test, an potuerit Adam per hanc scientiam iUa
cognoscere, sicut de AngeUs in superioribus
afUrmavimus. Et sine dubio ex parte objecti
non est repugnantia : an vero excedat capaci-
tatem Immanam, et ideo excedat totam latitu-
dinem scientiae humanse, etiam per accidens
infusse^ mihi incertum est. Verisimile autem
videtur, aUqua liujusmodi futura, quando non
pendent ex concursu muUarum causarum, po-
tuisse subhanc scientiam cadere, quia non ex-
cedit capacitatem humanam, posse simul col-
lectionem iUarum causarum, et totam vim
agendi^ et resistendi earum considerare, et ex
eis cognoscere, quid ex eis intaU eventu pro-
veniet, quamvis respectu unius, vel alterius
causee contingens sit. Secus vero esse potest,
si tot causce concurrant, vel concurrere va-
leant, ut omnes iUas simul comprehendere^ et
animadvertere, supra humanum ingenium na-
turaliter sit. Et ideo dicendum videtur, sim-
pUciter non potuisse Adanjum h£ec omnia con-
tingentia per lianc scientiam cognoscere, Ucet
fortasse aUqua faciUora potuerit. Praiterquam,
quod in his omnibus semper potest Uberum
arbitrium vel Dei, vel hominum intervenire,
cursimique naturaUum causarum aUquo mo-
do impedire, et ex parte nunquam poterit ta-
Us cognitio esse omnino certa. Nam Ucet for-
tasse aliquando actio Uberi arbitrii iuterven-
tura non sit, hoc ipsum non poterat homo per
hanc scientiam certo cognoscere.
13. Secundum corollarium quousque se ex-
tenderit adfrceterita. — Secundo colUgitur ex
dicto principio, non potuisse Adam per hanc
scientiam cognoscere prseterita, ut prffiterita
sunt, nisi quatenus ex prsesentibus indicantur,
ut verbi gratia videndo coelum per hanc scien-
tiam optime potuit Adam cognoscere, coelum
fuisse creatum, quando autem, vel quanto
tempore, antequam ipse fieret, coelum esset
creatum, cognoscere non potuit, quia iUud
prius manifestabatur sufiicienter in effectu
prsesenti, non tamen hoc posterius. Et ratio
est, quia prfeteritum non potest naturaliter co-
guosci in seipso per humanam scientiam^ cum
neque per angeUcam cognoscatur, et ideo tan-
CAP. IX. AN PRIMI HOMINES CUM
tum cognoscitur^ vel per efFectum prsesentem^
ut dictum est^ vel per memoriam, quas for-
maliter loquendo non potest esse infusa, ut de
Angelis^ lib. 2^ cap. 12;, dixi, sed debet esse
relicta, ex pra^cedenti cognitione. Et ita talis
cognitio prceteriti reducitur ad aliquid manens
in praesenti ex cognitione prseterita^ quamvis
differat^ quia illud, quod in pra3senti manet,
non est medium cognitum, sed species intelli-
gibilis, per quam rei prius visse recordamur.
Possunt etiam prseterita per relationem/ seu
testimonium cognosci, sed illa cognitio non
pertinet ad scientiam^ de qua tractamus^, sed
ad fidem divinam^, et liumanam.
1-4. Tertum corollariwn qitousque se exten-
' derit acl prcesentia materialia in communi. —
Quoiisque ad eorum singularia. — Tertio colli-
gitur ex dictis, quid de cognitione rerum pra3-
sentium etiam materialium dicendum sit. Pos-
sumus enim loqui vel de speciebus, seu es-
sentiis rerum materialium;, vel de individuis
existentibus. Priori modo jam dictum est^ co-
gnovisse Adam per banc scientiam omnes res
de facto creatas, nam humana scientia ultra
illas non extenditur, nimirum ad ea, quse
Deus creare potest, creata vero non sunt :
quia hsec naturahLer scibiha non sunt, nec
homo de ilhs species comparare potest : ad
creata vero^ liumana scientia, quantum est ex
se, extendi potest ahquo modo. Posteriori au-
tem modo non est necesse, ut per hanc scien-
tiam Adam cognoverit res omnes singulareS;,
ac materiales actu existentes. Ita docent D.
Thomas et omnes in hac materia. Et imprimis
si verum est, intehectum hominis non habere
in Iiac vita proprias species individuorum^
consequenter dicendum erit, nec Adamum ha-
buisse species illorum, et licet habere potuerit
phantasmata, tamen verisimile non est, ha-
buisse illa omnium individuorum jam creato-
rum, nedum omnium postea futurorum. So-
lum ergo credendum est^ in singuhs rerum
naturis habuisse species, vel phantasmata ali-
cujus individui, vel aliquorum, quia inde per-
fici solet;, et distinctior esse speciei cognitio.
Tamen ubi individuorum multitudo magna
erat, non fuit necessarium individuorum om-
nium habere proprias species, quia hoc neque
ad perfectionem intellectus per se pertinet,
neqne etiam ad cognoscendam perfecte speci-
ficam essentiam, multum refert, et ideo eorum
tantum cogiiitionem accepit, quas ad usum^ et
ad instructionem aliorum sufficerent. Pieliqua
vero vel per propriam experientiam cognovit,
vel si nunquam sensibus occurrerunt sine im-
PERFECTA SCIENTIA RERUM, ETC. 233
perfectione privativa (ut vocant) ignorari sem-
per potuerunt.
15. Quartwn corollaritm quod non se exten-
derit ad internas cogitationes. — Quarto colli-
gitur ex dictis non cognovisse Adamum per
hanc scientiam aliorum hominum internas
cogitationes etiam existentes. Hoc etiam cer-
tum est apud omnes, quia hse cogitationes
non cadunt sub humanam scientiam, ut est
in Scriptura notum. Etratione patet, quia nul-
lum est medium quo possit homo naturaliter
in hujusmodi actuum cognitionem pervenire.
Item, quia etiam Angeli non habuerunt scien-
tiam harum cognitionum per species sibi a
principio infusas : ergo multo minus homo
illam habuit. Imo in hoc inferior invenitur,
quod Angelus licet non videat actus intellec-
tus, et voluntatis, videt saltem actus phanta-
sia3, et appetitus sensitivi : Iiomo vero neque
hoc potest penetrare, et ideo neque Adamus
per suam scientiam illos actus cognoscere va-
lebat. Hoc autem totum intelligendum est de
scientia evidente , intuitiva , seu experimen-
tali talium actuum, nam cognitio aliqua ab-
stractiva per signa^, conjecturas, vel effectus
haberi potest, non solum ab Angelo, sed etiam
ab Iiomine de his actibus. Et ad hujusmodi
cognitionem utilis esse poterat Adse scientia
inf asa, nam licet sola non sufficeret, quia ne-
cessarium erat experiri signa, vel effectus ta-
Uum actuum, nihilominus ad connexionem
inter talia externa signa, et tales actus inter-
nos universalis scientia infusa multum deser-
virepoterat. Et hsec sufficiuntde objecto illius
scientise, quantum ad res materiales attinet;,
sub quibus hominem cum suis actibus com-
prehendimus.
16. Secundo loco mdendum an dicta scientia
com.plectatur in suo ohjecto rem summe imma-
terialem. — Assertio quarta id affirmans. —
Secundo loco dicendum est de Deo, qui est su-
premum intelligibile objectum. Et imprimis
dicimus scientiam Adoe. infusam Deum sabob-
jecto suo comprehendisse, imo propter illius
cognitionem prsecipue datam esse. Probatur;,
quia DEUS potest ab homine naturaliter co-
gnosci, et est prsecipuum objectum, et fmis to-
tius humanse scieutias, sed scientia Adae fuit
perfectissima intra capacitatem scientiai hu-
mansc : ergo. Item cum Deus sit universalis
causa omniimi rerum, nullius rei creatse po-
test esse perfecta cognitio, si ignoretur Deus.
Vel e contrario cum res creatte perfecte cogni-
t£e ducant in cognitionem Dei, cujus sunt ves-
tigia, non potest esse scientia perfecta de crea-
234
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU irfNOCENTI^.
turis qiiin aliqno modo snli objecto sno Denm
comprehendat : ergo de scientia Adte, cnm
fnerit valde perfecta, idem necessario dicen-
dnm est. Gonsequenter tamen addendum est,
Denm non fnisse comprehensnm suh hac scien-
tia, nisi qnatenus ex creaturis visihihbns co-
gnosci potest. Prohatnr, quia scientiahumana,
qnte per himen naturale intellectns comparari
potest, non aUter attingit DEUM ; sed scientia
infnsaAdse fnit ejnsdem speciei cum acquisita :
ergo non aliter attingehat Denm. Preeterea
dictum est, Adam non cognovisse per hanc
scientiam^ nisi per conversionem ad phantas-
mata : ergo, cum Adam de Deo cogitabat per
hanc scientiam, etiam convertebatnr ad phan-
tasmata : ergo non cognoscebat ilhim^ nisi
qnatenus potest aUqno modo ex rebns seusi-
biUbns cognosci, qnia de his tantnm rebns
dantnr in nobis phantasmata. Unde a fortiori
conchiditnr non habuisseAdam inhac scientia
speciem inteUigibilem, qnte Denm ipsum di-
recte reprasentaret;, quia taUs species Ucet
esset possibiUs, non esset per accidenS;, sed per
se infusa : diximns antem totam hanc scien-
tiam Adse fuisse tantum per accidens infusam.
Item neque Angelornm, neque ipsins mate-
riaUs snbstantiaj proprias species accepit . quia
per sensns non abstrahuntnr : ergo mnUo mi-
nns hahuit speciem Dei. Contrarium tamen
solet trihni Scoto, in 2, distin. 3, qua?st. 9, sed
ibi tantum de AngeUs loqnitur. Et Ucet obiter
dicat hominem in statu innocentifB habere po-
tuisse notitiam Dei aUqiio modo distinctam,
tamen statim addit^, AngeUim potnisse habere
perfectiorem. Sed qnidquid ipse senserit snpra
ostendimus^ iUam sententiam esse falsam, et
impossibilem etiam in AngeUs : ergo muUo
magis in homine.
47. D. Thomas olijicitur. — Objiciet fortasse
aUquis doctrinam D. Thomte, d. qnsest. 93^
artic. \, ubi postquam dixit, Adamnm in statu
innocentise non vidisse Denm per essentiam^
snbdit, cognovisse Denm aUiori cognitione^
quam nos cognoscaraus, ac subinde habnisse
cognitionem mediam inter cognitionem nos-
tram et beatorum.Undevidetnrsentire^scien-
tiam hanc, quam Adam de Deo habuit, fnisse
aUerius rationis, qnam scientia uostra, et ab
omni iUa, qnas de Deo potest ah homine ratio-
naUter acqniri. Et statim differentiam assi-
gnare videtnr, quia homo tantum per effectus
sensibiles, Adam vero per inteUigibiles Deum
contemplabatur, c[nia cnm esset creatus rectns^
non impediedalicr (ait D. Thomas) per res ex-
teriores a clara, et firma contemploMone intel-
ligiMliim effectuum, quos ex rrradiatione pri-
mm ijeritatis percipiehat. Considerandum ta-
men est aUnd esse loqui absolute de cognitione
Adse : aUud vero de cognitione particulari per
hanc scientiam per accidens infnsam, vel etiam
per cognitionem simpUciter naturalem. D.
Tliomas ergo in illo articulo abstracte loqui-
tur de cognitione sive natnraU, sive gratnita,
nt in fine corporis aperte declarat. Deinde
comparatio inter scientiam Adse, et nostram
de Deo fieri potest, vel in perfectione essentiaU,
vel tantum in accidentaU.
18. Respondetur jam ad ohjectionem ex D.
Thoma. — Dico ergo coguitionem, quam Adam
habnit de Deo scientiam infnsam per accidens,
non fuisse essentiaUter perfectiorem , quam
sit nostra cognitio naturaUs Dei in prsesenti
statu. Hoc probant rationes factse. Probabile
antem est excessisse in perfectionibns acci-
dentaUbns, et praisertim in actnaU considera-
tione, quia primus homo in sua creatione non
habebat iUa impedimenta, quse ad contem-
plaudum plane Deum nos habemus. Differen-
tia autem iUa de cognitione per effectus sen-
sibiles, vel inteUigibiles fortasse magis habet
locnm in cognitioue supernaturaU, de qua pos-
tea dicemns, nnnc enim tantnm de naturaU
tractamus. Et in hac non video, per quos ef-
fectus inteUigibiles potnerit Adam, magis
quam nos Deum cognoscere, quia vel iUi sunt
AngeU, et iUos fere tam imperfecte cognosce-
hat Adam, sicnt nos^ ui statim dicam. Yel sunt
anima ipsa cum actibns ejus, quos ipsi in no-
bis experimur, et ex iis etiam nos possumus
cognoscere Deum, et praeterea qncecumqne
sint ista inteUigibiUa, non possumus ad iUa
pervenire, nisi per sensibiUaj uec illa conci-
pere, nisi cum connexione ad phantasmata,
quam imperfectionem etlam in primo statu
Adam habuit. Igitur sohim potuit excedere nos
in hac cognitione quoad accidentalem perfec-
tionem, quia et propter animi tranquiUitatem
magis poterat attendere ad h£ec inteUigibiUa
uaturaUacoutemplanda,cum ordine ad Deum:
et propter Uabitum^ et species infnsas valde
perfectas etiam ipsos actus, per quos cogno-
scitur Deus, perfectius cognoscehat, qute tota
differentia respectn cognitionis Dei accidenta-
Us est.
10. Secimdo loco mdendmn an dicta scien-
tia complectatur in suo oljccto Angelos. -
Partis negantis argumentum. — Assrrtio quin-
ta affirmans prolatur. — Tertio loco posui-
mus Angelos in latitudiue hujus objecti,
quod videri potest dubium, quia Ucet An-
CAP. IX. AN PRIMI HOMINES CUM
geli in natiira propinqiiiores homini sint,
quam Deus, in cognitione magis ab illo dis-
tant, quia tam ipse liomo, quam aliae res uni-
versi non ita ab Angelis sicut a Deo pendent.
Niliilominus tamen verisimile est etiam Ange-
los fuisse comprehensos sub hac scientia Ada3.
Probatur primo, quia philosoplii Gcntiles sine
revelatione, aliquam notitiam Angelorum ha-
buerunt per scientiam acquisitam, et inven-
tionem : ergo comprehenduntur Angeli ahquo
modo sub adsequato objeeto humanse scientisBe
acquisitse : sed quidquid naturahter cognosci
potest ab homine, perfectius fuit cognitum ab
Adamo per scientiam infusam : ergo illa
etiam extensa fuit ad Angelos. Dices, philoso-
phos non habuisse notitiam Angelorum per
solam inventionem ex effectibus, sed per tra-
ditionem ahquam humanam. Velsi exeffecti-
bus aliquid intellexerunt, ihi non fuerunt ef-
fectus mere naturales, sed hberi, et extraor-
dinarii a bonis, vel frequentius a mahs Angehs
facti, quorum cognitio nec in Adam fuit, nec
ad naturalem hominis cognitionem per se per-
tinet. Respondetur, Aristotelem ex motibus
coelorum cognovisse intelligentias motrices
eorum, et inde etiara in aliquam cognitionem
phudum substantiarum separatarum supra
coehim habitantium pervenisse, ut ex 8. Phy-
sicor., et ex 12, Metaphysicse, et ex 1, de Coelo
cohigitur, et notavit Eugubius, Hbr. A, de
peren. Pliilos., cap. 2, unde quodde traditione
dicitur, magis incertum est : quod si ahqua
fuit, videtur quidem emanasse ex prsedictis
sensibihus efFectibus, qui virtute dsemonum,
vel ahorum spirituum fiunt, et per quamdani
experientiam, idiique , et semper iunotuisse
honiinibus videntur. Sed hic etiam modus co-
gnitionis fuit possibilis per scientiam infusam
primorum hominum. Unde existimo quando
serpens tentavit Evam, per hanc scientiam in-
tehigere potuisse eum, qui loquebatur non
fuisse verum animal irrationale, sed fuisse
aliquem spiritum separatum, qui illo corpore
sub illa figura ad secum loquendum uteba-
tur.
20. Quomodo dicta scientia attingelat Ange-
los. — Ut autem lioc magis declaretur, addimus,
Angelos non ita fuisse sub hac scientia Adaj
comprehensos, ut directe et per proprias spe-
cies illos potuerit Adam cognoscere, quia hu-
jusmodi species non sunt connaturales homini,
quia non possunt per sensus acquiri. Unde hcet
fortasse anima separata talium specierum ca-
pax sit, et directe ac proprio conceptu Angelos
cognoscere possit, nihilominus tahs cognitio.
PERFECTA SCIENTIA RERUM, ETC. 235
vel species Angeh primo homini communicata
non est, quia, ut diximus, cognoscebat cum
dependentia a phantasmatibus, quam anima
separata non liabet. Sohim ergo per eflfectus,,
et per species rerum materialium, et maxime
per cognitionem animse suse, potuit Adam se-
cundum hanc scientiam Angelos cognoscere.
Ulterius vero animadverti potest, duo posse de
Angehs naturahter cognosci, scilicet, vel esse
possibiles, vel esse factos. Primum istorum po-
terat pcr lianc scientiam cognosci cum eviden-
tia quadam et certitudine naturah, quamvis
confuso quodam et imperfecto modo, quantum
ad modum concipicndi Angelorum essentiam
et naturam possibilem. Declaratur prior pars,
quia quod Angelus sit possibilis non pendet ex
hbcra vohmtate Dei, sed est necessarium ex vi
omnipotentiaa ejus cum non repugnantia ex
parte tahs objecti: sed Adam cx effectibus Dei
cognoscebat evidenter omnipotentiam ejus, ut
ex dictis patet, et poterat etiam cognoscere non
repugnantiam ex parte spirituahum substan-
tiarum, nam hanc sufficienter ostendit ipsa
anima rationalis, ut supra in principio liujus
operis deductum est. Imo videtiu^ illa non re-
pugnantia per se nota ex terminis, supposita
cognitione Dei, qui est suprema substantia spi-
ritualis completa, quia non est, unde repugnet,
dari aliquam participationem ejus, qua3 in eo-
dem gradu completa substantia sit. Secundum
autem, scilicct has substantias esse, pendet ex
voluntate Dei libera, et ideo naturaliter minus
notum est hominibus, et fnit etiam primo ho-
mini. Nihilominus tamen magna probabilitatc,
ct vehementi conjcctura id assequi potuit mul-
to perfectius, quam philosophi naturales id
cognoverunt. Utraquc tamen cognitio erat per
conceptus universales, quia Angeli utroqiie
modo ex vi effectuum solum concipiuntur sub
ratione substantiee spiritualis, intellectualis et
creatse, ac completffi, et indcpendentis a cor-
pore in sua cognitione, sicut etiam in essc, et
in eo gradu cognoscitur esse, vel posset esse
multitudinem et varictatem, quse omnia con-
fusa et universalia sunt. Neque ex vi hujus
scientiee habuit Adam principia, per se, quee in
cognitionem magis propriam , aut distinctam
Angelorum perveniret.
21 . Cujus perfectionis esentialis fuerint ac-
tus prcedictce scientice. — Cujus item perfectionis
accidentalis. — Atque ex his, quse de natura et
objecto hujus scientise diximus, facile intelligi
polest, quales et cujus perfectionis actushujus
scientioe fuerint : jam cnim dictum est, ipsam
scientiam fuisse ejusdem speciei cum acquisita
236 LIB. III. DE HOMINIS CREAT
liumana: inde ergo optime sequitnr^ actus in-
telligendi, quos Adam per lianc scientiam lia-
bere potuit;, ejusdem speciei fuisse cum actibus^
quos nos exercemus. Quia actus proportionati
sunt habitibus et speciebus^ a quibus proce-
dunt : et similiter actus procedentes ab habiti-
bus ejusdem speciei sunt cum actibus preece-
dentibus, qui habitus efficiunt, vel efficere
possunt. Nihilominus tamen in modo^ seu per-
fectione accidentah usus ilhus scientiae^ et ac-
tus ejus multis rationibus cseterorum hominum
actus excedere potuerunt. Primo propter excel-
lentiam ingenii^ quamin Adamo fuisse diximus.
Secundo propter optimum corporis tempera-
mentum et magnam perfectionem internorum
et externorum sensuum^ qua3 ad munus intelH-
gendi multum juvat. Tertio, quia verisimile
est^ species^ et pliantasmata a Deo infusa fuisse
perfectissima et subtilissima intra uaturalem
ordinem, et habitum ipsius scientiee fuis.se
valde intensum. Denique habuit Adam in illo
statu^ ut infra dicemus, quamdam naturae in-
tegritatem per subordinationem appetitus in-
ferioris ad superiorem, qua3 omnem animee
pertm-bationem et invohmtariam distractio-
nem auferebat : quae animi compositio ad per-
fectam intelligentiam et considerationem mul-
tum juvat. Igitur ex his principiis et circum-
stantiis facile intelhgitur, actus hujus scientiae
fuisse longe majoris perfectionis , quam in
ceeteris hominibus esse soleant.
22. AnillaAdami scientia fuerit dtsmrsiva.
— Be disciirsu per successionem responsio ex
Ariminensi. — Dubitari vero potest, utrum in
cognitione per hanc scientiam Adam fuerit
usus discursu^ et illo indiguerit. Est autem
duplex discursuSj unus tantum successivus^
ahus causahs, seu illativus^ ut in hb. 2, de An-
gehs^ cap. 33;, exphcuimus^ et de utroque in-
terrogari potest. Nam de primo invenio Gre-
gorium, in 2, d. 11, qujBst. i, art. 1, circa pri-
mam conclusionem dicentemhominemin statu
innocentise et naturahs integritatis simul po-
tuisse uti omnibus speciebus quas in mente
habebat, atque ita potuisse simul actu intehi-
gere omnia, quEe habitu sciebat. Ex quo recte
sequitur non indiguisse discursu successivo, per
quem non omnia simul sed successive cogno-
scuntur. Fundamentum Gregorii est, quia nunc
tarditas et successio cognitionis nostrse prove-
nit ex corpore corruptibih, quod aggravat
animam : sed in Adam non erat lioc impedi-
mentum, nam ex peccato ortum est, ut sentit
Augustinus 4, Genes., ad htter., cap. 32 et 15,
de Trinitate, cap. 24, ergo potuit Adam absque
ONE, AC STATU INNOCENTI^.
impedimento corporis omnia simul contem-
plari, quse sciebat.
23. Improhatur respcnsio. — Heec vero sen-
tentia parum vel nihil probabihtatis habet, ut
recte notavit Capreohi.5, in 2, d. 3, quaest. 2,
art. 3, ad 2, cont. 9 concL et ad 4, Gregorii,
cont. eamdem. Idemque habet Major in cadem
dict. qusest. 5, § Proriter ista, qui tamen addit,
potuisse Adam ante peccatum habere plures
notitias simul, quam post peccatum quod est
verisimile, propter circumstantias ilhus status
supra ponderatas. Quod autem non potuerit
simul habere omnes actus, ad quos habebat
species, satis evidens est; quia neque Augeh
hoc possunt, ut supra ostendimus. Unde con-
stat hanc impotentiam in nobis non provenire
ex corporis corruptibilitate et defatigatione,
sed ex intrinseea limitatione intellectus hu-
mani, qui phuubus intentus miuor est in sin-
guhs. Cujus etiam signum est, quia in initio
cogitationis, prius quam sensus defatigentur :
experimur eamdem difficultatem in attentione
ad res varias simul, et per diversos actus, seu
per modum plurium. Et ita possunt accommo-
dari csetera, quee in simih puncto de Angelis
diximus in proprio tract., lib. 2, cap. 37.
24. Ad Augustimm allatimi in fine n. 22. —
Ncque contra hoc obstant, qu£e ex Augustino
Gregorius adducit, nam in priori loco Genesis
non tractat de scientia Adse, sed de nostra, nec
de usu scientiffi infusa?, sed de illa scientia re-
rum, quam per sensus acquirimus, de qua
manifestum est tardius et difficihus, et magna
temporis mora fieri propter corpus coruptibile,
quod aggravat animam. Unde non fit in statu
innocentiaj nullamfuisse necessariam temporis
moram ad cogitandum de rebus omnibus, et
muho magis ad consequendam illarum scien-
tiam, si denuo fihis Adce per proprios actus
acquirenda esset. Sed lioc labore sic acquirendi
scientiam non indiguit Adam, et in hoc sensu
videtur loqui Augustinus in aho loco de Tri-
nitate cum dicit : Qluod homines non lahorarent
in intelligendo (utique inquirendo) natuiam
mentis Jmmanre, et inx ad certum aliquid per-
venirent, nisi poenalihus tenehris involuti, et
onerati corpore corruptihili, quodaggravat ani-
mam. Addi etiam potest nunc impediri ssepe
hominem corpore corruptibih non sohim ne
simul possit muha cogitare, verum etiam ut
nec de una re possit libere considerare, quod
impedimentum in statu innocentice non ita
pateretm\
25. De discursu per causalitatem quid signi-
ficet D. Tliomas. — Argtiitur tamen contra ci-
CAP. IX. AN PRIMI HOMINES CUM
tata 'oerla divi Thomie. — Girca discursum vero
proprium et argumentativum invenio D. Tho-
mani;, in dict. c[ua3st, QA, art. i, ad 3^, signifi-
cantem , primum liominem non cognovisse
Deum naturali scientia per demonstrationem
ex aliquo effectu^ nec indiguisse discursu^ sicut
nobis est necessarius. Hsec vero sententia sim-
pliciter, et ut sonat intellecta, difEcilis est.
Quia necessitas discursus uon provenit ex cor-
poris corruptibilitate sed vel ex sola intrinseca
limitatioue intellectus hominis, vel ex depen-
dentia a phantasmatibus : sed Adam in statu
innocentise, et habebat eamdem Hmitationem
intellectus, et dependebat a phantasmatibus :
ergo eamdem difficultatem discurrendi habe-
bat. Item Adam intelligebat componendo et
dividendo: ergo etiam discurrendo. Antece-
dens probatur, c[uia necessitas compositionis
in nostro intellectu, provenit ex hmitatione
singularum specierum, sed species Ada3 erant
ejusdem rationis: ut ostendimus: ergo etiam
modus cognoscendi componendo et dividendo.
Consecpientia vero clara est, quia eadem vel
major ratio in compositione per discursum in-
venitur. Ad D. Thomam ergo dicimus, ipsum
in aliis locis docuisse, ad proprium discursum
necessariam esse temporis successionem;, ut
patet, cap. 1 part., c[U£est. 58, art, 3 et A, et
supra etiam adnotavimus. In hoc ergo loco vi-
detur excludere ab Adamo discursum in hoc
rigore sumptum, prtesertim cum Deum ex ef-
fectibus coguoscebat. Quod est probabile, cjuia
cum Adam jam haberet species rerum et lia-
bitum perfectum, et ahas contemplari posset
effectum, verbi gratia, seipsum, et Deum per
modum unius : simul poterat effectum, et Deum
ex effectu cognoscere. Nihilominus tamen non
erat iUa cognitio sine discursu, quatenus in
rigore sine temporis successione per ihationem
et efficaciam unius actus ex aho subsistere po-
test.
26. De liaUtuali scientia, quocl noii fuerit
simplex qualitas. — Ultimo dicendum est de
perfectione hujus scientise, quantum ad habi-
tum, de quo interrogari potest, an fuerit adeo
perfectus, ut in uua simphci cpiahtate omnes
scientias contineret. Sed hoc nihil habet dubi-
tationis, suppositis, quae diximus. Nam cum
illa scientia fuerit tantum per accidens infusa,
necessarium fuit tot habitus specie distinctos
in ea fuisse muffipHcatos, quot ab hominibus
acc[uiruntur, seu acc[uiri possunt, quia non
possent phires habitus specie distincti in uno
contineri, nisi ille esset altioris ordinis, infe-
riores eminenter potius, quam formahter com-
PERFECTA SCIENTIA RERUM, ETC. 237
plectens. Fuerunt ergo in illa scientia habitus
primorum principiorum (si in nobis acc[uisitus
ahquis est, et ab intellectu distinctus) et habi-
tus MetaphysicaB, seu sapientiee , et habitus
philosophise , ac mathematicas cum omnibus
speciebus suis, et prseterea prudentise, et artis
ilh statui convenientis, qui fuerunt valde per-
fecti quoad extensionem ut diximus, atque
etiam quoad intensionem convenientem iUi
statui, c[uamvis certum gradum definire sohis
Deus potuerit. Quo circa quando de iUis habi-
tibus tanquam de una scientia loquimur, et
nomine scientice late utimur prout virtutem
intellectualem significat, et unitatem non sim-
phcem, sed coUectivam phrrium habituum in-
teUigimus.
27. Anprimi pareniesin hac scientiaproficere
potuerint quasi extensive. — Responsio B. Tlio-
mce explicatur. — Undefacile expeditur qusestio,
utrum primi homines in hac naturali scientia
proficere potuerint ? Quam etiam attingit divus
Thomas, in dict. art. 3, ad 3, et respondet
non potuisse proficere quoad numerum scito-
rum, potuisse tamen cpioad modum sciendi.
Nam quia humana scientia naturas universales
contem}3latur, et de omnibus iUis, quse natu-
rahter ab homine cognosci possunt, Adam ha-
buit infusam scientiam, merito dicit quoad
numerum scitorum non potuisse in iUa profi-
cere. Quia vero non cognoscebat per species
infusas omnia singularia, ideo quoad species
iUorum crescere in perfectione scientise potuit.
Et ita cpioad hoc munus non erat otiosus in-
teUectus agens in illo statu, nam poterat sin-
gularum rerum species inteUigibiles efficere,
ut nos credimus. Atque hinc etiam potuit
Adam experientiam ac^iuirere, seu experimen-
talem scientiam acquirendo proficere, sicut
etiam de Ghristo concedunt, etiam qui opinan-
tur, ilhim habuisse scientiam per accidens in-
fusam. Atque ita de Adamo sentiunt D. Tho-
mas supra, et Bonaventura, chcta distinct. 23,
art. 2, quasst. 1, et ibi Richardus, iEgidius et
Ghartusius, et Alexander Alensis, 2 p., q. 92,
niembr. 1, et membr. 2, art. 3, et videri pos-
sunt, quse in simili a nobis dicta sunt in
1 tom., 3 part., chsputat. 30, sect. 2.
28. An proficere potuerint intensive. — Hsec
autem omnia procedunt de perfectione quasi
extensiva, dubitari autem ulterius potest de
mtensiva : nam quod in iUa proficere potuerit,
significant Bona^entura, Alensis et JEgidius
dum dicunt, potuisse proficere Adam non
quoad novum habitum, sed quantum ad ma-
jorem, seu perfectiorem habitum faciendi;,
238
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
nam illa major perfectio non videtur esse po-
tuisse^ nisi intensiva. Unde addit Bonaventura
quod proficere poterat quantum ad majorem
habilitationeni;, quia ex frequenti considera-
tione fieret promptior, et paratior ad judican-
dum de rebus, quarum cognitionem per habi-
tum innatum habebat. Sed in contrarium est,
quia liabitus non intenditur nisi per intensio-
nes actus, sed habitus infusi Adse fuerunt valde
intensi, ut diximus : ergo difficile, creditu est,
habuisse Adam actus intensiores ipsis habiti-
bus : ergo etiam est difEcile creditu profecisse
inilla scientiaquoadhabitus intensionem.Htec
ergo pars satis probabilis est, quamvis incerta.
Unde si ahqua major facilitas adjungebatur
Ada3 ex usu tahs scientise, addi poterat ex con-
junctione, et usu experimentaUs cognitionis^
sine nova habituum intensione.
29. Adarn.i ne an Salomonis scieniia major.
— Posterius affirmat Abulensis ex 'i, Reg. 3
et -4. — Prtus tarnen prolabilius. — Tandem
solet hic fieri comparatio inter hanc scientiam
Adee^ et similem Salomoni infusam, utra fue-
rit perfectior. Nam Abulensis, lib. 3, Regum.,
cap. 3, qusest. 1, prsefert scientiam Salomonis
propter verba illa cap. 3 : Dedi tibi cor sa-
piens et intelligens, in tantum ut nullus ante
te simUis tui fuerit,necpost te surrectimcs sit.
Et illa cap. 4 : Prcecedebat sainentia Salomonis,
sapientiam ornnium, orienialium etEgypitiorurn,
et erat sapientior cunctis hominibus. Nihilomi-
nus probabilius est, in hac naturali scientia
Adamum majorem perfectionem consecutum
fuisse Salomone. Quia in Adamo fuit tanquam
in capite et magistro totius posteritatis, prse-
sertim in his, quse ad naturam pertinent.
Item, quia illi erat magis necessaria, ut con-
stat. Item quia verisimile est excessisse Adam
in perfectione intellectus et ingenii cui scientia
propoiHionatur, et ita in hoc puncto consen-
tiunt ex nostris Benedictus Pereira;, Hb. 5, in
Gen., et Valentius, 1 tom., disp. 1, qusest. i,
puncto i, et Pineda, lib. 3, de rebus Salom.,
cap. 10.
30. Ad loca Scripturce pro Abulense. — Nec
verba Scripturse obstant, quia non fuit in eis
comparatio ad omnes omnino homines nec in
omni genere sapientiee. Imo in posteriori loco
solum videtur fieri comparatio ad omnes ho-
mines, qui tunc erant sapientia illustres : vel
quos fama sapientissimos praidicabat. In altero
vero fit comparatio ad omnes homines_, qui via
humana, et oidinaria sapientiam consecuti
sunt, et preeterea recte dici potuit, nullum
fuisse similem Salomoni in sapieutia; quia for-
tasse nullus homo purus habuit tantam per-
fectionem simul in utraque scientia speculati-
ya, et practica naturali, et morali. seu civili,
et pertinente ad reipublicse gubernationem.
Nam fortasse in hac posteriori parte Salomon
superavit Adamum, cujus statui tam necessa-
ria non erat illa practica scientia, seu pruden-
tia civiUs, sicut fuit Salomonij et ideo ipse
hanc preeciijue a Deo postulasse videtur, illam-
que accepit perfectissimam, et ad majorem li-
beralitatem ostendendam, addidit ei Deus na-
turalem scientiam satis perfectam. In hac vero
dicimus excelhiisse Adamum, quia ejus statui
erat magis opportuna, simulque accepit aliam
satis perfectam, suo tamen statui sufficientem
et convenientem, ideoque non est inconve-
niens, quod in ea sequahs Salomoni non fuerit.
De Ghristo autem Domino nihil dicere oportet,
quia propter chgnitatem persona in omni scien-
tia, et perfectione omnes superavit.
CAPUT X.
UTRUM ADAM ANTE PECCATUM TAM PFRFECTAM
COGNITIONEM HABUERIT UT DECIPI L\ NATURA-
LIBUS NON POTUERIT.
1. Exponitur se?isus qucestionis. — Prima
opi7iio. — Ad perfectionem consummatam in-
tellectus uon satis est, cognoscere verum, sed
ctiam fal-iim vitare uecessarium est, quia bo-
num ex integra causa cousurgit, et ideo expli-
cata perfectione, quam iu naturalibus Adam
habuit circa coguitionem veritatis, videndum
superest, an habuerit etiam alteram partem
vitandi falsitatem iu eodem ordine naturahs
coguitionis. Sub uaturaU autem coguitione
comprehendimus omnem illam, quse per lu-
meu, et vires naturales intellectus haberi po-
test, etiamsi uou sit de rebus necessariis, vel
universalibus. lu hoc ergo puucto prima opiuio
est, potuisse hominem aute peccatum habere
judicium falsum circa rem ahquam sibi non
evidentem. Hauc opiniouem refert Bonaveu-
tura, in 2, dist. 23, art. 2, queest. 2, et censet,
esse satis probabilem, quamvis illi nou adhse-
reat. Illam tamen sic declarat, ut iUud judi-
cium ex parte objecti esse non potuerit iu
materia scibili ab liomine, sed iu materia opi-
nabili, et ex parte modi non fuisset futmum
per firmam adhajsionem, ac creduUtatem, sed
per aliqualem, ut ait, sestimationem ; quia
prior modus est nimis imperfectus, et impru-
dens, et ex quadam animi immoderatione pro-
eedit^ habendo iucerta pro certiS;, et ideo re-
CAP. X. AN ADAM ANTE PECCATUM
piignabat liomini ante peccatum. Posterior
autem modus non videtur repugnasse.
2. SiiadeliLT frimo. — Uude probatur primo^
quia Adam per scientiam naturalem sibi infu-
sani non cognoscebat orania evidenter^, prte-
sertim contingentia futura^ vel aliqua etiam
existentia;, vel in cordibus occulta, vel loco
absentia : sed non solum de prioribus^ sed etiam
de posterioribus judicium aliquod proferre po-
terat : ergo poterat in eo interdum falli. Pro-
batur minor, quia ea, quse non evidenter co-
gnoscuntur, signis et conjecturis fiunt valde
verisimilia^ et interdum est homini necessa-
rium ad aliquid agendum prudenti, vel debito
modo, judicium aliquod circa res hujusmodi
proferre^ sicut nunc quilibet prudens facit :
ergo ideni potuit facere Adam. Probatur con-
sequentia quia in illo actu nulla est impru-
dentia, nec proprius defectus, cum sit modus
operandi tali naturae accommodatus, et mora-
liter necessarius : unde (ut Bonaventura supra
indicat) nomen deceplionis, aut erroris non
meretur. Quocirca non sohim in practicis et
particularibus, sed etiam in speculativis potuit
homo in illo statu esse capax opinionis, quia
rerum essentias, et proprietates nec prout in
re sunt, nec semper evidenter cognosceret, sed
multa probabiliter vel de proprietatibus, vel
de distinctionibus rerum conjectare posset :
ergo etiam posset de illis judicium opinativum
proferre: ergo et interdum falli, quia hoc ju-
dicium falsitati expositum est. Secundo prin-
cipaliter arguitur, quia de facto Eva decepta
est a serpente, ut ipsa confessa est, dicens,
Genes. 3 : Berfens decepit me. Imo et Adam
fuisse deceptum existimando non fuisse futu-
rum gravem lapsum, sic de cibo vetito come-
deret, ne uxori repugnaret, aut displiceret,
Augustinus significat, lib. 14, de Civ., c, 11,
etlib. H, Gen. ad lit., cap. ult., et sequitur
Magister, in 2, d. 22, Potest enim exemplo
confirmari, nam Beatissima Virgo d-jcepta est,
existimans fuisse filium in comitatu,ut dicitur
Luc, 2. Quidergo mirum, quod Adam, et Eva
decipi potuerint,
3, Secunda opinio verior, et communior. —
Prohatur primo ex Aicgwstino. — Nihilominus
contraria sententia communis est, eam tenet
D. Thomas, 1 part., qua3st. 94, art. 4, etq, J8,
de Verit. 6, et in 2, d. 23, quast. 2, art. 3, et
Bonaventura ibidem, ut retuli, et Durandus,
qusest. 3, et videtur fuisse sententia D. Augus-
tini, lib. 3, de lib. Arb., cap. 18, dicentis :
Afprolare falsa pro veris, ut erret invitus,
non est natwa instit^iti hominis, sed pma
TAM PERFECTAM SCIENTIAM, ETC. 239
damnati. Et 1 lib., retract., cap. 9, confirmat
iggnorantiam, et difQcultatemesse poenas primi
peccati ; nulia autem est deterior ignorantia,
quam error, et in Enchiridio, cap. 16, et se-
quentibus ex professo probat, quemcumque
errorem etiam in materia levissima inter mala
hujus vita3 deputandum esse, et ad quamdam
miseriam pertinere, ut in cap. 21, dicit. At
vero lib. 14, de Civit., cap, 10, dicit, non in-
terveniente peccato nullum malum potuisse
in primis hominibus inveniri; ac denique, lib.
11, Gen. ad litt., c. 30, dicit, non fuisse Evam
a serpente decipiendam, nisi jam per super-
biam peccasset, in quo supponit, ante pecca-
tum decipi non potuisse. Atque Iiaec sententia
vera est ; et tenenda, quam communiter mo-
derni etiam theologi defendunt.
4, Prolatur secundo. — Ut autem rationem
illius explicemus, oportet supponere, Deum
non creasse hominem in puris naturalibus (ut
vocant), nec solum cum illis perfectionibus,
quee homini in hoc statu vitse connaturales
sunt, et simpliciter loquendo potestatem na-
turalem hominis non excedunt, ut sunt scien-
tiee per accidens infusse, de quibus in prsece-
denti capite locuti sumus, sed etiam addidisse
illi plures perfectiones , ratione quarum di-
citur illum creasse in statu naturaj integras,
vel originalis justitiEe. Qui status ex multis
donis consurgit, quse paulatim enumeraturi
sumus, et ex illorum cognitione et probatione,
certa etiam illius status intelligentia pendet.
Unum ergo ex his donis fuit immunitas ab
omni errore, seu deceptione. Nam, hic effectus
revera superat naturalem virtutem et condi-
tionem hominis in pura natura existentis, ut
probant rationes dubitandi in principio pro-
positae, Quin potius theologi de Gratia Dei
tractantes, communiter docent, hominem in
pura natura conditum, et suis viribus relictum
non posse non decipi aliquando non solum
in practica, sed etiam in speculativa cognitio-
ne, Quod censeo verum etiam de homine, cui
naturales scientiae fuerint per accidens infusee,
si postea solis uaturalibus viribus illis uti, et
de omnibus rebus occurrentibus suo arbitrio
judicare permittatur. Et ratio est jam tacta,
quia in ipsismet rebus, seu materiis scientia-
rum naturalium multa sunt, quse per solum
naturale lumen non demonstrantur evidenter,
et in illis judicium est opinativum de se expo-
situm falsitati, unde fieri non potest, ut qui
ssepius hoc modo judicat, interdum non deci-
piatur : et idem clarius coustat in contingeu-
tibus, et singularibus factis occurrentibus. Nec
240
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
est juxta conditionem hominis uaturalem in
his omnibus^ quffi evidenter non cognoscit^
abstinere a judicio^ ut usu ipso satis constat^
et statim magis explicabitur.
5. PTogreditw prcecedens prolatio exratione
dim Thomce. — Unde concluditur indiguisse
Adam peculiari Dei dono, ut decipi non posset,
quamdiu non peccaret^ et ita hoc probat divus
Thomas ex rectitudine ilKus status, in quo ita
erant res hominis ordinatse, ut quamdiu anima
Deo subjecta maneret, tamdiu in ipso homiue
inferiora superioribus subjicerenter, nec supe-
riora per inferiora impedirentur : deceptio au-
tem est qusedam inordinatio intellectushumani
proveniens ex phantasia^ vel aliquo inferiori
impedimento : ergo in ilio statu non permit-
teretur. In qua ratione indicat D. Thomas de-
ceptionem in intellectu hominis semper con-
tingere ex aliquo defectu phantasise^ vel alio
simili quod non videtur ita esse, quia ex ipsa
limitatione naturahs luminis provenire potest.
Unde in anima separata, et in Angelo potest
deceptio inveniri. In quo puncto expUcando
laborat Cajetanus sed omissis, quse dicit^ quia
nec soUda esse videntur, nec satisfacere : dici
potest breviter dupliciter contingere in homine
deceptionem. Primo involuntarie simphciter.
Secundo aUquo modo voluntarie. De priori de-
ceptione verum est;, semper oriri ex aliquo
defectu sensuum, et quia vitare liujusmodi
deceptionem minus videtur esse in potestate
hominis, illam potissimum studuit D. Thomas
excludere. Deceptionem autem voluntariam
voco, quando sine uUa deceptione sensuum
homo voluntarie profert judieium de re^ quam
novit esse incertam, et hsec facilius poterat in
eo statu vitari;, ideo vel illam supposuit divus
Thomas, vel illam tacite comprehendit sub
illo principio^ quod superior potentia in eo
statu non impediretur ab inferiori^ nisi prius
totus homo a Deo averteretur : nam illa decep-
tio ex impulsu, et afTectu vohmtatis maxime
provenit. Yoluntas autem inferior potentia est
intellectu^ et ideo ad hoc malum deceptiouis
illum non induceret: nisi culpa interveniente.
6. Prolatur tertio eadem vera opinio. —
Prseterea argumentatur Augustinus quia omnis
deceptio est maium hominis,, quod per se per-
tinet ad malum poense, quse ante malum culpae
nou infligitur : ergo quamdiu culpa non esset,
nec fuisset deceptio. Et potest confirmari hsec
ratio a simih, vel a majori^ quia si liomo non
peccaret, non pateretur in corpore malapoenee,
ut est mors, eegritudo^ fames, sitis, et similia :
ergo multo minus pateretur in anima mala
pcena?.^ quia in suo genere majora sunt^ et in-
ter illa deceptio computatur. Denique in illo
statu liabuit homo quamdam naturee integri-
tatem secundum voluntatem et appetitum, et
in eis nuUum malum ex necessitate pateretur,
nisi prius ipse libere peccaret : ergo eamdem
integritatem habere debuit in intellectu^ ut er-
rare non posset invitus, et absque peccato.
7. Quo Dei dono protegeretur Jiomo ah erro-
rilms si jicstitiam originalem custodiret. —
Quseri autem potest^ quale fuerit hoc donum,
vel quomodo Deus hominem prseservaret, ne
unquam deciperetur. Respondeo imprimis ad
hunc effectum non fuisse sufficientia quaecum-
que dona habitualia^ ut sunt scientia. et species
infusee. Probatur, quiailla dona sola non suf-
ficiunt ad evidentem cognitionem rerum om-
nium homini occurrentium, ut jam diximus.
Deinde quia post peccatum homo retinuit om-
nia illa dona^ et nihilominus potuit statim de-
cipi, et deceptus est : ergo signum est, illa sola
non sufficere ad prteservandum ab errore.
Tertio quia habitibus utimur^ cum vohimus,
et ideo ssepe homo non considerat principium,
etiamsi illud habituaUter sciat, propter quam
inconsiderationem contingit decipi cu-ca aU-
quod particulare ab illo principio pendens,
quia connexionem inter illa non animadver-
tit: ergo soli habitus intellectus ad hoc non
sufficiunt. Et ob eamdem rationem nec soU
habitus voluntatis possunt ad hoc sufficere,
quia Ucet intellectus in prsestando judicio ine-
vidente subsit voUmtati : et hsec possit inteUec-
tum continere^ ne judicet, et prseterea habere
possit liabitum ad lioc iucUnanlem^ nihilomi-
nus semper ipsa libera manet^ et potest non
uti tali habitu, neque inteUectum contiuere;,
ne judicet. Quod totum etiam ante peccatum
locum Uaberet, prsesertim cum proferre hujus-
modi judicium per se^ et ex natura rei non sit
culpabile;, sed indifferens^ et aliquando ex cau-
sis occurrentibus possit esse honestum. Dicen-
dum est ergo pra^ter habitus necessariam fuisse
peculiarem Dei providentiam^ ac protectionem_,
per quam in omui occasione errandi hominem
a deceptione prseservaret ^ quomodo autem
hoc fuerit^ respondendo ad argumenta decla-
rabimus.
8. Ad declarationem Bo7iaventmcB pro prima
opinione innum. \ . — Adprimuvi argumentum
in num. 2. — In priori ergo seutentia impri-
mis non admittimus distinctionem iUam de
judicio firmo rei falsee pro vera, vel levi sesti-
matione : nam eestimatio de re falsse sestimando
iUam ut veram^ uou potest esse uisi judicium
CAP. X. AN ADAM ANTE PECCATUM
aliquod mtellectiis, non firmum, sed cum for-
midine adhibitum. Nam licet dicatur ffistima-
tio^ vel existimatio, imo et levis etiam vocari
posset^ si magna sit formido : niliilominus
aliquod judicium intervenire debet^ alioqui
nulla erit sestimatio, licet occurrant conjec-
turee^ quee de se talem eestimationem inducere
possint. Omne autem judicium quantumcum-
que formidolosum si non sit conformis rei ju-
dicatoe^ est simpliciter falsum^ et consecpienter
error^ seu deceptio^ ac proinde malum intel-
lectus repugnans statui primae institutionis.
Unde ad primum argumentum simpliciter ne-
gatur minor propositio^ videlicet potuisse Adam
prsebere judicium sive firmum, sive infirmum
de re incerta, et per solas conjecturas verisi-
mili apparente : nara in omni simili occasione
poterat summa facilitate judicium de reipsa
continere. Dico autem de reipsa, quia aliud est
judicare rem ipsam, an ita sit vel non sit : et
aliud judicare apparentiam, seu verisimilitu-
dinem, quam conjecturas faciunt, et in quo
gradu, id est^, an faciant rem probabilem, vel
probabiliorem, vel an inducant suspicionem
levem, aut gravem, aut veliementem. Nam
isto posteriori modo judicari potest ex conjec-
turis sine periculo erroris, quia tuuc judicium
non est conjecturale, sed evidens. Nam licet
conjecturce uon faciant evidentiam rei, faciunt
nihilominus evidentiam illius extrinsecai do-
minationis, quse ab ipsis quasi formaliter re-
dundat in rem, quee probabilis, aut verisimilis
denominatrr. Hoc ergo posterius judicium ha-
bere posset liomo de hujusmodi rebus in primo
statu, quia in illo nulkim est periculum erro-
ris, non tamen definitum judicium proferre
poterat de veritate ipsa, cpiia in illo semper est
pericukmi deceptionis.
9. Ad prohationem conscqiientice ejusdem
primi argmnenti. — Et ad probationem in
contrarium, quia interdum talc judicium po-
test esse moraiiter necessarium, et naturse ac-
commodatum : responclemus in natura lapsa
fortasse ita esse, ante lapsum autem non ita
fuisse. Quia ad omnem usum prudentiee, et
rerum agendarum in rigore sufBcit prius ju-
dicium de rei probabilitate, verisimihtudine,
aut suspicione, et ita cessaL necessitas alterius
judicii de reipsa secundum se. Ahunde etiam
habebat homo in illo statu tantam animi com-
positionem et moderationem, ut niliii ex prse-
veuiente passioue vellet, et ideo recta ratione
ductusfacillime posset per voluutatem frsenare
intellectum, ut nuuquam in simile opinati-
vum judicium prorumperet. Unde in eo statu
lu.
TAM PERFECTAM SCIENTIAM, ETC. 241
haberet homo opinativam cognitionem objec-
tive, ut ita dicam, non formaliter, id est, co-
gnosceret, cpiod opinabile est, et iu cpio gradu
tale sit, non tamen judicando opinaretur. Di-
ces, hoc modo declarari quidem potuisse ho-
minem non errare, non tamen prol^ari, non
potuisse deeipi, quia semper erat hber ad illud
judicium proferendum, si vellet. Respondeo
imprimis cum homo essct prudentissimus, et
bene ordinatus, et alioquin tale judicium sibi
non esset ad res agendas, vel cognoscendas
necessarium, essetque expositum ftdsitati, hoc
videri sufficiens, ut nunquam posset talem ac-
tum habere, quia esset periculo ahcujus mali,
sine justa causa se exponere, quia esset contra
perfectionem illius status. Imo non videtur
carere aliqua levi culpa, quo3 in illo statu esse
non posset, ut infra dicemus. Addo denique
ad compJementum hujus rectitudinis necessa-
riam fuisse aliquara divinam protectionera ;
tum ad vitandam invohmtariam deceptiouem,
vel proeveniendo ne sensibus et phantasise ali-
quid occurreret, cpiod posset esse erroris oc-
casio : vel si illud occurreret, excitando ratio-
nem, ut plane adverteret, ac sensura corrige-
ret, et veritatem clijudicaret ; tura etiam ad
vitandam infalhbiliter voluntariam, et incul-
pabilem deceptionem, illurainando hominem
in his, quoe necessaria, vel opportuna illi es-
sent, vel dirigendo voluntatem ejus, ut sem-
per in hujusmodi judiciis jrudenter se gereret,
seu abstineret, etlioc significavit D. Thomas
in citata quffist. 94, art. 4, ad 5, dicens : Qiiod
divinitus ei sudventum fuisset, ne decvperetur
in iis, quorum scientiam non lialelat.
'10. Ad sectmdum argumentum in eodemn. 2,
quoad Evam. — Ad alterum argumentum
sumptum ab exeraplis Evfe, et Aclai respon-
dendum superest. Et imprimis ad priorem
partem cle Eva, respondet Augustinus, in Gen.
ad lit., cap. 30, ideo Evam fuisse deceptara,
quia interiori afiectu jara peccaverit, et Iioc
sequitur D, Thomas supra, et Rupertus 3, de
Trin., cap. 5, et indicatur in verbis iUis Gen,
Vidit igitur mulier, etc, nam in eis significa-
tur, Evam interius jam affectam ad proraissa
serpentis scietis lonum et malum, raotam
fuisse ad respiciendura fructum. Verumtamen
instari potest, quia ante illa verba dixit Eva
ad serpentem : Prwcepit nohis Deus, etc, ne
forte moriavnur, ubi per particulam forte,
c[uamdam interiorem deceptionem indicavit^
reputans incertum eventum mortis peccando,
quem Deus asseveranter pronunciaverat, prop-
ter quod Rupertus, dict. lib, 3, cap. 5, dicit,
16
242
LIF.. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
jam timc fiiisse mentem Evse vitiatam. Putat
enim ante illam externam tentationem diabo-
lum jam interius tentasse Evam^ et illam in
aliquem pravum consensum^ vel desiderium
induxisse. Sed hoc non est cum fundamento
dictum^ nec libere credendum est, maxime
cum explicari non possit quale fuerit illud
peccatum internum, vel de qua re fuerit illa
interna tentatio. Unde Cajetanus ibi indicat,
Evam addidisse illam particulam forte^ non ex
deceptione^ sed ex quadam ignorantia^ seu
nescientia, quia nesciebat^ an verba Dei essent
tantum comminatoria^ vel omnino assertoria.
Sed difficile etiam est, admittere in Eva hanc
ignorantiam, quia erat de re maxime necessa-
ria, et quia verba Dei erant satis clara^ et ideo
dici potest non esse additam illam particulam
forte, ad significandam dubitationem eventus
mortis, si ex ligno vetito comederet^ sed ad
significandam libertatcm^ quaj in ipsis erat ad
vitandamj vel incurrendam mortem. In hoc
enim sensu accipitur sajpe illa particula in
Scriptura^ imo etiam communi modo ita loqui
solemus de poena, vel aHo eflfectu pendente ex
priori actu hberO;, seu contingente;, quamvis
posito tali actu consecutio alterius effectus in-
fallibihs sit.
11. Ad idem secundiim argumentum qiioad
Adam. — Altera vero pars de deceptione Adse
longiorem petit disputationem , quam infra
expUcando peccatum ejus tractabimus, nunc
breviter negamus Adam fuisse seductum, ita
enim testatur Paul. 1, ad Timot. 2, Augusti-
nus autem in loco citato intehigi potest, ut
non senserit, Adam habuisse positivum judi-
cium quod peccatum ilhid futurum fuisset leve,
aut quod Deus non esset ilhid puniturus, sed
negative tantum non consideraverit gravita-
tem culpce, et mah^ cui se exponebat. Vel
certe si tale judicium habuit , credendum
est, jam ex verbis Evee aliquam animi ela-
tionem, et inordinatum desiderium exceUen-
tise concepisse. Sic enim divus Thomas, supra
in sohit. ad 5, loquens de primo homine ait,
in tentatione non fuisse ei subventum, ne
deciperetur, quia jam prascesserat peccatum
in animo, et ad divinum auxilium recursum
non habuit ; sed hoc, ut dixi, infra latius de-
clarabitur. Denique ad exemphnn de B. Vir-
gine nego illam fuisse deceptam, ut tractavi
latius in 2 tom. , tertise partis, disput. 19,
sect. 6, ubi verba illa : Existimantes illum
esse in comitatu, late exposui.
12. 3foU?ue Um.itatio ad secimdam opinio-
netn hucusque traditam. — Denique non omit-
tam advertere, Patrem Molinam, in tract. de
opere sex dierum, disp. 26, limitationem ad-
hibere superiori sententiai, et quamdam me-
diam profiteri, quam his fere verlws declarat,
scilicet, in iUo statu non potuisse esse erro-
rem, quem homo X'er Hberum arbitrium non
posset vitare, et cujus permissio ad pugnam,
periculumque de fidehtate primorum paren-
tum capiendum, non pertineret : potui.5se au-
tem esse errorem per hberum arbitrium,
quando ejus permissio ad pugnam iUam, et
pericuhim spectaret. Itaque sentit in iUo statu
non potuisse hominem involuntarie decipi,
aut errare. Vohmtarie autem potuisse non in
omni materia, sed in ea, qiise ad probationem
fidei, seu ad experimentum, et hbertatem ejus
spectabat. Fundatur, quia Deus exposuit pri-
mos homines ad pugnandum cum dsemone,
ut per victoriam majus meritum consequi pos-
sent : ergo etiam in hac parte reUquit eos in
manu consiUi sui, ut ab hoste de errore ali-
quo culpabiU tentari possent, et suo arbitrio
errorem admittere, vel cum divina gratia il-
him depeUere, et ita exponit deceptionem
Eva3, quia iUa fuit Ubera, et ex divina provi-
dentia juste permissa.
13. Usus sensus prcedictce limitationis. —
Duobus tamen modis potest hsec sententia in-
teUigi. Prior est, ut Deus in iUo statu sohim
prseservaverit hominem infaUibiUter ab er-
rore invohintario, id est, quem sua voluntate
vitare non posset, quamvis faceret quantum
in se esset. In reUquis vero omnibus, in qui-
bus homo non erraret^ nisi Ubere volens, iUum
reliquerit, ut decipi posset, ac errare, si vellet,
et hunc sensum indicat dictus auctor expo-
nendo Augustinum, ut de solis involuntariis
erroribus locutus sit. Qui tamen sensus non
videtur consentaneus Augustino, nam decep-
tio Evse satis involuntaria fuit, et nihUominus
dicit, ante illam prsecessisse culpam, signifi-
can.s, sine iUa esse non potuisse. Alius sensus
ilUus sententiee, quoad posteriorem partem de
voluntario errore (nam in priori convenimus)
esse potest, ut nou de omni errore \oluntario,
sed de illo, qui non incurritur sine gravi culpa
intelligatur.
iA. JEJxpenditur prcedictus sensus in tripUci
errandi modo. — Tribus enim modis contingit
voluntarius error in inteUectu, sciUcet absque
uUa culpa, cum veniali culpa, et cum mortali.
Primo modo potest nunc homo errare specula-
tive in judicio prohabilis opinionis, in quo nihil
peccat, quandoprudenterse gerit, quamviscon-
tingat judicium inre falsum esse, et hunc mo-
CAP. XI. AN ADAM IN VIRTUTIBUS VOLUNTATIS RECTUS, ETC.
243
dumdeceptionisvideturetiamadmittereMolina
in statu innocentise^ dicit enim^ in illa potuisse
esse opinativum judicium, quia nulla est inor-
dinatio, quando prudenter fit. Sed in lioc om-
nino veram censeo esse communem sententiam,
quia licet illa non sit inordinatio culpje, est
magna imperfectio, et malum quoddam na-
tureej et ita de lioc genere deceptionis maxime
procedunt omnia, quse de perfectione homi-
nis, et protectione Dei adduximus. Secundo
modo potest liomo errare cum culpa veniali si
ferat judicium imprudenter^ et cum aliqua levi
temeritate^ sine alio gravi damno sui, vel al-
terius. Et de hoc modo erroris etiam censeo
certum^ non habuisse locum in primo statu^, et
ante omne peccatum grave ab homine commis-
sum : tum propter omuia supra adducta : tum
quia vix potest contingere talis error sine ahqua
mentis surreptione, quae inillostatulocum non
habebat : tum maxime quia in eodem statu
non poterat homo prius peccare venialiter,
quam niortahter^ ut postea videbimus.
15. Tertius modus deceptionis manifcstus
est in hffiresi, et in judicio temerario contra
honorem proximi^ et simiHbuS;, et in hoc cen-
seo valde probabilem opinionem Mohnae, et
fortasse hoc sohnn intendit : non existimo au-
tem esse contramentemD. Thomse et aUorum.
Probatur prior pars^ quia homo in statu in-
nocentiae liber fuit ad peccandum in quacum-
que materia gravi^ nec in hoc potest ahqua
limitatio, vel aliquis ordo cum fuudamento af-
firmari;, ut^ verbi gratia, quod non potuerit
ante peccatum superbije aliud committerC;, vel
injustus esse^ priusquam intemperatus : ergo
primum peccatum liominis potuit esse hcere-
sis, vel etiam injustum judicium contra proxi-
mum : ergo potuit esse in primo liomine;, vel
foemina deceptio voluntaria ante omne ahud
peccatum. Neque hoc est contra communem
sententiam^ quam supra probavimu.s , ut in al-
tera parte dixi^ namtalis error procedere debet
ex vohmtate deliberata, et peccaminosa^ qua3
in eo statuessetperfectelibera, etnon persur-
reptionem, necesset ex priori deceptione, sed
ad summum ex inconsideratione^ et ita esset
prior errore^ tanquam causa ejus: ergojamilla
deceptio non esset in homine innocente, sed in
homine peccatore^ neque esset poena sine culpa^
sed potius esset ex culpa^, nam illa voIuntaS;, a
qua procederet;, culpabilis esset. Atque itasem-
per verum manet^ hominem in statu iunocen-
tise decipi non potuisse^ quia ex vi illius volun-
tatis ab illo statu caderet;, et ita prius esset
peccator, quam judicium erroneum haberet.
16. Illatio contra proxhne dicta. — Expecli-
tur. — Dices : ergo potuit hoc modo deceptio
Evse contingere , etiamsi interius peccatum
superbise prius in animo non prajcessisset,
cujus oppositum sentiunt Augustinuset divus
Thomas et ita videtur hcec pars eorum menti,
ac sententige repugnare. Respondeo ita qui-
dem accidere potuisse simpliciter, vel, ut ita
dicam, Metaphysicej, aut prsecise, ex vi illius
status loquendo. Hoc enim probat ratio a no-
bis facta. Moraliter autem loquendo, id acci-
dere non potuit, et Iioc videntur Augustinus et
D. Tliomas considerasse. Nam etiam in homi-
nibus lapsis error per heeresim non contingit,
nisi vel magna ignorantia prsecedat^ vel alia
superbia, aut alia inordinata passio^ que ho-
minem, etiam alias non indoctum in errorem
impellat. Multo ergo magis in Eva^ qu£e vel
expressum Dei verbum ab ipsomet audierat^
vel de illo suffieienter erat per virum instructa,
et quoe alias etiam sapiens erat^ et inordinatis
affectibus carens, non potuit moraliter in tam
apertum errorem incidere, nisi affectus super-
bia3 prius ejus mentem perturbasset.
CAPUT XI.
UTRUM ADAM IN VIRTUTIEUS VOLUNTATIS RECTUS,
AC PERFEGTU3 CREATUS FUERIT.
1 . Rectituclo vohmtatis vel naturalis est, vel
swpernaturalis. — Duplex est rectitudo, et per-
fectio voluntatis humana3, naturalis, et super-
naturalis. Et de utraque tractat qusestionem
lianc D. Thomas, 1 part., qusest^ 95. Nos au-
tem in prsesenti soluni de naturali tractamus,
majoris enim distinctionis gratia totam natu-
ralem perfectionem primis hominibus datam,
et naturee integritatem explicare volumus,
dicturi postea de statu, et perfectione gratise,
in qua fuerint iidem primi homines, antequam
peccarent, constituti. Duplex autem perfectio
naturalis in eadem vohmtate nominis conside-
rari potest, una est innocentise, alia est virtu-
tis positivse, ut sic dicam. Prior nullam rem
positivam addit naturali voluntati, sed tantum
carentiam omnis culpee ; hanc enim solam pri-
vationem_, seu negationem nomen innocentioe
formaliter importat. Neque refert, quod talis
negatio formaliter non dicat perfectionem,
nam supponit illam in voluutate, quse ex na-
tura sua recta est, tanquam a Deo bene insti-
tuta, si removeatur culpa, quee illam deflectat,
et maculet : et hujusmodi etiam perfectio, et
rectitudo nomine innocentias significatur. Al-
2/1-4
LIB. III. DE IIOMLNIS CREATiONE, AG STATU INNOCENTL^.
tera vero perfectio aliquid positivum addit
voluutati^ scilicet liabitus studiosos , et rec-
tos ordinis naturalis, quos habituS;, virtutum
nomine signitlcamus. Uude fit , ut prima
perfectio possit a secunda separari : nam si
Deus crearet homiuem sine actu,, vel habitu
aliquo, esset innocens, quamvis virtutem nul-
lam haberet.
2. Primci assertio de fiile. — Prohatur. —
Primo ergo certum est, hominem creatum,
fuisse innocentem et absque culpa. Hoc de
fide est, et probatursufficienter ex illoEccles. 7 :
Deiis fecit liominem rectum, et ipse se infinitis
oniscuit qucpstionihus. Non etiam potest dici
homo rectus, qui sit in peccato : ergo ut mini-
mum convincuut illa verba fuisse hominem
conditum cum naturali rectitudine voluntatis
sine obUquitate peccati. Ratio vero est, quia
Deus non potest esse auctor peccati : ergo ne-
cessario creavit hominem innocentem, quia
tunc non potuisset habere peccatum, nisi ab
auctore suo, quod ejus bonitati repugnat. Hic
vero statim se insinuat quaestio simihs ihi,
quo3 de Angelis supra tractata est, an potuerit
homo in eodem instanti in quo creatus est
peccare. Nam si peccare potuit, dicere quis
posset, contra assertionem positam, eum in
primo instanti peccasse, ac subinde nunquam
fuisse in statu innocentiss, et nihilominus non
fuisse Deum auctorem iUius peccati, sed ip-
summet hominem sua hbertate, cujus usum in
primo ujstantihabuit, peccatum ahquod com-
misisse. Neque hoc esset contra verba Sapien-
tis^ quia etiam illo peccato admisso, vere dice-
retur Deus fecisse hominem rectum, quia ipse
solam vohuitatem rectam condidit in homine,
ipse vero homo etiam in illo casu se miscuisset
culpce, nimis cito obhque per suam hberam
vohmtatem operando.
3. Sed nihilomimis loquendo de facto, as-
sertio ita est intehigenda, ut non sohim homo
fuerit creatus innocens ex parte actionis Dei,
ut sic dicam, sed etiam ut omnino et ex qua-
cumque causa tunc peccato caruerit; quod est
etiam certum : nam imprimis ita Patres omnes
verba sapientis iutelligunt, ut infra videbimus;
deinde quia id convincitur ex narratione Ge-
nesis. Nam in primo capite chcitur Deus creasse
hominem ad imaginem et simihtudinem suam,
et postea conchiditur, vidit Deus cuncta, quse
fecerat, et erant valde bona. Non essent autem
valde bona, si homo jam in peccato conspice-
retur. Deinde in toto capite secundo supponi-
tur Adam sine peccato quando fuit translatus
in Paradisum^ et animahbus nomma imposuit^
et Deus ilh soporem immisit. Item post forma-
tionem Evee de utroque dicitur quod non eru-
besceljant, et postea capite tertio narratur ten-
tatio et utriusque peccatum : illud ergo fuit
primum tempus, in quo peccarunt: et ante il-
lud eis tribuere ahquod peccatum, phis est
quam temerarium, cum in Scriptura non ha-
beat fimdamentum: illud vero affirmarede pri-
mo instanti creationis, sine dubio erroneum est.
An vero fuerit possibile in eo instanti pec-
care, tractatum est de Augehs,, ubi diximus^
etiam in Angelis fuisse impossibile, sahem se-
cundum legem ordinariam et quodammodo
naturalem. Sed hoc evidentius est in homine,
quia indiget discursu et tempore, ut rationis
cognitionem habeat adhbertatemsufficientem,
si modo naturah hujusmodi cognitionem et
rationis usum habiturus est. Hanc autem tar-
ditatem et imperfectionem naturalem habuit
homo in primo instanti creationis suse, quate-
nus per naturee vires operari poterat, quia
etiam per discursum procedebat et a phantasia
dependebat. Quod si supernaturahter fuit tunc
elevatus homo ad hbere amandum in primo
instanti cum fieret a Deo, pecuhari dono et
virtute, non potuit esse ad mahim, sed ad bo-
num, ut postea declarabimus. Atque ita omni
ex parte certum est, homines iu principio ha-
buisse vohmtatem rectam et innocentem. Imo
etiam sequitur, habuisse potestatem ad vitan-
dum peccatum et conservandam innocentiam
in iho primo statu. Sed hoc pendet ex multis
ahis dicendis de perfectione hominis in illo
statu, et ideo hujus potestatis declarationem
pro nunc omittimus.
5. Securula assertio. — Dico secundo, habue-
runt homines ante peccatum, vel in primo in-
stauti creationis suee, omnes virtutes et bonos
habitus morales, qui per actus humanos ordi-
nis naturalis acquiri possunt, qui proinde fue-
runt infusi tantum per accidens. Per hanc as-
sertionem nou intendimus excludere virtutes
altioris ordinis, sed ab illis nunc prEescindimus^
ut naturalem perfectionem prius exphcemus.
Potestque assertio tribui divo Thomee, in dicta
qusest 93, art. 3, nam hcet indistincte de vir-
tutibus loquatur, et multa dicat ad virtutes
supernaturales pertinentia, tamen sine dubio
includit etiam naturales, si attente legatur,
praisertim in solutionibus argumentorum, et
ita potest etiam probari assertio, primo ex iho
Ecciesiast. 7: I)e?is ficcit hominem rectnm. Nam
inter aha ad illam rectitudinem pertinebat, ut
vohmtas rectfe rationi naturali esset subjecta,
atque etiam ut esset recte disposita ad inferio-
CAP. XI. AN ADAM IN VIRTUTIBUS VOLUNTATIS RECTUS, ETC.
245
rem appetitum in ofEcio honestatis continen-
diim. Sed virtntes ex suo genere acquisitee per-
ficiunt et quasi complent hanc rectitudinem
vokmtatis : ergo illas dedit Deus homini^ quem
rectum creavit. Deinde idem probatur ex illo
Eccles. 17: Deus creavit hominem, eit., ct se-
cundum se vestivit illum virtute. Qua3 verba
etiam possunt de virtute per se infusa expli-
cari. Sed cum absohitus sit sermo^ non sunt
exchidendoe A^rtutes acquisitse. praesertim cum
adhuc sub qua^stione versetur;, an virtutcs mo-
rales sint per se infusa;^ vel tantum acqui-
sitoe.
6. Prodatur ex Patrihus. — Et ratione. —
CoroUaritm. — Prreterea veriiatem hanc sa-
tis indicant AmbrosiuSj lib. de Parad. cnpit. 5,
in fnie, Augustinus^ in Concione ad Gatechum. ,
coutr. Judseos^ etc^ cap. 2, ubi ait, Adam
fuisse factura ad imaginem Dei;, pudicitia orna-
tum^ temperantia compositum, etc^ et hb. 14.
de Civitat., cap. lO^ de statu primi homanis,
ait ; JVec aberat quidqnam, qiiod iona voluntas
adipiscerettir : ergo seutit nondefaisse virtutcs.
Item addit;, quod ibi erat devitatio tranquilla
peccati; at certe ad hanc tranquilhtatem mo-
rahter necessarite sunt virtutes morales acqui-
sitss. Denique ita ibi describit fehcitatem iUius
status^ ut ab iho liujusmodi virtutes exchidi
non possint. Ratione probari potest assertio
eodem modo^ quo similem de scientiis probavi-
mus. Nam certe ad pcrfectionem simphciter
hominis^ non minus, imo magis, pertinent
virtutes morales^ quam scientiis naturalcs :
ergo si Deus infudit primo homini omnes scien-
tias, multo magis debuit virtutes naturales in-
fiindere. ut opus ejus perfectum esset. Quare
omnes theologi conveniunt^ has virtutes fuisse
per accidens infusas animee Christi in primo
instanti conceptionis suse^ quamvis de scientia
acquisita non omnes ita asserant^ sentientes
profecto^ ad perfectionem naturEe magis ne-
cessarias esse virtutes^ quam scientias. Unde
infertur, has virtutes datas esse primo homini in
magno perfectionis gradu. De quo sohimdicere
possumus^ fuisse quoad intensionem accommo-
datum ad sufficientem iUius status perfectio-
nem^ quam Deus designavit juxta consihum
vohiutatis suse^ quam ipse novit^ nobis enim
nihil certius de termino ihius perfectionis
constare potest, quia revelatum non est. At
vero quoad extensionem dici potest iha per-
fectio universalis^ c[uia et circa omnes materias
morales virtutes infusse sunt, et unaqua?que
cum potestate sufficiente ad operandum in
tota materia sibi subjecta.
7. Difficultas circa assertioncm. — Quceoir-
tutes morales fuerint Adamo concreatce. — Sed
circa hanc extensionem nonnuhse difficultates
supersunt_, prima est ex Durando in 2, d. 29,
qusest. 2, ubi ait, fuisse.infusas Adse virtutes
morales, quae circa alterum versantur, ut jus-
titia, cui hberahtatem conjungit, non tamen
virtutes, quee circa passiones versantur;, et iUas
moderantur. Piatio ejus quoad ultimam partem
est, quia in eo statu nuhfe essent inordinatee
passiones, neque appetitushaberetdifficultatem
in appetendo secundum rationem : imo nec in-
determinationem haberetquiaomnino essetde-
terminatus ad obediendura rationi. Sed irame-
rito iUara exceptionem adhibuit. Primo, c[uia
juxta sententiam, quara veriorem credimus,
etiam fortitudo, et temperantia hcet versentur
circa passiones, nihilominus etiam sunt in vo-
hmtate : ergo fuerunt homini infusee. Nam res-
pectu vohmtatis eadem est ratio de his virtuti-
bus, quffi de justitia et hberahtate, quia sicut
vohmtas habet quamdam indeterm.inationem
in officio virtutis pra.'stando circa alterum, ra-
tione cujus indeterminationis indiget habitu,
etiam si nuha aha intercedat difficuhas, ut
Durandus vult : ita etiam habet indifferentiam
in prffistando officio virtutis circa ipsummet
operautem : ergo quamvis desit difficuhas ex
parte appetitus, sunt necessarii habitus incli-
nantes vohmtatem ad omne officium hones-
tum circa ipsum operantem, ratione indeter-
minationis, quam ex se habet. Secundo, quia
etiamsi appetitus esset subjectus vohmtati in
iUo primo statu, nihilominus erant necessarise
hujusmodi virtutes in ipso appetitu, eo modo,
quo in ipso esse, aut acquiri possunt, de quo
ahas. Piatio autem est, quia iUamet subjectio
magna ex parte per hujusmodi habitus form.a-
hter facta est, vel certe sine iUis non poterat
tam perfecto, et connaturah modo fieri ut in
sequenti capite exponemus. Et ita argumen-
tum Durandi potest contra ipsnm retorqueri,
quia ipsamet subjectio appetitushabituum per-
fectionemin ipso indicat. Ideoque non est bona
coUectio Durandi, quod appetitus in eo statu
erat incapax istarura virtutum, quia erat de-
terminatus per solara suara intrinsecam facul-
tatem, et ideo indigebat deterrainante intrin-
seco, quatenus esse posset, iUud autem esse
non poterat, nisi habitus, seu virtus.
8. Difficultas secunda an saltem. eas virtutes
non hatuerit Adam quce in oljecto involvunt
imperfectionem illistatui repugnantem. — AUe-
ra difficuUas est de quibusdam virtutibus, qua-
rum objecta, seu materiai in iUo primo statu
246
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AG STATU INNOCENTI^.
inveniri non poterant, qiiia includunt imper-
fectionem illi statui repugnantem. Nam defi-
ciente objecto , seu materia;, deest officium
virtutis, et consequenter non est necessaria
virtus, imo nec videtur possibilis. quia non
potest esse sine objecto. Assumptum induc-
tione ostenditur. Primo in virtute poenitentise^
cujus objectum est peccatum commissum, nam
repugnantiam involvit^ esse in statu innocen-
i\dd et habere peccatum commissum. Secundo
in virtute patientise, qute tristitias moderatur
in afflictionibus et laboribus. Hsec enim omnia
in illo statu non invenirentur. Tertio inveni-
tur similis ratio in virtute misericordise^ cujus
materia est miseria proximi sublevanda.
9. Qimnimdam responsio clistinguens de vir-
tutihus infusis ct acquisitis. — Hsec difficultas
potissime solet tractari de virtutibus per se in-
fusis. Unde posset aliquis dicere, omnes virtu-
tes per se infusas inditas fuisse Ada3 quia con-
sequuntur gratiam^ et ideo non separantur ab
illa^ licet ratione status non possit persona ac-
tus earum exercere. At vero ex virtutibus ac-
quisitis, illas tantum fuisse infusas Ada?^ qua-
rum officium in illo primo statu inveniri po-
tuisset; sed nibilominus D. Tliomas^ dicto
articulo quintOj ut dixi, dum indistincte affir-
mat^ has virtutes aliqualiter datas fuisse Adee^
videtur loqui non tantum de infusis, sed etiam
de acquisitis ; et prseterea explicat compreheu-
dere se virtutes quoe moderantur passiones^
quod maxime faciunt virtutes acquisitee, ac
denique ejus ratio eeque de omuibus procedit.
Non tamen simpliciter dixit^ omnes virtutes
fiiisse in prinio liomine, sed cum illo addito,
aliqualiter , et ideo illud declarans^ distinguit
de virtute in habitu, vel in actu^, et dicit caite-
ras virtutes omnes quoad utrumque iu illo
statu inveniri potuisse, quod est clarum. De
aUis vero de quibus nostra est difficultas^ di-
cit^ infusas fuisse quoad liabitus, quamvis ex
defectu materiae non possent actus exercere.
10. Resolutio comjjlectens lialitus atque ac-
tus. — Quffi quidem doctrina etiam ad Iiabitum
poenitentige applicari potest, quatenus aliquo
modo potest esse acquisitus. Et quoad priorem
partem de habitu est clara ; tum quia habitus
est prior actu^ et bene disponit hominem ad
illum^ sive illum effecturus sit, sive non sit ;
tum etiam quia habitus non respicit materiam,
ut prsesentem, vel futuram, sed tantum ut
possibilem huic naturae, et ita habebat locum
quselibet materia in statu innocentise. Tum de-
nique, quia semper fuit possibile homini amit-
tere illum statum, sicut de facto amisit : unde
utilissimum illi fuit , Iiabere has virtutes per
accidens infusas, quse in illo manerent, si ca-
deret, ut revera de facto manserunt; quod
vero attinet ad alteram partem de actu, licet
verum sit, non potuisse has virtutes exercere
in statu innocentise potissimos actus suos (quod
fortasse prsecipue intendit divus Thomas) nihil-
ominus semper aliquos actus exercere potuis-
set. Primo actus internos conditionatos, ut in
poenitentiaesset hic actus, si peccarem dolorem,
in misericordia, si proximus indigeret, illi sub-
venirem. Nam licet aliqui putent, hos actus
esse potius intellectus, quam voluntatis, tamen
esse possunt in actuali proposito voluntatis de
conditionato objecto. Imo illi conditionales
non essent simpliciter vere in homine, nisi
fundarentur in actuali proposito voluntatis
ejus. Secundo posset exerceri actus complacen-
tise circa honestatem objectivam talium vir-
tutum. Tertio specialiter virtus poenitentise,
quamvis non posset detestari malum commis-
sum, ut probat ratio facta, posset odio habere
peccatum, quod ofTertur ut committendum, ct
habere voluntatem non faciendi Deo injuriam,
ut in tom. de Poenit., late dixi, et specialiter
videri potest disput. 1, sect. 1, num. 10 et M.
Misericordia etiam non semper, aut per se re-
quirit dolorem in miserente, nam voluutas
suljlevandi miserum, si absque dolore haberi
possit, revera erit actus misericordiaj. Hoc au-
tem modo, si status innocentiae duraret, posset
unus homo cadere, et alter innocens habere
voluntatem subveniendi illi, cum displicentia
de malo ejus, qute posset haberi sine tristitia,
vel dolore. Et fortasse inter ipsos innocentes
non deessent occasiones habendi similes actus.
Nam licet in illis non esset propria miseria
poenalis, esse posset aliqua indigentia natura-
lis, ut parvuli indigerent auxilio majorum ad
educationem, et ad vitanda pericula, et igno-
rantes, seu incipientes indigerent doctrina. Ad
hunc ergo modum non deesset ibi aliqua ma-
teria misericordise, et sic potest de aliis simili-
bus virtutibus facile cogitari.
11 . Tertia difficultas an denique infusce fue-
ri7it virtutes aliquce Deuni respicientes. — An in
vohmtate lialuerit mrtutem lenevolentice natu-
ralis crga Beim. — Tertio difficultas esse po-
test, an fuerint infusi Adse aliqui habitus vir-
tutum acquisitarum erga Deum. Sunt autem
duo genera virtutum, quge circa Deum versan-
tur, qucedam, quse respiciunt Deum ut objec-
tum cui, ut religio, et si qua est alia similis,
ut forte obedientia, et de his non e?t dubium_,
quin fuerint iufusEe Adse,, quia sunt perfectio-
CAP. XII. UTRUM IN ADAMO
res, et magis necessariae qiiam reliquse morales
et earum usus erat illi statui maxime proprius.
Alise vero sunt virtutes^ quse versantur circa
Deum, ut objectum quod^ quales suut iu or-
dine supernaturali virtutes tlieologales^ ex qui-
bus una est in intellectu, scilicet fides, cliari-
tas vero et spes in voluntate. In ordinc autem
naturali loco fidei succedit cognitio naturalis
Dei, quam hal^uit Adam per scientiam per ac-
cidens infusam, de qua jam dictum est. Ciiari-
tati autem infusae re.spondet in ordine natura-
li amor naturalis Dei super omnia, et propter
ipsum, qui amicitia?, vel benevolentias dicitur :
et de hoc ahqui negant fuisse in Adamo tam
quoad actum^ quam quoad habitum. Sed de
actu longe probabilius est, in Adamo csse po-
tuisse, quod docet D. Thomas i, 2, quaist. 109^,
artic. 3. et quodlib. l, art. 8, et aliis locis, ut
latius in materia de Gratia tractamus, lib. i,
cap. 30.
12. De habitu vero res est magis incerta,
in qua partem negantem tenet Pereira, hb. 5,
in Genes., disput. de tertia excellentiae statiis
innoncen., qutest. i, ex fundamento omuino
contrario preecedenti opinioni, scilicet quia
non sohim poterat Adam diligere Dcum ut
auctorem naturse naturah dilectione super om-
nia, sed etiam vohmtas ejus naturaliter erat
ad ilhmi amorem propensa, et uunam difficul-
tatem, vel impedimentum ex parte appetitus
in eo amore patiebatur^ et ideo non indigebat
habitu. Contrarium sentit Scotus. Nam in lioc
habitu potissime justitiam originalem consti-
tuere videtur in 2^ distinction., 29;, et late ex-
ponit Herrera, 2, disputat. 21, qusestion. 3, et
disputat. 22, quaestion. 1.
13. Aiictoris resolutio. — Milii autem consi-
derandum videtur, an vohmtas humana sit
naturaliter capax tahs liabitus, et an possit in
hoc statu per actus acquiri. Nam si in volun-
tate est capacitas naturahs, profecto redacta
fuit in actum in illo statu, et si acquiri potest
per actus in illo statu fuit per accidens infusus,
quia per se pertinet ad majorem perfectionem
voluntatis hurnanee. Neque obstabit propensio
naturahs vohmtatis, quia litec potest augeri
per habitum, quiadare potuit facilitatem ope-
randi. Neque etiam referet, quod appetitus
non retardaret, quia hbertas, et indifferentia
vohmtatis sufiicit ad capacitatem, et utilitatem
habitus, sicut de virtute justitiai chcebamus.
Unde partem lianc ut satis probabilem rehn-
quimus, perfectam autem resolutionem in ma-
teriam de charitate remittimus, quia ex iha
queestione pendet, an per hujusmodi actus
APPETITUS SENSITIVUS, ETC. 247
amoris Dei nunc simihs habitus acquii-atur.
Denique viriuti spei infusae sub propria ratione
spei, et quatenus fundatur in promissione di-
vina nuUus liabitus mere naturahs respondere
videtur; tamen ut est amor concupiscentiee
DEI respondere illi potest in ordine naturali
liabitus inclinans ad amorcm concupiscentiiB
DEI, ut est summum hominis bonum, et de
hoc fere eodem modo, quo dc praBcedcnti, ju-
dicandum est.
CAPUT XII.
UTRIIM IN ADAMO APPETITUS SENSITIVUS ITA FUERIT
SUBJEGTUS VOLUNTATI ET RATIONI, UT NUNQUAM
AUT EAM PR^VENIRET, AUT ILLI IMPERANTI RE-
PUGNARET.
i . Apcrittcr fundameniim qucestionis. — Si
natura hominis pure, et secundum se conside-
retur, etiamsi potentias liabeat naturalibus
virtutibus perfectas, et ornatas, pugnse et re-
bellioni carnis contra spiritum obnoxia est.
Qua3 duplex liabet genus cognitionis, sensiti-
vse et intenectuahs, et duos appetitus eliciti-
vos, scilicet sentientem et voluntatem. Inter
quas facultates naturalis ordo est, ut cognitio
incipiat a sensu, et ideo possit rationem im-
mutare, priusquam vohintas operetur, atque
eadem ratione, ut prius etiam excitet appeti-
tum sensitivum, quam voluntas, et ratio per-
fecte possint dehberare. Ex hoc igitur genere
compositionis humanse naturse ex carne, et
spiritu et appetitu inferiori, ac superiori oritur
pugiia, quam in nobis cxperimur, et quam de-
plorat Paulus ad Rom. 1, dicens : Sentio aliam
legem inmemh-is mcis repiignantem legi mentis
mea\ De liac ergo pugna quffirimus in prsesenti,
an fuerit in primo liomine ante peccatum, sive
cum, donis supernaturalibus gratise considere-
tur, sive absque iUis : lioc enim ad prsesentem
quaistionem extrinsecum est, nam cum donis
gratiffi potest liomo habere illum defectum, et
pugnam, ut nunc est in liominibus justis, etsine
illis donispossetDeus impedire illum defectum,
homini naturalem, seu tale donum liomini con-
ferre, quo fieret, ut nuUus motus iusurgeret in
portione inferiori repuguans superiori, conse-
quenternullapugna,aut difficultas circa opera-
tionem boni honesti naturalis ordinis in homi-
ne sentiretur. Quia ergo donum lioc distinctum
videtur avirtutibus, et ad earum perfectum
usum, et consequenter ad magnam perfectio-
nem voluntatis pertinet, ideo non obstantibus
virtutibus, inquireudum superest, aii hoc do-
248
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
iiuin, eju.sque efFectus Adamo collata fuerint.
2. Prima ratio clulntandi. — Secunda ratio.
— Ratio autem dubitaudi esse potest^ quia hoc
donum non est liomini naturale^, nec perficit
liominem in ordine ad fmem supernaturalem :
ergo non est Iioraini in sua creatione datum.
Consequentia probatur, qmo., ut sa^pe dictum
est, Deus condendo naturam naturaj ordinem
in hoc servabat^ ut unicuique conferret quod
naturale ipsi erat. Major antem probatur ex
dictis in principio capitis, quia ex naturali^ et
intrinseca compositione hominis intrinsece
sequitur imperfectio contraria huic dono : ergo
e converso donum ipsum non potest esse ho-
mini naturale^ imo videtur valde repugnans
natura3 ejus. Secundo^ quia iUud donum vel
esset ahquis habitus infusus homini, vel aU-
quid ahud : hoc secundum declarari non po-
test quid, velquale sit^ primum auteni non po-
te.st sufficere. Quod ita ostenditur, quia vel ille
habitns esset spirituahs in intellectu, et vohin-
tate^, et de illo esset eadem difficultas^ quia
posset a sensibus prssveniri : vel esset in appe-
titu sensitivo, et sic etiam non posset impedire
quin appetibile secundum sensum occurreret^
et naturahter immutarct appetitum : at vero
appetitus immutatus naturahter movetur, cum
libertate careat : ergo non obstante tah habitu
vohmtatem, et rationem praeveniret.
3. De resolutione pra^sentis quastionis duhius
JScotus. — In hoc puncto Scotus^ in 2, dist. 29,
q. unic, hanc quaistionem attingens, iham vi-
detur sub dubio rehnquere, nam semper sub
disjunctione loquitur, dicens^ quod in eo statu
Gsset tranquilhtas in anima^ quia vel natura
inferior non iu.surgeret contra superiorem, vel
si insurgeret, posset facile, et delectabihter a
superiori contineri, et ordinari, et ita licet in-
ferior appctitus eum ahqua tristitia ab objecto
sibi delectabih ab.stineret^ nihilominusquia vo-
hnitas cum magna deleciationeidfaceret^ totus
homoidfacere diceretur, quod ratione superio-
ris potentiaj ei convenit, cjuamvis inferior po-
tentiaahquautuhim reluctetur. Et ideo, inquit:
Fortasse non estnecesseponere, qiiod omllus sen-
sus appetitus potuit tunctristari, potuitenim m-
sus tunc videre turpe tisiMle, et auditus audire
turpe audibile, etuirumquepotuit offcndereappe-
titum sensitixum , sicut et conveniens sensiMle de-
cctare. Scd voluntas tunc lene usa fuisset istis
tristitiis et delectationiius appetitus inferioris.
Hfficfere Scotus. Verumtamen nunc agere no-
himus de omni actu sentiendi, vel de omni
aflfectu appetitus sensitivi. Distingui enim po-
test^ duplex genus hujusmodi motuum, qui-
dam dici possunt naturales^ et innoxii seu in-
differentes in ordine ad mores, non sohim quia
in se boni, aut mah non sunt, sed etiam, quia
non inducunt ad ahquid t^irpe, ut morahter
mahim, ut est dolor ahquis, vel disphcentia de
objecto disconvenienti sensui,item fames, .sitis,
et similes affectus^ vel eorum contrarii. Ahi
vero sunt motus noxii morahter, quia vel in-
clinant ad ahquid de se turpe, si vohmtarie
fiat, vel difiicilem reddunt operationem virtn-
tis, et de hoc genere motuum inferioris appe-
titus liic pra^cipue loquimur^ quiain eis veri-
tas certior est, de priori vero genere dicemus
postea tractando de ilhus status immortalitate.
4. Assertio affirmativa. — Prolatur ex
Scriptura. — Dicemus ergo, hanc perfectionem
fuisse liomini datam in priucipio creationis,
ut quamdm non peccaret mortahter , sentire
non posset proevenientes motus inferioris ap-
petitus rectce rationi adversos, multoque mi-
nus subsequente.?^ rationi jam imperanti re-
pugnantes. Hanc assertionem censeo omnino
certam, quae probatur primo ex Scriptura,
nam imprimis Gen. 2 , in fine dicitur : JEJrat
auteri uterque nudus, Aclavi sciticet, et uxor
ejus, et non erulescant, postea vero cap. 3, de
ilhs post peccatum dicitur : Aperti simt oculi
amlormn , cumque cognovissent se esse nudos ,
etc, et infra, cura Adam ad Deum dixisset :
Timui eo qicod nudus essem, respondit ei Deus :
Quis enim indicavit tiii, quod nudus esses, nisi,
quod ex ligno de quo prceceperam tiii ne comede-
res, comedisti ? Ex quibus verbis aperte colh-
gitur, tantam mutationem esse factam in pri-
mis hominibus per peccatum , ut ante illud
non ita viderent corpora sua^ ut erubescerent
aut appetitus eorum ad aliquid turpe commo-
veretur, post peccatum vero utrumque sense-
rint : ergo ante peccatum liabuerunt speciale
donum, quo appetitus eorum continebatur, ue
contra rationem insurgeret, quod donum pec-
cando amiserunt, et ita hasc testimonia intel-
lexerunt Patres, et theologi infra citandi.
5. Cajetani ex positio enervans proximtm
testimonium. — B.efelUtur. — Secundo hoc con-
firmant verba Sapientis : Inveni, quod Beus
fecerit Imninern rectum, et ipse se infinitis mis-
cuerit qucestionihis , Ecclesiast. 7. Quem locum
tractans Hieronymus, lib. 1. contra Jovinian.,
per hominem utrumque sexum intelligit, et
de rectitudine, quae concupiscentiam remove-
bat, interpretatur , et ex consonantia hujus
testimonii cum preecedenti veritas hiijus sensus
comprobatur. Unde immerito Cajetanus ibi
iUum exponit de sola rectitudine , naturah, et
CAP. XII. UTRUM IN ADAMO
vim facit in verbo inveni : quod de inventione
per rationem natiiralem exponit , et inde col-
ligit, sermonem esse de sola rectitudine natu-
rali, quia haec rectitudo potest ratione natura-
li inveniri^ non vero rectitudo illa, quas dicitur
originalis justitioe , seu integritatis naturas.
Sedlevi motus est fundamento ad enervandum
grave testimonium^ quo Patres contra Pela-
gium uti solent , qui dicebat non fuisse in
Adam majorem rectitudiuem ^ quam esset in
puro homine absque peccato , quales omnes
posteros Adoe Pelagiani esse fingebant. Nihil
ergo cogit verbum ilhid inveni, quia sinefuu-
damento coarctatur ad inventionem per dis-
cursnm naturalem^ cum in ipsis Scripturis sa-
cris potuerit Salomon veritatem illam inveni-
re, imo vero alhidendo ad loca Genesis locutus
' fuerit, ut notavi.
6. Tertio confirmat hoc Paulus ad Rom. 1,
dicens, hos concupiscentise motus ex peccato
Adae ortosfuisse. In hoc enim sensu dicit: Non
quocl volo homim, hoc ago, secl quod ocli malum,
illucl facio. Si atUem quod nolo, illud facio,
jam non ego oferor illud , sed quod lialitat in
one peccatum, id est, peccati fomes, quem pec-
catum vocat, quia ex peccato Ada3 derivatus
est. Est ergo liic fomes^ seu concupiscentia^ aut
omnis rebellio appetitus inferioris contra su-
periorem aflfectus peccati Adai : ergo ante
peccatum non erat in natura liumana tahs de-
fectus. Et eadem ratione legem fomitiS;, quae
est in membris, vocat Pauhis legem peccati,
dum dicil , Mente servio legi Dei, carne atUem
legi peccati. Item eadem ratione corpus hoc,
in cjuo lianc concupiscentiam patimur, vocat
corpus mortis, indicans non fuisse in corpore
morti non sulijecto, ac proinde sicut mors fuit
ex peccato, ita etiam coneupiscentiam.
7. Ex Tridentino conciUo. — Quarto idem
probatur ex Concilio Tridentiuo, sess. 5, can.
5, dicente, manere in baptizatis concupiscen-
tiam, et fomitem, qu6e hcel; per se sumpta
peccatum non sit , peccatum interchim voca-
tur, quia expeccato est, et adpeccatum inclinat.
Ubi dicens, ex peccato, aperte docet ante pecca-
tum non fuisse , nam si antea fuisset , nuho
modo effectus peccati extitisset : concupiscen-
tia autem, seu fomes, nihil aliud est^ quam
ipsemet appetitus, ut per motus suos rationem
preevenit, et ad peccandum inducit, et hac ra-
tione dixit idem Conc, ibidem can. i, totum
Adam per illam prfevaricationis offensani se-
cundum corpus , et animam in deterius com-
mutatum fuisse.
8. Ex patrihus. — Quiuto eamdem verita-
APPETITUS SENSITIVUS,, ETC. 249
tem docet Augustinus, Ub. 13, de Trin., c. 3,
circa fin., dicens, in primo homine per pecca-
tum naturam liumanam vitiatam, atque muta-
tam esse, ut repugnantem paterentur in mem-
bris inobedientiam concupiscendi , et ex eo-
dem peccato ad ceeteros chmanasse, et in c. 4,
rationem reddit, cur maneat in justificatis, et
in hb. 14, cap. iO, docet, homines in Para-
diso ante peccatum non liabuisse perturbatos
animi affectns, quia necpie in carne, neque
in animo ahquid patiebantur, quod illorum fe-
licitatem offenderet. Unde cap, 15, subjungit,
quod peccatum damuatio subsecuta est, tahs-
que damnatio, ut homo, cpii custodiendo man-
datum futurus fuerat etiam carne spiritualis ,
fieret etiam mente carnahs, etc, et cap. 19,
idemrepetit, ethb. 15, cap. 7, itaetiam expo-
nit , Apostokim vocantem concupiscentiam
peccatum, cpiia ex peccato sit, quod repetit, 1
retract., cap. 10, et latius hb. de Corrept. et
Grat. , cap. 10 et 11, ubi ait, Adam non indi-
guisse gratia ad vincendam pugnam , quando
caro concupiscit adversus spiritum, c[uia nulla
talis risa a seipso adversus seipsum tentatus ,
atque turbatus in illo beatitudinis loco sua se-
cum pace fruebatur. Simiha docet hb. \, de
Nupt. et concupisc, cap. 23, et lib. 1, contra
duasEpist. Pelagianor., cap. 13. et Gregorius^
lib. 26, Moral., cap. 13, alias 12, et Rupertus,
2, de Trinit., cap. M) , et ahi Patres super
Genesim.
9. IJx Sc^iolasticis. — Q,uid de Scoto in n. 3.
adducto. — Sexto veritas hsec communis est
scholasticorum in 2, dist. 30 et 31, et chvus
Thomas, 1,2, queest. 82, artic 3, etqusest. 81,
art. 3. Et fortasse Scotus de assertione cjuoad
hanc partem non chibitavit , sed quoad ahos
actus appetitus pertinentes ad corporis passi--
bilitatem, et ad malum non inchnantes, quos
supra innoxios appeUavimus , de quibus in
capite decimo cjuarto chcemus. Rationes au-
tem hujus veritatis ex divina providentia , et
hberahtate erga naturam humanam potissi-
mum sumendse sunt. Nam cum homo ex in-
trinseca conditione , et compositione habeat
hanc pugnam inter inferiorem et superiorem
appetitum, quatenus per appetitum ad sensi-
bilia, et corporalia ; per voluntatem autem acl
spirituaha, et rationi consentanea inclinatur :
inde habet ut ex consideratione suse naturas
in se pure spectatse nimis debiUs , et fragiUs
sit, ad operandum honestum. Ideoque volens
Deus subvenire huic fragiUtati hominis, pecu-
hari dono eum prseveuit , ut eam pugnam,
quamdiu in justitia perseveraret , non senti-
250
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AG STATU INNOCENTI^.
ret. Gujus divinee providentiee optimee conjec-
turse sunt. Prima^ ut proprium Dei opus per-
fectum esset^ et pro capacitate liominis viato-
ris consummatum. Secunda, ut facili negotio
posset homo vitare omnia peccata^ si vellet.
Tertio, ut in quodam felici statu viveret, nam
sine dubio ex liujus modi pugna, et inordina-
tis motibus appetitus sentientis multum mi-
uueretur illius status felicitas^ et perfectio^ ut
late prosequitur AugustinuS;, in citatis locis^
preesertim in dicto 1. iA, de Givitat. a cap. 10.
10. Arguitiir non videoi posse coluerere tan-
tam paceniintra Jiominem juxta naturam ejus.
— Ut vero propriam causam, et rationem hu-
jus effectus explicemus , inquirere oportet ,
quomodo facta fuerit hajc pax , et concordia
in homine primo^ seu integra subjectio infe-
rioris appetitus ad superiorem^ id est, quod^
vel quale fuerit donum , per quod hic effectus
formaliter in homine fiebat. Cum taUs effectus
non sit connaturalis homini, imo potius natu-
rali inchnationi potentiarum ejus partim re-
pugnare, partim eam superare videatur, non
videtur posse fieri sine aliqua mutatione in
ejus poteutiis facta^ vel sine aUquo dono illis
additO;, et hoc est, quod inquirimus, quale sit.
Antecedens declaratur;, quia^, ut fiat in homi-
ne ha3C concordia^ et subordiuatio appetituum^
duo requiruntur^ unum est, ut appetitus infe-
rior non moveatur prius quam a superiori im-
peretur : afiud est^ ut vohuitati imperanti ap-
petitus seusitivus ad nutum, et sine ulla resis-
tentia obediat. Utrumque autem esse videtur
contra inchnationem appetitus sensitivi , et
supra efFicaciam naturalis vohiutatis. Nam ap-
petitus sensitivus natiu^aliter movetur preesen-
tato objecto sibi conveniente, vel disconve-
niente , voluntas autem non potest semper
praevenire, ne objectum occurrat sensibus^ et
postquam oifertur non potest ipsa movere^ vel
continere appetitum , nisi prius ab intellectu
moveatur , cum autem inteUectns per sensus
excitetur, prius etiam immutatio sensus , et
appetitus prsecedit : ergo non est semper in
potestate naturali vohuitatis humanee, sicut
dixit Augustinus quin vi&is tangatur. Et simi-
hter non est tanta efficacia naturalis vohinta-
tis in appetitum^ ut possit omnem ejus motuni
coliibere^ quamdiu objectum ejus^ vel illius
cognitio non removetur , quia ipse appetitus
non obedit voluntati despotice, ut ait Aristote-
les seu scrviliter , sed civih, et pohtico modo
media cognitione , seu phantasia, quam non
semper potest corrigere voluntas p§r solam na-
turalem eflicaciam.
11. Responsio generalis illam pacem fieri
per donum superadditum naturw.—De quiddita-
te talis doni quid Durandus sentiat. — Quid
vero sentiat Bcotus. — (luid denique Catejanus.
— Propter haec conveniunt tlieologi, ad hunc
effectum necessarium fuisse ahquod pecuhare
donum liumanse naturae additum : quid vero^
vel quale fuerit, varie;, et obscure expUcaut.
Nam Durandus^ in 2^ dist. 29;, quEest. 2, sentit,
lioc factum esse per donum infusum appetitui
sensitivo, quo omnino ad unum determinaba-
tur, sentitque fuisse distinctum a virtutibus
quatenus in appetitu sensitivo esse possunt. In
quo tamen non satis defiuite loquitur, nam
sub disjunctione ait, tale donum includere
alias virtutes formahter , vel virtuahter, et
hanc partem videtur sequi Mohna, in tract. de
oper., sex dierum;, disput. 27, e contrario vero
Scotus, eadem dist. 29_, sentit, illum effectum
factum esse per habitum voluntati iufusum
sine douo appetitus sensitivi, quamvis censeat
probabile, etiam in appetitu fuissehujusmodi
donum, ut uterque appetitus posset modo prse-
tcrnaturali operari. Voluntas quidem effica-
cius imperando, et cum majori delectatione
voleudo houestum, quam uaturaliter possit, et
appetitus delectabilius obedieudo voluutati,
etiam a propria sensibili delectatione siue re-
puguantia, abstinendo : qui modus operandi
nou est illi couveuieus ex sola naturali subor-
dinatione ad voluutatem. At vero Cajetanus \,
2, a. 2_, prius dicit, hoc donum ultra pure na-
turalia addidisse vigorem rationis , seu supe-
rioris partis animae ad conservandum statum
rationi in nullo dissonum, quem vigorem dicit
resultare ex conjunctione ad justitiam origina-
lem, quamvis non addat per se aliquid dis-
tiuctum ab ipsa. Sicut cogitativa est perfectior
in homiue ex conjunctione ad animam ratio-
nalem sine aliqua re illi addita.
12. Impugnatur Durandus. — Item Scotus.
— Sed haec omnia mihi satis obscura sunt ,
et non satisfaciunt. Primo, quia per habitus
nou potest appetitus sensitivus determinari ad
unum, ut dicebat Durandus, quia non obstan-
te quocumque habitu manet in appetitu inch-
natio naturalis ad objectum, seu bonum con-
trarium objecto talis habitus : manet etiam
virtus ad eliciendum actum circa tale objec-
tum : et habitus non potest impedire, ne ob-
jectum illud occiuTat phantasiee, vel ne obla-
tum moveat appetitum : ergo nou potest ha-
bitus solus ita determiuare appetitum ad
unum objectum , ut omnino illum impediat_,
ne contrarium appetere possit^ si ilLi repree-
CAP. XII. UTRUM IN ADAMO
seutetur. Nam ciim appetitus naturaliter mo-
veatur^ nou potuit per habitum contineri, ne
in objectum sibi propositum feratur. Atque
hffic ratio magis procedit contra Scotum^ si in
sola vobantate lioc clonum constituat^ quia ha-
bitus voluntati infusus multo minus poterit
appetitum continere, et ideo ipse consequenter
loquendo in dicta sententia, admittit in appe-
titu sensitivo aliquos motus rationi repugnan-
tes^ etiam in ilio primo statu. "Verumtamen si
hoc intelligatur de motibus repugnantibus
virtuti , et honestati , ut nunc loquimur, non
est probabile, nec tolerabile, ut ex probatio-
nibus assertionis nostrai manifestum est. Dein-
de hcet simul cum habitu appetitus sensitivi
pouatur habitus voluntatis , procedit ratio
facta, quia etiam liabitus vohintatis non mi-
nuit inchnationem, vel activitatem appetitus
sensitivij nec mutat naturalem modum ope-
randi ejus, nec impedire potest, quominus ab
objecto occurrente phantasise pra^moveatur.
Neque etiam potest dare tantam efhcaciam vo-
hmtati, ut necessitate contineat appetitum^ ne
prsesente objecto moveatur, neque etiam ut
appreliensionem, vel cogitationem objecti om-
nino cohibeat , quia possunt occurrere plures
causse exeitantes pliantasmata, quse voluntati
humanse non obediant : ergo per liujusmodi
habitus non satis hoe donum expUcatur.
13. Ac tmulem Cajetmms. — Atque hi dis-
cursus eamdem diiricultatem ingeruut circa
vigorem rationis, de quo Cajetanus loquitur.
Praeterquam quod in illo dicendi modo obscu-
rum est, quid sit ille vigor rationis, quia non
est actus, ut per se constat, alioqui non esset
quid permanens, et de se perpetuo inlia^rens.
Itemque de illo actu inquirendum esset ex quo
habitu, vel efficacia procedat. Si vero est ha-
bitus, procedunt difficultates positse, et prae-
!ilterea sine causa negatur, quod sit pars origi-
|i/ naUs justitise, ut Gajetauus negat. Nam quod
ait, inferius perfici per conjunctionem ad su-
perius, verum habet, quando, vel superior
gradus actu influit in inferiorem^ vel ab illo
manat cum majori perfectione, ut in exemplis,
quse adducitvegetativum conjimctum sensitivo
est perfectius , quia potentise ipsee vegetativee
manentes ab anima, quse simul est vegetativa,
et sensitiva, perfectiores sunt, et cum propor-
tione idem est de sensitivo conjuncto rationali.
In praesenti autem ratio ipsa non fit in sua
entitate perfectior per conjunctionem ad jus-
titiam originalern : ergo oportet, ut ille vigor
sit per aliquid additum rationi;, et hoc inqui-
rimus_, quid sit.
APPETITUS SENSITIVUS, ETC. 251
14. Notatio quadmplicis modi framandi ap-
petitwn sensit. , ut vera resolutio tradatur. —
Ut ergo aliquo modo hoc donum, et causam
adsequatam hujus efli^ectus explicem , adverto
quatuor modis intelligi posse appetitum sensi-
tivum fuisse cohibitum, et frsenatum, ne suis
motibus voluntatem praeveniret, et ita subjec-
tum, ut sine ulla tristitia, vel repuguantia illa
obediret. Primo per intrinsecam mutationem
ipsiusmet facultatis, non addendo illi aliquam
formam , sed ipsammet simplicem entitatem
immutando in sua propria entitate, vel modo
ejus, qui dicendi modus sumi potest ex Cordu-
ba, lib. 1, q. 45, puuct. 2, opin. 2, etpunct. \,
opin. 3. Secundo per additionem alicujus ha-
bitus , seu formae existentis in appetitu per
modum actus primi. Tertio per solam extrin-
secam Dei providentiam, removendo, scilicet,
omnia quai appetitum ad hos motus possent
excitare , vel negando illi concursum , ne in
illos prosiliret, aut efficacius illum movendo,
quando necessarium esset, ut voluntati ad nu-
tum obediret : Quarto per aliquos habitus si-
mul cum divina manutenentia , et protectio-
ne. Atque similes modi cogitari possunt ex
parte voluntatis et rationis , ut et in ipsa vo-
luntate quoad portionem ejus inferiorem tales
motus non insurgerent , sed ad obediendum
rationi esset promptissima : et ad movendum
appetitum ad actus bonos, et ad eum in malis
cohibendum majorem, quam nunc efficacita-
tem haberet , et simili modo intelligi possunt
omnes ii modi, vel ita ut in utroque appetitu
fuerint necessarii, vel in altero tantum suffi-
cientes fuerint.
\ 5. Excluditur primus modus. — Ex Iiis ergo
modis primus est plane impossibilis, quia tam
appetitus, quam intellectus et voluntas fueruut
ejusdem rationis et perfectionis essentialis in
primo homine, ac in aliis, imo in illo eeedem
numero facultates: et ejusdem perfectionis in-
dividualis fuerunt ante et post peccatum, Item
potentise istse in entitatibus suis indivisibiles
sunt, uude magis vel minus non recipiunt se-
cundun? iutensionera, aut remissionem, nec
etiam secundum alium intriusecum modum iu
suis simplicibus entitatibus immutari possunt,
qui cum fundamento cogitari, aut intelligi
possit : ergo omnino repuguat augeri, vel mi-
nui in his potentiis, sine additione alicujus
formse vel entitatis, naturales inclinationes,
quas ad suos actus vel objecta habeut, vel sub-
ordinationem inter ipsas, nimirum augendo
efficaciam unius in aliam, vel subjectionem
alterius ad alteram. Ac proinde prior ille mo-
252
LIB. lil. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^.
clus et concipi nou potcst^ et repngnantiam
involvit^ considerata naturali proprietate et
entitate talium facultatum.
1 6 . Exdiiditiir secimdus modii^s. — Secundum
etiam modum reputo insnfBcientem et quoad
hoc impossiliilem^ ut appetitus per solos liabi-
tus potuerit infallibiliter et necessario couti-
neri, ne in illo hujusmodi motus in.surgerent.
Hoc enim rationes factas milii probare viden-
tur, ut de extinctione fomitis in B. Virgine
dixi^ m 2 tom.;, 3 part.,disp. 4, sect. 4. Dicunt
vero aliqui, etsi soli habitus in actu primo
existentes non snfficiant ad omnes hos motus
cohibendos, niliilominus potuisse habere ac-
tum, vel actus perfectissimos, qui ad hunc ef-
fectum sufFicerent. Sic enim Scotussupra dicit,
vohmtatem primihominis per habitum justitise
sibi infusum Deo adhiF.sisse, et cum tanta de-
lectatione ut impediret, ne motus concupis-
centiai insurgerent. Sedhocetiam non sufficit.
Primo, quia impotentia appetitus Adam ad
insurgendum contra rationem, erat perpetna^
et independens (ut ita dicam) a hbertate totius
Ada3, qnamdiu mortahter non peccaret : actus
vero ihius habitus, sive esset amor Dei, sive
ahus simihs, non erat perpetuus, imo erat h-
ber: ergo non poterat esse propria et adffi-
quata causa ilhus perfecta?. subjectionis: nam
cessante Adamo ab illo actu, etiam tunc non
poterant isti inordinati motus iusurgere. Se-
cundo, qnia licet durante iho actu muKum
dicti motus cohiberentnr , non tamen per se
sufficeret ad reddendum appetitum iucapacem
tahs motus per causas naturales, et objecta
vehementer excitantia, c|Uce non obstante tah
actu occurrere possent. Nam experientia docet
etiam in actuah contemplatione et dilectione
Dei insurgere interdum hos motus : ergo etiara
tuncposset idem accidere, nisi aha fortior
causa obstitisset. Pra?sertim si deemonis tenta-
tio accederet, qui posset humores corporis mo-
vere, et objecta excitantia appetitum vehe-
menter apphcare, et ita non tantum suasione,
sed etiam dclectatione, seu concupiscentia ho-
minem tentare, c[uia sola contemplatio, vel
operatio voluntatis non posset hoc impedire,
At vero qusehbet hujusmodi perturbatio erat
contraria iUi statui, et per hoc donum exchi-
debatur : ergo nuUus habitus etiam cum actu
suo potuit esse causa suihciens et adsequata
ilhus effectus.
17, T&rtius modus 2)ossiMlis fuit. — Esset
tmnen imiJer fectiis . — Tertius modus fuit qui-
dem possibilis, sed impeifectus, et ideo verisi-
mile non est, iho tantum modo collatum fuisse
primo homini hujusmodi donum. Prima pars
est manifesta, qnia potuit Deus partim negando
concursum ad omnes hos motus, partim pro-
videndo, ne objecta perturbantia, hanc animi
pacem ct tranquilhtatem occurrerent, partim
apphcando et excitando rationem et vohinta-
tem, atcpie eliam phantasiam, partim per ahos
occuhos modos providentiee suai hanc subor-
dinationem appetitum iUsesam conservare. Al-
tera vero pars de imxperfectione hujus modi
probatur, quia providentia Dei extrinseca po-
terat quidem tohere extrinseca impedimenta,
vel excitare rationem in singuhs occasiouibus,
tamen sola non poterat intrinsecus disponere
poteiitias ad perfecte operanchim circa taUa
objecta, sive superiores ad imperandum, sive
inferiores adobediendum. Adperfectum autem
modum operandi spectat, ut proximum agens
sit intrinsece di.spositum ad iUam operationem,
ad quam recte faciendam a primo agente or-
dinatur et movetur. Ergo cum Dei opera sint
perfecta, non est verisimile per solam extrin-
secam providentiam hoc donum primis homi-
nibus contulisse.
48. Pro quarto modo statuitur secunda as-
sertio hipartita. — Ostenditur priu,s pars poste-
rior. — Superest ergo, ut quartus modusverus
sit, nimirum partim per intrinsecos habitus et
actus, partim per specialem Dei providentiam
et protectionem hoc clonum in primo statu col-
latum hominibus fuisse. Hoec pars conchiditur
ex dictis a sufficienti partium enumeratione.
Et a simih comprobari potest ex iis, quee in
citato loco de beata Virgine diximus. Praeterea
sumi potest etiam a simili ex D. Thoma, 1 p.,
qraf.st. 94, art. 4, ad 5, ubi similiter ait, homi-
nem in iUo statu ab omni errore prseservatum
fuisse, partim per internam scientiam et pru-
dentiam, partim quia ei divinitus S2il)ventum
fuisset. Et similiter q. 97, art, 2, ad 4, dicit,
potuisse hominem tuuc praeservari a morte,
partim propria ratione, partim divina provi-
dentia : ergo idem in prsesenti dici debet, est
enim eadem vel major ratio, Indicatiu- etiam
ab Augustino 14, de Civit,, c. 19, quatenus ait,
eas partes animae, quae a nobis vitiosae, seu in-
ordinatse sunt, non ita fuisse in Paradiso ante
peccatum. Non enivi, ait, contra rectam rolun-
tatem ad aliquod moxelantur , unde necesse esset
easratione tanquam frenis regentihus abstinere.
Nam quod nunc ita moventur , et ai his, qui
temperanter, juste et pie viviint, alias facilius,
alias difficUius, tam in coMhendo et refrwnan-
do modificantur, non est utique sanitas ex na-
tura, sed languor ex culpa. In quibus verbis
CAP. X!I. UTRUM IN ADAMO APPETITUS SENSITIVUS. ETC.
253
satis indicat^ illam sanitatem faisse per inter-
nam perfectionem et virtvitem, qnai facilitatem
et delectionem in illo modo opcrandi prffista-
bat. Divinam antem protectionem ibi non tam
expresse declarat : hffic aiitem tam est familia-
ris AugiistinO;, ubicumque de his divinis bene-.
ficiis tractat^ ut eam tanquam manifestam sup-
ponere videatur. Unde nec uobis alicjuid de
ea parte dicendum supercst.
19. Oste7idiiur prior pars. — Circa alteram
vero partem de intrinseco dono desiderari po-
test^ ut explicemuSj quid ilbul fuerit. In quo
breviter dicimus imprimis^ uon fuisse unum
tantum simplicem habitum, ut Scotus, Duran-
dus et ahi loquentes de Justitia originali indi-
care videntur. Probatur, quia heec perfectio in
multis potentiis requirebatur : in ratione ad
considerandum et judicandum^ seu imperan-
dum convenienter : in vohuitate ad sequendam
rectam rationem delectabiliter, et ad moven-
dnm appetitum fortiter, et iu ipso appetitu ad
obediendum prompte : sed nnus simplex habi-
tus non poterat has omnes potentias intriusece
perficere : ergo non fuit unus tantum habitus.
Et confirmatur hajc ratio, quia, ut recte dixit
D. Thomas 2, 1, qutest. 2, art. 2, qnando actus
pendet a phuibus activis principiis, ad perfec-
tionem ejus requiritur, ut omnia illa principia
activa sint perfecte disposita. Hgec autem chs-
positio ad bene agendum in potentiis animee
quse respiciunt objecta, est habitus : ergo, cum
heec perfectio, de qua tractamus, ex pharibns
auimse potentiis pendeat, in omnibus ilUs rec-
tam dispositionem habitnalem postulabat, ac
proinde phires habitus sahem ex parte poten-
tiarum inchidebat.
20. Tertta asserlio ^^rodatur. — Addimus ve-
ro ulterius, etiam in singuhs potentiis non
fnisse sufficientem unum habitum, sed phu^es
in singuhs concurrisse ad hunc eflfectum. De-
claratur imprimis, quia heec bona compositio,
et rectitudo potentiarum hominis versabatur
circa totam materiam moralem, tam ad omnes
animce passioues, quam ad proximum, vel
Deum pertinentem, ad lioc autem non suftl-
ciebat unus sohis habitus in unaquaque po-
tentia. Deinde declaratur per singulas, nam in
intellectu. requirebatur imprimis prudentia,
sine qua nihil ordinate ueri potest : prudentia
autem supponit moralem scientiam ut perfecta
sit, et ad hanc non parum confert scientia na-
turahs, quae sa^pe uecessaria est ad recte judi-
candum de agendis etiam in ordine ad bonos
mores. Potest etiam esse vahle utihs ad mode-
ratum usum rerum corporahum^ et ad utendum
mediis ad moderandum effectus accommodatis-
Simihter in vohmtate perfecta dispositio vir-
tutis, tam in materia rehgionis et justitioe.,
quam in materia fortitudinis et temperantiee,
quatenus in vohmtate esse possunt, necessaria
erat, ut et ipsa esset perfecte inclinata ad ho-
nestatem in tota illa materia, et facile mobihs
a recta ratione, et simul esset fortis ad conti-
nendum appetitum: h£ec autem dispositio vo-
hmtatis non fit per unum simphcem habitum,
ut constat. Eademque ratio est de appetitu
sensitivo quatenus est capax simihum habi-
tuum, qui augendo inchnationem ejus ad obe-
diendum rationi in omnibus materiis, quee ad
ipsum pertinent, passiones moderantur suo
modo formahter, quantum per habitum fieri
potest. Nimirum in actu primo dando appeti-
tui facihtatem et promptitudinem obediendi,
quando a superiori imperatur. Non tamen om-
nino impediendo, ne pra?.moveatur, nam ad
hunc effectum diximus specialem Dei provi-
dentiam fuisse necessariam.
2i. CoroUarmm ex dictis. — Prinia qiues-
tiuncula circa proxime dicta. — Unde cohigi-
mus, omnes virtutes vohmtatis et appetitus,
quas in Adamo esse diximus, ad hoc donum
complendum concurrisse, vel per ipsos habitus
formahter, si hanc rectitudinem quasi in actu
primo consideremus, vel effective per suos ac-
tus, iUos frequentius et perfectius exercendo.
Qui frequens usus multum juvare poterat, ut
ahis motibus inordinatis et prsevenientibus ra-
tionem, non daretur locus. Et ad hoc etiam
muhum juvare poterat divina contemplatio et
fervens amor, quamdiu durabat, quia anima
valde intenta superioribus et spirituahbus re-
bus vix potest ad sensibiha simul attendere,
nisi forte ahqua extrinseca causa vehementer
moveat: illa tamen in iho statu per divinam
protectionem removeretur,quamdiu horaosuis
internis donis recte uteretur. hiterrogabit au-
tem ahquis, an hsec necessitas virtutum ad
hunc effectum intehigenda sit de virtutibus
ordinis naturahs, et per accidens infusis, vel
etiam de supernaturahbus, et per se infusis.
Item interrogari potest, utrum prseter omues
virtutes tam per se, quam per accidens infu-
sas, ahquis ahus habitus animaj infusus ad
hiuic effectum necessarius esset, vel saUem ut
utilis, seu adjuvans de facto infnnderetur. De-
nique interrogari potest, an hoc donum natu-
rale vel supernaturale sit.
22. NvtoMo prinia pro minc positis qnces-
tiunculis. — Ad respondendum his interroga-
tionibus suppouo, hominem potuisse creari vel
254
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^.
in ordine ad finem ultimum naturalem tan-
tum^ vel ordinari etiam ad supernaturalem^ et
ita potuisse institui cum solis praeceptis natu-
ralibus et naturali rectitudine^, ac perfecta sub-
ordinatione potentiarum in ordinead eumdem
fmem, et ad cavendum omnem defectum ab
liac rectitudine naturali deviantem: vel po-
tuisse liabere simul adjuncta supernaturalia
prfficepta, et rectitudinem proportionatam su-
pernaturali fini. Qui duo status ita inter se
comparantur^ ut de possibili^ et absolute lo-
quendo potuerit homo habere priorem statum
sine posteriori^ quamvis non e contrario^, quia
gratia supponit naturam, ut fundamentum
suum : natura autem tanquam prior potest
manere sine posteriori^ id est, sine perfectione
et ordine gratiaj. Nihilominus tamen de facto
nunquam fuit unus status ab aUo separatus,
quia homo ex primaria Dei intentione propter
finem supernaturalem conditus est, ut suppo-
no, ex doctrina de Beatitudiue et Gratia^ et
infra etiam dicetur.
23. Nolatio altera. — Deinde adverto natu-
rale et supernaturale duolius modis posse ac-
cipi in prsesenti. Nam dici potest donum su-
pernaturale ilhid^ quod elevat hominem ad
supernaturalem finem, et ad aUquid operan-
dum quod super totum ordinem naturse sit^ et
sohs naturahbus viribus hcri non possit. Unde
per distinctionem et oppositionem ad hujus-
modi supernaturale donum naturale dicetur^
quidquid perficit naturam tantum in ordine
ad finem et rectitudinem naturalem. Verum-
tamen naturale donum tam late sumptum sub-
distingui debet^ nam ahquod est donum perfi-
eiens naturam in ordine suo^ quod ihi del^itum
est tanquam aliquo modo consequens naturam,
ut sunt naturales potentia? et actus, seu con-
cursus ad illos et habitus^ ut per actus compa-
rantur, et si quid ahud hujusmodi est. Ahud
vero esse potest donum perficiens quidem na-
turam in ordine suo, non tamen consequens
iham, nec ihi debitum, ut sunt scientias per
accidens infusee^ et extraordinarium adjuto-
rium ad cavendam omnem naturalem decep-
tionem, aut veniale peccatum^ vel fomitem,
aut corporis passioues^ etc.
^h:. Ad primam q^Vjcestiunmlam in m. 21. —
His positis ad primam interrogationem res-
pondeo, ad hujusmodi effectum, scu donum
necessarias imprimis fuisse virtutes ex suo ge-
nere acquisitas^ seu per accidens infusas, quia
istee sunt^ quse ad naturalem rectitudinem et
perfectam subordinationem potentiarum im-
primis juvare possunt, et de iis masime pro-
cedunt rationes factee n. 20, pro 3 assertione.
Unde si hsec subordinatio et perfectio danda
fuisset homini sohim infra ordinem naturse, et
in ordine ad naturalem fmem, sufEcerent liu-
jusmodi liabitus, seu virtutes per accidens in-
fusae, ut per sc patet. Quia perfectio naturalis,
per se non pendet ex donis ordinis superna-
turahs, nec virtutes per se infusse passiones
formaliter moderantur, nec voluntatem, aut
appetitum ad obediendum rationi naturali per
se et immediate inchnant. Quia vero homo
simul creatus est ad finem supernaturalem, et
propter ihum maxime perficiebatur, ideo ne-
cessarise etiam fuerunt virtutes infusee tam in-
tehectui, quam voluntati, ut anima etiam in
iho ordine esset perfecta et intriusece potens,
ac facihs ad rectitudinem ilhus ordinis servan-
dam. Unde etiam factum est, ut haec dona per
se infusa consequenter etiam multum juvarent
p)er actus suos ad ipsammet rectitudinem na-
turalem observandam. Sicut fides juvat ipsum
naturale lumen intehectus, et charitas conjun-
gendo altiori modo voluntatem Deo_, eam con-
sequenter ad omne bonum honestum etiam
naturale inchnat et movet, et similiter spes
aiternse beatitudinis retraliit ab omni malo,
quod illam possit impedire. Ac denique cum
anima utendo his donis maxime conjungatur
Deo, consequentcr abstrahitur appetitus a sen-
sibilibus, et optime disponitur, ut facihus pos-
sit ab omnibus inordinatis motibus prseservari.
Fuerunt ergo haec dona supernaturaha valde
utiha ad hujusmodi effectum prtestandum e-
tiam in ordine naturali.
23. Ad secundam qucestiunculam. — Ad ter-
tiam ihidem. — Ad secundam interrogationem
respondebimus latius infra, tractaudo de jus-
titia originah, quia ex cognitione ilhus, ejus
resohitio pendet. Nunc ergo breviter assero,
nuUum habitum fuisse necessarium ad hanc
subordiuationem potentiarum pr^eter habitus
operativos virtutum morahum et inteUectua-
hum, Probatur, quia vel talis habitus esset
infusus in essentia animte vel in potentus. Pri-
mum dici non potest; tum quia in essentia
animte nuUus liabitus preeter gratiam fuit in
primis liominibus, ut inh^a ostendemus; tum
etiam, quia lioc donum dabatur ad compo-
nendam divisionem quamdam et repugnan-
tiam, quffi naturaliter resultat iu homine ex
corporis et animi compositione : htec autem
repugnantia non est in essentia animee, quje
simpUcissima est, sed in potentiis : ergo habi-
tus in essentia (mimse per se non erat utihs,
nedum necessarius ad hunc effectum; tum de-
CAP. XII. UTRUM IN ADAMO
niqne quia nec formaliter iiec effective posset
ad illnm effectum jnvare. Secnndum etiam dici
non potest, quia virtutes omnes simul snmptse
perficinnt potentias in omni materia virtutis,
in qna lieec rectitudo et subordinatio servanda
est : ergo prajter habitus virtutnm nnllus alius
fuit necessarins. Imo ratiO;, quantum per dis-
cursnm asseqni possumus, videtur probare,
non esse possibilem talem habitum. Et confir-
matnr, quia neque in anima Ghristi Domini,
neque in B. Virgine aliqnis posuit talem ha-
bitum^ cnm tamen illam integritatem et recti-
tudinem potentiarnm^ et carentiam omnis in-
ordinati motns, mnlto perfectins^ quam primi
homines habuerint.
26. Ad tertiam interrogationem respondeo,
si hoc donum consideretnr quatenns tantum
perficit naturam in ordine ad finem et recti-
tndinem naturalem, pront inveniri possit in
homine creato sohim ad finem naturalem, sic
donum illnd posset dici aUquo modo naturale,
id est, non perficiens naturam ad aliqnid su-
pernaturale, qnod ahas dici solet naturale in
substantia, seu entitate. Quomodo D. Thomas,
i, 2, q. 85, art. i, vocat justitiam originalem
donum naturae. Quamvis etiam ita illam ap-
pellet, quia pro tota natura data est. Nihilomi-
nus tamen tale donum non potest dici natu-
rale, tanquam natnra? debitum, et ideo recte
dici potest supernaturale quoad modum. Quod
contra qnosdam modernos latius in materia de
Gratia disputamus. Et ideo nunc phn^a non
dicimus. At vero loquendo de hoc dono prout
de facto datum est in ordine ad utrumqne fi-
nem, et ad utramque rectitudinem naturalem
et snpernaturalem, sic supernaturale simphci-
ter erat quoad snbstantiam et modum, ut ex
dictis manifestum est, quia virtutes etiam per
se infusas includebat.
27. Quarta assertio ai^petitus passiones in
quadam acceptione fuisse in Adamo — Ultimo
ex dictis resohita manet quaestio, quam tractat
D. Thomas an in primo homine fuerint passio-
nes animse. Nomine enim passionis significari
solent actus appetitus sensitivi quatenus cum
ahqna corporis commotione fieri solent : et in
hac significatione absolute loquendo, et inde-
finite certum est , hnjusmodi passiones ha-
bere potuisse. Probatur, qnia habuit appeti-
tum sensitivum , est enim naturahs potentia
animse, et ad perfectum statnm natnralem ho-
minis necessaria , ergo etiam habuit actus
ejus, et modo connaturali qnoad ahquem cor-
poris motum, nam in his omnibus nulla im-
perfectio illi statui repugnans necessario inchi-
APPETITUS SENSITIVUS, ETC. 255
ditur. Unde passiones hoc modo sumptai etiam
in Christo, et in Virgine fuerunt. Dixi autem
indefinite, quia non est necesse nt omnes actus
ippetitns sensitivi in eo statu locum habue-
rint, nam ahqui involvnnt imperfectionem illi
statui repugnantem.
28. De quilus fassionilus non procedat con-
clusio. — Unde D. Thomas, in dicto a. 2, dis-
tingnit inter passiones, qnee inter bonum, et
mahim, vel circa prsesens, aut futurum ver-
santur. Et generaUter ait, passiones circa ma-
lum ibi non fnisse , hnjusmodi sunt tristitia,
vel dolor, quee snpponunt mahim prsesens,
quod in eo statu nulhim erat , ut dictum est,
et tradit Augustiuus 1-4, de Civit., cap. 10, et
confirmatur , qnia omnes isti actus pertinent
ad hujus vitse poenahtates, istee antem ex pec-
cato originem habuerunt, nt Conciha et Patres
supra citati docent , et paulo post tractando
de immortahtate ilhus status ostendemus ; et
ibi etiam modnm, qno hujusmodi mala in eo
statu vitarentur, declarabimns, et Scoto res-
pondebimus, qui in 2, distinct. 29, oppositum
sentire videtur. Et hinc infertur etiam timo-
rem sensibilem ab iilo statu abfuisse, quia
nulinm erat pericuhim ahcnjus imminentis
mah corporahs, neque ahquid hujusmodi tan-
quam possibihter futurum apprehendebatur ;
et ita etiam docuit D. Thomas. De odio autem
nihil dicit, non videtur autem repugnare ilH
statui actns odii saltem abominationis, seu
consequentis ad amorem concupiscentioe ah-
cujus boni sensibihs, quia tale odium nuUam
imperfectionem snpponit, qnia non est de malo
nt praisenti, vel fnturo, sed absohite, et secun-
dnm se spectato : ut, verbi gratia, sicut pote-
rat Adam amare vitam, ita et mortem odio
habere, quia eadem est utrinsqne ratio, imo
tale odium maU, est virtuaUs amor contrarii
boni. Ira antem et desperatio iUi statui repu-
gnabant , eadem ratione , qua tristitia , vel
timor.
29. De qioiius vero procedat. — At vero in
passionibus , quae versantur circa bonum ,
amor , et delectatio non sohmi in eo statn esse
poterant, sed etiam erant iUi maxime consen-
taneee , et ad ejus perfectionem necessarioe,
quia sine amore, vel vohiptate nnUum bonum
potest esse perfectum. Fuissent autem isti af-
fectus in iUo statu sohim circa objecta naturae
convenientia, et recta ratione regnlata, quia,
ut dictum est, omnia essent in iUo statu ordi-
natissima. SimiUter admittit D. Thomas in
iUo statu eas passiones , quee circa bonum ab-
sens nt futurum versantur , ut sunt deside-
256
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL-E.
riiim, et spes^ quia in illo statu non essent
omnia bona corporalia preesentia, et discursu
temporis comparari possent , et ideo aliqua
desiderari vel sperari posseut, cum moderatio-
ne tamen, quia nec desiderium posset transire
in concupiscentiam oestuantem , neque spes
ita differretur, ut animam affligeret. Et sic de
cffiteris judicandum est.
30. Ultima assertio in acceptione altera non
fiiisse passiones in Adamo i?inocente. — Alio
vero modo solent isti actus quasi per antono-
masiam vocari passiones , quatenus in nobis
rationem prseveniunt, et hoc modo satis ex
dictis constat prffidictos actus non habuisse in
Adamo statumpassionum, sed pro passionum,
juxta modum loquendi Hieronymi, epist. 22,
ad Eustoch., de quo videri possunt dicta in
tom. 3, tertise partis, disp. 34, sect. 1, in fm.,
et hffic doctrina appUcari potest ad similes ac-
tus prout esse in vohmtate, et circa bona, et
mala spirituaha versari possunt. Nam posset
ibi esse amor Dei , et odium peccati , et desi-
derium beatitudinis , et spes ejus : timorau-
tem peccati esse posset quo ad simphcem fu-
gam peccati, non tamen quoad sohcitudiuem,
et anxietatem animi, quia non apprehendere-
tur ut mahim imminens sed tantum possibile,
quod facile vitari posset, et sic de cseteris.
GAPUT XIII.
UTRUM IN STATU INNOCENTIjE POTUERINT HOMINES
PECGARE , SIMUL IN EODEM STATU PERSEVE-
RANDO.
i. Dwplex qucestioiiis setisus. — Duobus
modis intehigi potest, primum hominem m
primo statu potuisse peccare uno modo in
sensu diviso, ut aiunt, id est, amitteudo sta-
tum ihum fehcem si peccaret, alio modo in
sensu composito, id est, perseverando in iho
statu etiam committendo aliquam culpam ,
quse ipsum ab iho statu fehci uon dejiceret.
De priori sensu nuha est quffitio, nam de h;le
certum est, potuisse hominem perdere ihum
statum peccando, nam de facto ita deliquit, et
statum amisit, ut constat ex Gen. 3, et ahis
frequentibus Scripturee locis, et ex defiuitioni-
bus Conciliorum, prsesertim Milevitani, Arau-
sicani et Tridentiui, session. 5, ut infra latius
videbimus. In secundo igitur sensu movetur
quaestio, potestque de peccato mortah, et de
veniali tractari : et de utroque possunt duo
inquiri, unum est, an ahquod tale peccatum
posset committi , et an si committeretur , per
tale peccatum status ille amitteretur.
2. Primtm punctuj/i an mortale aliud al esu
ligni vetiti potuerit Adam committere. — Asser-
tio prima communis affirmans. — Circa pecca-
tum ergo mortale, quamvis de fide sit, ut dixi,
potuisse homines peccare comedendo de ligno
vetito, et per illud peccatum j ustitiam, et statum
amittere. Nihilomnnus dubitari potest, an po-
tuerint alia peccata mortalia committere et an
illa committendo statum amitterent. Sed de
priori puncto nuha est controversia, omnes
enim fatentur, potuisse primum hominem aliis
modis peccare mortaliter, etiamsi de ligno vetito
non comederet. Probatur, quia fuit simpliciter
liber ad peccandum, ut eflectus probavit, nec
legimus, fuisse determinatam ejus vohmtatem
ad bonum, vel quoad exercitium, vel quoad
specificationem, magis in una materia, quam
in alia : ergo cum talis determinatio nou sit
homini naturalis, nec possit, nisi ex singulari
gratia Dei haberi, non potest cum fundamento
affirmari. Proesertim cum Eecl. 15, absolate
dicatm^ : Deus ah initio constituit hominem, et
reliqult illum in vianu consilii sui. Et infra :
Apposuit tili aquam et ignem, ad quod volueris
porrige viatium tuam , ante hominem vita et
mors, honum et malum, quod placuerit ei dahi-
tur illl. Per quse verba explicatiu? libertas,
etiam prout fnit in prima conditione in ipso
Adamo : ergo non possumus dicere, in iUo
statu fuisse privilegium quasi stabili lege con-
cessum, ut homo nou sineretur peccare mor-
tahter in ahis materiis, quamdiu prseceptum
de non comedendo de ligno vetito nou trans-
grederetur : ergo simplieiter potuit tunc homo
peccare mortaliter in quacumque materia.
Accedit, quod non magis erat necessaria ad
perfectionem illius status, vel illi debita im-
peccabilitas in una materia, quam in alia. Ne-
que etiam solet Deus nisi forte per valde ex-
traordinarium privilegium confirmare homi-
nem in bono in materia unius virtutis, et non
aharum. Denique de facto constat ante trans-
gressionem illius prgecepH positivi peccasse
primos homines saltem in mente, contra aUa
prECcepta, et virtutes, ut infra videbimus : ne-
que in hoc est aliqua difficultas.
3. Secundum a,n per tale aliqiiGd rnortale,
amitteret statum suum. — Negant Ahulensis et
Cathcrinus. — NonnuUa vero superest in alte-
ro puncto, scUicet, an per quodcumqne mor-
tale peccatum amitteretur iUe status quoad
internam hominis rectitudinem , et bonam
compositionem, quam exphcuimus. Aliqui e-
CAP. Xm. AN IN STATU INNOCENTI.-E, POTUERINT HOMINES, ETC.
257
nim tlieologi negarunt, amitti justitiam origi-
nalem per alia peccata, etiamsi amitteretur
gratia : ju.stitia enim originalis aliam rectitu-
dinem inclu<lit. Ita opinatur Abulensis, Gen. 3^
q. 6 et 7 , et Gatlieriuus ibid. Fuadantnr pri-
mo, quia de facto putant, Evam peccasse per
superbiam, vel aliis modis aiiteqnam comede-
ret de ligno vetito, et tamen non amisisse ori-
ginalem justitiam donec comedit : quod pro-
bant, quia antequam comederet, non erubuit,
nec sensit defectum originalis justitiEe. Quod
si instetur inde sequi, Evam non amisisse jus-
titiam, donec Adam comedit, quia antea etiam
non ernbuit. Respondent concedendo seque-
lam. Putatque Catherinus, in Opusc, de pec-
cat. Orig. , legem Dei fuisse, ut illa justitia in
nulla persona etiamsi peccaret, amitteretur,
quemdiu Adam tanquam caput totius generis
hnmani non peccaret comedendo de ligno ve-
tito. Quam legem ex illo tantum effectu colli-
gere videtur, Ratione id declarant, quia illa
rectitudo justitise non fiebat per gratiam gra-
tum facientem, quia per se non elevabat liomi-
nem ad finem supernaturalem, sed tantum
rectum ordinem in naturalibus constitnebat :
ergo quamvis per quodlibet peccatum amitte-
retur gratia, non eratnecessarium amitti illam
rectitudinem, vel justitiam. Probatur conse-
quentia : tnm quia rectitudo illa erat vehiti
qusedam gratia gratis data, quse non tolHtur,
etiamsi gratia gratum faciens amittatur : tum
etiam quia naturalis rectitudo per se non pen-
det a supernaturali ordine : ergo potest integra
manere, hcet gratia amittatur : tum denique
quia propter solum esum de ligno vetito Deus
est mortem comminatus, dicens : In quacmi-
que Jiora comederis , morte morieris. Gen. 2 ,
ergo propter aha peccata non incurreretur
mors : ergo necjustitia amitteretur.
A. Assertiu prima contra Abulensem et Ca-
therinum. — Sed omnino dicendum est, non
potuisse rectitudinem illam simul esse cum
aliquo peccato mortali, ac proinde quamvis in
sensu diviso potuerint homines in illo statu
peccare moraliter in quacumque materia, nou
tamen in sensu composito, quia per quodcum-
que mortale peccatum amitteretur rectitudo
illius status. Hoc manifeste supponit D. Tho-
mas ubicumque sentit, justitiam originalem,
vel esse idem cum gratia gratum faciente, vel
rectitudinem ejus in gratia fuisse fundatam,
ut patet ex 1. p., q. 95, a. 1, et q. 100, a. 1
et 1, 2, q. 83, a. 2, ad 2. Quod sequuntur
Soto, 1. de Nat. et grat., c. 5, et alii Thomistas,
qui saltem in hoc conveuiunt^ quia justitia
m.
non poterat a gratia separari. Unde oum cer-
tnm sit, gratiam amitti per omne peccatum
mortale. consequenter justitiam etiam amitti
necesse fuit. Hoc autem , qnod \\Odc ratio sup-
ponit, scilicet illam rectitudinem fuisse in gra-
tia fnndatam, infra tractabitur, et confirmabi-
tur. Nunc probatnr secundo, nam etiamsi dare-
mus , illam rectitudinem potuisse a gratia
separari, imo de facto separatam fuisse, ut
Bonaventura, Scotus et alii volunt : nihilomi-
nus non potuisset esse simul cum peccato mor-
tali, quia omne peccatum mortale est contra
rectitudinem rationis, et ideo repugnat cum
rectitudine justitiae, quee in debito ordine
rationis per subjectionem ad Deumut ultimum
fniem fundabatur , ita ut inferior ratio esset
subjecta superiori , quamdiu superior esset
subjecta Deo: ergo ablata subjectioue superio-
ris rationis ad Deum per quodlibet peccatum
mortale, auferebatur fundamentum, et basis
illius rectitudinis, et consequenter tota cade-
ret, ac everteretur. Tertio eo ipso quod homo
peccaret mortaliter, fieret reus seternee mortis,
et consequenter constitueretur in statu capaci
poBuse, ac doloris et mortis, quod repugnat
rectitudini illius status.
5. Probatur retorquendo primam prolatio-
nem adversariorum in n. i3. — Ultimo possu-
musargumentari retorquendo argumentumab
effectu, nam Eva statim ac interius peccavit
per superbiam , amisit originalem justitiam :
ergo signum est , per qnodcumque peccatum
mortale amittendam fuisse. Gonsequentia est
clara, et antecedens probatur ex Augustino,
1 11, Gen. ad lit., c. 30, dicente, ideo statim
fuisse deceptam , quia jam peccaverat : ergo
per peccatum facta est capax deceptionis :
ergo jam amiserat privilegium rectitudinis
justitioe , quee hominem reddebat incapacem
deceptionis , ut supra dixi. Neque potest dici,
amisisse justitiam quoad hunc effectum , et
non quoad alios, quia non est major ratio de
uno quam de altero. Unde non mihi placet,
qnod Gajetanus, d. q. 95, respondet ad argu-
mentum de Eva, scilicet illam peccando ami-
sisse originalem justitiam non totaliter, sed
quoad aliciuid : indicans amisisse illam quoad
alios effectns, qnamvis non amiserit quoad su-
bordinationem fomitis a qua proveniebat, ut
non erubesceret. Nou inqnam, hoc mihi pla-
cet, quia sine ratioue, vel necessitate dictum
est, imo est valde probabile, per illa verba
Gen. 3. Fidit igitur mulier quod bonum esset
ligmim ad vescendum, et pulchrmn oculis, as-
pectuque delectabile indicari aliquam cleordina-
17
258
LIB, III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
tionem factam in poitione sensitiva. Indicant
enim illa verba subreptionem qnamdam , et
inconstantiam in motu oculorum^ et phanta-
sise , imo et aliquem motum atfectionis in ap-
petitu, ratione cujus fructus arboris pulcher,
et deleetabilis longe ahter, quam antea appa-
rebat. Quod significavit Benedictus Pereira,
1. 5, ubi supra, et latius docet in 1. 6 Gen., no-
tans in illis verbis tria vitia, curiosltatem, vo-
hiptatem, et vanitatem ex Ruperto, 1. 3, de
Trin., c. 9, et Bernardo, in tr. de Gradib. humil.
6. Eva interius peccans ante esum ligni to-
tamjustitiam amisit. — Non tamen tunc eru-
hiit, vel ex defectu oljecti. — Absohite ergo di-
cendum est, stalim ac Eva interius mortaUter
peccavit, totum privilegium internse rectitu-
dinis, et integritatis naturee, seu justitiffi ori-
ginahs amisisse. Non erubuisse autem, nec
motum hbidinis habuisse, antequam et ipsa,
et maritus, de Ugno vetito comedercnt, non ex
speciaU dono , aut privilegio , sed ex defectu
objecti provocantis, et ex nimia apphcatione,
et attentione ad aUquid peragendum. Dico ex
parte oljecti defuisse occasionem erubescentice,
et liMdinosi motus , quia imprimis seipsam
non videbat (him fructum arboris aspiciebat,
sumebat et gustabat, et marito porrigebat,
et quamvis maritum necessario videret, quan -
do cum iUo loquebatur, fortasse ab iUo etiam
ut al) objecto non provocabatur, cpiia Adam
nondum donum innocentia? perdiderat , et
probabile est per iUud donum datum esse,
non sohim ut persona non posset ab ahis
provocari, sed etiam, ut nec ahos provocaret
ad hbidinosos motus. Hoc enim privilegium
beatissimai Virgini datum esse, ahbi cum sanc-
tis Patribus docuimus : ideoque satis credibile
est, idem fuisse datum liominibus in statu in-
nocentiae.
7. Vel ex defectu addertentice. — Deinde
quamvis objectum nou omnino deesset, nihil-
ominus impediri potuit ejus excitatio ex mag-
na attentione, et occupatione circa res alias,
Nam imprirais toto tempore tentationis ser-
pentis usque ad esum de ligno vetito Eva tota
erat cogitabuuda circa chvinum prseceptum,
et comminationcm et circa verba, et promis-
siones serpentis. Et postquam coepit appetitum
exceUentias concipere, veliementer intendit ad
considerandum fnictum arboris , donec iUum
comedit. Deinde vero nimirum desideravit,
virum habere sui facti socium, et ideo soUicita
fuit ad quoerendum , et persuadendum mari-
tum, nec illam soUicitudinem remisit, donec
effectum consecuta est : ideoque otium non ha-
buit, ut ita dicam, ernbescendi, aut U?jidinose
concupiscendi ; et ob eamdem fortasse ratio-
nem, non animadvertit ad aUos effectus pec-
cati, quos jam passa fuerat, quia iUud tempus
breve fuit , et iUi non vacavit , quasi in suos
internos actus, et effectus reflecti, vel certe U-
cet iUi essent effectus peccati, et privationis
justitiee, non poterat iUos cognoscere sub ra-
tione effectuum, quia non oportet, ut omnia
privilegia iUius status prius cognosceret,
8. Ad probationes adversarioriim in n. 3. —
Et per hsec rationibus in contrarium satisfac-
tum est. Quia Ucet rectitudo iUa, seu iutegri-
tas naturee non esset formaliter per gratiam
gratum facientem, nihilominus in illa funda-
batnr. Et praeterea formaUter repugnabat cum
obUquitate peccati mortaUs , et ideo non est
comparabiUs cum aliis gratiis gratis datis. Ad
uUimum vero de poena mortis in fine numeri
3, respondetur imprimis, quod Ucet Deiis so-
lum dixerit : 7n quaciimque die comederis, mor-
te morieris, non exchiditrehqua, nec cUxit tan-
tum propter hanc causam morte morieris, sed
quia iUud tantum prccceptum tune sanciebat,
ideo iUius poenam expUcuit, ut gravitatem
transgressionis simul expUcaret : de aliis vero
tacuit, quia de ilUs tunc non agebat. Ex pari-
tate autem rationis, et gravitate cujuscumque
peccati mortaUs inteUigi potest idem dicendum
esse de reUquis. Deiude vero addo, ibi specia-
Uter Deum fuisse locutum ad Adam, ut erat
caput totius naturse, et ita comminatum fuisse
iUi morteni, nou tantum pro sua persona, sed
etiam pro tota natura, et in hoc sensu poenam
iUam fuisse propriam iUius deUcti comedendi
de cibo vetito , nam proptcr alia peccata pos-
set Adam mortem sibi mereri, nou autem toti
naturffi, sicut de amissione gratice, et justitiae
in sequentibus dicetur.
9, Tertium punctum aii etiani aiJiHteret A-
dam justitlam originalem peccando Tenialiter
tantuTii. — Arguiturpro parte negante. — Circa
aUeram partem de peccato veniaU eadem duo
puncta tractanda sunt, qute mutato ordine ex-
pediemus, quia ita iitriusque resoUitio meUus
constabit, Primo ergo interrogamus, si primus
homo in Ulo statu permitteretur peccare ve-
niaUter absque gravi lapsu (ut sine dubio fieri
posset), an per tale peccatum amitteret justi-
tiam originalem, seu donum naturaUs rectitu-
dinis, Et ratio dubitandi esse potest,.quia per
tale peccatum nou amitteretur gratia, aUas
non esset veniale, quia animam occideret, et
de se ffiterna gloria privaret* ergo nec amitte-
retur justitia apud Deum: ergo nec naturaUs
CAP.
XIII. AN IN STATU INNOCENTI^, POTUERINT HOMINES, ETC. 259
rectitiido. Probatnr hsec ultima consequeivtia,
quia rectitudo illatuac dabatur ratione justitise
originalis : ergo manente principali non amit-
teretur accessorium ; tum etiam^ quia donum
illud magnnmbonum erat: ergo privatio illins
gravissim,a fuisset pffiua : ergo non est verisi-
mile peccatum veniale, quod leve est, digmmi
fuisse tanta pcRua, Tum preeterea^ quia, ut di-
cebat Abulensis, illud donum erat vehiti quas-
dam gratia gratis data, quaj per peccatum sal-
tem veniale non amittitur; tum denique quia
justitia originahs data est sub iUa conditione,
In qnacumque die comederis ex eo, morte mo-
rieris: ergo hcet peccaretur veniahter, non
auferretur ille status, quia non impleretur iUa
conditio. Et hanc partem teuet Scotus, in 2,
dist. 21 , et latius ibi defendit Herrera, disp. 22.
40. Assertio tertia inordine et afflrmans. —
Nihilominus dicendum est, non potuisse statum
originahs justitiffi integrum permauere, si ho-
mo veniahter peccaret. Probatur, quia ipsum-
met peccatum veniale formahter est diminutio
quaedam iUius status: ergo non posset cum
ejus integritate consistere. Antecedens proba-
tur, quia rectitudo iUius status in hoc consis-
tebat, ut quamdiuhomo esset conjunctus Deo,
ut ultimo fnii, non deficeret circa media, quee
ad iUum ducunt, sed peccatum veniale est de-
fectus circa media ad veruni uUimum finem
conducentia, juxta doctrinam D. Thomse, 1, 2,
qusest. 88, art. \, ergo ex se inducit defectum
repugnantem ilh statui, saUem quoad integri-
tatem ejus. Item pertinebat ad rectum ordmem
iUius status, ut quamdiu portio anima> superior
esset Deo subjecta, omnia inPeriora ei perfecte
essent subdita, teste Augustino, Ub. 14, de
Civit., c. 26. Sed per veniale peccatum inferior
rationis pars deficit a superiori, et ilU aUqua
ex parte rehictatur: ergo per tale peccatum
necessario rectitudo iUius status immutaretur.
Tertio immunitas ab omni poena ad iUius sta-
tus feUcitatem pertinebat, sed hsec per veniale
peccatum amitteretur, quia per iUud fit homo
reus ahcujus po^nee: ergo.
1 1 . Evasio quonmdam. — Respondent aUqui
hsec argumenta probare, peccatum veniale
repugnare statui innocentiai, quia innocentia
dicit carentiam omnis culpee, non tamen pro-
bare quod repugnet statui justitise originahs,
Verumtamen in peccato duo sunt: culpa et
poena^ seu pcense reatns, et ratione culpse re-
pugnat veniale peccatum perfectse innocentise,
ratione autem poenEe dicimus repugnare statui
justitise, non quoad statum gratise, sed natura^,
seu rectitudinis integritatem. Et hoc modo
procedunt argumenta facta, quia quodhbet
peccatum veniale invertit justitiae ordinem, et
de se subdit hominem ahcui pcena^, imo se-
cundum rectam rationem est objectum tristitise
et doloris : ergo repugnabat rectitudiui iUius
status.
12. Buo assertionis sensus. — De uno procedit
manifesle. — Est tamen ciica hanc assertionem
considerandum, statum iUum non constitisse
in aUquo particulari effectu, vel perfectione
actuaU vel habituah, sed in quadam coUectione
plurium bonorum constituentium quemdam
feUcitatis modum et iutegram rectitudinem
iUins status. Duobus ergo modis potest intelligi
statum iUum amittendum, vel diminuendum
fuisse si in iUo veniaUter peccaretur, primo in
eo tantum, quod formaUter et intrinsece ad-
versatur peccatum veniale iUi rectitndini. Se-
cundo non sokim in ea parte, sed etiam in
aUis bonis iUius status. Sic enim in quaUbet
perfectione, quai in coUectione et convenienti
ordine plurium rerum consurgit, duplex mo-
dus diminutionis, aut corruptionis fieri potest,
Ut patet in sanitate, nam potest amitti quo-
dammodo, vel diminui, si in ahquo humore
nimia aUeratio fiat, vel si fiat in omnibus, et
idem est de pulchritudine etsimihbus. Ua ergo
duplex immutatio in iUo statu justitite, vel iu-
tegiitatis naturai inteUigi potest. Rationes igi-
tur factse probant quidem, diminuendum fuisse
iUum statum per peccatum veniale priori mo-
do, sciUcet secundum quid, et auferendo parti-
cnlam quamdamintegritatis et perfectionisejus,
et in hoc sensu accipienda est assertio posita.
13. De altero non item. — An vero per pec-
catum veniale amitterentur omnia aha privile-
gia ilUus status, affirmare non possumus, Imo
de ahquibus certum videtur non fuisse amit-
tenda, de ahis autem res est incerta. Nam si
iUe status includebat gratiam (?t habitus per se
infusos, certum est, non fuisse exchidendos
per peccatum veniale, sicut nec nunc exelu-
duntur, Item si inchidebat omnes habitus vir-
tutum morahum per accidens infusarum, uon
est verisimile fuisse amittendos per peccatum
veniale, quia de sc non sunt incompossibiles
cum peccato veniah, et ex se non postulat, vel
meretur tale peccatum, ut Deus non conservet
hujusmodi habitus, quos semel infudit, nam
iUa conservatio, supposita productione natu-
raUter debita est, quando forma contraria non
inducitur, Unde existimo etiam per grave pec-
catum non amisisse primum hominem hujus-
modi habitus per accidens infusos vohmtati,
vel appetitui;, sicut nec scientias amisit^ nam
260
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI.-E.
hee sunt perfcctiones de se ita naturales, ut in
homine lapso, et iu peccato existente, et in
puris etiam naturahbus esse possint: Deus au-
tem nou privat Ins naturalibus bouis propter
percata secuudum communem legem. Preeter
ha^c autem fnerunt in illo statu aha privilegia,
ut carentia fomitis, pra^servatio ab omni er-
rore, et donum cujusdam immortahlatis et
imj^assibihtatis corporis, ut videbimus. De hu-
jusmo(U eigo incertum est, an propter sohim
veniale peccatum, si fieret, amittenda esseut,
quia ex vi sohus rationis id affirmare non pos-
sumus, qiiia peccatum veniale de se non habet
repugnantiam cum iUis bonis, nec videtur ex
se ihorum privationem mereri. Neque etiam
constat, hujusmodi legem fuisse a Deo statu-
tam, imo probabihus est, non fuisse : quia ita
est iUe status iustitutus, ut in eo non essetiUa
lex necessaria, vel potius ut iUius capax non
fnerit, ut in uUimo puncto monstrabimus.
\A. Ad rationes in n. 9, quatemis proxime
dictis ohstare possent. — Atque ita est facile
rationes in contrarium solvere, nam iUse pro-
cedunt de amissione totius doni, quoad omnes
eflfectus et privilegia ejus, et sic fatemur, non
fuisse amittendum per solum veniale pecca-
tum, quia hoc omnes conUrmationes ibi factse
sufficienter ostendunt. Niliilorninus tamen non
probant integritatem et rectitudinem iUius
status ahqua ex parte non f uisse iramutandam,
id est, vel toUendam, vel minuendam, veniah
peccato intercedente , quia peccatum ipsum
veniale et per se, ac formahter iUum rectum
ordinem inverteret, ratione suee intrinsecse in-
ordiuationis : vel ahquam etiam poenam iUi
statni repugnantem mereretur. Neque obstat
ratio ibi facta, quia si maneret justitia, mane-
ret etiam rectitudo naturahs, quia accessorium
sequitur principale: nam contrarium hujus
ponitur m ipsa hypothesi, nimirum, quod ve-
niale peccatum committatur manente justitia
originaU, saUem quoad rehqua. Unde tunc
consequenter diceudum esset, justitiam iUa?-
sam perfectam rectitudiaem et integram con-
tuhsse, nihilominus tamen potuisse ahqua ex
parte diminui. Atque ita hcet potissima pars
iUius justitiae esset iinio cum Deo, nihilomums
potuisset ab iUa separari ahquod accessorium,
seu miims principale, quia est quid postenus,
et separabile perhumanam libertatem.
1 5 . Dubium insurgens an potuerit Adam pec-
care venialiier antequam mortaliter. — Viden-
dum ergo superest, utrum absohite fuerit pos-
sibile id, quod in iUa hypothesi supponitur,
vel potius aUquid repuguans in iUa hypothe-
tica queestione involvatur: id est, an absolute
loquenclo homo iu dicto statu couditus, aute-
quam peccatum ahquod committeret, posset
veniahter peccare. Flt in hoc sensu muUi theo-
logi affirmantem partcm docuerunt, sed non
eodem modo. Nam dnplex est peccatum ve-
niale, uuum qnod ex surreptione vocatur, quia
ex imperfecta dehberatione per motum aUquem
iUam jiraivenientem committitur, quomodo
etiam in materia gravi peccare veniahter con-
tingit, ahud, quia cum perfecta dehberatione
fit, et ideo solum in materia levi locum habet.
46. Prima opinio affirmans de utroque ge-
nere peccati. — Secunda affirmans de peccato
veniali ex defectu materiw, et negans de xeniali
ex defeclu deliherationis. — Tertia communis
negans de uiroquepeccato. — Prima igitur opinio
est, Adam potuisse utroque modo peccare ve-
niahter. Ita tenet Scotus, in 2, d. 21, et sequi-
tur Gabriel ibi, d. 22, q. 1, art. 3, dub. 1, et
Major, ac Bassohis, in d. 21. Fundatur preeci-
pue in hoc, quod peccatum vcniale non est
contrapraeceptum, sed contra consiUum: potuit
autem Adam non violando pra*cepta, nec de-
serendo uUimum fmem ahqua facere, quae vel
non maxime expedirent, vel ahquo modo a
fine retardarent, quod ad peccandum veniaU-
ter sufficit. Item poterat hoc facere vel plenaria
hbertate in materia levi, ut dicendo verbum
otiosum, vel leve mendacium, aut in materia
gravi per surreptionem insurgentem saUem in
vohmtate, ut, verbi gratia, per motum didai-
tationis indehberatum circa materiam fidei.
Secuuda sententia admittit in iUo statu pecca-
tum veniale in materia levi cum plena deU-
beratione, quia hoc peccatum non supponit
ahquem motum prEevenientem contra ratio-
nem, sed servato recto ordine in motione ex
parte objecti et inferiorum potentiarum, ex vi
sohus hbertatis potest committi. Et ideo in
priori parte repugnat rectitudini iUius status:
posterior vero pars ex plena Ubertate sequitur,
quse in iUo etiam statu servanda fuit. Ita teuuit
AUissiodorensis, hb. 2, sum. tract. 10, cap. 3,
q. 4, principah, et Almainius, tract. 3, Moral.,
cap. 22. Tertia vero opinio utrumque geuus
peccati negat fuisse possibile in iUo statu. Heec
est sententia D. Thomse, 1, 2, q. 89, a. 3, ubi
est communis omnium scribeutium, et Tho-
mistarum in ahis locis, Capreolus et Hispalen-
sis 2, d. 21, Soto, hb. 1, de Natm^a et Gratia,
c. 6, iu fine. Eamdem tenuit Albertus 2, d. 21,
q. 10, Alensis, 2 part., q. 103, memb. 6, et
Bonaveutura, iu 2, d. 21, art. 3, q. I, et ibi
Durandus^ queest. 4, Richardus, art. 3, q. i,
CAP. XIII. AN IN STATU IMOCENTLE, POTUERINT HOMINES, ETC.
261
Marsilius, in 2, q. 14, art. 1, part. \, ^gidius,
eademdist. 21, qnff>st. 2, art. 3, et Argentina,
q. 1, ait. 1, et ibi fere omnes. Et hanc senten-
tiam veram censemus, eamque per duas breves
assertiones confirmabimus.
47. Qiiarta assertio in ordine. — Propria
assertionis ralio. — E ffugium adversariorum.
— Dico ergo primo, in Adam nullum potuisse
peccatum veniale ex surreptione ante peccatum
mortale inveniri. Ha3C assertio probari potest
rationibns orani peccato veniali communibus,
quas in sequenti assertione afferemus. Nunc
ergo probatur ratione propria, quia omnis
surreptio repngnat perfectioni et rectitudini
illius status, qualis in prtecedenti capite de-
clarata est et probata , et traditur ab Angustino,
lib. 14, de Civit.,cap. 10 et sequentibus, nsque
ad ?.6. Respondent, duplicem esse snrreptio-
nem, alteram ex prsevia motione sensnalitatis,
seu concnpiscentiseet objectorum sensibilinm.
Et de hac fatentur repngnasse illi statni. Et
Major, in 4 concl., statnit, non potuisse in
primum hominem cadere peccatnm veniale ex
snrreptione sensnalitatis, et ita exponit Au-
gustinns, qnia jnstitia originalis omnes hos
motus cohibebat: alia vero est snrreptio in
ipsamet vohmtate ex prgevia et repentina re-
prsesentatione intellectns, qnse maxime accidit
circa res snperiores spirituales, vel qua? a ma-
teriahbus olijectis ahqno modo abstraliunt, ut
sunt in temporahbus honor et fama, in seter-
nis vero, quse ad Denm et animam pertinent,
et prsecipue si supernaturaha sint. Ex hujus-
modi ergo snrreptione dicunt, potuisse com-
mitti peccatum veniale in eo statu, quia justi-
tia originahs hos motus non frfenabat, sed eos
tantum, qui in potestate sensitiva insurgunt.
18. Refutatur primo ex Augustino. — Se-
mndn refvtat. r ex dctis capHihus prcecedenti-
his. — Sed hoc imprimis gratis dicitur. Primo
quia Augustinus quistatnm ihum praecipue de-
claravit, generaliter loqnitur, ut patet ex hb. 44,
de Givit., cap. 40, ibi. Nec aberat quidquam ,
quod hona voluatas adipisceretur , nec inerat,
guod carnem, animumve hominis feliciter viven-
tis offenderet. Notetur verbum animumve, nam
motus surreptitius inchnans ad mahim, et
prsesertim peccaminosns non poterat animum
hominis feliciter viventis non oflfendere. Ad-
jungit Angustinus: Amor erat imperturhatus
in Devm. At certe motus infidehtatis usquead
venialem culpam non poterat amautis animnm
non turbare. Item infra: Erat devitatio tran-
quilla peccati, qua man<>nte , nullum omnino
aliunde malum, quod contristaret, irruelat. Si
nullum om7iino, multo minus motns infidehta-
tis, vel simi!is, qnam rehqni. Secnndo, qnia
cwtera omnia, qnee capite prsecedenti adduxi-
mus, non minns de motibns surreptitiis vohm-
tatis, qnam de ceeteris procednnt, et in uni-
versnm probant, fnisse integram et perfectam
rectitudinem in interioribus potentiis, et in
qnahbet earnm per se spectata, ita ut quando
vohmtas adhgereret Deo per dilectionem et
obedientiam, nihil inordinatum per se pati
posset, nou sohim circa inferiora, sed multo
minns circa ipsum Deum, nam heec muUo ma-
jor deordinatio fuisset.
19. Tertio, ex repugnantia ipsius effugii. —
Instant adversarii. — Tertio involvitur repu-
gnantia in ihis dictis, nam in vohmtate animse
conjunctse corpori non insurgunt motus sur-
reptitii contra rationem, nisi preecedant simi-
les motus in sensu. Nam ante motum vohm-
tatis necessaria est apprehensio intellectus,
quse ilhim excitet, iUa vero apprehensio intel-
lectus natnrahter non potest excitare seipsum:
ergo ante motum surreptitinm volnntatis, prse-
cedit surreptio, vel in appetitu sensitivo, vel
saltem in phantasia: ergo e contrario, si in
parte sensitiva non erant motus inordinati, nec
in vohmtate esse poterant. Sed instant ahqui,
qnia necessarium fait in statu innocentise, ut
cogitatio intehectus praecederet motum vohm-
tatis, et rursus natnrale erat, nt cogitatio in-
teliectus prius esset imperfecta, qnam plene
deliberata : ergo etiam potuit m vohmtate in-
surgere motns indeliberatus ex vi imperfectee
cogitationis, et ita posset in illo esse veniale
peccatnm.
20. Ad primam, partem instantia. — Ad se-
cundam partem. — Sed respon(ietTir idem argu-
mentum fieri posse de motibus surreptitiis circa
sensibiles delectationes, quia etiam quando de
ilUs liomo cogitat, necesse est, nt aliqna cogi-
tatio intellectus prsecedat vohmtatem, et ut
cogitatio impeifecla deUberatiouem perfectam
antecedat. Negatnr ergo prior pars iliationis,
nam vel in illo statu ita e.«sent res ordiuatse,
et Deus cnm illis et cum homine ita coucnrre-
ret, ut vel intellectus ipse nunquam haberet
cogitationem aliqnam in ordine ad opus, nisi
cum plena advertentia, vel dehberatione, vel
certe hcet talis cogitatio imperfecta esset in
intellectu , nihilominus voluntas nsque ad ple-
num judicium non moveretur. Quod certe, et
per divinam providentiam et adjutorium facile
fieri posset : et natnrse ac rationi esset valde
consentaneum, supposito aho privilegio, qno
in appetitu sensitivo prsevenientes motus in
262 LIB. III
ordinati non insurgerent. Quia voluntas non
necessitatur, aut vehementer ducitur ad lios
motus ex sola cogitatione imperfecta intellec-
tus, nisi simul ab appetitu et importuna ima-
ginatione trahatur. Denique negatur etiam al-
tera pars illationis, nam hcet aliquis motus
vohmtatis excitari posset ante plenam delibe-
rationem, Dco providente et gubernante fieret,
ut nunquam esset de objecto turpi, vel rectte
rationi contrario. Quia, ut dixi, cogitatio in-
tellectus etiam deliberata a phantasia semper
ortum haberet: phantasia autem non posset
exc.'tare intellectum ad cognitionem de se ma-
lam, ahoqui etiam in parte sensitiva non esset
rectus ordo sufiicienter constitutus, ut suppo-
nebatur : non possuiit ergo ha?c duo privilegia,
seu partes unius privilegii inter se convenien-
ter, vel consequenter separari.
21. Asserlio quinta in ordioie. — Qua ratione
quidam fvolcnL assertionem. — Refdluntur pri-
mo a D. Thoma. — Dico secundo. Non potuit
Adam in eo statu venialiter peccare ex perfecta
dehberatione, nisi prius mortahter peccando
statum amitteret. Ahqui ex auctoribus, qui
nobiscum in hac assertione conveniunt, illam
probare nituntur ex intrinseca perfectione et
dignitate hominis in iho statu. Nam erat in
exceilenti gradu sanctitatis, et habebat per-
fectissimas virtutes, et plenam cognitionem et
dehberationem, et ideo vel non poterat male
ehgere in materia levi, vel respectu ilhus non
esset levis; et ideo jam peccaret mortaliter.
Sed hoc fundamentum quomodocumque spec-
tetur, conveniens non est, meritoque a divo
Thomarejicitur. Quia imprimis non possumus
negare liomini in illo statu intrinsecam liber-
tatem ad volendum, seu eligendum iu qua-
cumque materia particulari, etiam de se levi,
ut est verbum otiosum vel mehdacium. Quia
nihil erat, quod necessitaret vohintatem ho-
minis, sive quoad exercitium, sive quoad spe-
cificationem in tali materia magis, quam in
alia. Nec sola sanctitas, aut virtutes habituales
in quovis gradu perfectffi poterant hanc neces-
sitatem imponere voluntati, quia habitibus
utimur, cum volumus, et ex parte intellectus
poterat esse inconsideratio, vel alius similis
defectus non minus in materia levi, quam in
gravi, quantum est ex naturah modo cognitio-
nis humanw, etiam supposita perfecta scientia
habituali illius status: ergo impotentia pec-
canch veniahter dicto modo non potuit oriri
ex intrinseca necessitate, vel carentia liberta-
tis.
22. Refelluntur secundo. — Deinde non pos-
DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
sumus chcere, materiam illam respectu homi-
nis in illo statu fuisse gravem sohim proptcr
excellentiam status , aut virtutum , quia taUs
circumstantia personse non transfert peccatum
veniale in mortale , neque mutat in speciem
mahtiai, quee potest esse ex suo genere venia-
hs, cum qua sola peccatum non sit mortale,
nisi ad aham speciem transfcratur, ut patet in
verbo otioso et mendacio. Imo etiam pecca-
tura ex genere mortale , quod fit veniale ex
levitate materite tantum, si materia ipsa non
augeatur, nunquam fit mortale, ex sola digni-
tate, vel sanctitate personse, nisi aha circum-
stantia interveniat, quse speciem, seu modum
gravitatis mutet, ut tanquam certum suppono
cx materia de peccatis.
23. Aliorum quoque ratio improlatur. —
Prffiterea non est probabile, quod quidam di-
cunt, peccatum ilhid in eo statu ex modo pec-
candi futurum fuisse mortale, quia esset ex
coutemptu, cum non esset ex passione, vel
ignorantia, sed ex mera hbertate. Hoc, iu-
quam, gratis, et sine fundamento dicitnr, quia
sine ignorantia, vel passioue potest ahquis li-
bere operari propter ahquam delectationem,
vcl commoditatem coutra rationem, et sine
fine honesto, de quo nunc non considerat, vel
non satis advertit, quod totum fieri potest sine
contcmptu Dei, aut legis, aut alio simili, qui
gravis sit. Ergo non est vcrisimile in illo sta-
tu necessarium fuisse ut formalis contemptus
Dei vel legis cum peccato ex genere suo, vel
ex levitate materiae veniah, semper conjunge-
retur. Quin potius nec peccando mortahter,
videntur primi homines hunc formalem con-
temptum habuisse, sed tantum virtute propter
rei gravitatem : ergo nec peccando in materia
levi, erat necessarius ihe formahs contemptus.
Unde enim esset talis necessitas, cum ucc sit
intrinseca actioni, aut vohmtati, neque ex
Deo esse posset : necjue etiam venialis con-
temptus ibi esset , quia supponitur objectum
esse grave. Denique non minus improbabile
est, quod Albertus ait, omne peccatum futu-
rum fuisse mortale in iUo statu, quia tunc
homo nulhmi liaberet incitans ad peccandum
in levi materia, et ideo debuisset tale peccatum
illi ad mortem imputari. Hajc enim illatio nul-
hun fundameutura habet, quia iUe modus pec-
candi ad summum auget Ubertatem iu eo ge-
nere peccati , non vero transfert peccatum
veniale in mortale, et deinde licet intrinsecum
incitans ibi deesset, objectum ipsum sub aU-
qua ratione boni spectatum incitare posset, ut
voluntas illud Ubere amaudo sohim ;iaberet
CAP. XIII. AN IN STATU INNOCENTL^, POTUERINT HOMINES, ETG.
263
de ordinationem illi objecto proportionatam ,
qnamvis plene liberam, non tamen morte di-
gnam .
24. Veo^a ratio pro assertione. — Verum ergo
fundamentum assertionis ex divina lege in illo
statu posita sumendum est. Statuit enim Deus,
ut status ille integer , et illsesus permaneret ,
quamdiu homo a suo ultimo fine non averte-
retur quia illam voluit esse quasi primam, et
essentialem rectitudinem illius status, ratione
eujus nullus posset esse defectus in inferiori-
bus potentiis^ vel actibus quamdiu duraret : et
ideo consequenter fuit necessarium ita Deum
homini providere in eo statu, ut nunquam ve-
niaUter peccaret, quamdiu ipse peccando mor-
taliter non se privaret tota illius status felici-
tate. Hsec est ratio D. Thomse , et ad eam re-
vocantur omnes aliffi, quse in lioc puncto fieri
solent. Probari autem potest fundamentum il-
hid ex Augustino \^, de Civit., cap. 10, cujus
verba supra retuh. Verumtamen in cap. 26,
addit aha , quae pro hoc puncto videntur ex-
pressa, Vivebat, inquit, Jionio in Paradiso, si-
cut volelat, quamcliu hoc volehat, guod Deus
jusscrat : viveiat fruens Deo, ex quo bono erat
bonus : vivelat sine ulla egestate. Quod verbum
ultimum ponderari potest, nam pejus est pec-
catum veniale , quam quselibet egestas , imo
ipsummet veniale peccatum magna est mise-
ria. Addit infra : Summa in carne sanitas, in
animo toia tranquilUtas . Quomodo autem ani-
mus sapiens , et justus cum peccato veniah
posset esse tranquillus, et si in corpore summa
sanitas, cur non magis in anima ? at ubi est
peccatum veniale, non est summa animse sa-
nitas. Et subjungit inferius , Nihil omnino
triste, nihil inaniter lcetum. Est autem inanis
laetitia quoddam genus veniahs peccati : ergo,
sicut hoc ab illo statu Augustinus excludit, ita
censet de reUquis, est enim eadem ratio.
25. Fit inductio pro ipsa assertione. — Unde
potest fieri quasi inductio quasdam : nara
quamdiu homo esset conversus ad Deum , ut
ultimum fmem, ejnsque prgeceptum in eo sta-
tu servaret, nunquam moreretur, ut capite se-
quenti videbimus, et Scotus fatetur, etiam per
peccatum veniale non fuisse amittendum illud
bonum. Deinde nullam molestiam corporis
pateretur, nam, ut Augustinus supra ait, ne-
que esuriret, neque sitiret, neque in cor^ore, vel
ex Gorpore ullas molestias iillis ejus sensibus,
quidquam ingereret. Item nullum inordinatum
motum in animo sentiret, ut jam ostensum
est, ergo majori ratione debuit ab omni pec-
cato Yeniali prseservari , quia est in se majus
malum, et secum affert rationem tristitise, et
pcenK, ut jam diximus. Responderi autem po-
test esse differentiam inter hoc peccatum ve-
niale , et ceeteros defectus : nam reliqui sunt
involuntarii, et non est in hominis morali po-
testate illos omnes vitare : et ideo conveniens
fuit per divinam providentiam homiuem in
illo statu ab eis praeservari. Venialia autem
peccata plene libera facillime poterant ab ho-
mine in illo statu vitari , et ideo expedire po-
tuit relinquere hominem in mami consilii sui
quoad hwc peccata venialia, sicut relictus est
quoad mortalia.
26. Reftitatur. — Sed hoc discrimen si at-
tente consideretur nullum est. Nam caitera
mala licet per se non requirant formalem li-
bertatem, sicut veniale peccatum, nihilominus
non vitabantur ab liomine in illo statu sine
conveniente usu libertatis suse, ut supra cum
D. Thoma diximus, et in capite sequenti ma-
gis explicatur. Ut autem infallibilis esset ta-
lium malorum carentia, seu evitatio, Deus
sua providentia ita dirigebat hominis volun-
tatem, ut semper convenienti modo omnem
occasionem talis mali eflfugeret. Ergo licet
peccatum veniale libere vitandum esset, potuit
Deus hominem preeservare , ne illud commit-
teret, quamdiu in peccatum mortale non inci-
deret ; ergo supposita institutione illius status,
credendum est ita factum esse : tum propter
rationem factam, quia magis minueret, et per-
turbaret ordinem, ac perfectionem ilhus status
peccatum veniale, quam csetei-a mala. Tum
quia alias, durante illo statu, homines possent
acquirere habitus vitiosos, et per venialia pec-
cata disponi ad peccandum mortaliter, et mul-
tiplicatis hominibus, possent hujusmodi pec-
cata multiplicari per mendacia, fraudes, am-
bitiones honoris, et potestatis, et similia. Quee
omnia non possent non perturbare aliquo
modo felicitatem illius status, et perfectionem
ejus minuere. Tum denique, quia si homo in
illo statu venialiter, peccaret, non posset cum
illo ingredi beatitudinem, sed prius oporteret
pro illo satisfacere. Respondet Scotus per ac-
timi dilectionis potuisse omnino deleri sine
alio dolore, vel satisfactione. Sed coutra hoc
obstat ratio justitise, ut quantum quisque in
malo delectatur, tantum poense sustineat. Et
prseterea ipsemet Dei amor cum conscientiae
accusatione quasi naturalem dolorem aliquem,
et tristitiam de offensa etiam veniali contra
Deum commissa excitaret. Est ergo hujusmo-
di malum, tametsi in suo genere leve, illi sta-
tui contrarium.
264
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^.
27. Concluditur et expllcatur dicta impoten-
tia peccandi verdaliter unde proveniret. — Ex
qiiibiis constat, qualis fuerit impotentia pec-
candi venialiter in illo statu, nam iraprimis
censeo, non fuisse ex solis liabitibus intrinse-
cis, neque ex carentia fomitis, nam licet lifec
faciliorem multo redderent potentiam vitandi
omnia peccata venialia, non tamen auferrent
libertatem ad sic peccandum ; tum quia babi-
tibus utimur, cum volumus, tum etiam, quia
sine prsecedente passione, et cum quadam ha-
bituali virtute poterant in illo statu peccare
mortaliter : ergo quantum erat ex parte illo-
rum principiorum^ multo magis potuissent ve-
nialiter peccare^ quia et habitus magis incU-
nant ad vitandum grave mahim sibi contra-
rium, quam leve, et ahoqui motus fomitis,
neque ad leve, neque ad grave mahim inch-
narent : ergo illa principia non sufhciunt ad
impediendum infanibihter peccatum veniale.
Addenda ergo est divina protectio, quae ita
regebat mentemhominis^utinfahibihter in hu-
jusmodi peccatum non consentiret, Quod duo-
bus modis fieri potiut a Deo. Primo necessi-
taiido vohnitatem primi hominis saUem quoad
specificationcm, respectu hujusmodi actuiim,
seu negando concursum ad hujusmodi actus.
Sed hic modus minus perfectus est, minusque
morahs, et ideo non viiletur asserendns. AUer
ergo modus esse potuit per divina auxiha ex-
citantia congrua, data in omni occasione pec-
candi venialiter, ut vohmtas non consentiret.
Quod quidem ipsa integra hbertate, et infahi-
bihter faceret, quia iha non esset necessitas
simphciter, sedcomposita, supponens congrui-
tatem auxihi ex praescientia conilitionataboni
usus hberi arbitrii cum tah auxiho futuri. Et
hic modus prajferendus est, quia est aptior ad
meritum, et ad moralem gubernationem hu-
mani3e vohmtatis.
28. Ohjectio Mmembris pro Scoto contra
proxime dicta. — Sed instant ahqui pro Scoti
opinione pugnantes, quia hinc sequitur, Adam
non obstante originah justitia potu^sse peccare
veniahter, ac proinde non fuisse repugnan-
tiam inter peccatum veniale,et justitiam origi-
nalem, et ita conceditur Scoto, quidquid ipse
intendit. Nam quod Deuspotuerit non obstante
iha potestate peccandi facere, ut homo iha non
uteretur, nemo dubitare potest, et an facturus
esset, non constat. Imo, quoi gravuis est, ad-
dit quidam, ex effectibus constare Deum id
non fecipse, quia de fa''to Eva, et Adam ve-
niahter peccarunt, priusquam mortahter. Eva
quidem, loquendo cum serpente, et exponeudo
se periculo sahem remoto deceptionis, et gra-
vioris lapsus : at vero exponere se tah periculo
ahquod peccatum fuit, et nondum erat mor-
tale: ergo saUem veniale, nam tenebatur statim
vitare cohoquium cum serpente, vel consu-
lere Adamum, ut vel ipse cum serpente dispu-
taret, vel aho modo iham a periculo custodiret.
Adam vero priusquam de cibo vetito ederet,
pecravit nonreprehendendo Evam, vel nimium
amando illam, in quo potuit sahem veniahter
peccare. Imo Augustinus 14, de Civit. cap. \\,
dicit , Adamum existimasse , veniale futurum
fuisse peccatum , si ad conveniendum uxori
de cibo comederet.
29. Ad primum memhrum. — Ad priorem
partem objectionis respondeo, iUam procedere
ex falsa existimatione. quod justitia originahs
sit aliquis particularis habitus, cui non repu-
gnat peccatum veniale, quod nos in superiori-
bus reprobavimus. Imo in sequentibus osten-
demus, justitiam originalem non addere ali-
quem liabitum, uUra omnes virtutes per se, et
per accidens infusas, et Spiritus sancti dona.
Unde sumendo justitiam originalcm pro aUquo
habitn, vel habituum cohectione tantnm, con-
ceihtur non repugnare peccatum veniale simul
esse cum illis, neque in hoc sensu tractatur a
nobis qusestio : sed uos loquimur de justitia
originali, ut inchidit omncs perfectiones iUius
statns, prout a Deo de facto institutus est, et
sic dicimus inchidere peculiarem Dei protec-
tionem ad non deficiendum, neque patiendum
aliquod mahim non sohim poenee, seu natura-
le, sed etiam culpaj, et morale, quamdiu rec-
titudo justitiiB ad Deum sine aversione ab ipso
conservai etur. Et ita non admittimus in vo-
luntate primi hominis absohitam impotentiam
peccandi veniahter, sed tantum compositam
cum dono justitise, ut iUam protectionem di-
vinam includente.
30. Secimdum memhrum. — Unde ad alte-
ram partem omnino negamus de facto peccasse
homines venialiter, prhisquam mortaliter. Id
enim repugnat fere oranium theologorum opi-
nioni, nara hcetahqui potestatera admittant, de
facto non ita loqunntur Nec est fundamentum
ad id asserenkim: nam Augustinus 14, de
Civit., cap. 13, expresse docet initiura omnis
peccati in primis hominibus fuisse superbiam,
juxta iilud Tobise 4 : Superhiam nunquam iti
tm sensu, nec in tuo verho dominari patiaris ,
in ipsa enim initium sumpsit omnis perditio.
Et Eccles. : Initium nmnis peccati est s"perbia.
Et aperte constat, iUam superbiam fuisse pec-
catum mortale, nam fuit de gravi objecto, et
CAP. XIV. AN HOMO CREATUS FUERIT ALTQUO MODO IMMORTALIS, ETC.
265
plene deliberata ; ergo ex sententia Angustmi
pnmnm peccatum liominis mortale fuit. Unde
quffi in contrariura ponderantur nnllius sunt
momenti. Nam quautum ad Evam, illa certe
audiendo serpentem non peccavit, quia actus
ille de se indifFerens erat^ imo in potestate il-
lius non fuit, non audire loquentem, et quam-
vis potuisset non respondere , nec responsum
postea expectare, ad hoc non tenebatur, quia
nulla ratio pericTdi tunc occurrebat : vide in-
ferius libro quarto, capite secundo, in capite
vero tertio, ad alteram partem de peccato Adse
respondebimus.
GAPUT XIV.
UTRUM HOMO CREATUS FUERTT ALIQUO MODO
liVIMOKTALIS ET IM1'ASSIBILIS.
1. Error Pelagii in prfpsenfi. — F'erfectio-
nes, quas hactenus explicuimus, ad solam ani-
mam, et ejus potentias pertinent : ha?c autem,
quam nunc declarare ag^gredimur, totius est
compositi;, ideo post perfectiones, quas in cor-
pore, etanimo sigillatim consideravimus, de in-
dissohibili utriusque nexu dicendum sequitur ,
proesertim, quia lisec indissohibihtas, partim
ex pprfectione corporis, partim ex vigore ani-
mi proveniebat, ut videbimus. Primum ergo
cavendus est error Pelagii , qui dixit iion mi-
niis fiiisse mortalem, et moriturnm Adamum
ante peccatum si non peccasset, quam peccan-
do fuit. Ita refert Augustinus, ep. 106, circa
finem , dicens in Synodo Pala^stinae inter aha
objectum esse Pelagio, etcm dicere, quia Adam
sive peccaret, slve non peccaret, m.oriturus esset,
et mortem non esse in gemcs Jmmammi intro-
ductam , per prcevaricationem- Adre. Et cum
aliis, etiam hnnc errorem Pelagium retrac-
tasse, quamvis fide non satis sincera. Et ita
lib. de Hseres., in 88, hunc eumdem errorem
Pelagio tribuit. Cujus fundamentum quantum
ad ipsum Adamum aUud esse non potuit, nisi
quia mortahtas naturalis est corpori humano
secundum ejus naturam spectato : corpus au-
tem Adse naturale fuit. Quantum vero ad fihos
Ailse fundabatur, quia putabat peccatum Adae
nihil posteris ejus nocuisse. Sed litec est alia
hteresis, cujus impugnatio ad materiam de
peccato originaU spectat : nunc contra priorem
breviter agendum est.
2. Prima assertio de fide. — Prolatur
frimo ex Scriptura. — ExpHcatm' Cfregorius
et Eucherius. — Primo ergo dicimus, Adamum
fuisse aliquo modo immortalem, id est, po-
tuisse nuuquam mori, si vellet, seu nunquam
fuisse moriturum , si non peccasset. Hoc de
fide tenendum est. Probatur primo ex Scrip.
Gen. 2, In qnocumque die comederis ex eo, m.orte
morieris. Quem locum de morte animse Pela-
gius interpretatus est, quia Adam in die, in
qua peccavit, non statim secundum corpus
mortuus est, sed tantum secundum animam.
Ad quam sententiam videtur accedere Grego-
rivis, lib. 5, Epist., ep. 14, aUas cap. \\k, et
lib. 6, ep. 31, c. 195, et Eucherius, in Gen. 3.
Nihilominus certa fide tenendum est, commi-
nationem iUam fuisse de morte corporis, ut
Pauhis statim citandus iUam interpretatur, ut
ex Gen. 3, colUgi potest in iUis verbis : In $u-
dore vultus tui vesceris pane tuo, dunec reverta-
ris in terram, de qua suvptus es, quia pulvis
es, et in pulverem reverteris. Et infra : Nunc
ergo ne forte mittat manum stiam, et sumat de
ligno vitce, et comedat, et vivat in ceternum,
emisit eum Dominus Dms de Puradiso, etc.
Per quge ostenditur quasi executio iUius pcense.
Nam propter peccatum privatus est homo Pa-
radiso, et remediis, quibus ad vitandam mor-
tem uti poterat, et quasi morti traditus est. ut
per commiuiem ciborura usum vitam conser-
varet, donec in terram rtwerteretur. Uude ta-
cite etiam expUcatur, quo sensudictum fuerat,
In quocumque die comed.eris, morte morieris, id
est, morti obnoxius eris, seu mortalis efficieris,
seu mori incipies. Nec Gregoiins vel Euclierius'
huic veritati contradicere voUienmt, seil de-
clararunt, etiam morteni aniraa? ibi significa-
tam fuisse, et lianc statim incursam fuisse ,
illam vero in reatu, ac debito, ut expressius
declaravit AU:>inus, seu Alcuinus in quaest. in
Genes., et hanc poenam mortalitatis signifi
casse Deum in eodem Gen. 3, cum fecit Adse
et Eva3 tunicas peUiceas, et induit eos, docent
Epiphanius, in Anchor. et Hseres. 74-, et Orige-
nes, homil. 6. in Levit., non louge a prin-
cipio.
3. Co^pta ratio pro assertione alsolvitur. —
Ex liac ergo poena optime a contrario coUigi-
tur, Adam si non peccasset, non fuisse mori-
turum, quia si moriturus esset, non fuisset
mors poena peccati. Item quia ante peccatum
non incepit mori, quia dictura est, in qua die
comederis, morte morieris : ergo non antea
moriebatur, etiam iuchoative, ut sic dicam,
neque erat mortalis, neque morti obnoxius.
Et hac ratione dicitur Sapient. i. Q.uoniam
Deus mortem non fecit, quia non fuit ex prima
institutione Dei, nec lcetatur in perditione vi-
vormn, ut ibidem subditur : et ideo creando
non instituit hominem mortalem : sed judi-
266
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
cando, punit peccatorem, iit dixit Prospenis,
in lib. senteutiar. Augustini in 303. Clarius
hoc confirmat idem Sapiens, cap. 2, dicens ;
Deus creavit hominem inexterminaMlem,, invi-
dia autem cUaloli mors introivit in orlem ter-
rarwn. Denique expresse id testatur Apostol.
ad Rom. 5, dicens : Per unum hominem pecca-
tum introivitin mundiim, etper peccatum mors:
ubi aperte explicat comminationem Genesis de
morte corporali, quoe sine peccato in mundum
non intrasset. Etideo cap. 6, addit : Stipendia
peccati mors; gratia autem Dei vita ceterna.
Sicut ergo sine gratia comparari non potest
vita seterna, ita nec mors intraret, si peccatum
non fuisset, et sic addit in cap. 8 : Corpus qui-
dem mortuum est propter peccatum, spiritus
vero vivit propter justificationem. , et 1 , ad
Corinth. 15. Per liominem mors, et per liomi-
nem rcsurrectio, et siciit iti Adam omnes mo-
riuntur, etc.
4. Proljatur primo ex Concilio Milevitano. —
Accedunt Patres. — Prceterea definita est veritas
contra Pelagium in Concilio Milevitano, cap. \,
his verbis : Qui dixerit Adam primum hominem
mortalem factum, ita ut sive peccaret, sive non
peccaret, moreretur in corpore, hoc est, de corpo-
re exiret, nonpeccati merito, sed necessitate na-
turcp. (2^^(2///ma^z7.IdemtraditGoncilium Arau-
sicanum II, can. 1 et2, et ConeiHum Tridenti
num, sess. 5, c. \, ([\cQns: Adani peccando in-
cuo-risse mortem, qttam, antea illi comminatus
fuerat Beus. Augustinus etiam variis in locis
hanc docuit veritatem, prsesertim 1. 6, Gen. ad
lit., c. 22, et seq., et 1. \, de Peccat. merit.,
c. 2, etseq., et 1. deNupt., c. 5, et 1. 6, cont.
Juhan., c. 4, et I. 13. de Civit., c. 3 et 23, et
lib. 14, c. 26, ct Prosperus, 1. 1, dc Promiss. et
preedest., c. 2 ethb. 2, de Vita contemplativa,
c. 19, et ahbi ssepe contra Pelagium, Fulgen-
tius, hb, de fide ad Petrum, c. \ 5, et de Incarn.
et grat., c. 12 et 14, et Petrus Diaconus,
de Incarnat. et grat., cap. 6, et Cyrilhis
Alexandrinus, lib. 1, in Joan., cap. 15, Chry-
sostomus, homiL 17, inGeues. secundo et ter-
tio, et super citata loca Pauh.
5. Ratione quatenus proletur assertio. —
Ratione non possumus j)robare veritatem
hanc, nisi ex institutione divina nobis suffi-
cienter revelata. Nam si puram hominis ua-
turam consideremus, non est dubium, quin
ex intriuseca conditione sua mortahs sit, et
suis viribus, et conditioui rehctum fuisse dis-
cursu temporis moriturum. Deus autem, sicut
supra diximus^ creare voluit hominem in statu
g,hiori, quam ex vi natura^ ilh deberetur, et
legem statuit , illum in perfecta rectitudine
conservandi, quamdiu ipse homo libertate sua
Dei preeceptum non transgrederetur. Ad iUam
autem rectitudinem pertinuit, ut corpus ani-
mam non aggravaret, nec molestias, vel defec-
tus mortalitatis sentiret, quamdiu in sua inno-
centia permansisset. Et hoc probant testi-
monia adducta; est autem per se notum,
potuisse Deum hanc prserogativam, et privile-
gium homini conferre, si a peccato abstineret.
Sohim ergo superest explicandum quahs fuerit
hominis immortalitas in illo statu.
6. Argtiititr non videri posse ostencli cujits-
mocli fuerit immortalitas Adami. — Ratio
autem dubitandi esse potest, quia Adam ex
eadem materia corpus habuit, ex qua sunt
nostra, et ex eisdem qualitatibus, et tempera-
mento corpus ejus erat dispositum, quo nostra
sunt corpora, eodem, inquam, secundum spe-
ciem, et secundum earumdem qualitatum va-
riam mixtionem pro diversitate membrorum,
et humorum. Sed homo nunc non aliunde
habet, quod sit mortalis, nisi ex eo^, quod tali
materia sic disposita constat : ergo eadem ra-
tione Adam fuit mortalis. Quia existente ea-
dem causa formali, vel materiali intrinseca
non potest non sequi idem effectus. Secundo
corpus Adce erat alterabile, et passibile actione
physica et materiali, quse per se potest in-
ducere corruptionem : ergo habebat corpus
corruptibile. Consequeutia videturper se nota,
et antecedens probatur , quia homo in illo
statu indigeret cibo, et potu ad conservandam
vitam : ergo signum est fuisse subjectum ac-
tioni, et alterationi caloris uaturalis. Unde
consequenter fit, ut convertendo cibum in
suam substantiam per ejusreactionem aliquid
etiam proprise substantife resolveretur, et amit-
teretur : ergo corpvis illud erat corruptibile
secundum partes: ergo etiam secundum totum,
quia partes ejusdem naturee sunt cum toto.
Tertio, quia si Adam applicaret manum igni,
et multo tempore ita perseveraret, combu-
reretur : ergo erat corruptibilis. Quarto, quia
secundum Aristotelem omne generabile, est
corruptibile, sed homines in statu innocentise
essent generabiles, imo per veram generatio-
nem humanam procrearentur : ergo etiam
essent corruptibiles.
7. Quommidam scholasticorum et Patrum
dicta, qui proxime factis argumentis consentire
videntur. — Propter ha?c, et similia argumenta
aliqui dixerunt, homines in statu iuuocentice,
et Adam ante peccatum fuisse mortalem, licet
non esset moriturus, si non peccaret. Ita Sco-
CAP. XIV. AN HOMO CREATUS FUERIT ALIQUO MODO IMMORTALIS, ETC.
267
tus, Gabriel^ et alii in 2, d. 49. Idqne expro-
fesso contendit Moses Barcepha, opusc. de
parad., part. i, cap. 5^ et in eam sententiam
refert Chrysostomum, Athanasium et Cyrinum
et Philoxenum , refert item alios dicentes,
Adam mortalem, et immortalem fuisse, cum
ipsius libero arbitrio permitteretur a Deo, ut
vel observata lege immortalis esset, vel fracta
moreretur. Quod aliis verbis scripsisse videtur
Augustinus 1, Genes. litter., cap. 25, dicens :
Corpns Adami mortale erat, qiiia poterat mori,
et ionmortale, quia poterat non mori. Sic etiam
Nemesius, lib de Natura hominis, c. 1, et ex
illo Anastasius Nyssenus, in Quffistion. Scrip-
turge, qusest. 24, dixerunt, hominem ab initio
neque plane mortalem, neque plane immorta-
lem genitum esse, sed veluti in confinio utrius-
que naturse, ut si corporeas affectiones seque-
retur, sub corporis mutatione subjiceretur, sin
animi bona anteponeret, ad immortalitatem
traduceretur. Simili modo Anastasius Sy-
naita, lib. 41, Exaemeron, non longe a fine,
ex professo probat ex Methodio contra Orige-
nem primos homines ante peccatum fuissc
mortales.
8. Secimda assertio per quani explicantur in
lono sensu citati Doctores. — Verumtamen
omnes hi Patres in sensu catholico locuti sunt :
nam solum docere intendunt, hominem non
habuisse ante peccatum naturalem, ut ita di-
cam, immortalitatem, neque gratuitam illam,
quee corporibus gloriosis tribueretur, sed po-
tius ex vi sufe intrinsecte compositionis, et dis-
positionis fuisse mortalem, licet ex dono Dei
futurus fuisset expers mortis, ac subinde ali-
quo modo immortalis, si non peccasset. Sic
dixit Augustinus supra : Aliud est non posse
mori, sicut quasdam naturas immortales crea-
vit Deus, aliud est autem posse non mori, se-
cundmt quem modum primus liomo creatus est
immorialis. Et infra concludit : Mortalis ergo
erat conditione corporis animalis : immortalis
autem heneficio conditoris. Dicit autem corporis
animalis, ut immortalitatem corporis gloriosi
excludat. Et ideo infra adjungit, non fuisse ita
immortalem, ut mori non posset, sed ut posset
non mori : Neque enim, ait, immortale, quod
mori omnino nonpossit, nisi corpus spirituale,
quod nobis futurum in resurrectione promitti-
tur. Et in eodem sensu cseteri Patres, quos
allegavi, suam sententiam declarant. Divus
autem Thomas, 4 part., q. 97, art. 4, tres
immortalitates distinguit, naturalem, qualis
est in Angelis, et coelis, gloriosam, qualis erit
in beatis hominibus, ct mediam (ut ita dicam)
quae dici potest originalis, seu innocentise, et
concludit, Adam nec primam, nec secundam
habuisse, sed hanc tertiam, quge intrinsecam
capacitatem mortis non excludit, sed solum
confert, ut illa potentia in actum non reduca-
tur. Quia vero hoc erat infallibile ex promis-
sione divina, ideo theologice loqu.endo illa po-
testas non moriendi immortalitas qusedam
vocari potest, et e contrario Adam dicitur fac-
tus mortalis peccando, quia illud privilegium
propter peccatum amisit. Et in Iioc sensu lo-
quuntur Patres in priori puncto citati in n. 4.
Nec co]itra hanc immortalitatem procedunt ra-
tiones dubitandi supra propositai in n. 6, sed
naturalem et intrinsecam potestatem moriendi
ostendunt.
9. Quomodo primi parentes vitarent mortem
sive violentam sive naturalem. — Dubitant au-
tem theologi quale fuerit illud immortalitatis
donum, seu quomodo conservari semper pos-
sent homines ne ad mortem pervenirent, si
a peccato abstinerent. Et ut melius rem totam
explicemus, suppono, duobus modis mortem
homini evenire, scilicet ab extrinseca causa,
ut per ignem, aquam, ensem, etc, qute dici-
tur mors violenta, vel ab intrinseco per actio-
nem interni calidi in humidum : qu£e dicitur
mors naturalis. Ab utroque igitur modo inte-
ritus seu mortis immunis esset homo in illo
statu, quamdiu non peccaret : causa vero illius
prseservationis, seu immortalitatis diverso
modo tradenda, et explicanda est, et ideo de
illa duplici morte sigillatim dicemus.
4 0. Circa vitandam, m.ortem violentam opinio
Molincp. — Circa priorem interrogari potest,
an corpus Adee ita fuerit a Deo intrinsece dis-
positum, et quasi solidatum per qualitatem
aliquam illi inditam ut a nulla extrinseca
causa, etiam illi sufficienter applicata posset
corrumpi. In quo puncto P. Molina, tract. de
oper. sex dierum, disp. 28, 3 et 4, concl. sen-
tire videtur corpus hominis fuisse immortale,
et impassibile per donum habituale illi coUa-
tum, quod erat qualitas qufedam corporea per
totum corpus difl^usa et extensa. Movetur pri-
mo, quia illa immortalitas non erat miracu-
losa, aut transiens, seubrevi tempore duratura,
sed erat donum et propria conditio illi statui
quodammodo debita. Deus autem non con-
suevit hujusmodi dona permanentia tribuere
immediate per seipsum, sed per aliquam fa-
cultatem intrinsecam , et inharentem : ergo
credendum est ita donum illud contulisse. Se-
cundo argumentatur , quia existimat simili
modo frsenasse Dcum appetitum primi liominis
268
LIB III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI.-E.
ab omni concupiseeiitiae motu per habituale
donum : ergo eoflem modo credendum est tri-
buisse immortalitatem. Tertio, quia Deus po-
tuit hoc modo illa corpora prseservare per
qualitatem cousentaneam corpori animali, in
quo actio caUdi in iiumidum esse potest. Nam
corpus gloriosum immortale fit per qualitatem
intrinsecam illi statui accommodatam : et cor-
pora damnatorum fient immorlalia per qnah-
tatem^ hcet non futura sint impassibiha ab
igne corporeo : cur ergo non poterit cogitari^
et fieri quahtas, qufe alio modo statui inno-
centia; accommodato corpus hominis faceret
immortale? Si autem hoc pos.sibile fuit, id certe
est magis consentaneum ordinarise providen-
tiee Dei, qui eflfectus or<hnarios (ut sic dicam)
ahcujus status per secundas causas facere so-
let. Quarto argumentatur, qnia foeminaj in
iho statu parerent siue dolore, ratione alicu-
jus quahtatis ad lioc bene disponentis earum
corpora: ergo idem in proposito dicendum est.
11 AliiT/ii/ /■pimo. — Ahi voro dixerunt
etiam illum effectum per intrinsecam quahta-
tem factum fuisse, non tamen corpori, sed ani-
mse inhffisisse, ac subinde non corporalem,
sed spiritualpm fuisse. Qnam opinionem inrh-
care videtur S. Augustinus, in lib. qua^stio-
num novi, et vet. Testam., q. 19. Ahqui etiam
tribuunt D. Tliomee, dicta q 97, art. i, quia
dicit, corpus Adte non fuisse indissolubile per
ahquem immortahtatis vigorem in eo exi.steD-
tem, sed quia inerat animae vis qutedam su-
pernaturahter divinitus data per quam poterat
corpus ab omni corriqttione pra^servare. Et in-
fra reddit rationem his verbis : Quia aninia
rationalis excedit proportinnem corporalis n/a-
tericp, convcniens fuit, ut in princijno ei rirtics
daretur , per quam corpus conservare posset,
etc., et in sohit. ad 3, ait, quod vis iha prae-
servanih corpus a corruptione non erat animee
humanae naturahs, scd per donum gratiee. Et
tandem senteutiam indicat D. Thomas, in 2,
d. 19, q. 1, art. 4 et q. 5, de Malo, art. 5. Et
ita etiam intehexit D. Tliomam, Scotus in 2,
disp. 19, q. 1, et ideo Cajetanus, in art. 1 et A,
idem sentiens non repreliendit Scotum quod
male D. Tliomam intehexerit, sed quod illum
impugnaverit. Idem tenet Valenhus, 1 tom.,
disp. 1, q. 3, punct. 2, ubi ait, ihum vigorem
fuisse quahtatem supernaturalem animee in-
fusam, quam Deus potuit talem facere, ut na-
tura sua actionem contrarise agentis impedi-
ret. Ac denique aliqui Tliomistse existimant,
quahtatem iham fuisse gratiam ipsam, quee est,
in essentia animse, quse tunc ihum vigorem
habebat, et solet ahegari Scotus, libro 1, de
Natur. et Grat. , cap. 5, ubi non satis clare,
nec determinate loquitur.
12. Tertia assertio communior. — Mihi ta-
men probabilius est, immortahtatem, seu im-
passibihtatem qnoad hanc partem non fnisse
datam homini in statu inuocentise per intriu-
secam (juahtatem, Hsec est communis senten-
tia theol^gorum in 2, d. 19, ubi Durandus,
q. 1, et Scotus, q. unic, et in d. 29, § Pntest
dici, in fine, et Gabriel, d. 19, q. 1, et ibi
aliorum. Item speciahter D. Thomas, dicto
art. A, in fine, loquens de modo corruptionis
per violentiam ab extrinseco agente, vel per
incisionem gladii, vel adustionem ignis, vel
liujusmodi, dicit : Ab lioc modo corruptionis
conserrahat hominnn iliresvm divina provi-
dentia. Et m dicta q. 97, art. 1, jjrius dirit,
Adam non fnisse incorruptibilem per intrinse-
cam dispositionem : postea vero in art. 2 et 4,
magis explicat, quod in 2, dixerat, addens,
potuisse Adam conservare corpus ihsesum ab
extrinseco agente, partim per propriam ratio-
nev/, fer quan/ poterat nocira vitare, partim
per divinani providentiaon, qure sic ipsU'// tue-
hatur, ut nil/il ei occurreret ex improvi-so, a
quo Uederet/ir. Eadem est sententia D. Augns-
tiui, hb. 1, de Peccat. merit. et remi.ss., c. 3,
ubi sicinquit: Si Deus Israelitarum vesiijnen-
tis, et calceamentis prcestitit, quodper tnt annos
non snnt ohtrita, q/iid mirum, si obed'enti ho-
mhii ejvsde/npotentia prcestaretur, ut animale,
acmortale ha'e/is corpus, haheret in eo quem-
dao/ statum, quo sine dofectu esset annostini, etc.
Et postea comparat status innocentise immor-
talifatem ihi quam Elias, et Enoch nunc ha-
bent, et usque ad dies propinquos judicio fi-
nali habituri sunt. Verisimile autem est, vestes,
et calceamenta Hebraeorum non per intrinse-
cas quahtates, sed per Dei providentiam sine
diminutione conservata fuisse, idemque de
Eha, et Enoch est verisimilius : idem ergo de
primis hommibus Augustinus intehexit.
13. Suadetur assertio ratione. — Prseterea
licet illa qualitas fortasse non sit impossibilis,
de quo modo disputare nolumus, nihilominus
nimis esset miraculosa, et nuhum liabet fun-
damentum iu his quse de immortalitate pri-
morum hominum saucti, vel Scriptura docent.
Nam potius indicant illum modum incorrup-
tibilitatis esse proprium corporis gioriosi. Nec
ad convenientem providentiee ordiuem erat
ahus necessarius, nam per prndentem ipsius
hominis diligentiam, adjuncta pecuhari DEI
providentia, et custodia per se, vel per Ange-
CAP. XIV. AN HOMO CREATUS FUERIT ALIftUO MODO IMMORTALIS, ETC.
los^ siifficienter, satisque ronvenienter poterat
homo ab his extriusecis incommodis pra?ser-
vari. Nam, verbi gratia^ ut homo non posset
ab igne combnri, vel nmiium calefieri, quid
necesse erat esse taU qualitate afFectum , ut
quamvis in ignem mgrederetur, ab illo pati
noii posset, cum multo facilius esset vitare ni-
miam ad ignera propinquitatem? AHoqui etiam
dicendimi es.s('t, hominem fuisse per intrinse-
cam (jualitatem ita affectum , ut hcet ambn-
laret snper aquas, non mergeretur, vel Ucet
mergeretur, non suffocaretur. At hsec, et simi-
Ua incredibilia sunt : multo ergo verius et fa-
ciUus dicitur, htec omnia incommoda per
prudentem providentiam prsecaveri potuisse^
et consequenter etiam vitanda fuisse.
14. Ratio aUera. — Denique est optima ra-
tio, quia si in corpore hominis, et ia omnibus
partibus ejus esset quaUtas resistens naturaU-
ter omni extrinseco corrumpcnti, eadem ra-
tione eadem quaUtas resisteret, ne una pars
corporis ab aUa dissimili pateretur, seu ne cali-
dum ageret iu humidum : ergo per iUam qua-
Utatem etiam fieret homo incorrnptibilis ab
intrinseco^ et consequenter non indigeret
cibo, et potu ad vitam conservandam, quse
sunt aperte falsa, et contra Scripturam^ ut sta-
tim dicemus. Prima vero sequela probatur,
quia actio calidi in humidum, seu aUeratio
inter partes dissimilares corporis organici in-
ter se, ejusdem rationis est cum aUeratione
proveniente ab extrinseco agente, quia ad
eumdem proximum terminum caloris, vel fri-
goris tendet, et ab eodem principio, et eodem
naturaU modo progreditur ; ergo quaUtas, quse
resisteretextrinseco calefacienti, verbi gratia,
resisteret etiam extrinseco calori, vel propin-
quse parti calidiori : et ita omnis intrinseca
alteratio inter membra corporis impedire-
tur.
\h. Ad primum onotivum MolincB in n. 40.
— Atque hsec pars magis explicabitui^, et con-
firmabitur respondendo ad motiva aliarum
opinionum. Ad primum enim pro qualitate
corporea concedimus, iUud donum fuisse per-
manens et durabile in illo statu, quia modus
ille providentise etiam esset stabilis et certa
lege promissus. Cum autem dicitur, quod non
esset miraculosus, eatenus concedi potest, qua-
tenus sine ullo proprio miracnlo illa praiser-
vatio fieri poterat. Hinc autem potius nos in-
ferimus, id non esse factum per qualitatem
intrinsecam, nam perpetnum miraculum fuis-
set, corpus animale esse tali cjualitate disposi-
tum, ej; speciale miraeulum esset^ corpus per
qualitatem illam fieri impassibile respectu ex-
trinsecorum agentium, et non ab intrinseco.
Nihilominus tamen necessaria fnisset provi-
dentia non debita natura; hominis, ac proinde
sub ea ratione supernaturalis , quamvis iUi
statui esset connaturalis.
16. Progreditur responsio ad idem mntivnm.
— Cum vero iustatur, quod Deus coufert lifec
dona permanentia per liabitus : respondemus,
duo posse in efiectibus horum doaorum dis-
tinguij unum est effectio alicujus boni, aliud
ablatio impedimentorum, vel causarum ex-
trinsecarum, qua3 posseat aliquid incommodi
afferre. Et de primo verum est ad operationes
ordinariasalicujus status permanentis, quando
naturam superant, infundere Deum habitus,
qui talium operum sint accoramodata princi-
pia. De secundo autem non semper est verum
conferri per intrinsecos habitus, nam ssepe ne-
cessaria est extrinseca Dei custodia. Et sic vi-
deaius, Deum dare ju.stis ordiaaria et iatrinseca
principia operandi: quando autem justum do-
no perseverantiae diuturnse, vel confirmationis
in gratia stabilire vult, non id facere per solos
habitus, sed per peculiarem providentiam
suara, qua3 hominis cooperationem conjunctam
habeat. Sic ergo in prsesenti ad immortalitatem
diu conservandam dedit qiudem Deus homini
in corpore temperamentum aptissimum ad re-
sistendum contrariis, quantum naturalis capa-
citas huraani corporis patiebatur: in anirao
vero dedit prudentiam et scieatiam, ac vigi-
lantem rationem, qua posset pericula et ageu-
tia contraria evitare. Quia vero hsec non suffi-
ciebant, adjunxit ex parte inferiorum causa-
rum locum temperatum et salubrem, qui non
posset ordinarie et in communi cursu vitae
corpori nocere, et ex parte superiorum cau-
sarum, scilicet, ccelestium, etiam constituit
hominem sub climate optimo et temperatis-
simo. Et quia in liis omaibus poterat defectus
inveniri, suam peculiarem providentiam ad-
juaxit, tum ad excitandum hominera ia occa-
sioaibus opportuais^ tuai etiam ad removenda
extrinseca impedimenta, quee homo etiam vi-
gilaas prsecavere non posset.
\1. Ad secundu)ii 'iiiotivum ihidem. — Ad
quartum motivum. — Atque ita patet responsio
ad exemplum de extinctioue fomilis. Negamus
enim id factum esse per alios habitus, nam
licet aliqui infunderentur bene disponentes
appetitum ad illum effectum : soli sine peculiari
protectione Dei non sufficerent, ut supra dixi-
mus. Imo fortasse probabilius etiam est, nul-
lum habitum ad illum eiiectum datum esse.
27© LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE
quia ad virtntes natnrales non pertineret^ cle
quo infra dicturi sumus. Unde facile nos pos-
sumus argumentum illud in contrarium retor-
quere, Ad tertiam vero probationem jam res-
ponsum est^ licet demus illam qualitatem esse
possibilem, nihilominus usum ejus (ut sic di-
cam) nec necessarium, nec illi statui conve-
nientem fuisse. Nec sunt similia, quse de cor-
poribus gloriosis, vel damnatorum afferuntur,
nam priora non sunt corpora animalia, sed
quodammodo spiritualia : posteriora vero etiam
sunt extra statum corporum animalium^ qua-
tenus nec cibo, nec potu indigent, et quoad
hoc forte disponuntur per aliquam intrinsecam
qualitatem, licet relincjuantur passibilia ab
igne et aliis divinis instrumentis. Quanquam
perpetua conservatio sub actione illa et pas-
sione tam gravi, sine pecuUari actione provi-
dentise Dei fieri posse non videatar, de quo
ahas. At vero in corpore animah quahtas illa
necessaria non erat, neque dispositioni corpo-
ris ad actiones illius status erat accommodata.
Ad ultimura vero exemplum de partu foemina-
rum sine dolore, infra ex professo responde-
bimus, nunc consequenter etiam dicimus, etiam
in illo effectu pecidiarem Dei providentiam
fuisse interventuram.
18. Impugnatur altera opinio in n. W. — Ad
alteram sententiam de spirituali quahtate ani-
mai indita respondemus imprimis, nuUum pro
illa sententia ferri rationis fundamentum : nos
autem ostendimus nuUam omnino quahtatem
necessariam fuisse. Et profecto si aliqua ne-
cessaria esset, potius corpori^ quam animee
infundenda esset, in quo magis probo senten-
tiam MoUnse, quia major proportio est in qua-
htate corporea ad resistendum formahter a-
genti corporeo, quam in quahtate spirituali,
nam vix inteUigitur, quomodo spiritualis qua-
htas inhserendo animae per se resistere valeret,
ne quahtas materiahs induceretur in corpus,
uisi prius ab iUa quahtate spirituah, ahqua
proportionata dispositio in corpus redundaret :
et tunc frustra multiphcarentur tot quahtates,
nam materiahs sufiiceret. Quod si dicatur qua-
htatem iUam spiritualem non resistere forma-
hter, sed efFective, tunc difiicile est ad exph-
candum, quid anima hominis per iUam quah-
tatem efficeret in agente extrinseco corporah,
quo ejus actionem impediret. Et presterea ur-
get hic etiam ratio supra facta in num. 11,
quod talis cjuahtas etiam actionem calidi in
humidum, et inter partes ipsas corporis hu-
mani impediret.
19. Respondeinr oA locum Augustini citatum
AC STATU INNOCENTI^.
pro nunc impugnata opinione. — Nec etiam iUe
modus dicendi auctoritate fundatur, nam Au-
gustinus qui citatur in lib. Qusestion. novi et
veteris Testamenti, q. 19, imprimis liber ille
incerti auctoris, et non multte auctoritatis est :
et deinde nuUum verbum in iUa qusestione
invenio, quo taUs sententia significetur, ut in
sequentibus declarabo. De divo Thoma etiam
opinor, non fuisse de tali quaUtate locutum,
sed vigorem anima appellasse vim rationis, id
est, scientiee, discretionis et prudentiee, ac rec-
tse voluntatis, per quam poterat homo in illo
statu illa extrinseca damna vitare. Quod mihi
persuadeo, primo ex testimonio, quod sub no-
mine Augustini citat, in dicta queest. 19, eujus
verba sunt : Deus hominem fecit, qui quarncliu
non peccaret, immortalitate vigeret, ut ipse sihi
auctor esset acl vitmn, aut ad mortem. In quibus
evidenter loquitur de potestate vitandi mortem
per rationem et electionem rectam: ergo in
eodem sensu locutus est D. Thomas . Secundo,
quia D. Tliomas ait, lioc modo fuisse hominem
incorruptibilem ex parte causee efficientis,
quod nou potest inteUigi de efficientia physica
animee in proprium corpus, vel intrinsecum
agens : ergo iuteUigitur de virtute efficiente
intellectus, et vohmtatis ad prceservandum
corpus a corruptione morahter, utique obe-
ditndo Deo, et prudenter vitando et removeudo
corrumpentia. Tertio, quia ita videtur expo-
nere ipse D. Thomas, art. 2, ad 1, et eviden-
tius in ahis locis supra citatis,
20. Circa mtandam mortem naturalem quar-
ta assertio. — Superest dicendum de aho modo
corruptionis ab intrinseco, de quo certum \i-
detur ex dictis non fuisse per intrinsecam qua-
htatem impedientem internam actionem et
passionem, ahoqui non inchgeret homo ah-
mentis. Quod manifeste falsum est, ut con-
stat exiUo Gen. 2: Prcecepitque ei, dicens: Ex
ligno Paradisi comede, de ligno autem scientice
loni et mali ne comedas. lu quibus verbis ex-
pUcatur necessitas comedendi, qute in illo statu
fuisset ad conservandam vitam, et ideo graves
theologi notant, non sohim prsecepisse Deum
primo homini ut non comederet de hgno scien-
tise, sed etiam preecepisse ut de aliis comede-
ret, quia lioc erat iUi necessarium ad vitam.
Quod sentit divus Thomas, 1 part., qucest. 97,
a. 3, et Magister, in 2, d. 19, et ibi Durandus,
q. 2. Quanquam Abulensis, Gen. 13, q. 206 et
209, contendat, iUud prseceptumtantum fuisse
negativum prohibens esum hgni scientis, nam
quoad alteram partem magis videtur esse per-
missio, aut concessio, quam obhgatio, Unde
CAP. XIV. AN HOMO CREATUS FUERIT ALIQUO MODO IMMORTALIS, ETC.
271
D. Aiigustimis, lib. 1-4, de Civit., c. 15, dixit,
unicum tantum prseceptum Deum imposuisse
Adoe. Et ipse etiam Deus solum comminatus
est mortem propter transgressionem illius prse-
cepti. Sed quamvis hoc posterius verum sit quo
ad prseceptum speciale positivum, niliilominus
recte dicitur per illa verba etiam cxplicatum
esse prseceptum naturale comedendi quantum
ad conservandam vitam necessarium esset.
Unde cum dicitur, Ex omni ligno Paraclisi co-
mede, non est putandum (ut quidam objiciunt)
fuisse praeceptum comedendi de omnibus fruc-
tibus collective, seu distributive et copulative,
sed disjunctim, seu de quolibet, ut placeret.
Specialiter vero (ut Magister notat) certum est
ibi prfficeptum comedendi de ligno vitse ali-
quando, quia ad vitse perpetuitatem illud ne-
cessarium erat , ideoque supposita quabtate
illius cibi etiam illud speciale comprehen-
debatur sub naturah prsecepto conservandi vi-
tam.
21. Corollarkim ex cUctis corpus Adce fuisse
transmulahile quoad aliquas farticulas. — Ne-
gat iamen Cajetanus. — Unde colhgitur corpus
Adse de se, ac intrinsece passibile naturaUter
fuisse, et alterabile etiam usque ad aliquam
partialem transmutationem secundum ahquas
corporis particulas. Sic enim D. Thomas, dicta
q. 97, art. 3, ad 1, docet per actionem caloris
ahquid dehumido corporis Adai perdi potuisse.
Et in sohit. ad 2, et in art. -4, indicat, etiam
potuisse pati a cibis, quamvis illa passio nun-
quam posset corpus ab statu connaturali ex-
trahere. Et idem docent Scotus, Durandus et
ahi in 2, d. 19, et ratio est, quia liic effectus
extrinsece sequitur ex actione cahdi et humidi,
et continua nutritione, tum quia naturahter
coujuncta est conversio alimenti in substantiam
aliti, cum aliqua resohitione, et depositione
substantise ipsius aliti: tum etiam quoniam
naturale agens agendo repatitur, ex quo se-
quebatur , ut corpus hominis in illo statu agen-
do in cibum, ut ihum in suam substantiam
converteret, ahquid etiam ab ipso pateretur.
Quamvis Cajetanus, dicta q. 97, art. 3 et 4,
hanc repassionem neget in illo futuram fuisse,
quia anima (inquit) hahehat vim quamclam su-
'pernaturalem propter quam corpus agenclo in
mitrimentum, non repatiehatur ah eo. Etpotest
hoc confirmari, quia ahas corpus in iho statu
esset simphciter passibile, etiam passione prse-
ternaturah et corruptiva, atque ita esset sim-
pliciter mortale.
22. Expugnatur Cajetanus. — Qua ratione
verificetur Aclamum potuisse non mori, et non
potuisse mmi. — Sed non video quomodo virtus
animse poterat reddere corpus ihud impassi-
bile ab alimentis, magis, quam ab actione ca-
hdi in hxmiidum, vel ab actione et passione
partium dissimilarium inter se. [tem non video,
cur magis obstet immortahtati ihius status re-
passio ab ahmentis, quam passio humidi a ca-
hdo, quia per utramque alterationem potest
extrahi corpus a naturali dispositione, si alte-
ratio nimia sit^ et a neutra extrahetur si sit
moderata. Et ideo D. Tliomas, in art. 3, ad 2,
cum in prima responsione illam doctrinam in-
sinuasset, in iha uon persistit, sed addit se-
cundam, dicens, quod taUs passio esset ad
perfectionem natura3. NuHum ergo est iucon-
veuiens admittere ahquam alterationem fieri
potuisse in iho statu in corpore hominis per
reactionem ciborum. An vero propter has al-
terationes dicendum sit, ihud corpus fuisse
passibile simpliciter, tantum est queestio de
modo loquendi, sicut supra dicebamus de quses-
tione, an esset mortale vel immortale. Idemque
est, an sit dicendum potuisse tunc hominem
non mori, ut Scotus et Gabriel loquuntur, et
sentit Magister, d. d. 19, cum Augustino, 1. 7,
Gen. ad lit., c. 25, vel etiam non potuisse mori,
ut Bonaventura et Durandus contendunt. U-
trumque enim est verum in diverso sensu, po-
tuit enim non mori, quia potuitnon peccare, et
non interveniente peccato, non poterat mori,
nonquidem ex intrinsecaimpotentia,seudispo-
sitione corporis, nec ex physica virtute animae
ad resistendum extrinsecis agentibus, sed ex
ahis causis et remediis a Deo prteparatis, qui-
bus infahibihter, durante iho statu, mors vi-
taretur. Et simihter erat passibile, quoad ah-
quam aherationem, non tamen quoad tantam
alterationem, quse a naturah dispositione cor-
pus removeret.
23. Mors ah intrinseco ex cluohus clefectihus
potest ohvenire. — Quo pacto uni defectui suh-
ventum fuerit in statu innocentice. — Explicatur
hoc ex doctrina Augustini, hb. 14-, de Civit.,
cap. 26, et lib. 1, de Peccat. merit., cap. 3, et
sub ejus nomine dicta q. 19, novi et veteris
Testamenti, et D. Thoma;, dicta q. 97, art. 4,
nam duo defectus sunt in corpore humano in
sua pura natura considerato, ex quibus, nisi
remedium adhibeatur, mors ab intrinseco eve-
niet, unus est deperditio humidi per actionem
caloris naturahs: ahus estdiminutio continua,
quse fit vel in ipso calore naturah per reactio-
nem ahmenti, vel in ipso humido, quod minus
perfectum ex ahmento extrinseco reparatur.
Primo ergo defe/^tui subventum est per fructus
272
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI.fl.
lignornm commnninm Paradisi. Nam ex illo
defectn preecise spcctato non seqnitnr mors,
nisi cibns, et potus omnino deficiant, Et eadem
ratione non seqnitnr fames, ant sitis, nec prse-
ternatnralis alteratio, si opportnno tempore
natnrali necessitate subveniatnr. Et ideo dicit
Angustinus supra : Cibus aderat ne esuriret,
potus ne sitiret. Dices, hinc solum seqnitnr,
potuisse non esurire, aut fanem non seutire,
niliilominus tamen potnisse hominem pro sna
libertate, vel omnino, vel saltem plns jnsto
abstinere a cibis, et ita vel mori, vel etiam
usque ad passionem famis preeternaturaliter
alterari. Respondeo imprimis, quod si omniiio
abstineret a cibis, eo ipso graviter peccaret, et
ab statu caderet, atqne ita Ucet moreretur,
non contingeret mors in statn innocentiaj, sed
peccati. Deinde non posset etiam prseter ratio-
nem rectam, et ilH statui convenientem absti-
nere a cibis, quin saltem veniaUter peccaret.
Dictum est antera snbventum esse homini in
iUo statn, nt nnnqnam veniaUter peccaret,
quamdin mortale peccatnm non prsecedoret:
ergo ex vi ejusdem providentise, et protectioais
Dei nnnqnam reUnqneretur abstinere a cibis
indebito modo, nec cum aUquo nocumento iUi
statni repngnanle.
2-4. Quo pmicto sudventum fuerit alteri de-
fedui. — Contra secundnm defectum maxime
snbventum est per aUa remedia, maxime vero
per Ugnnm vitee. Nam imprimis in ipso corpore
data est perfecta dispositio, et hnmornm con-
temperatio, ita ut inter se habere non possent
veliementem actionem, quaj segritudinem vel
aUquam similem dispositionem omnino prai-
ternaturalem ab intrinseco possent inducere.
Deinde per justitife donum datum est, ut non
possent humores nimium aUerari, aut ex fer-
venti passione, aut ex nimio labore, quia in
hoc statu in his omnibus esset maxima mode-
ratio, et sic ait Augustinus supra: NiJiil cor-
riiptioms in corpore, vel ex eorpore ullas moles-
lias ullis ejus sensibus ingerebat, nullus intrinse-
cus morbus, nullus icttis metuehatur extrinsecus,
sumwa in carne sanitas. Prasterea etiam ex
parte iUorum frnctuum, sen aUmeutorum, qui-
bus priori defectui subveniebatur, provisum
est, ut optimai qnaUtatis essent, ita ut ex ma-
gna faciUtate, et cum minima alteratione par-
tium corporis liomiuis possent in ilUns sub-
stantiam converti, et ad hoc etiam juvabat
optima et sahibris loci dispositio, et hoc est,
quod Augustinus, citato loco de Civitate Dei,
dixit: Sicut in Paradiso nullus a^stus, aut fri-
gus, sic m ejus habitatore, nuUa ex cupiditate,
vel timore offensio, nihil omnino triste, non
lassitudo fatigabat otiosum, non somnus pre-
mebat invitum. etc.
25. Non tamen illo modo sulveniretur orn-
nino. — Sed ligno vitce supplebatur. — Verum-
tamen quamvis hsec omnia possent snfficere,
ut pro aliquo tempore corpns hominis in na-
turaU dispositione, non obstante actione caUdi
in humidum, et reactione cibornm conserva-
retnr, nilnlominus [irogressu temporis debiU-
taretur, et marcesceret, nisi aUud remedium
quo ab illo malo praeservaretur, Deus iUi pro-
vidisset. Hoc autem remedium fuit Ugnum
vitce, nam fructus ejus virtutem liabuit con-
fortandi et reparandi calorem naturalem, vel
potius preeservandi ne infra connaturalem dis-
positionem minueretur. Quod liis verbis Au-
gnstinus supra docuit: Lignum vitcp aderat,ne
liominem senecta dissoheret. Et iterum : Quam-
diu i/i creatoris lege duravit, dignus fuit edere
de arhore xitce, ut mori non posset. Neque enim
corpujS tale erat, ut dissolvi esset impossibile,
sed fructus arboris vitce corrui)tionem corporis
inhibebat.
26. Declaratur quo modo per lignum mtoe
non solum mors sed passio omnis corruptiva
mtaretur. — Quomodo autem hoc modo no so-
Uim mors, sed etiam passio corruptiva vitare-
tnr, intelligi poterit advertendo temperamen-
tum unicuique homini conveniens, et conna-
turale non consistere in indivisibiU,sed habere
aliquam latitudinem intra quam variari potest
secundum aUquam intensionem primarnm
quaUtatum sine proprio defectu, vel laesione
corporis. Imo aUquando cum perfectione, et
augmento : aUquando vero cum consistentia
in statu naturaU. Circa hauc ergo latitndinem
poterat per continuam nntritionem alteratio
aliqua, et mutatio crescere uUra terminos il-
Uus latitudinis, sed priusquam ad iUum ter-
minum corporis dispositio perveniret, adhi-
bendus erat fructus Ugni vitse, quo iUa dispo-
sitio corporis ad optimum statum intra iUam
latitudinem reduceretur, vel (ut bene Cajeta-
nus notavit) ne unquam ad preeteruaturalem
statum perveniret, prseservaretur. Quod his
verbis docnisse mihi videtur Augustinus, 1. 1 3,
de Civit., cap. 23, dicens : Primus homo de
terra terrenus iii animam viventem factus est,
non in spiritum viviflcantem, quod ei per obe-
dientice meritum servabatur. Ideo corpus ejus,
quod cibo, ct potu egelat, ne fame afficeretur,
ac siti, et non immortalitate illa absoluta, at-
que indissoluMli, sed ligno vitce a mortis ne-
cessitate p'ohibebatur, atque Juventutis flore
CAP. XV. DE LIGNO VIT.^, ET QUOMODO, QUANTAQUE EFFICACIA, ETG.
273
tenebahir, non spiHLtiale, sed animale fuisse,
non duhium est.
CAPUT XV.
DE LIGNO VITiEj ET QUOMODO^ QUANTAQUE EFFICA-
CIA HOMINI IMMORTALITATEM LARGIRETUR.
1. Prima asseriio de quidditate ligni vit(e
certa ex fide. — Tria in titulo iusinuantiir^ quid
fuerit lignum illud^ qualisque et quanta efii-
cacia ejus fnerit. Primo ergo dico, lignum il-
lud fuisse veram arborem sensibilem fructum
ad comedendum aptum naturaliter producen-
tem. Quod censeo de fide certum, oppositum-
que ad errorem Origenis, qui historiam de Pa-
radiso ad metaplioras traduxit, pertinere.
Probaturque manifeste ex contextu Gen. 2 :
Produxitque Dominus Deus de Jmmo omne li-
gnum pulchrum visu, et ad vescendum suave,
lignumque vitce in medio Paradisi, et lignum
scientice boni et mali. Sicut ergo csetera ligna,
et lignum etiam scientiae arbores fuerunt sen-
sibileSj ita et lignum vitjB. Et verbum produxit,
quod in omnia cadit^ ostendit ex eadem terra,
et ex eodem genere creationis fuisse lignum
vitoB cum ceeteris factum. Unde consequenter
manifestum est^ fructus illius arboris fuisse
quemdam corporalem cibum^, sicut fuit etiam
fructus ligni scientiae, ut constat ex Gen. 3.
Unde cum sancti dicunt, sapientiam, aut Eu-
charistiam esse lignum vitiae, id intelhgeudum
est in sensu spirituali, seu per quamdam signi-
ficationem, sicutProv. 3, de sapientia dicitur :
Lignum vitce est his, qui apprehenderint eam.
Quod ita exponit Augustinus 2, de Peccat.
merit., cap. 21^ dicens, cibum iHiiis arboris
fuisse figuram sapientise, cjuia sicut illa arbor
erat in corporah Paradiso, ita sapientia est in
spirituaU^ et sicut hsec arbor sensibihs exte-
rioris hominis^ ita sapientia interioris homi-
nis sensibus preebet vigorem. Quod in ahis
lociSj prsesertim super Genesim ssepe repetit.
Cujus autem speciei illa fuerit, ignotum nobis
est.
2. Secunda assertio de efficacia connaiurali
illius fructus ad reparandum vitam. — Deinde
dicimus fructum iUius arboris per propriam
efficaciam sibi connaturalem coutuhsse ho-
mini vigorem ihum, seu renovationem. Ita-
que valde errant, qui dicunt^ illam arborem
seu fructum ejus tantum fuisse figuram ilhus
eflfectus^ et incorruptionis, cjuam Deus daturus
esset homini, si non peccasset^ quod sensit
Eugubius^ in cap. i, Gen.. refellitur autem
suflicienter ex iUis verbis Geu. 3. Ne forie
III.
mittat manum suam, et sumat etiam de ligno
vitce, et comedat, et vivat in ceternim. Et emi-
sit eum Dominus Deus de Paradiso. Si enim
fructus ille non conferret hunc effectum, sed
Deus ad prEesentiam ejus^ non oporteret Ada-
mum ejicere de Paradiso, ne comedendo de
illo cibo particeps fieret immortalitatis. Quia
Deus non promiserat illum effectum, nisi ho-
mini in sua obedientia perseveranti^ et ita
post transgressionem non tenebatur legem il-
lam, vel pactum aut significationem servare.
Atque eadem verba isto modo inducta etiam
probant, illam efiicaciam fuisse per virtutem
connaturalem illi arbori^ et fructui ejus, et
non tantum per supernaturalem virtutem^
aut elevationem Dei^ ut Bonaventura et Ga-
briel existimarunt. Et indicant Gen. 2. Eu-
cherius et Beda. Imo etiam Augustinus^ lib. 8,
Gen. ad lit. eamdem sententiam indicat, dum
ait, cibum illum contulisse talem effectum
nonnulla inspiratione saluhritatis occulice. Et
quia statim inter miracuIaDei computat^ quod
cibus ille immortalitatem efBceret. Sed pie
exponi potest eodem modo, quo aliqua sin-
gularia opera dici solent^ quasi miracula na-
turee. Absolute tamen loquendo verisimilius
est virtutem illam fuisse naturalem. Nam si
virtus erat supernaturalis^ cum solum esset
data velpromissa prohominibus prseceptoDei
obtemperantibus, quamvis post peccatum de
iUa arbore comederent^ fructum immortalita-
tis non acciperent. Sicut nunc^ licet Eucharis-
tia virtutem supernaturalem habeat ad sanc-
tificandos recipientes^ non omnes, qui illam
sumunt^ fructum illum recipiunt, si bene dis-
positi non sint, quia non est data illa virtus
pro omnibus simpliciter, sed tantum pro di-
gne sumentibus. Ergo e contrario si Adam
post peccatum, comedendo de ligno vitaj im-
mortalitatem consequeretur, ut verbis iUis do-
cetur^ profecto non erat supernaturalis talis
virtus, sed ex naturali, et intrinseca facultate
illius fructus procedebat. Et hoc sentiunt D.
Thomas^ Scotus, et alii auctores statim alle-
gandi.
3. Enucleatur amplius assertio, notando du-
pliciier poiuisse cihum iihmi conservare corpus .
— Dicimus autem, illum efiectum fuisse a vir-
tute activa, et per propriam efiicaciam illius
cibi in corpus hominis, quia sola dispositio^
vel quasi materialis causalitas^ non poterat ad
effectum illum esse sufliciens. Duobus enim
modis potest intelligi cibum aliquem esse cor-
pori humano naturaliter convenientem ad
conservandum, vel confortaudum illud. Pri-
i%
274
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^E.
mo^ quasi materialiter tantum^ videlicet;, quia
talis cibus ratione sui temperamenti, et quali-
tatum^ quibus disponitur^ facile convertitur
in substantiam corporis humani, et postquam
conversus est, illsemet qualitates, c|uae in ipso
erant, in homine manent (sive sint eaedem nu-
mero, sive specie, parum enim hoc in prse-
senti refert) et illud commode afficiunt^ et suo
modo formaliter ihud confortant, et protegunt.
AHo modo potest cibus confortare corpus effi-
cienter, nimirum vel per novas quahtates ip-
sum temperamentum connaturale corpori
perficiendo, ac reparando, si quid in iho dimi-
nutum fuerat, vel intendendo nativas quahta-
tes, et alias remittendo. Priorergo modus non
sohmi possibihs est, sed etiam frequens, non
tamen fuisset sufficiens ad conferendam ho-
mini vitte perpetuitatem in corpore animah,
quia per sohmi ilhim modum non reparatur
diminutio naturahs caloris, a quo pendet cor-
poris conservatio. Necessaria ergo fuit virtus
activa in iho fructu ut posset temperamentum
hominis, a quo vita pendet, perfecte restau-
rare. Nec est, cur impossibile existimetur,
fructum unius arboris habuisse hanc virtutem
connaturalem, quia ille eflfectus de se uatura-
hs ordinis est, et finitse perfectionis, imo non
excederet grachim formarum accidentaUum :
ergo non repugnat virtutem activam ejus con-
naturalem esse ahcui arbori, seu fructui ejus.
Et ita sentit de virtute ilhus fructus Rupertus,
1. 3, in Gen., c. 3, et Hugo de S. Victore, iu
Anuotat. Gen., cap. 1, et Glossa orchnaria,
Gen. 2, ubi Lipomanus ahos refert, et D. Tho-
mas, dicta q. 97, a. 4, et ibi Cajetanus, Duran-
chis, Scotus et Gabriel in2, dist. 19.
4. Assertio tertia de virtute ejusdem cihi ad
conservandam mtam qimntumlihet longam. —
Ex quo ulterius addimus, cibum illum ha-
buisse virtutem conservandi vitam, non tan-
tum ad longum tempus, sed perpetuo, seu
pro quacumque temporis diuturnitate, non
tamen semeltantum sumplus, sedsaepiustem-
poribus opportunis. Ita exphcat satis dilucide
huno effectum D. Tliomas, dicta q. 97, a. 4,
et est consentaneum Augustino 3, de Givit.,
cap. 20, ubi inter aha dicit : De ligno vitce
frofterea gustahant, ne viors undecumque su-
ireperet, vel senectute confecti, decursis tem-po-
rum spatiis, interirent, et cap. 23, postquam
dixerat, qiwd ligno vitce corpus a mortis neces-
sitate 'proMbebatur, atque in juventutis flore
tenebatur addit de homiue post peccatum : et
alimentis extra Paradisum non negatis, a ligno
tamen vitce 'prohibitus traditus est vetustate
finiendus in ea duntaxat vita, cjuam posset in
Paradiso, nisi peccasset Jiabereperpetuam. Et
idem sentit, lib. 11, Gen., ad ht,, cap. 40, et
libr. \, de Peccat. merit., cap. 3, Habebat
Adamde lignorum fructibus refectionem contra
defectionem, et de ligno vitce stalilitatem con-
tra vetustatem : et Clirysostomus, homiL 18,
in Genes. ut»i ait, potuisse Adam, si voluisset,
de ligno vitse vesci, quod perpetuam ilh con-
tuhsset vitam, eumque immortalem fecisset.
Et infra exponens dicta verba Gen. dicit : Ne
nunc et lignum, quod vitam prcebet continuam,
attingere audeat, etc. Idem sentit Magister,
dist. 19, ubi Gabriel, a. 3, dub. 1, et Dm-an-
dus, q. 2, quamvis in 1, dubius videatur.
5. Ratio pro assertione. — Qicoties gustan-
dum de fructu ttt vitam tneretur, ignotum. —
Ratio autem est, quia fructus ligni vitae non
tantum alebat corpus per modum cibi, sed
etiam reficiebat, et confortabat, seu reparabat
per modum medicinse, ut ait auctor illius
queestionis 19, uovi, et veteris Testamenti.
Unde infert, Bic erat homini cjuasi inexpugna-
bilis murus, utique cibus ihe contra mortem,
ciuia corporis corruptionem inhibebat, ut prius
dixerat. Probatur autem hsec iUatio, quia iUe
fructus semel sumptus post annum, verbi gra-
tia, restituebat temperamentum cahdi, et hu
midi ad iUum statum, iu quo in princij)io iUius
anni fuerat : ergo iterum sumptus post aUum
anuum ad eumdem statum corpus reduceret, et
sic per singulos annos : ergo pro quocumque
annorum numero posset eodem modo corpus
immortale conservare. Loquor de annis solum
gratia exempU, nam idem erit de quocumque
breviori tempore, multiplicando cum propor-
tione sumptiones ejusdem fructus : sohim ergo
oportet, ut ahquod certum tempus determi-
netur virtuti fructus proportionatum. Quod
sanetempus quantum esset, noscjuidem igno-
ramus, tamen in statu innocentiee hominibus
notum esset, ut convenientibus temporibus Ulo
remedio uti possent.
6. Ruperti sententia unicam sumptionem
suffecisse ad vivendum. — Contra hanc vero
sententiam duse occurrunt inter se extreme
oppositse. Prima est Ruperti, lib. 3. Gen., ad
lit., cap. 30, ubi dicii nou fuisse necessarium
frequentari illum cibum ad vitee. perpetuita-
tem, sed semel tantum sumptum iUam datu-
rum fuisse. Probat ex verbis illis, ne forte
mittat manum suam, et siimat etiam de ligno
vitce : et comedat, et vivat iti ceternmn. Nam
Deus non dixit, et ssepius sumat, sed tautum,
et sumat : ergo una assumptio ad iUum eflec-
CAP. XV. DE LIGNO VIT.^, ET QUOMODO, QUANTAQUE EFFICACIA, ETC.
275
tum sufficeret. Et specialiter ponderat parti-
culam forte et ex ea coUigit, Adam nescivisse
virtutem ligni vitse, et ideo non potuisse post
lapsum ex certa scientia, et intentione come-
dere de illo ligno contra mortem, potuisse ta-
men casu, et ideo dictum esse %e forte. Et inde
concludit non fuisse necessarium frequentem
usum, nam ea, quse casu fuint, non frequen-
tantur, ac proinde unum actum casu contin-
gentem, sufficientem fuisse. Et ad lioc confir-
mandum adducit exempla herbarum medici-
nalium, quse mirabiles liabent virtutes ad
fovenda, et conservanda humana corpora.
7. Refellitur frimo ex ratione D. Tliomce.
— Refellitur secundo. — Sed hsec sententia ve-
risimiUs non est, et optime refellitur ratione
D. Thomse, quia virtus ilUus fructus finita erat.
Addo etiam, fuisse corruptibilem, nam et ar-
bor corruptibihs erat, ut fructus ipse in sub-
stantiam manducantis iilum converteretur.
Ergo etiam etfectus ejus, quem semel sumptus
faceret in corpore humano, esset fmitus, et
diminutioni, ac corruptioni obnoxius, quia
non redderet corpus inalterabile et intrinsece,
ita impassibile, ut post unam sumptionem il-
hus fructus, amphus cibi, et potus indigens
non esset : ergo effectus ille posset postea ite-
rum perdi post continuam nutritionem : ergo
si non amphus remedium ejusdem fructus ap-
phcaretur, profecto corpus diuturnitate tem-
poris senesceret^ ac tandem deficeret. Et de-
claratur argumento facto,ponamus enimAdam
creatum in optimo statu vitee, et complexionis
suse per annum, vel quodhbet ahud designa-
tum tempus vixisse, cibum sumendo ex ahis
hgnis Paradisi, et postea semel comedere de
hgno vitse. Tunc certe per iham sumptionem
ad summum reducetur ad ihum optimum sta-
tum, in quo creatus fuit, quia velnon poterat
esse mehor, vel si mehor hngitur, non esset
naturahs, nec corpori humano accommodatus.
Ergo post primam sumptionem utendo iterum
ahis cibis, ihe optimus status iterum minue-
retur : ergo ne tandem corrumperetur, neces-
sarium iUi fuisset iterum sumi de hgno vitae.
8. Ad locum Genesis et alia pro Ruperto in
num. 6. — Nec verba Genesis quaj expendit
Rupertus, ahquid urgent. Nam verbum ne su-
mat, indefniite positum nec unicam, nec repe-
titam sumptionem indicat, sed abstracte, seu
indefmite ponitur, ne sumat, utique quantum
necessarium fuerit ad vivendum in seternum.
Nec etiam est verisimile, Adam ignorasse h-
gnum vitse, et propriam rationem, ac virtutem
ejus. Quia iUa cognitio erat in statii maxime
necessaria, Adam autem habuit iUum statum
undique perfectum. Item quia habebat scien-
tiam aharum arborum, etfructuum: curergo
iUam ignorasset ? Item particula forte non hoc
signihcat, et sine fundamento ita inducitur,
quia, ut Ulo modo Deus loqueretur, satis erat
non necessarium, sed tantum contingens fuis-
se, ut Adam manens iu Paradiso sumeret de
hgno vitse. Imo etiam erat contingens, quod
sumendo de hgno vitee post peccatum in seter-
num viveret, ut statim declarabimus.Denique
in contrarium nos expendere possumus par-
ticulam etiam , cum Deus dicit , et sumat
etiam de Ugno vitce. Nam per iUam fit relatio
ad sumptionem de Ugno scientise, id est, ut
sicut de iUo sumpsit, ita de hoc sumat. Ergo
sicut de priori sumpsit ex certa scientia, et
contra Dei institutionem, ita significavit Deus,
vohhsse pra^cavere, ne Adam ex certa scientia,
et contra Dei vohmtatem, qui poenam mortis
fuerat comminatus ad impediendam iUius
poense executionem, de ligno vitte sumere ten-
taret. AUaj vero conjecturffi, quas adducit Ru-
pertus sunt optimae ad suadendum, potuisse
iUam arborem habuisse virtutem naturalem ad
ihum effectum pro ahquo tempore durabilem
efficieudum non vero perpetuum, et incon-
sumptibilem.
9. Scoti serdentia dictum fructum non con-
servare vitam seinfer, sed diu etiam frequenter
sumiitum. — Nihilominus est aha opinio extre-
me contraria quaj negat potuisse iUum fruc-
tum, etiam seepius sumptum conservare cor-
pus immortale per quodhbet tempus in infi-
nitum, sed sohun pro ahquo diuturno, et
longsevo tempore, Ita sentit Scotus, in 2,
dist. 16, dicens, homines in statu innocentise
nunquam fuisse morituros, non quia in illo
statu manentes potuissent perpetuo vivere ex
vi fructus ligni vitse, cum aliis privilegiis il-
lius status : sed quia diuturno tempore pos-
sent ex vi ihius status conservari, et ante-
quam iUud tempus fmiretur, si in innocentia
perseverarent, ad vitam beatitudinis simplici-
ter immortalem transferrentur. Fundamen-
tum Scoti est, quia fructus hgni vitse nun-
quam integre restitueret, corpus hominis ad
priorem statum, nec posset etficere, quin in
die debilius redderetur. Quod probat, quia
natura debilitata frequenti, et continua ac-
tione, et repassione nutritionis non posset con-
fortari ligao vitte, nisi convertendo fructum
ejus in substantiam suam, sed iUud conver'
sum non esset nobiUus, quam convertens :
ergo propter nutrimentum UUus fructus nun-
276
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL€.
quam posset corpus liominis acl priorem sta-
tum redirc. Imo convertendo in se fructum
illius arboris magis debilitaretur, propter re-
passionem ab illo, sicut ab aliis fructibus.
40. Cajetani senteniia partim assentiens
Scoto, 'partem dissenticns. — Et Imic sententise
ex parte assentit Cajetanus et ex parte dissen-
tit, Putat enim ille, hominem in statu inno-
centise liabuisse vim resistendi actioni con-
traria3 agentis per qualitatem supernaturalem
et spiritualem animte inditam, et ideo dicit^
durante innocentia^ potuisse hominem perpe-
tuo conservari per fructum arboris vitse, quia
convertendo illum in se_, confortaretur et ro-
boraretur ab eo^ et ab illo non repateretur
propter dictam ex parte animse resistentiam.
In hoc igitur ab Scoto dissentit. Addit vero
sublata illa resistentia non potuisse fructum
arboris vitse restituere ad pristinum statum
naturalem calorem debihtatum^ quia reactio-
ne sua aliqua ex parte illum debihtaret, et
ideo si post peccatum homo sumeret de ligno
vitee, non tantum semel^ sed etiam seepius, non
fuisse perpetuo victurum^ secl tantum ad lon-
gum tempus . In quo sensu putat dixisse Deum de
homiue jam lapso : Ncfortesumat de ligno vitce,
et vivat in ceternum, id est, tempore diuturuo.
11. Uefutatur Scottis. — Sed ueutra sen-
tentia placet, nam imprimis si fundamentum
Scoti ahquid valeret^ non solum probaret fruc-
tum ligni vitae non potuisse integre separare
diminutionem caloris factam, sed etiam pa-
rum aut nihil naturam debilitatam confortare
potuisse : tjuia, ut ipse ait, conversiom non po-
tuit esse noHlius, qiiam convertens : imo per
ilhid natura debihtata amphus debihtaretur.
Si autem hoc verum esset^ non solum non da-
ret fructus ille vitse perpetuitatem , verum-
etiam nec diuturnitatem. Secundo ac prseci-
pue deficit Scotus quia tantum considerare
vohiit fructum ihum ut cibum, et non ut me-
dicinam, seu pharmacum, habens virtutem
agench, et confortandi calorem naturalem,
priusquam in substantiam ahti converteretur^
cum tamen fructus ihe^ ut supra diximus,
utramque rationem, et virtutem haberet. Unde
tantum abest^ ut per reactionem illius cibi
amplius uatura hominis debilitaretur^ ut potius
coufortaretur. Ex quo etiam fit^ ut eo tempore
quo fructus ihe converteretur in substantiam
ahtij jam convertens esset confortatum^ et ideo
posset etiam conversum esse perfectius chspo-
situm^ quam esset ipsum convertens in prin-
cipio^ quando fructum sumpsit^ quia iha con-
versio in ahquo tempore facta est^ et in illo
tempore potuit homo ab eodem fructu con-
fortari^ ut ipsummet fructum mehus posset in
se convertere. Et confirmatur^ quia alias diu-
turnitate temporis homines in statu innocen-
tiee debihtarentur, et quodammodo senesce-
rent, nec possent in statu cousistentiee conser-
vari^ nedum ad statum juventutis restitui^ cpiia
est contra Augustinum citato loco et contra
communem sententiam, et ilhus status existi-
mationem.
12. Refutatur etiam Caj etanus multipliciter.
— Exfonitur D. Thomas. — Et hinc facile re-
jicitur ahera sententia Cajetani. Nam imprimis
illa resistentia per quahtatem intrinsecam falso
asseritur^ ut jam chxi capite prsecedenti n. 5it2.
Deinde si iUa daretur^ non minus resisteret
aliis cibis, quam fructui ligni vitse : ac proinde
fructus ille non esset necessarius, quia ex ahis
cibis nuUa debilitatio secuta fuisset. Tertio
iha resistentia respectu hgni vitae potius obes-
set, quam prodesset ad immortahtatem, quia
actio hgni vitse non destructiva, sed conser-
vativa vitse esset. Qua propter etiam videtur
defecisse Cajetanus non consideraiiclo fructum
illum;, ut sahitarem causam efficientem^ sed
tantum ut nutritionis materiam, seu alimen-
tum; et ideo dixit hgnum vitas non fuisse
habiturum sequalem eflectum in homine post
lapsum, ac haberet in statu innocentise, quia
post lapsum deesset qualitas resistens ex parte
hominis, et ideo etiam ex reactione ihius cibi
aliquam diminutionem caloris naturahs pate-
retur, quam antea propter resistentiam non
patiebatur. Nos vero chcimus ex parte fructus
non fuisse futurum minorem effectum^ tum
quia etiam in statu innocentise nulla erat re-
sistentia ab intrinseco^ ut dixi : tum etiam
quia actio ihius fructus^ quatenus medicamen-
tum erat^ non diminuebat, sed confortabat
potius calorem naturalem, atque ita resisten-
tia illa potius poterat obesse^ quam prodesse
ad vitam conservandam. Dixi autem^ quantum
est ex parte sua, quia aliunde posset efiectus
illius cibi magis impediri in statu naturai lap-
sse^ quam in statu innocentise, quia in iho
statu muho temperantius viveret homo^ et le-
vioribus cibis, minusque naturalem calorem
minuentibus uteretur^ quam in statu natur^
lapsffi^ et e contrario in hoc statu sunt phires
ahee causse extrinsecee^ quse possunt humo-
res corrumpere, et naturalem calorem^, vel
nimium miuuere^ vel augere^ qua?. causee non
possunt hujusmoch passiones in homine effice-
re, si in innocentia perseveraret. Ob has ergo
causas non posset fi'uctus hgni vitee tam inte-
CAP. XV. DE LIGNO VIT^, ET QUOMODO, QUANTAQUE EFFIOACIA, ETC.
277
gre reparare^ et qiiasi renovare corpus corrup-
tibile post peccatum, sicut antea potuisset.
Erat enim virtutis fmitse, et ideo non poterat
sequaliter majorem resistentiam yincere : et
similiter habebat determinatum effectum^
ideoque non posset omnem morbum depellere^
neque omnibus contrariis obsistere, et in hoc
sensu intelligendum est, quod D. Thomas ^,
% q. 464^ art. 2, ad 6_, dicit : Quod Jiomo si
'post peccatum de ligno vitce comedisset , non
propter lioc immortalitatem recuperasset , sed
leneficio illius cibi potuisset vitam magis pro-
longare. Quod etiam docet Lyranus, Lipoma-
nu3 et ahi in Genes. Qui consequenter expo-
nunt verba illa^ et vivat in ceternum, id est^ in
longeevum tempus, sicut dixit Cajetanus. Est
enim hoc verum consideratis aUis causis mor-
tis^ qu8B in statu peccati suam vim exercent,
et possunt resistere efficacitati Ugni vita?^ quia
cibus iUe non erat sufiiciens causa immortali-
tatis, sed solum subveniebat cuidam defectui.
Nihilominus tamen quantum est ex se, eumdem
effectum haberet in statu naturaa lapsaB,, et ita
etiam ex parte sua posset illam perpetuo con-
servare, si alise causse mortis non interveni-
rent. Et ita sentit auctor dictarum qusestio-
num novi, et veteris Testamenti, dicta q. 19,
et sequuntur Dm^audus, Molina et aUi.
13. Quarta assertio hipartita deimmortali-
tate in statu innocentice. — Ex quibus tandem
facile resolvitur aUa quKstio, quam scholastici
in 2, d. 19, de immortaUtate innocentias trac-
tant, an esset naturaUs, vel supernaturalis.
Nam cum duobus modis contingat aUquid esse
supernaturale, sciUcet quoad substantiam, et
quoad modum, manifestum est, immortaUta-
tem illam quoad substantiam fuisse naturalem,
quoad modnm vero supernaturalem. Prior
pars manifesta est, quia vita, quee eo modo
conservaretur, semper esset vita naturaUs, et
cum proprietatibus connaturaUbus corpori,
quamdiu sciUcet in eo tantum statu conserva-
retur. Nam si transferretur ad statum glorise,
jam tunc aUud domim immortaUtatis accipe-
ret, quale nunc est in corporibus gloriosis, de
quo aUa ratio, et disputatio est, quai videri
potest in 2, tom. 3, p. disp. 48, sect. 2. Altera
pars probatur, quia imprimis aUa immortaU-
tas non erat debita corpori humano, cum na-
tura sua corruptibile sit. Deinde, quia iUa
pecuUaris providentia, et protectio Dei erat
futura modo extraordinario, et prseter ordina-
rium cursum causarum naturaUum, quas seepe
impedire, vel avertere extraordinario, et su-
pernaturaU modo, necessarium foret.
14. Qmrumdam, opinio contra proximam as-
sertionem et ejus fundamentim . — Refellitur et
satisfii fundamento. — Aliqui vero suadere
conantur, immortaUtatem iUam simpUciter
fuisse naturalem, vel ex parte animoe, quaj na-
turaliter immortaUs est, et ideo ex natura rei
petit corpus aliquo modo immortale, vel ex
parte fructus ligni vitse, quia virtute, et modo
naturaU, immortalitatem conferret. Sed hgec
sententia sine dubio falsa est, ut probant ra-
tiones factse : et quia alias nec mors esset na-
turaUs, nec iUa immortaUtas amissa fuisset
propter peccatum, quia naturaUa non amit-
tuntur propter peccatum. Nec immortaUtas
anima? suificit, quia ex natura sua postulat
corpus talis materise, et temperamenti : ad
quod per accidens sequitur corruptio, cui ani-
ma ipsa naturali virtute obsistere, aut subve-
nire non potest, ut latius dixitD. Tliomas, 1 p.,
q. 76, a. 5 et 2, 2, dicta q. 165, a. 1. De fructu
autem ligni vitse imprimis dicitur, quod Ucet
ex eo capite preeservatio a morte non fieret
supernaturali modo, niliilominus non erat iUa
causa ada?.quata immortalitatis, sed necessaria
fuisset singularis Dei providentia, in qua mo-
dusaUquis supernaturalis incUideretur. Deinde
dicitur beneficium iUius ligni non fuisse debi-
tum humana3 uaturffi, sed pecuUari ratione
concessum quasi in praemium obedientise, si
in ea perseveraretur, et non aUo modo, ideo
que etiam ex ea parte immortalitatem iUam
quoad modum supernaturalem fuisse.
CAPUT XVL
UTRUM HOMO IN STATU INNOCENTI^ PECULIARE
DOMINIUM, TANQUAM PROPRIUM ILLIUS STATUS
DONUM, AG BENEFICIUM ACCEPERIT.
1. Tractandw qtuestionis occasio ex verlis
Genesis. — Hactemis explicuimus bona veUiti
intrinseca, quae homini in statu innocentiee
concessa sunt: nimc deextrinsecisaUquid adji-
ciendum est, propter verba Gen. 1 : Faciamus
hominem ad imaginem, et similitudine^n nos-
tram., et prwsit piscihus maris, et volatilibus
cceli, et bestiis ujiiversceque terrce ; omnique rep-
tili, quodmovetur in terra. Et infra : Benedixit-
que illis Deus, et ait : Crescite, et multiptica-
mini, et replete terram, et subjicite eam, et do-
minamini piscilus maris, et volatilibus cosli, et
miversis animalihus, quce moventur super ter-
ram. Ex quibus verbis manifestum est, Deum
in principio mundi dominium ca?terorum ani-
mantium primis hominibus tribuisse; nam
278
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTIyE.
verba ejus tanquam supremi Domini efiicacia
sunt, et per illa concessionem^ et translatio-
nem liujus dominii aperte significavit. Du-
bium vero est, an dominium illud fuerit tan-
quam aliquid naturaliter consequens ex sola
hominis natura^ secundum se spectata, an
vero fuerit aliquod speciale heneficium, pro
illo statu innocentiffi pecuhariter a Deo colla-
tum.
2. ArgtdtuT primo pro parte negante.
— Argiiitur secundo. — Effiigium. — Ratio
duhitandi^ quse priorem partem suadet^ impri-
mis sumi potest ex verhis iliis : Faciamus ho-
minem ad imaginem, et prccsit, etc^ uhi illa
duo ita connectuntur^ ut secundum ex primo
consequi significetur. Sed esse ad imaginem
non est. aliquid pecuhare status innocentise,
sed ad puram essentiam^ et naturam liommis
pertinet : ergo etiam praelatio illa, et domi-
nium horaini in sua creatione datum^ fuit
aliquid mere naturale^ puram hominis natu-
ram consequens. Secundo, quia hona propria
status innocentise per peccatum amissa sunt,
et e contrario illa, quse post peccatum perman-
seruntj naturam Immanam secundum se spec-
tatam consequuntur. Sed dominium externa-
rum rerum, tam animantium, quam non ani-
mantium in homine post peccatum mansit,
ut ipso usu, et ratione constat : ergo nou fuit
lUquid peculiare pro statu innocentise datum,
oed mere naturale. Dicetur fortasse, hoc esse
verum de communi quodam;, et generali do-
minio : aliud vero peculiare^ et majus pro
statu innocentise datum esse.
3, Prcecluditur etarguitur tertio. — Quorum-
dam- responsio instatur. — Sed contra hoc ar-
gumqntqr tertio, quia non apparet^, in quo
fuerit hic excessus, vel specialis pra^roga-
tiva dominii in statu innocentise, magis quam
nipic sit. Declaratur^ quia Gen. 9^ dixit Iiomi-
nihus, Deus : Terror vester, ac tremor sit stiper
cu^cia,anipialiaterr(e,et sicper.omnes volucres
C.Geli, cmi,^niv.ersis, quw pioventur super ter-
ram,, omnes pisces maris manui vestrce traditi
sunt. Hoc autem dictum est hominihus jam
lap^isj ergo nullum majusdominium innocen-
tes hahere potuerunt. Proljatur consequentia^
quia vel hic excessus est in amphtudine mate-
ria; : et hoc non, quia omnia animalia sine
e^ceptione etiani homlni lapso subjiciuntur.^
llnde _in Ps. 8, dicitur : Omnia suhjecisti sub
pedihus ejus, etc^ vel excessus est in modo
potestatis , et htec etiam non videtur fuisse
rnajor in statu innocentiffiy quam illis vcrbis
descrihatpr . Nani gisdem fere yerbis ex Gen. 9^,
utitur Sapiens loquens de primo Iiomine,
Eccl. 17 : Dedit illi potestatem eorum, qua; sunt
super terram, posuit timorem illius super om-
nem carnem, et dominatus est lestiarum et vo-
latilium. Quod si quis dicat, ita fuisse anima-
lia subjecta primo homini: ut ad nutum ei pa-
rerent. Hoc certene que ullo testimonio Scrip-
turee probari potest, nec sine miraculo fieri
poterat. Sicut nuncinter sanctorum Martyrum,
et aliquorum confessorum, ac Prophetarum
miracula computantur, quod iuterdum anima-
lia etiam ferocia dicto modo eis ohedirent, vel
mansueta, vel subjecta se illis ostenderent :
dicere autem hoc miraculum futurum fuisse
perpetuo in statu innocentice, diflicile creditu
est, cum in Scriptura non sit revelatum.
4. Instaiur amplius. — Quin potius domi-
nium, quod homo uunc habet in hoc statu, in
duobus videtur excederc. Primo in materia,
quia in principio solum est datum dominium
in animalia bruta : nunc autem etiam ad ho-
mines extenditirr. Secundo in usu, quia prius
non poterant homiues uti animalihus in ci-
hum, aut operimentum, nec ad alia laboriosa
opera, ad quae omnia nunc illis utuntur. Nam^
in dicto cap. 9 Gen., specialiter addit Deus^ e^
omne, quod movetur, et vivit, erit vobis in ci-
hwi , quasi olera virentia dedi vohis omnia.
Primis autem hominihus solum dictum fuerat :
Fcce dedi vobis omnem herham afferentem se-
men super terram, et miiversa ligna, etc, tit
sint vohis in escam. Unde vix apparet, quem
usum habere potuerit in brutaanimalia domi-
nium illud hominibus datHm.,,si.staJ,_us inng-
centiee duraret. .^nrs j'j';xiioy -'iin-iJiii^ij-fjiTf^
5. Distingtmntur pro resolutione tria, scili-
cet capacitas,potestas,usics. —Tria. possumus
in hoc (lominio di&tinguere scilicet^ capacita-
tem, potestatem, et usum, seu statum domi-
nandi. Hajc enim tria adeo distincta sunt^ ut
sint etiam separabilia, non quidem mutuo,
quia pqsteriora necessario supponunt priora^
tamen e contrario priora pqssunt a posteriori-
bus sejungi. Homo enim capax est regni ^
quamvis neque potestatem, neque actum im-
peraiidi habeat : et.reXjiqui per tyrannidem
privatus est regno, non solum eapacitatem,
sed etiam dominiurn habet, quamvis imperandi
usu careat, qiii autem et dominus est, et rem
suam.possidet,, usvini illius habet, ^si yuh. Hcec
igitur j;ri a:,in; pgsesenji ^ gipUeanda sunt^iet pifi
f acile res ipsa i n telligetur , et difficultates pro-
posita; solventur. Sciendum tamen est, ex illis
tribus, doniiuiumpropriecousistereinsecundp.
Quia domiiiium juxta cqmmunemj et receptum
CAP. XVI. AN HOMO IN STATU INNOCENTI^ PECULIARE DOMINIUM, ETC.
279
morem iion dicit actum secimdiim, sed pri-
mum, unde usus, qui est veluti actus secundus,
a dominio procedit, et e couverso defmiri solet
dominium, quod sit jus utendi, etc, est ergo
dominium actus primus per modum principii
activi, et ideo proprie non consistit in sola
capacitate remota, quse respectu dominii so-
lum est per modum potentia; passivee, sed in
potestate, quse est veluti principium actus im-
perandi, vel utendi.
6. Prima assertio de cafacitaU dominaiuli.
— Prohatur primo respedu irrationalium. —
Primo igitur dicimus , capacitatem dominii
convenire homini naturaliter ex eo quod ad
imaginem Dei factus est. Hoc per se manifes-
tum est, nam homo propter rationem, et liber-
tatem est ad imaginem Dei, et propter easdem
proprietates est capax dominii, et ideo reliqua
animantia capacia dominii non sunt, quia ra-
tionis usum non habent, neque libertatem.
Atque hoc imprimis indicatur in verbis ilhs
Genes. 1. Faciamus liomtnem. ad imaginem, et
frwsit , id est, et possit prteesse , particula
enim pnesit , vel potestative potest exponi,
vel certe capacitatem dominandi imprimis sup-
ponit ; et ita Augustinus ssepe dicit, per illa
verba, et prcesit, etc, significatum esse, ho-
minem factum esse ad imaginem Dei secundum
rationem, nam animaha omnia subjecta sunt
homini, quia habet intellectum, quem illa non
habent, ut ait Ub. 4, Genes., contra Manich.,
cap. 48 et 20, et Hb. 3, Genes. ad lit,, cap. 20.
Unde quantum ad hanc capacitatem mansit
hoc dominium in hominibus lapsis : nam sicut
in eis integra mansit imago Dei quoad sub-
stantiam ejus, ut supra ostendimus, ita etiam
dominandi capacitas conservata est.
7. Prohatur deinde respectu rationatimn. —
Addere etiam possumus, hominem, ut est ad
ad imaginem Dei, non solum habere capacita-
tem dominandi brutis animalibus, sed etiam
rationahbus, id est, hominibus. Quia per ra-
tionem non sokim potest homo discernere,
ordinarej ac disponere ea, quse pertinent ad
animalia bruta, sed etiam quse ad homines
spectant, et multo faciUus, ac proprius potest
ilUs imperare. Imo addo, etiam esse hominem
capaceni dominii in Angelos, nam si homo
potest judicare Angelos, teste Paulo, cur non
poterat etiam illis domiuari? Item Ghristus
Dominus etiam ut homo vere est Dominus
Angelorum, eisque potest praecipere, et impe-
rare, ut docet Paulus ad Hebr. 2, ubi de
Christo speciahter exponit illud Psalm. 8 :
Constituisti eumsuper opera manuum tuarum:
omnia suhjecisfi sul) pedilms ejus, et addit : In
eo enim, quod omnia ci suhjecit, nihil dimisit,
non suhjecPum ei, volens concludere etiam An-
gelos esse subjectos ei. De quo ahbi dictum
est, nam hic sokmi ab effectu ostendimus, esse
in liumana natura capacitatem ad dominan-
dum Angelis. Potest autem notari discrimen,
nam ad dominandum aliis rebus infra Ange-
los, habet homo naturalem capacitatem, ut
coustat : ad dominandum vero Angelis sohmi
liabet obedientialem. Quia ex natura rei An-
geh sunt excellentiores homine, et altioris or-
dinis, et ideo non potest homini naturaliter
competere dominium in Angelos , ideoque
etiam in statu innocentia^ tale dominium uon
habuissct, ut notat D. Thomas, 4 p., q. 96,
art. 2. Per gratiam vero potuit homo elevari
ad statum, in quo esset simphciter dignior, et
excellentior Angehs, et ideo dicimus habuisse
capacitatem saltem obedientialem dominandi
Angehs.
8. Assertio secunda depotestafe dominii tri-
onemhris. — TJndeprohentur duopriora memhra.
— Pro tertio memhro prohando notantur duo in
dominio inclusa. — Primum est potentia veluti
executiva et pJiysica. — Secundo dicendum est,
hominem ex vi creationis, et naturffi suae ha-
bere potestatem et dominium inferiorum aui-
mahum, et lianc etiam post peccatum reti-
nuisse, quamvis in statu innocentise altiori
modo illam haberet. Duas priores partes hujus
assertiouis probant duee primee rationes dubi-
tandi in principio positffiin num. 2. Ut autem
tertiam partem probemus, simulque tertiae ra-
tioni dubitandi respondeamus, advertere opor-
tet, hoc dominium, quatenus naturale est circa
animaha bruta, duo includere, unum est (ut
ita dicam) phj^sicum et naturale, ahud morale.
Primum consistit in naturali potestate quam
liomo habet ad subjicienda sibi bruta anima-
Ha, et utendum ilhs, vel eis imperandum,
quantum capacia sunt, vel ea cogendo, vel
etiam interficiendo, si opus sit, et quanquam
hffic omnia non eadem facihtate et modo possit
Iiomo exequi in omnia animalia, quia multa
sunt viribus fortiora et naturahter ferocia, et
quse non solum resistunt homini, sed etiam
illum aggrediuntur et vincunt : nihilominus
ratione, arte et inchistria homo vincit omnia
tam terrestria, quam aquatilia et volatilia, et
qutedam mitigat: alia quodammodo instruit,
juxta eoriim capacitatem, vel ad suam utilita-
tem, vel ad jucunditatem: aha vero occidit,
vel ad suos usus, vel ne aliis noceant, et sic
dixit Jacobus in sua Canouic, cap. 3 : Omnem
580
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^.
naturam lestiarum volucrum, et serpentum cce-
terorumque clomari, et clomitam esse a natura
humana, et explicat eleganter Basilius, liomilia
deeiraa in Genesim^ et Gregorius Nissenus_,
Orat. in verba illa : Faciamus Jiominem ad
imaginem et similituclinem, eXc, et libro de
Opificio mundi, capite septimo^ et attigit Au-
gustinus^ lib. 9^ Genes. ad litter.^ cap. 14, et
lib. 83;, Quaist. queest. 13. Igitur lianc totam
potestatem vocamus pliysicam, quia non con-
sistit in peculiari jure dominandi, aut utendi,
quod statim explicabimus, sed in naturali in-
dustria et efficacia, quam homo tum per vires
corporiS;, tum maxime per discursum et ratio-
nem exercere potest. Unde etiam dici potest
hffic potentia executiva, quse ad proprium do-
minium non sufficit^ nam Angelus similem
potestatem et majorem habet in homines, et
non propterea naturale dominium in illos ha-
bet, imo etiam unus homo in aUum similem
potestatem exercere valet, etiamsi dominus
ejus non sit, cpiando non jure^, sed facto tan-
tum id potest.
9. Secunclmn est jus seu potestas moralis.
— Unde secundo requiritur ad dominium jus
utendi dicta potestate, quod jus potestatem
moralem merito appellamus, quia non addit
homini aliquam entitatem, vel qualitatem, sed
solam moralem facultatem, ut hcite et sine
alterius injuria possit uti rebus illis^ quarum
est dominus. Hoc ergo jus habuit etiam homo
ex vi suse creationis, estque illi naturale res-
pectu inferiorum animalium, quia et naturaU-
ter sunt propter hominem, et illis nulla injnria
fiei-i potest in quocumque illorum usu, et ideo,
pura hominis iuspectanatura^hcitum ei est uti
his animalibus in quemcumque honestum u-
sum. Dices, hsec animaha principahter sunt
sub dominio Dei : ergo non potest homo ex vi
suai natura3 liabere proprium jus uteudi ihis
suo arbitrio nisi pecuhari Dei beneficio ilh do-
netur. Respondemus, verum quidem esse lioc
dominium ex dono Dei homini competere : ni-
hilominus tamen naturale dici, quia naturam
ipsam consequitur, estque ei quodammodo de-
bitum, et usus ejus naturahter hcitus est, nisi
speciahter proliibeatur. Sicut fuisset hcitum
Adamo edere de hgno scientise boni et mali,
nisi ei fuisset specialiter prohibitum. Unde
etiam Aristoteles i, Politicor., c. 5^, dixit, na-
turam omnia inferiora, hominum gratia, fe-
cisse, et ideo venationem, piscationem, et om-
nem aham similem rerum acquisitionem ex
natura rei justam esse. Quod optime ex ipso
uaturse ordine et convenienti Dei providentia;,
naturah perfectioue hominis supposita, expU-
cat D. Thomas, dicta q. 96, art. 1 .
10. Prolatur jam tertium memlrum asser-
tionis ratione D. Thomce. — Tertio probandum
superest, aliquod majus dominium habuisse
Adamum in sfcatu innocentise, quam post pec-
catum habeat. Ratio autem est, quia, ut ait
D. Thomas, dicto art. \, ad quartum in ultimis
verbis, omnia animantia timc per seipsa ho-
mini obedivissent, sicut nunc qusedam dome!3-
tica ei obediunt. Sicut ergo ex parte anima-
Uum major esset subjectio, quasi divinitus in-
dita, etiam ex partehominismajor essetpotestas
et faciUtas dominandi. Quod autem tunc ani-
maUa pecuUari modo, et instinctu perfecte ho-
mini obedirent, indicatum imprimis est Genes.
2, quando Deus adduxit omnia animaUa ad
Adam, ut singuUs nomina imponeret, quasi
tradens ihi possessionem eorum, quorum do-
miuium jam dederat, ipsisque animantibus
quodammodo prcebens pecuUarem sui domini
cognitionem, cui ad nutum obedire oportebat,
ut eleganter expendit Chrysostomus, hom. 44,
in Genes. Secundo, erat hoc maxime consen-
taneum perfectioni illius status, iu quo ita erant
omnia recte ordinata, ut inferiora perfecte su-
perioribus obedirent, quamdiu homo in divina
obedientia persisteret: et ideo sicut inferior
appetitus in ipsomet homine perfecte subjectus
erat rationi, ita etiam perfecte essent homini
subjecta. Tertio etiam erat hoc ahquo modo
necessarium, ut homo sine difficultate et labore
posset hauc potestatem et dominium exercere.
INIaxime vero necessarium erat, ut omnia ani-
malia etiam qute ferocia sunt, quse nunc ab
hominibus timentur, quia ab eis Isedi et inter-
fici possunt; in iUo statu esseut homini man-
sueta. Nam, ut ait Augustinus 14, de Civit.,
cap. 10: In illo statu, et in tanta affluentia
lonorum nihil timere poterant homines, tel do-
lere, uM nec mors metuehatur, nec ulla corporis
onala valetndo, nec alerat quidquam^ quod hona
vohmtas adipisceretur, nec inerat, quod carnem
animumve hominis feliciter viventis offenderet.
Unde perfecta heec animalium obedientia ad
donum immortaUtatis iUius status ex parte
pertinebat, ut homines seciu-i, et sine uUo ti-
more, aut soUicitudine vivere possint, et for-
tasse hoc in causa fuit, ut Eva, cum ei serpens
loqueretur, nihil timuerit, ut inferius latius
dicemus.
11. Satisfit tertio argumento posito in n. 3.
Et ita responsum est tertife difficidtati in prin-
cipio positee. Jam euim exphcatum est, quo-
modo hcec perfectio dominii ex Scriptura et
CAP. XVI. AN HOMO IN STATU INNOCENTLfl PECULIARE DOMINIUM, ETC.
281
Patribus^ aliisqne ejus expositoribus^ et quo-
modo ex natura illius statns colligatur. Qna-
propter licet verba cap. 9 Genesis, et Eccle-
siast. 11, magna ex parte similia videantnr^
nihilominns cnm proportione utrinsqne statns
intelligenda sunt. Nam, nt bene notavit Caje-
tanns^ subjectio animalium in utroque statu
naturalis est^ tamen in execntione, seu in mo-
do obedientise aliquid supernaturale erat in
statn innocentiae, quia nunc est cnm aliqna
contradictione et repngnantia, tunc autem
nihil homini repugnaret, quod ei naturahter
debet esse snbjectnm, ut divus Thomas dixit,
et hoc significatum est per verba illa Sapien-
tise : Posuit terrorem illms sufer omnem> car-
nem, quia pecnhari modo fecit, ut omnia ani-
mantia revererentur, ac timerent hominem
tanqnam snum praisidentem et dominum.
12. Aclinstantiam contra responsionem idi-
dem factam. — Cnm antem instatnr, quia hoc
fuisset perpetuum quoddam miracnhim : res-
pondemus, si miracnhim dicatnr, qnidquid est
quoad modum supernaturale, vernm qnidem
esse, privilegium ihud supernatnrale fnisse,
tanqnam naturae non debitum., nec conseqnens
puram natnram ipsornm animahum. Nihilo-
minns tamen tnnc non potnisset vocari mira-
cnhim, qnia non esset rarnm., nec prseter com-
mnnem et consnetam legem ihius statns. Nunc
antem postquam ihud pecuhare donnm per
peccatnm amissnm est, quando per specialem
gratiam ahqna ejus participatio conceditur^
inter miracula computatur. Modum autem in-
sinuat D. Thomas, art. 1 et h, quia animaha
bruta, qnamvis rationem non habeant; ahquam
habent a;stimationem natnralem , quatenns
cum homine in sensitivis facuUatibus conve-
ninnt. Unde qntedam ihorum quemdam natu-
ralem instinctum, vimbram prndentise, vel artis
pree se ferentem habent, ut grues, et apes, et
simiha, aUa vero usu et consuetudine, vel ah-
qnah instrnctione mitigantur, et quodammodo
famiharia et obsequentia homini fiunt. Qnid-
quid ergo potest in his animalibus consnetu-
dine acquiri vel perfici, potnit Deus pecuhari
instinctu (nt ita dicam) quasi per accidens in-
fuso, eis tribuere. Non qnidem per mhceren-
tem habitnm^ nt probabihus videtur, sed per
providentiam pecuharem inducendo phanta-
siam bruti ad eam apprehensionem, et appeti-
tnm ejus ad eam inclinationem , qnse ad pa-
rendnm homini sine contrarietate, vel repu-
gnantia magis esset accommodata.
13. Circa froximam assertionem diiMmn
primum. — An dominium hominis extendatur ad
omnia animantia. — NonnnUa vero dubia circa
hanc partem interrogari possunt. Primum est,
an hsec assertio generahter posita de anima-
hnm snbjectione ahqnam patiatnr hmitatio-
nem. Qnod dubium movetur propter Theodo-
retum, qni in qneestione vigesima in Genes.
dixit, non universa animaha propter hominem
creata esse, excipitque cete illa grandia et feras
terrestres, et conseqnenter dicit, in hsec non
esse datam homini potestatem. Alioqui enim
ait, eorum quoque nomina addita fnissent.
Hanc vero sententiam merito refelht Pererins,
hb. A, in Genes. Et improbatur primo ex ver-
bis Scriptur», quce valde generalia sunt, Ge-
nes. 1 et 9, et Eccles. 17, et Psalm. 8, qnornm
locorum verba supra adducta sunt, et Jacobns
in sua Epistola, c. 3, generatim dicit: Omnis
natura lestiarum, et volucrum, et serfentum,
et cceterorum domantur, et domita sunt a natura
Jmmmia. Secundo, qnia Scriptnra in ahis locis
docet omnia esse creata propter hominem e-
tiam coelum ipsnm et terram, uti Moyses ait,
Deuter. 4, et Paulus \, ad Corinth. 3, dixit,
Omnia vestra sunt, sive mundus, etc. Tertio,
quia homo omnibns ihis animahbus domina-
tur, quee potest capere, et domare, vel mau-
snefacere, vel interficere, sed hoc potest liomo
facere et pliysice, sen cum etfectn, et morah-
ter, seu licite etiam circa feras terrge, et circa
cete grandia, sen balenas maris : ergo omuibus
sine exceptione dominatur. Argnmentum snm-
ptum est ex Angustino, dicto hb. 9, Gen. ad
lit., c. 14, diccnte, datnm esse homini uon so-
Inm pecora et jnmenta, sed etiam scevas feras,
et mansuetas facere, et eis mirabihter impe-
rare, potentia rationis, et non corporis valeat,
ubi cnm potestate dominandi feras, potestatem
etiam imperandi conjnngit, et satis significat,
potestatem esse universalem. Quam expressius
docnit Basihus, hom. 10, in Exaem., ubi etiam
cetorum, seu balenarum, ac leonum specialem
mentionem facit. Denique experimento etiam
hoc comprobatnr, quapropter sine nllo fnnda-
mento exceptio iha facta est. Nec ratio insi-
nuata a Theodoreto est ahcujns momenti, quia
Dens in verbis snis nuUnm animal in specie
nominavit, sed usus est verbis indefinitis, vel
distribntis, dominamini inscihts maris, inter
quos balenae continentur, et ^miversis animan-
tidus, quce moventur super terram, in quibus
etiam ferse comprelienduntur.
14. Dubium secundum an dictum dominium
extendatur ad alia praHer InUa. — Resolutio
quoad res infra Iruta. — Secundo interrogari
potest, an hoc dominium hmitandum sit ad
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI.^.
282
animalia. Videtnr enim hoc significari-, cum
specialiter dicitur^ dominamini piscihcs maris,
etc, nam cum hoc dominium sit ex dono Dei
solum, videtur cadere in res illas, quas ipse
expressit. Respondeo, ex rehus a brutis ani-
malibus distinctis^ qusedam sunt imperfectio-
res illis, ut plantse, et aha mixta inanimata,
vel elementia : ahEe sunt perfectiores, ut ho-
mines vel Angeh. De prioribus certum est,
comprehendi sub dominio non sohim speciali-
ter pertinente ad statum innocentise, sed etiam
communi et connaturah humanse naturee, ita
docet D. Thomas, d. art. 2. Quod probat primo
ex verbis Gen. 1 : Ji^t prcesit universce creatu-
rce. Qua3 verba nunc in vulgata legunturj^rr^-
sit universce terra^ : et iterum, Replete terram et
suhjicite eam. Unde Gregorius Nissenus, hb, de
Opific. homin., cap. 3, dicit^ homini claium. esse
imperitmi, cum in onaris pisces, tum in terrce
helluas, aerisque volucres, in jumenta, in ter-
ram denique universam . Si ergo terra hominis
dominio tradita est, etiam omnia, quse ex illa
generantur. Deinde hsec omnia sunt facta prop-
ter hominem, et ad ilhus usum, vel immediate
data sunt, vel mediate, quia plantfe datse sunt
cunctis animantibus terrse, ut habeant ad ves-
cendura : ergo si animantia sunt sub hominis
potestate, muho magis plantte, eademque ratio
est de cseteris rebus inferioribus. Notat autem
D. Thomas aliter exercere hominem dominium
eirca animaha, quam circa inferiora, nam ani-
mahbus dominatur aliquo modo imperando,
quia cum illa sint capacia cognitionis et me-
moria3, ac experientia^, possunt signis et nuti-
bus excitari et assuefieri, ut obediant, atque ita
potest homo ahquo modo ihis imperare. Circa
ahas vero res homo exercet dominium tantum
ihis utendo, et executione potius, quam impe-
ria. Etfortasse propter lianc causamexpressius
fuit declaratum dominium in animantia, quam
in ceeteras res inferiores, vel etiam quia domi-
nium circa animantia erat in iho statu ahquo
modo supernaturale: circa res- vero inferiores
naturale suflQciebat. -' oiJqyix;. ;.,:,.;;._
■ 13. Resolutio quoad res supra liominem, id
est, Angelos. — De rebus autem superioribus,
ut sunt Angeh, nulla est qu«stio, n-am certum
est, neque humanum dominium ex natura rei
ad Angelos extendi, cum ihi sint ahioris ordi-
nis et naturee, neque etiam speciali privilegio
primo homini concessurn esse. Quia neque hoc
alicubi legitur, neque est divinse providentise
consentaneum, quia Deus servat convenientis-
simum ordinem providentise sua?, inferiora
per superiora. gubernandoy Unde hcet in statu
innocentioe muUa facerent Angeh in subsidium
hominum, in iis potius Deo, quam hominibus
ministrabant, vel etiam ut superiores, inferio-
res juvabant, sicut etiam nunc faciunt.
d6. Qij.oad res cequales homini videtur eiiam
datiim dominium. — Resolutionis pars una. --
De sequahbus vero, id est, de hominibus inter
se, an homini datum sit dominium in ahos
homines, dubitari potest, tum quia iUud fun-
damentum dominii, quod est, factum esse ho-
minem ad imaginem Dei, ad dominium supra
homines extenditur, tum etiam, quia tale do-
minium est hTimana^ naturte consentaneum, et
potuit esse in statu innocentise necessarium
ad hominis indemnitatem, ut neque ab ahis
hominibus detrimentum ahquod pati posset,
sicut de feris dicebamus. Sed quia hoc domi-
nium de facto non fuit in usu in illo statu,
ideo quffistio hsec mehus et plenius infra trac-
tabitur, exphcando, quahs futurus esset ihe
status si Adam non peccasset ; pendet enim ex
ahis, quae prius dicenda sunt, et ideo nimc
breviter dicimus, nuUum pecuhare dominium
in ahos homines datum esse Adamo in iUo
statu, pra^ter ihud, quod naturale est, vel qua-
tenus ahquo modo tale esse potest, quia nihil
ahud cum fundamento affirmari potest, cum
scriptum, aut revelatum non sit, neque ex
ahis conditionibus status innocentias necessa-
rio sequatur. Accepit igitur capacitatem hujus
dominii, nam hsec naturahs est, et iha tantum
probatur, ex verbis, ad imagiiiem et similitu-
dinem nostram.
17. Pars altera. — Deiude accepit potestatem
superioris in uxorem, quse potestas ahquod
genus dominii est, et est suo modo naturale
jus, quoniam vir caput est mulieris, ut ait
Pauhis ad Ephes. 5, et ideo monet, ut muher
subdita sit viro, ad Colos. 3, et idem habetur
1, Petrus 3, quod jus sine dubio naturale est,
unde etiam in statu innocentiffi servatum est.
Neque contra hoc obstat, quod post peccatum
dictum est mulieri, suh viri ■potestate eris:
quasi iha fuerit poena peccati, et non ex pri-
maria institutione naturae; respondet enim
Augustinus, hb. 1 1 , Gen. ad ht., c. 37, signifi-
eatam ibi esse. ser^itutem quamdam, quffi est
Gujusdam conditionis, potins quam dilectionis,
et in hoc sensu ait, maritum habere dommium
in mulierem, quod own meruit natiira, sed
culpa, et Rupertus, hb. 3, in Gen., cap. 21^
ponderat, non solum dixisse Deum, sid) viri
potestate eris, sed etiam addidisse, ipse clomi-
nahiiur tui , quod ahquid amplius indicat,
uempe necessitatem quamdam pareudi. Quod
CAP. XVII. AN PRIMUS HOMO IN STATU GRATI^ CREATUS FUERIT, ETC.
283
nos scliolastico more cxplicare possumns, qnod
in statu innocentice fuit mulier sub potestate
directiva viri, propter peccatum vero facta est
sub potestate coerciva^ et fortasse non solum
vohiit Deus declarare legitimam potestatem
viri in uxorem, sed etiam preedicere^ cjnam
molesta et incommoda saepe futura erat mulie-
ribns illa snbjectio in natura lapsa. Nam per-
missio hnjns mali poena peccati esse potuit.
Quod potest a simili explicari ex 1, Regum 8,
ubi Samuel jus regis exphcuit^ nou tantum
potestatem, sed etiam abusus ejus indicando.
18. Assertio tertia hipartita jier qiiam satis-
fit oppositis in mm. 4.— Tertio dicendum est^,
dominium hominis super animantia quantum
ad usum aliquo modo majus esse post pecca-
tum^ quam antea^ quamvis prius fuisset nobi-
hus et perfectius. Exphcatur^ quia in slatn
innocentise non indigeret homo usu anima-
hum ad sustentationem vitse^, quia ex fruc-
tibus terrae sufficienter, et sine solhcitu-
dine, ac labore sustentaretur. Item non ute-
retnr homo lana^ ant pelhbus animahum ad
corporis tegnmentum, quia in eo statu vesti-
bns non indigeret. Item neque uteretur ani-
mahbus ad vehicuhim^ ut ait D. Thomas,
dicta qusest. 91^ propter corporis robur^ et
qnia fortasse non muUnm peregrinaretur^ ne-
que cum labore^ et defatigatione corporis ni-
mium ambularet. In his ergo usibns excecht
nunc usus liujus dominii in hominibus lapsis.
At vero altera pars declaratnr, quia homines
uterentnr his animahbus vel ad usum scientise,^
vel ad elevandam mentem in Denm, et lan-
dandum ihnm ex ihorum cognitione, et con-
sideratione, vel ad honestam animi recreatio-
nem et jncunditatem, ut D. Thomas eodem
loco docet. Hic autem usus ex suo genere no-
bihor est, et in illo statn ahiori modo exerce-
retnr. Quod intehigendum est ex vi status, et
communiter, seu regnlariter loqnendo : nam
per auxiha divina^ gratiee fortasse datum est
ahquibus liominibns inhocstatu natnrse lapsce,
ut in hoc usu creatnrarnm mnhos etiam ho-
mines status innoceutise excesseriut. Ex his
vero oriebatur queestio, an in statu innocen-
tice futnrus fuisset usus carnium. Item an fu-
tura essent particularia dominia, et rernm
divisio. Sed hsec tractabuntur melius infra
lib. 5, exphcando totum illuni permanentem
statum sub.illa hypotliesi, si primi homines
non^ peccarent, nunc enim, ut dixi, sohim de
statn piimorum hominnm agimus.
CAPUT XYII.
UTRUM PllIMUS HOMO IN STATU GRATIjE CREATUS
FUERIT.
1 . Introductio sequentiiim qucsstiommi. —
Hactenus solum explicuimus naturales perfec-
tiones, quas homines in creatione sua accepe-
runt, et quEedam dona, seu beneficia Dei illis
super addita ad supplendos, vel cavendos ah-
qnos defectns, homini in pura natura spec-
tato connaturales , qute dona homini dari
posseut, ilhsqne indigeret, etiamsi ad super-
natnralem finem et gradum non elevare-
tur. Imo etiam de facto aliqni theologi pu-
tant, ita fuisse hominem creatum in statu,
quem vocant integritatis, et innocentiee natu-
rse, sine intrinseca elevatione ad statum gra-
tiee, quamvis negent ex divina intentione, seu
ordinatione Dei extrinseca ad supernaturalem
finem fuisse creatum. Qnia veroad ihnm finem
non pervenit homo, nec pervenire potest
sine habitibns, et actibus gi^atiee : ideo viden-
dum snperest, an etiam hsec snpernatnralia
dona primo homini collata fuerint, et quando
iha receperit.
2. Suppositio acl prcesentis capitis resolzotio-
nem certa ex fide. — Stahilitur exConcilioAratc-
sicano. — Ex Tridentino. — Ex Patrihus. —
In quo puncto imprimis supponimns tanquam
de fide certum, Adam ante lapsum, gratiam
sauctificantem habuisse, ita videtura perte
docere Concilinm Aransicanum II, chcens in
can. '19 '.NaUira Jmmana etiam si in illa inte-
gritate, in qua est condita permaneret, nullo
modo seipsam creatore suo non adjuvante, ser^-^-
varet: Unde- cum. sine gratia Dei salutem
non possit custodire , quam accepit, quomodo-
sine Dei gratia pnterit reparare, quodperdidit.
Igitur ante lapsum liabuit natura hnmana in
primo patenre sahitem gratiffi. Idem definire
videtur Concihum Tridentiiium, sessione qnin-
ta, can. 1, ubi sic incjnit : Siquis non confi-
tetur priwum homincm Adam cummandatum
Dei ioi Par'adisi fiuisset transgressus siatvn
sanctitatcm et §ustitiam,-in~qua-conslitusfwe-^
rat, amisisse, etc, anathema sit. Ubi particida
constilutus, in rigore non significat idem quod
conditus, sen creatus, sed solnm indefinite,
qnod ante peccatumjamesset gratiam adeptus.
Sicut in can. 2, subjungit Adam acceptam..a
Deo sanctitatem et justitiam, perdidisse, et
sess. 6, c. 7, dicit homines in justificatione
accipere veram , et Christianam justitiam,
^uam Adam sua inohedientia sihi ; et nohis per~
284
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^,
didit, et lisec fiiit antiqua, et communis Pa-
trum traditio, ut constat ex Augustino, 1. 6,
Gen. ad litt., c. 2-4^ ubi ait, nos renovari per
Cliristum, quia recipimus, quod perdidit pri-
mus homo : et infra : Renotiamur ergo spiritu
mentis nostrce secundum imaginem ejus, qui
creavit nos, quam peccando Adam perdidit, id
est, deform.avit gratiam amittendo . Unde addit
c. 26 : Vide ergo quid sequatur ; Induite novum
hominem., qui secundum Deum creatus est in
justitia et sanctitate veritatis : ecce quodper-
didit Adamper peccatum. Etl. 14, deCiv., c. 10,
describens statum primi hominis ante pecca-
tum dicit, in eo fuisse amorem imperturlatum
in Beum, et devitationem tranquillam peccati,
ac denique habuisse cujusdam felicitatis sta-
tum : et Ub. de Correp. et Grat., c. 11. Quid
ergo : Adam non Jiahuit gratiam : imo vero ha-
luit magnam, etUb. 11, Gen. ad litt., c. 13,
post peccatum intrinsecus gratiam deserente,
et idem 1. 4, contr. Jul., c. 16, et aUa loca in
sequenti puncto referemus.
3. Sic etiam Ambrosius, 1. 6, Exaemer., c. 7,
Illa (inquit) anima a Deo pingitur, quw haTiet
in sevirtutum. gratiam remtentem,sple)idorem.-
que pietatis. Illa anima hme picta est, in qua
est splendor glorvB, et paternce imago substan-
tice. Secundum hanc iinaginetn, qua; refulget,
pictura pretiosa est Adam ante peccatum, et
1. 4, Epist., ep. 30, ad '$)Qh\n\\m., Adam (inquit)
ante peccatum nudus erat, sed fmdum se ncscie-
hat, quia erat indutus virtutihus, et Epist. 11,
ad eumdem. Solus erat Adam, et non est prcB-
varicatus, quia mens ejus adlicerelat Deo, et
Hb. de Parad., c, 13, de primis hominibus ait,
Ante peccattmi nudi erant, sed non sine virtu-
tum. integumentis , ethb. de Noe et Ai^c, c. 30,
Aclam (inquit) reus, amictu sapientioe et justi-
tice mandatorum. ccelestium prwvaricatione mc-
datus, nudum se vidit,eic., et 1. 2, Ep.,ep. 13,
ad Marcel. de Adamo inquit : Agnoscis esse te
nuduin, quia lona indumenta fidei perdidisti,
et infra dicit amisisse peccaudo incolatum Pa-
radisi, gratiam. Christi, et simiUa habet lib.
dc EHa et Jejunio, c. 4, 1. 7, in Luc, c. 10,
expUcando parabolam de homine, qui incidit
in latrones, qui despoliaverunt eum semivivo
relicto. Quamexphcat deAdamo, quiinoffensa
leatitudine fruehatur, priusquani incideret in
latrones, id est, ut exponit, Angelos teneira-
rum. qtti despoliant, quw accepinms indumenta
gratice spiritualis, et adjungit, Cave ergo ne
ante nuderis, sicut Adam nudatus est. Item
Cyprianus, 1. de Bon. patient., dicit : consum-
mari nos ccelesti nativitate reparatos si simili-
tudo divina, quam peccato Aclam perdiderat,
onanifestetuT , et luceatin nolis, ubipersimiU-
tudinem divinam gratiam intelUgit, sicut multi
aUi Patres exponunt verba iUa, Faciamus ho-
minem adimaginem et similitudinem nostram,
sciUcet, ad imaginem per naturam, et simiU-
tudinem per gratiam. Unde inferius circa fi-
nem Ubri iterum inquit : Adarn contra cceleste
prccceptum cili lethalis impatiens in mortem
cecidit, nec acceptam divinitus gratiam patie?i-
tia custode servavit. Idem sentit TertuUianus,
Ub. de Patient., c. 5, dicens de Adamo, Inno-
censerat, etDeo deproximo amicus, et Paradisi
colonus. Preeterea Irenaeus , lib. 3 , contra
hseres., cap. 10, in eodem seusu dixit Christum
sahitem nobis praestitisse, nt quod perdidera-
mus in Adam, id est, secundum imaginem, et
simiUtudinem esse Dei, Uoc in Cliristo Jesu re-
ciperemus, etc.37, clariusdicitamisisse Adam
per inobedientiam quam habuit ab Spiritu
sanctitatis stolam. Quod prius significavit Dio-
nysius, c 3, de Eccl. hierarch., in tertia ejus
parte versus finem, et sic etiam dixit BasiUus,
Ub. de Spiritu sanct., c 15, quod per Spiritum
sanctum. datur in Paradisum restitutio. Et
prius dixerat, Christum venisse, ut homo vete-
rem illam. adoptionem, qua injus filiorum asci-
tus fuerat, recipiat. Ubi sine dubio veterem
adop)tionem vocat eam, quee in Adamo primi-
tus factaest. Et sic etiam dicit CyriUus, 1. 1, in
Joan., cap. 15. Adam propter transgressionem
gratia fuisse nudatum, et Anastasius Synaita,
1. 10, in Exaemer., dicit, Adam ante transgres-
sionem fuisse tottim lucidum, Deiformem, et
imaginem quamdam Deo similem. Quas perfec-
tiones uon nisi gratia sanctificans animse prse-
bet, et Moyses Barcepha, 1. de Parad., p. 1,
c. uU., non longea principio quatuordecim be-
neficia, ques Deus Adamo in Paradiso contuUt,
numerat, ex quibus nonnuUa donum gratiee
indicaut, nam in 6, ait : Admisit ipsum veluii
in suam familiaritatem, ut ea sese pro arlitrio
ollectaret, meditationihus , co7ite7nplationihusque
divinisvacans etindulgens, et iu 8, quod maxi-
ma ipsimisapieoitiaioiduit.Etin 9 quodprophe-
tiw dona in ipsiim contulit. Nam Ucet hgec dona
interdum separentur a gratia, tamen quando ex
pecuUari favore, et benevoleutia conferuntur,
statum gratise supponunt : et simile est, quod
12, loco ponit, dicens : Ita ipsum Adamum
comparavit, ut animo, et ioitelUgentia sua, An-
gelis esset familiaris. Unde Chrysostomus ,
homil. 16, in Gen., dicit, hominem in Para-
diso habuisse angelicum quamclam statum, et
mira gloria fuisse amictum, et hi summo fuisse
GAP. XVII. AN PRIMUS HOMO IN STATU GRATI^ CREATUS FUERIT.
285
honore, et nihil minus prope modum Angelis
ipsis hahuisse. Unde et Angehmi terrestrem
vocat^ quem maliis Angclus invidit^ et ideo
magna usus est machinatione, ut ipsum gratia
Dei privaret : et seepius ibidem repetit^ pro-
pter peceatum fuisse honore onaximo privatum,
a gratia Dei atalienatum, et supernce gratice
amictu nudatum. Et in sequenti assertione
plura alia referemus non soium ex Patribus^
sed etiam ex Scriptura, quse hanc partem a
fortiori confirmant.
4, Stahilitur denique dicta suppositio ratio-
ne sumt,pta ex divince provideniice congnientiis.
— Ratione solum potest hsec veritas ostendi
ex convenienti ordine divinse providentise, et
imprimis sumi potest argumentum a simih ex
providentia circa Angelos, etiam malos, quos
Deus prius in gratia constituit^ quam pecca-
rent^ ut superiori tractatu 1. 5, c. 4^, ostensum
est : ergo idem credendum est fecisse cum
humana natura. Probatur, consequentia^ tum
quia illam ajquavit angelicse in termino^ seu
in statu patrise quoad substantiam beatitudi-
nis : ergo debuit etiam aquare in vise statu^
quoad substantiam gratise : tum etiam quia
Hcet natura angelica sit excelleutior natura
humana^ est magis indigens, et ex hac parte
debuit magis in via sanctificari ; tum denique
quia voluit Deus creare hominem in quodam
beatifico statu^ quantum viaa ratio patiebatur,
sicut etiam Angelos creavit^ ut late discurrit
Augustinus, in hb. 11, de Giv., et hb. 11, de
Gen. ad lit., quod etiam significavit Glu^ysos-
tomus primum hominem appellando Angelum
terrestrem, sicut etiam Nazianzenus loco sta-
tim citando, alium angelum vocat. Secunda
congruentia sumi potest ex Augustino, lib. de
Corrept. et Grat., cap. lOetll, ubi ait. Deum
sic ordinasse Angelorum, et liominum vitam,
ut in ea prius ostenderet^ quid eorum hberum
arbitrium, deinde quid posset suce gratice le-
neficium. Quod necessarium intelhgendum est
de hbero arbitrio suBQcienter per gratiam
instructo et adjuto, ut supra dixi, quia sine
gratia nihil potest hberum arbitrium in ordine
ad supernaturalem finem. Unde in initio c. 11_,
addit : Quid ergo, Adam non haluit Dei gra-
tiam ? Imo vero hahuit magnam. Ut ergo jus-
tum et sequum esset experimentum debuit
hbero arbitrio adjungi gratia in ipso certa-
mine, seu in statu viee. Unde consequenter ait
Augustinus : Islam gratiam non haluit homo
primus, qua nunquam velletessemalus, sedsane
haluit, in qua si permanere vellet, nunquam
malus esset, et sine qua etiam cum lihero arbi-
trio lonus esse non posset, et infra : ISfec ipsum
ergo Deus sine siia gratia esse voluit, quam re-
liquit in ejus lihero arhitrio, ciuoniam liherum
arhitrium ad malum sufficit, ad honum autem
nihil est, nisi acljuvetur ah omnipotenti hono.
Et hancrationem indicavit Tertnllianus, 1. 2,
contra Marcio. cap. 5, dicens : Hunc statim
(scilicet primi hominis) confirmavit etiam ipsa
lex tunc a Deo posita, non enim poneretur lex
ei, qui non haheret ohsequiuon dehitum legi in
sua potestate. Unde licet prsecipue intendat
probare potestatem liberi arbitrii, quia vcro
liberum arbitrium sine gratia non sufficit,
idem consequenter de gratia, ratio probat. Pos-
set autem quis dicere, rationem hanc recte
probare de auxiliante gratia, non vero de Iia-
bituali et sanctificante. Respondetur auxilian-
tem gratiam non dari connaturali modo, nisi
ratione habitualis, et sanctificantis gratise
praeexistentis, et consequenter non dari per se
loquendo, nisi ratione illius, licet aliquando
ex accidenti detur in ordhie ad illam, et ideo
in prima institutione non debuit gratia auxi-
lians a sanctificante separari.
5. Discutiturjam pro titulo capitis an gratia
fuerit collata Adamo inprimo instanti creatio-
nis. Negant Alensis primo. — Hoc ergo certo
fundamento supposito, superest dubium, an
hsec gratia fuerit data Adamo a primo instanti
creationis ejus. Potuit euim non dari in primo
instanti, et nihilominus dari ante peccatum,
quia sufiiciens tempus intercessit. In hoc ergo
sensu dixerunt aliqui theologi, Adam non
fuisse creatumin gratia. Ita Alensis, 2, p. q. 91,
membr. 1, a. 1, quamvis membr. 2, a. 1, fa-
teatur, habuisse gratiam ante lapsum. Idem
tenet Magister, in 2, d. 24, Bonaventura in 2,
d. 29, a. 2, q. 2, cuminprima dixisset, fuisse
in gratia, priusquam peccaret, et idem sentit
ibi Scotus, q. unica, et Marsilius in 2, q. 16,
art. 6, et Richardus, d. 21, art. 1, et idem
sentiunt quasi a fortiori, qui negant, Angelos
fuisse in gratia creatos. Specialiter JEgidius,
in 2, d. 4, q. 1, a. 4, et ibidem Argentina, q. \,
a. 2. Citatur etiam Hugo de Sancto Victore,
lib. 1, de Sacr., p. 6. Verumtamen ille in c. 17,
in fin. Nihil temere (ait) definire voUmus. Lo-
quiturque non solum de primo instanti, sed
absolute de toto tempore illius status, de quo
minime dubitare debuit, quamvis de primo
instanti res dubia sit.
6, Faverevidetur Cyprianus. — Videturque
huic sententise favere Cyprianus, ep. 74, ad
Pompei. ubi cum dixisset, hominem uasci per
Baptismum, et in manuum impositioue Spiri-
286
LIB. 111. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
tum sanctum accipere-, adclit: Utspirihmijmi
natus accijnat sicut in primo homine Adam fac-
ttm est.Anteenim Deus eum plasmavit, ettunc
insufflavit in faciem ejus ftatum vitce, neque
enim fotest acctfi spiritus, nisi prius fuerit,
qui accipiat. In cjuibus verbis videtur peculiari
modo exponere verba illa Gen. 2. Formavit
igitur Deus hominem cle limo terrce, et inspi-
ravit in faciem ejus spiraculum vitce, et factus
est homo in animam viventem. Nam prima ver-
ba intelligere videtur de formatione totius bo-
minis integri^ et capacis Spiritus saucti, quod
non est^ nisi homo jam constans ex rationali
anima, et ita in secunda verborum parte per
spiritum vitce, gratiam Spiritus sancti intelli-
gere videtur, et consequenter necesse est, ut
ultimam partem intelligat, non de vita cor-
poris animali, sed de vita spirituali animai ; et
quod ad rem prsesentem facit^ necessarium
putat;, ut prius homo extiterit;, quam Spiritum
sanctum reciperet : ergo sentit non accepisse
primum hominem gratiam in eodem instanti^
in quo creatus est.
7. Favere item Augustinus. — At vero D. Au-
gustinus 13, de Civit., cap. 24_, cpiamvis illam
non probet expositionem, namspiracukim vitae
de anima rationaU, et de vita animali rectis-
sime interpretatur, niliilominus in hoc con-
cordare videtur, quod in illo crcatiouis instanti
non recepit homo spiritum gratise, sed sohim
spiritum anima^ rationaUs, et inducit illud
Pauli \, ad Gorinth. IS. Factus est primus
homo Aclam in animam viventem, novissimus
Aclam iti spiritum viviflcantem, sed non prius
quod spirituale est, sed quod animale. Et cla-
rius, hb. 2, de Genes., contra Manich. cap. 8,
ubi eamdem tradens expositionem de infusione
animae, per quam homo naturaliter vivit, ad-
jungit: JSJondum tamen spiritualeyn hominem
debemus intelligere, qui fadus est in animam
viventem, sedadhuc animalem. Tunc enim spi-
ritualis e/fectus est, cum in Paradiso, hoc est,
in leata vita constitutus , prceceptum etiam per-
fectionis accepit, ut verbo Dei consummaretur.
Per quee verba indicat, Adamum non fuisse
justificatum, donec in Paradisum translatus
est, prseterea idem Augustinus, 1. 11, deCiv.,
c. ii, dicit., quantum ad spem futurse vitai
justos in natura lapsa beatiores esse, quam
fuerit honio in statu innocentiee, quod non es-
set verum, si homo in statu innocentias, simul
cum ceeteris donis propriis ilhus status gratiam
etiam habuisset.
8. F aciunt etiam pro eadem parte conjecturce.
— Et ex his testimoniis possunt conjecturaj.
seu congruentiffi sumi. Prima, quia oportuit
opus naturee distingui ab opere gratiai^ et ideo
prius tempore liominem creari, quam justifi-
cari. Secunda, cjuia verisimile est, non fuisse
Adam justificatum, nisi in Paradiso, quamvis
extra Paradisum fuerit creatus. Tertia, quia
homo adultus non justificatur sine propriisac-
tibus : non potuit autem Adam, propter im-
pedimentum corporis animaiis, statim in pri-
mo instanti habere simul omnes actus ad jus-
tificationem necessarios j ergo.
9. Assertio affirmans prolaMlior. — Prola-
tur primo ex locis Scripturce. — Niliilominus
probabilius credimus, Adam fuisse justificatum
in eodem instanti_, in quo fuit creatus. Hsec est
sententia D. Thomse, 1 part., qusest. 95, art. 1,
quam omnes Thomistse sequuntur, et Albertus
Magnus, in 2, d. 2-4, art. \, et ahi ibidem, et
dist. 29, idem censent in hoc puncto in primo
homine, quod in Angelis, quos supra condi-
tos in gratia fuisse ostendimus, et probatur
primo ex verbis illis : Faciamus hominem ad
imaginem et similitudinem nostram, juxta ex-
positionem Patrum, qui per imaginem intel-
lectualem naturam, per similitudinem vero
sanctificationem gratia^ interpretantur, quos
in superioribus allegavimus et alios statim re-
feremus, nec dici cum fundameuto potest, ho-
minem in primo instanti factum esse ad ima-
giuem in actu (ut sic dieam) ad similitudinem
autem, non actu, sed aptitudine. Hoc enim
gratis fingitur et distinguitur, cum Deussequa-
Hter de utraque fuerit locutus. Item frustra
adderetur ad similitudinem, propter solam ca-
pacitatem^ quia hsec in imagine intrinsece
continetur. Ac denique cum hoc testimonium
maxime fundetur in expositione Patrum, illi
certe a^qualiter docent, hominem simul acce-
pisse imaginem et similitudinem.
40. Secundo ad hoc probandum utitm^ di-
vus Thomas illo Ecclesiast. 7 : Deus fecit ho-
minem rectum, ut videre Hcet dicta quasst. 95
et 'lOO, et habet magnum fundamentum in
Scriptura, in qua non dicuntur simpliciterrecti,
nisi justi, et Deum in toto corde diligentes,
juxta illud Canticor. 1 : Recti diligunt te, et
Job 4 : Quando recti deleti siint et Psalm^ 7 :
Salvos fecit rectos corde , et Psalm. 32 : Fxul-
tate justi in Domino, rectos decet coUaudatio ,
ubi in secunda sententia prioris ratio redditur
et ita eosdem vocat rectos, quos justos vocave-
rat. Atque hoc sensit Augustinus 14, de Civit.^
cap. 11 et 17, et de Corrept. et grat., cap. 10,
cum exponit, creasse hominem rectum, id est,
bouee voiuutatis. Nam secuudum Augustiuum
CAP. XVII. AN PRIMUS HOMO IN
non fecit voluntatem bonam, nisi charitas,
imo neque aliquid simpliciter bouum fit sine
gratia : et in idem redit, quod Hieronymus ibi
et libr. 1, contra Jovini., expouit^ hominem
rectum, id est,, bonum^ quia etiam non est
homo simpliciter bonus, nisi sit justus. Et ita
etiam intellexit illum locum Rupertus, lib. 2^
iu Gen., cap, 3.
11. Prseterea non parum favent, quee de
perfectione, quam Deus primo homini coutu-
lit^ dicuntur Ecclesiast. 17 : Deus cfeavit lio-
mineni, et secundum se vestivit ilhm virtute,
id est, fortitudine^ et robore, utique animi,
quod maxime preestat gratia^, et infra : Disci-
plina intellectits im^tlevit illos , creavit illis
scientiam spiritus, etc, usque ad ilkid, addi-
dit illis disciplinam, et legem vitce luereditavit
illos, testamentum (dternuni constituit cum illis,
et justitiam, et judicia stca ostendit illis. Per
quse verba non sohim status gratise sed etiam
valde perfectus^ indicatur. Verum est tamen
inde non satis colhgi iha omnia in instanti
creationis fuisse homini coUata^ aUqua enim
ex ilhs potuerunt iu Paradiso, et ante pecca-
tum tribui. Addi vero potest, quod dicitur
Sapient. 2, in fine : De^is fecit Jiominem inex-
terminalilem , et ad imaginem similitiulitiis
suce : nam ibi satis significatur;, perfectionem
iham a principio habuisse. SimiHtudo autem
addita imagini perfectionem gratise indicat^ ut
dixi^ juxta muhorum Patrum expositiouem, et
prseterea in eo, quod dicitur inexterminahilis,
status integritatis, et immortahtatis indicatur,
quia in gratia fundatus erat_, ut statim dicam.
Maxime vero hoc videtur confirmare Paulus
ad Eplies. 4, dicens : Renovamini spiritu men-
tis vestrce, et induite novum hominem, qid se-
cundimi Deum creatus est in justitia, et scmcti-
tate veritatis. Ubi Paulus iubet, nos renovari
induendo sanctitatem, quam Ghristus novus
homo nobis attulit, et istam sanctificationem
reuovationem vocat, quia per illam reducimur
secundum spiritum ad illam primam novita-
tem, quam in Adam habuimus, et amisimus :
ergo prfficessit lisec sanctitas in primo homine.
Et, ut inteliigamus, hanc sanctitatem fuisse
in Adamo a principio creationis_, addit Paulus
ad Golos. 3 : Expotiantes nos veterem liominem.
et induentes novum eum, qui renovatur in agni-
tionem secundum imaginem ejus, qid creavit
illum.
12. Secundo prohatitr eadem assertio ex Pa-
tribtis. — Q/iomodo afferri possunt quce alla-
ta sunt, num. 'i et 3. — Secundo probatur as-
sertio ex Patribus. Et imprimis aliqui addu-
STATU GRATI.-E CREATUS FUERIT. 287
cunt pro liac assertione Goncilia, et testimo-
nia in priBcedenti adducta, nullum discrimen
inter eas constituentes. Sed sine dubio est maxi-
mum, nam prior certa est et de fide, quia est
aperte defmita : litec posterior non est ita certa,
quia nec satis expresse in Scriptura continetur,
nec definita invenitur. Possunt niliilominus
induei Gonciliorum, et Patrum testimonia in
priori puncto allegata, quia dum docent, pri-
mum hominem ante peccatum fuisse justum,
indefmite;, et sine limitatione loquuntur : ergo
indicaut in toto illo priori tempore fuisse jus-
tum^ uec nos possumus cum fuudamento dis-
tinguere diversos status in illo priori tempore,
nec Patrum locutiones limitare. Sed pra^terea
conclusionem hanc speciahter confirmat Au-
gustinus, hb. 14, de Civit., cap. 11, dicens :
Bona voluntas opus est Dei, cum illa quippe
ab ilto factus est liomo. Non autem bona volun-
tas apud Augustinum sine cliaritate; uude in-
ferius subdit : Vivebat itaque liomo secundum
Deum in Paradiso, et corporali, et spirituati,
nec enim erat Paradisus corporalis propter
lona corporis, et propter mentis non erat spiri-
tualis. Deinde in aliis locis ssepe indicat Augus-
tinus totam rectitudinem, quam primi homi-
nes habuerunt in appetitu, et pacem iham in-
ter corpus, et spiritum, fundatam in gratia
fuisse. Unde lib. 13, de Givit., cap. 13, ait :
Postquam prcecepti facta transgressio est, con-
festim gratia deserente divina de corporum s2io-
rum nuditate confusi sunt. Quod etiam repetit
hb. 11, Genes. ad litt., cap. 31, in fm. At vero
certum est hominem a principio cum illa inte-
gritate fuisse creatum : ergo secundum Augus-
tinum etiam fuit iu gratia creatus. Denique
ahbi in hoc sequiparat primum liominem, et
Angelos, prsesertim hb. de Gorrept. et grat.,
cap. 10 et 11 . Atque de Angehs dicit idem Au-
gustiuus, lib. 12, de Givit., cap. 9 : Quod Deus
simul erat in illis condens naturam et largiens
gratiam, ut in preecedenti tractat. lib. 5, in
principio latius diximus : idem ergo de primo
homine Augustiuus sensit. Unde m Enchiridio,
cap. 104, dicit : Qu^od Deus primum hominem
in ea salute, incqua conditus erat, custodire vo-
luisset : nomiue autem salutis clarum est, si-
gnificari sauctificationem gratise : ergo fuit ho-
mo conditus iu gratia, secundum Augustinum.
13. Stat Damascenus. — VY?e,ievQ-d.\^ot md.i-
cant alii Patres, Damascenus, lib. 2, de Fide,
cap. 12, prius enim dicit : Hominem ex visi-
bili et indivisibili natura Deus manibus suis
ad imaginem et similitudinem suam- condLctit,
et inferius addit : Ilis verbis ad imaginem vis
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
intelligendi, arlntriique libertas significatur.
His autem ad similitudinem, virtutis quoad
ejus fieri potest, expressa similitudo, ubi pon-
derandum est verbum quoad ejus fieri potest,
quia non potest naturalis imago melius perfici,
ad similitudinem Dei in statu vise;, quam per
gratiam , de qua intelligitur , quod subdit :
Creavit itaque Deus hom,inem innocentem, rec-
tum, prohum, omni virtutum genere coronatum,
Angelum alterum, adoratorem mixtum, et infra:
Spiritum simul et carnem, spirititm videlicet
ob gratiam, etc, idem sentit Basilius, Psal. 48^
circa iUa verba : Homo ciim in lionore esset,
non intellexit, dicens : Hominibus vis inest,
qua creatorem suum, et opifice^n agnoscere pos-
sint et intelligere, insuffiavit enim in faciem,
Jioc est, partem, aliquam proprice gratice appo-
suit homioii, ut per hanc sibi impressam simi-
litudinem , eum , cui similis est, agnosceret.
Idem significat Nazianzenus^ Orat. 42^ quse
est 2, in Pascha^ nam describendo creationem
hominis, perfectionem gratiaj sequivalentibus
verbis describit. Nam ab illo multa verba mu-
tavit Damascenus ait enim : Creasse Deum
hominem velut Angelum alium mixtum adora-
torem, terrenum et ccelestem spiritum, et car-
nem, spiritum propter gratiam, carnem oh ela-
tionem, et quod mysterii extremum est, animi
ad Deum nutu , et propensione divinitatem
consequens.
44. Idem significat Cyrillus^ lib. \, de Ador.
in spiritu^ dicens : Posteaquamo pro])ricB natu-
rce rationibus hoc ajiimal {scilicet homo) abso-
lutum fuit opifice Deo, statim illius similitu-
dine prceditum est. Impressa enim in illo est
divince imago natitra^ inspirato Sjnritu sancto.
Et 1. 2^ in Joan.^ c. 3, ad medium^ adimagi-
nem (inquit) et similitudinem Dei factus homo
a Moyse dicitur. Ah eodem etiam dicimus spi-
ritu ad imaginem divinam sigillatum hominem
fuisse. Simul enim et vitam creaturce spiritus
immisit, et characterem suum, ut Deum decet,
impressit, et sic fuit in Paradiso quousque gra-
tiam crmtoris Spiritu sancto inhabitante ser-
vavit, et lib. li, cap. 25, dicit in verbis illis :
Inspiravit in faciem ejus spiraculum vitce, si-
gnificasse Moysem non absque sanctificatione
spiritus animam homini datam, nec a divina
natura penitus destitutam, quod etiam repetit,
lib. 42, cap. 56. Sic etiam Chrysostomus, lio-
mil. 9, in Gen., dicit hominem factum ad si-
mihtudinem, quia virtutihus Deo similis efec-
tus est, et hom. 46, ait : dcemonem invidia
motum esse, quoniam videhat hominem forma-
imi in sumrno esse honore, et aha quee supra
retuh. Denique idem significat Prosperus, in
respons. ad 8, objection. Gallorum , circa
finem, dicens : Neque hcecdona (sciUcet 3u.sti-
tiee et gratise) ita ex Deo esse opinemur, ut
quia ipse naturce nostrce auctor est per condi-
tionem,jamhc£c contulisse videatur. Quia dedit
quidem ab initio hanc homini facultatem sed
omnes eam in illo amisimus, in quo omnes pec-
cavimus. Videri etiam potest, lib. 2, de Vita
contemplat., cap. 48, et Leo papa, serm. 4, de
Nativ., cap. 2, et Anselmus, lib. de Conceptu
Virg., cap. 40, ubi inter aUa dicit, rationa-
lem VLdi\\xra.va.justam esse creatam.MuUa etiam
de lioc habet, Bernardus, serm. 4, de Anuunt.
et serm. de Coena Domiui, et Rupertus, lib. 2,
de victor. Verbi, cap. 6.
45. Probatur denique rationilus. — Ratione
suaderi potest haec sententia. Primo ex con-
gruentia divinee providentise ; namDeus crea-
turas produxit in statu perfecto ad ferendum
fructum uniuscujusque fiui consentaneum, ut
supra de creaturis etiam homine inferioribus
diximus : ergo multo magis credendum est,
creasse hominem perfectum ad fructificandum
in ordine ad supernaturalem fmem, propter
quem illum creabat. Secundo probari potest a
simili, quia Deus creavit Angelos in gratia :
ergo et hominem. Nam sicut utramque natu-
ram sequalitatem quamdam in gloriai statu
habere voluit, ita in statu vitse verisimile est,
utramque eequaliter in gratia creasse. Quam
a^quiparationem multi ex citatis Patribus fa-
ciunt, et superius in numero quarto latius ex-
plicata est. Tertio est optima conjectura, quia
si Adam perseverasset in statu justitise, fiUi
ejus nascerentur in gratia : ergo multo magis
dicendum est primum eorum parentem fuisse
in gratia creatum. Consequentia secundum
prudentem rationem videturper se nota : ante-
cedens vero infra tractandum est. Nuuc vero
declaratur a posteriori, quia nunc infantes ab
instanti conceptionis incipiunt esse in peccato,
quia carent gratia, quam habere deberent :
ergo e converso, si radix non fuerit infecta,
statim gratiam reciperent, quam habere de-
buissent. Denique conjectura etiam supratacta
non est contemnenda, quia est certum, primos
homines habuisse gratiam, antequam pecca-
rent, et non potest cum fundamento, post pri-
mum instans, tempus certum justificationis
eorum designari, neque in primo iustanti est
pecuUaris ratio repugnantiffi, aut diflicultatis,
ut ex sohitionibus argiunentorum patebit :
ergo longe credibiUus est, in primo iustauti
fuisse justificatos.
CAP. XYII. AN PRIMUS HOMO IN
16. Ad locum ex Cypriano in num. 6. — J)u-
plex sensus terloriim Cyprlani. — Superest,
ut acl argumcnta in principio posita respon-
deamus. Primum sumebatur ex testimonio
Cypriani^ in quo etiam insiuuatur ratio^ qua
Alensis, Bonaventura et alii utuntur : quia esse
gratiffi supponit esse naturse, et ideo prius de-
buit homo creari in esse naturali^ quam gra-
tiam reciperet. Ad quam rationem, ut liinc
initium sumamus, facilis est responsio^ quia
satis est, quod creatio hominis in esse naturaj
ordine natiu^se prsecesserit sanctificationem
ejus, nec fuit necessarium;, ut etiam ordinetem-
poris antecederet. Quce responsio quantum ad
vim rationis pertinet, sufEcientissima est. In-
stari autem potest exemplo a Gypriano induc-
to, ejusque auctoritate. Quia sanctificatio per
Baptismum tempore antecedere debet pleni-
tudinem Spiritus sancti;, qua3 in confirmatione
datur : ueque ibi ordo natura^ sufiicit. Respon-
detur tamen^ non esse similem rationem^ quia
sanctificationes Baptismi , et confirmationis
dantur per modum generationis^ et perfecti
augmenti, inter quse solet esse non tantum
ordo naturse^ sed etiam temporis. Item dan-
tur per duo sacramenta distincta, inter quse
tempus necessario mterponitur, quia utrum-
que successive fit. At vero creatio^ et productio
gratise fiunt in instanti et per modum crea-
tiouis et concreationis, et ideo sufiicit inter
eas ordo naturee. Sed additur tandem auctori-
tas Cypriani^ quia comparat sanctificationem
Adse respectu creationis ejus^ sanctificationi
per confirmationem respectu generationis per
Baptismum. Respondeo a^quivoca esse verba
Gypriani : sic enim ait : l^on per manus im-
2)ositionem quis nascitur, quanclo acci^nt Spi-
ritum sanctum, sed in Baptismo, ut spiritum
jam natus accipiat sicut inprimo liomine Adam
factum est. Ante enim DeVjS eum plasmaxit, et
timc insufflamt in faciem ejus staium vitce;
neque enim potest accipi spiritus, nisi prius
fuerit, qui accipiat. Quse comparatio potest
duobus modis intelligi. Primo ut non loqua-
tur de sauctificatione Adse^ sed de animatione
per iufusionem animse rationahs de qua ad
litteram est sermo in testimonio Geuesis, quod
adducit, et ita exemplum erit cum proportione
sumendum : quod sicut Deus prius formavit
corpus^ ut possit accipere animam, quam pos-
tea insufilavit in ipsum : ita prius homo gene-
ratur in Ghristo^ quam ei Spiritus sanctus sin-
gulariter conferatur, vel secuudo si totum
Adam intelligit, cum dicit prius fuisse plas-
matum, scilicet^ ex corpore, et anima constan-
III.
STATU GRATL^ CREATUS FUERIT. 289
tem, et postea iUi esse insufflatum spiriiiim
id est^ gratiam : dicendum est^ nou facere vim
in ordine temporis. uec ad hoc exemphim ad-
ducere^ sed solum ad declaraudum ordinem
prffisuppositionis, seu distinctiouis inter actio-
nes, quarum una suppouit efifectum alteriuS;,
sive ille ordo sit temporis, sive naturee, lioc
euim nil ad causam referebat.
17. Ad loca ex Augustino in num. '^ll. — Ad
secuudum argumeutum sumptum cx testimo-
niis Augustini quod attiuet ad primum ex
hb. 13_, de Givit., cap. 24^ responderi potest^
Augustinum uou ibi tractare^ utrum Adam
fuerit creatus cum gratia^, uecue, sed quid per
verba illa siguificetur : Inspiravit in faciem
ejus spiraculum vitce. In lioc ergo sensu dicit,
per illa verba non significari inspirationem
gratise; ac proiude ex vi actiouis siguificatse
per iha verba, uon fuisse Adam factum homi-
uem vivum et ualuralem, seu animalem^ ut
declarant iUa verba : Et factus est homo in ani-
mam viventem. An vero cum illa actioue con-
juncta fuerit aha, qua homo jam factus in ani-
mam viveutem fuerit etiam factus iu spiritum
vivificantem, ibi Augustinus nec afiQrmat^ nec
uegat^ quia illud uon tractat. DiflTiciiior est
alter locus^ ex lib. 2. Gen., coutra Mauich.^
cap. 8, quia in eo videtur dicere, primum ho-
minem uon fuisse spiritualem eflfectum, clonec
in Paradiso, Jioc est, in heata vita constitutus
pceceptum perfectionis accepit. Sed fortasse ibi
per homiuem spiritualem uon intelligit liomi-
nem utcumque in gratia constitutum, sed ha-
bentem jam iutegram perfectionem illius sta-
tus, quam usque ad Paradisum uon obtinuit.
Quse expositio acceptauda videtur^ quia iu
aliis locis magis declaravit meutem suam,
uisi velimus dicere in aliis locis postea addi-
disse, quod prius non satis declaraverat, vel
fortasse assecutus uon fuerat. Aliud vero tes-
timouium ex II, de Givit., cap. 12^ difliculta-
tem non habet, quia Augustiuus uou dicit
homiues iu statu innocentise nou fuisse seque
beatos in spe, sicut sunt homiues lapsi, ordi-
uarie loqueudo, ueque hauc absolutam com-
parationem facit, alias illo testimouio probare-
tur, sensisse Augustimim, homiuem in statu
innocentise non fuisse justum, quod improba-
bile est. Gomparat ergo hominem iu statu iu-
uocentise^ revelatiouem perseverantise uou ha-
bentem, cum liomine justo in statu naturse
lapsai habeute talem revelationem, et huuc di-
cit esse beatiorem, uon ratione justitise, sed
ratione certitudiuis asterucB salutis^ quod cla-
rum est.
49
290
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU 1NN0CENTI.E.
18. .4^ congmentias in num. 8. — Ad con-
gruentias respondetur^ ad primam^ negando
consequentiam, quia opus naturai et gratise,
etiamsi simul tempore fiant, satis ex suis ter-
niinis distinguuntur, et homo, qiii utrumque
beneficium simul recipit, per fidem optime
cognovit beneficium gratise fuisse distinctum
adono creationiS;, et Deum erga se eo libera-
liorem, quo utrumque donum simul sibi dona-
vit, ex quo ad majorem erga Deum benevo-
lentiam, et gratitudinem permoveri potuit. Ad
secundam congruentiam respondeo, non esse
verisiraile, Adam non fuisse justificatum prius,
quam in Paradisum translatus fuerit, quia illa
tanta dilatio nec ratione^ nec auctoritate fun-
dari potest : divina autem gratia tarda moli-
mina nescit^ nec tunc erant necessaria^ vel
opportuna. Item quia a principio fuit homo
cum integritate naturee conditus, et sine re-
belhone appetitus : cur ergo non fuisset etiam
sanctificatus ante translationem in Paradisum ?
Denique maxime decuit ut in ipsum Paradisum
jam sanctusingrederetur, ibique perficeretur.
Ad tertiam conjecturam de sanctificatione per
propriam dispositionem post caput sequens
dicam.
GAPUT XVIIl.
QUAM PERFEGTAM RERUM SUPERNATURALIUM CO-
GNITIONEM HOMO ANTE PEGGATUM OBTINUERIT.
1. Quce gratiam consequuntur necessario lia-
huit Aclam in primo instanti. — Prima asser-
tio prceamhula ■ Sensus unus assertionis proha-
tur. — Ex dictis in prfficedenti capite manifeste
coUigitur habuisse Adam in statu innocentise
charitatem, et alias virtutes per se infusas mo-
rales, et dona Spiritus saucti^ saltem quoad
habitum : quia hsec, ut supponimus , conse-
quuntur gratiam gratum facientem in omni
ejus statu, ideoque de his habitibus nihil aliud
in particulari dicendum superest. De actibus
vero eorum nonnihil in capite sequenti adde-
mus. Ut autem etiain constet, quid de fide, et
spe sentiendum sit , supponendum ulterius est
Adam ante peccatum illam perfectissimam
cognitionem non habuisse, quse est visio beata.
Ita docent D. Thomas, 1. par., q. ^^, art, i,
et Alexander Alensis, 2 par., q. 92, memb,
2, art. i, et rehqui theologi in 2, d. 23. Potest-
que conclusio duobus modis intelligi. Prior
est indefmitus, nimirum Adam non toto tem-
pore ante peccatum vidisse Deum clare, seu
pro aliquo tempore caruisse visione Dei, et in
lioc sensu conclusio est certissima, quia Adam
potuit peccare, et peccavit in Paradiso, ut est
de fide certum : ergo eo tempore non videbat
Deum , quia visio Dei saltem quamdiu durat ,
reddit hominem impeccabilem. Item certum
est Adam in Paradiso fuisse viatorem, et ia
statu merendi, et ad hoc habuisse a Deo prse-
ceptum, ut per ejus obedientiam posset de
Deo bene mereri , sed hsec repugnant cum
statu comprehensoris : ergo, Nec refert quod
Augustinus interdum dicat , hominem in Pa-
radiso fuisse beatum, ut lib, 11, de Civit.,
c. 12, et 1, 14, cap. 10, nam loquitur de beati-
tudine inchoatse viae, Unde in 1. 11. Gen. ad
litt,, c. 18, ait, hominem in Paradiso fuisse
beatum, non simpliciter, sed secundum quem-
dam modum, et ideo ibidem, et aliis locis ait,
hominem si in Dei obedientia perseverasset
sine morte ad statum comprehensorum trans-
ferendum fuisse : et eodem modo loquitur Da-
mascenus, 1. 2, c, 11, in princ, juncto c, 12,
De hoc ergo sensu nulla est dubitatio , sed
certa fides,
2, Prohatur etiam sensus alter. — Posterior
sensus est universahs, scihcet nuUo tempore,
vel momento Adam vidisse Deum in sua crea-
tione, vel in Paradiso, Et hic seusus licet tam
certus non sit, nihilominus est omnino verus,
et oppositiim nullam habet probabilitatem.
Ratio est, quia generalis regula Scripturee est,
Deim nemo vidit unqwam, utique iu vita mor-
tali, vel animali, juxta id, quod alibi Deus di-
cit : Non mdehit me Jiomo, et vivet, utique ani-
mali vita, Ab hac autem regula generali non
Kcet quemquam excipere sine sufficientis auc-
toritatis fundamento, Quia talis exceptio non
potest ratione ostendi etiam in primo homine,
quia illud privilegium non erat debitum iUi
statui : imo nec est secundum se consentaneum
statui viatoris, et alioqui pendet ex liberali
Dei voluntate : ergo nisi de hac voluntate per
revelationem , seu auctoritatem constet, non
solum gratis, sed etiam temere quispiam affir-
mare audebit, privilegium hoc Adae in Para-
diso, aut tempore viee fuisse concessum. Quod
autem id milla auctoritate fundetur, probatur,
quia neque in Scriptura revelatum est, ueque
a Patribus, vel Ecclesia traditum, Aliqui vero
dixerunt, soporem illum, quem Deus immisit
inAdamo ad formandam Evam, fuisse eleva-
tionem mentis ejus ad visionem Dei claram, ut
sic omnino a sensibus abstractus avulsionem
costse non sentiret ; quam opinionem refert
D, Thomas, dicta q, 94, art, 1, et nihil de ea
dicit, Re tamen vera nuUum fuudamentum in
verbis Scripturce habet, quia nomen soporis
CAP. XVIII. QUAM PERFECTAM RERUM SUPERNATURALIUM, ETC.
291
valde generale est, et gratis determinatur ad
extasim visionis beata3, quia potuit esse sopor
ille per cognitionem abstractivam in altissima
contemplatione, vel proplietica revelatione, ut
in superioribus diximus cum Augustino, 1. 2,
de Genes. contraManich., capit. 12, necprop-
ter solam abstractionem a sensibuS;, aut prop-
ter indolentiam ex ablatione costse visio beata
necessaria erat, quia per plura alia media facil-
lime potuit Deus utrumque prfestare, ut per
se satis estnotum, et supraetiam explicatum.
3. Primum coroUarium ex dictis cujusmodi
gratiam haluerit Adam. — Secundum corolla-
ritm cujusmodi spem. — ■Tertium corollarium
cujtismodi cognitionem generatim haduerit,
nempe supernaturalem. — Duo puncta trac-
tanda circa tertium corollarium. — Ex lioc
ergo fundamento colligimus non liabuisse
Adamum in statu innocenti;© gratiam con-
summatamj quia non consummatur nisi
in statu beatitudinis , seu per visionem bea-
tam. Unde fit, gratiam Adae fuisse gra-
tiam viatoris, quia inter viam^ et terminum
non est medium. Secundo sequitur habuisse
Adani simul cum gratia, et charitate spem
futurse beatitudinisj quia sicut is, qui videt^
jam non sperat, eteconverso, quinonvidet^ ut
justificari possit : et in beatitudiuem tendere,
necesse est^ ut speret^ et ideo nunc ad justifi-
cationem necessaria est spes, ut Goncilium
Tridentinum, sess. Q, clocet^ in quo eadem est
ratio de homine in statu innocentiaa, quod at-
tinet ad spem beatitudinis ; nam spes remis-
sionis peccatorum tunc non erat necessaria^
nondum existente peccato. Potuit autem, et
debuit separari auxilium bene operandi, et
perseverandi, quia propositum obediendi Deo,
et perseverandi in ejus obedientia tunc etiam
necessarium erat. Nec homo tunc prcescius
erat sui casus, ideoque ad perseverandum co-
nari poterat^ et debebat, quod sine spe divini
auxilii facere non poterat, cum sine Dei gratia
perseverare non posset : fuit ergo spes simul
gratia hominis infusa. Tertio conchiditur ex
dictis, etiam fuisse primo homini ante pecca-
tum infusam notitiam ahquam supernaturalem
mysteriorum supernaturalium^ earum rerum
quaj supernaturahter amandse, vel sperandae
erant. Hoc etiam est omnino certum; tum
quia non minus est necessaria in viatore, co-
gnitio termini^ in quem tendit^ quam intentio,
et voluntas tendendi in ilhim : est autem ter-
minus beatitudo supernaturahs , quse sine
revelatione supernaturali cognosci non po-
test ; tum etiam, quia sicut voluntas supponit
inteilectum, ita supernaturales virtutes vohni-
tatis supponxnit supernaturalem cognitionem
in intellectu ; qua3 quidem rationes de toto illo
tempore, et de primo instanti creationis saUem
de liabituah cognitione conchidunt. Quid vero
de actuali dicendum sit quoad primum instans,
in cap. sequenti dicam. Nunc vero circa dictam
cognitionem duo supersunt declaranda. Pri-
mum est, materia ejus, id est, quorum super-
naturahum mysteriorum fuerit illa cognitio.
Secundum est forma. seu species ihius cogni-
tionis^ id est, quantae perfectionis essentialis
fuerit et consequenter sub qua ratione formaU
de rebus sibi revelatis homo tuncjudicaret.
-4. Circa primum punctum ponitur secmida
assertio formaliter pertinens adtitulum myste-
ria diviiiitatis contineri in objectio dictce co-
gnitionis. — Girca primum supponenda est
communis partitio materiae fidei in mysteria^
pertinentia ad divinitatem , et ad Incarnatio-
nem Dei spectantia. Nam de prioribus certum
est, fuisse revelata primo homini in statu in-
nocentia3. Nam imprimis c[uod Paulus ait :
Accedentem ad Deicm oportet credere, quia est,
et inquirentihus se remunerator sit, etiam pri-
mo liomini fuit necessarium, Gognovit ergo
Deum esse, non sohim ut ratione naturali ma-
nifestatur, sed etiam ut est objectum superna-
turahs beatitudinis, et ut est principium sa-
hitis jastitise et sanctitatis, et ut est renume-
rator, qui redditurus est prsemium divini et
supernaturalis ordinis. In quibus inchiditur
cognitio Dei, prout in se unus est, ut prout
est Salvator et glorificator^ ac subinde ut est
ultimus fmis per ipsius gratiam et justitiam
obtinendus. Haic enim omnia sunt per se pri-
mo (ut sic dicam) necessaria ad vitse sanctita-
tem, et ad quffirendum Deum cum vera fidu-
cia et dilectione perfecta^ quse cuicumque via-
tori in quocumque statu est per se loquendo
ad salutem necessaria.
5. Deinde valde credibile , et probabilissi-
mum est etiam mysterium Trinitatis fuisse
Adamo revelatum antequam peccaret. Ita su-
mitur ex D. Thoma in locis statim citandis,
et expresse tradidit Epiphanius, coritra hseres.,
in Praefat. totius operis_, dicens : Adam proto^
plastus formatus est, non circumcisus, sed carne
prwputium lialens. Non autem erat idololatra,
et novit Patrem Deum, et Filiwn, et Spiritum
sanctum, Proplieta enim erat. Quod infra pro-
bat : Cluia novit, quod Pater dixit fllio facia-
mus liominem ad imaginem, et similitudinem
nostram. Gum enini haec verba referantur, a
Patre dicta ante creationem Adse, non potuit
292
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AG STATU INNOCENTIiE,
Adam nisi per revelationem notitiam illorum
habere, quas ad proplietiam pertinent. Unde
per eamdem revelationem intellexit Adam (ut
Epiphanius tradit) illa fuisse verba Patris ad
fihum dicta^ atque ita mysterium Trinitatis
cognovit.
6. Sustinetur locus Epiphanii pro institiUo.
— Verum est tamen Epiphanium ibi non lo-
qui de Adam in solo statu innocentise^ sed de
toto tempore vitoe ipsius^, ait enim, ipsum non
fuisse Judffium, nec simulacra adorasse;, nec
idololatram fuisse, sed Ghristianismi formam
osiendisse. Unde cum dicit, Adam cognovisse
Trinitatem : non satis declarat utrum ante
pcccatum^ vel post illud illam cognitionem
habuerit. Nihilominus cum de Adamo abso-
hite loquatur, de toto tempore vitse ejus loqui
videtur^ et quidem si post peccatum Adam
habuit Trinitatis cognitionem^ multo magis
ante peccatum iUam habuisse credendum est,
nam cognitio Trinitatis perfectio est simphci-
ter, non requirens statum peccati^ nec illum
supponens, sed per se ad beatitudinem confe-
rens, quia Trinitas ad objectum essentiahs
beatitudinis intrinsece pertinet, unde et An-
gehs in via revelata est. Denique ex dicendis
statim de mysterio hicarnationis idem cohigi
potest^ quia fides Incarnationis fidem Trinita-
tis supponit-, ut recte docet divus Thomas 2,
2^ qusest. 2, art. 8. Qui propterea pro hac
assertione allegari potest cum cseteris Patribus_,
et theologis^ qui de mysterio hicarnationis
idem senserunt^ ut jam dicemus, et haec de
articuhs ad divinitatem pertinentibus.
7. Mysteria humanitatis non videri com-
prehendi in oijecto dictce scientice. — Circa
mysteria vero humanitatis imprimis dubitari
solet an hicarnatio Verbi Dei fuerit Adce ante
peccatum revelata, ahqui enim ex his, qui
existimant, Adam fuisse praedestinatum ante
Ghristum Dominum^ putant habuisse fideni
Ghristi antequam peccaret. Quia per idem de-
cretum, quo Deus prseordinavit, creare Ada-
mum ut caputtotius generis humani^ a cujus
arbitriOj vel justitia, vel culpa totius posteri-
tatis penderet, per idem (inquam) decretum
prseordinavit justitiam et gratiam^ et conse-
quenter etiam fidem conferendam Adamo pro
statu innocentise : ergo non potuit sub iha
fide comprehendi Incarnationis mysterium_,
quia nondum praeordinatum erat. Item quia
si Adam non peccasset, eamdem fidem
retinuisset integram, et tamen tunc non esset
de mysterio Incarnationis^ quia futurum non
fuisset, non existente peccato : ergo uec de
facto fides Adse de mysterio Incarnationis fuit.
Denique propter lianc rationem gratia^ quam
in statu innocentise Adam habuit, non potuit
esse ex meritis Ghristi : ergo nec fuit ex fide
Ghristi : ergo non est cur Adse in iho statu data
fuerit fides^ seu cognitio Ghristi.
8. Tertia assertio affirwians. — Nihilominus
communis, et vera sententia est, Adam ante
peccatum revelationem de Christo , seu de
Verbi Incarnatione habuisse. Ita docuit divus
Thomas 2, 2^ queest. 2, art. 7 et 3 part., q. \,
art. 3^ ad 5;, ubi plures Patres in hujus verita-
tis confirmationem adduxit, et eamdem seu-
tentiam tenet Bonaventura in 2, d. 23, circa
litt. Magi.stri, et Gatherinus, super Genes.,
cap. 2, et ibi Pereira, libr. 5, in Genes., disput.
de scientia Adse, q. k, et Valentia, 4 tom.,
disput, 8;, queest. 2, memb. \, et Vasquez,
3 part., disp. 12, cap. 3. Quod preecipue colli-
gunt ex verbis ejusdem Adam : Hoc nunc os
ex ossiius rneis, et caro de carne rnea, propter
hanc relinquet homo patreni et matrem. De
quibus verbis ait Paulus ad Ephes. 5 : Sacra-
mentum hoc magnum est, ego autem dico in
Christo et Ecclesia. Quod qiiidem sacramen-
tum non ignoravit Adam, propter quod Ghry-
sostomus, homil. 16, in Gen., dicit, illum ac-
cepisse graliam prophetise, et simihter illum
Prophetam vocant Epiphanius, heeres. 48, et
Augustinus, 1. 9, Gen. ad litt., c. 19, et Hie-
ronymus, ad Eph. 5, dicit, fuisse primum de
Christo vatem, et Philonus Gapathiorum Epis-
copus, Cant. 5, in fiu., cum dixisset : Talem
factam esse unionem Dei, et humanitatis, ut
jure dicatur Deus homo, et homo Deus, addit :
quod Adam primus omnium parens futurum
divinitus prcevidit, cum exclamavit, hoc nunc
os ex ossibus meis, prceviderat enim Deum ali-
quando ex homine nasciturum, cui homines tan-
dcm adhcesurl erant per ftdeni, spem et chari-
tatem. Et Prosper, in 1 cap., totius operis de
Prsedestinat. et Promiss. Dei, dicit : Sacra-
mentum magnum Christi, et Eccleslce fuisse
promissum Adce, quocl promissum, inquit, ipse
speravit. Si autem speravit, profecto co-
gnovit et credidit.
9. Ratio pro assertione. — Ad suasiones in
num. 7. — Ratio autem ob quam Deus voluit
Adee revelare mysterium incarnatiouis aute
peccatum, esse potuit, vel quia pertinuit adho-
norem Ghristi , ut semper, et in omni statu
fuerit ab homiuibus recoguitus tanquam ca-
put , et auctor salutis , et quia fides Ghristi,
ut semper , et in omni statu fuit ad sahitem
necessaria. Unde louge probabilius apparet^
CAP. XVIII. QUAM PERFECTAM RERUM SUPERNATURALIUM, ETC.
293
sperasse Adam gloriam per Cliristum. Quod
etiam significavit D, Tliomas^ dicto art. 1, di-
cens habuisse hominem ante peccatum expli-
citam fidem de Christi IncarnationC;, secundum
quod ordinabatur ad consummationem glorise,
licet non secundum quod ordinabatur ad libe-
rationem a peccato. Cognovit ergo Adam
Christum , ut auctorem glorise , et propter
ipsum illam speravit. Unde fit etiam verisimi-
lius hoc donum cognoscendi iUum, et conse-
quenter etiam gratiam, qnam tunc recipiebat,
ab ipso, et per ipsum acceptam recognovisse.
Unde nihil nobis obstat ratio dubitandi in
contrarium posita, quia probabilius credimus,
Christum ut Deum hominem fuisse primum
prffidestinatum, et in ipso^, ac propter ipsum
fuisse gratiam, et justitiam Adae collatam. An
vero cum opposita sententia, quee dicit, quod
si homo non peccasset, Deus homo non fieret,
possit recte subsistere, quod Adam cognoverit
hoc mysterium in statu innocentise, alterius
considerationis est, in qua nunc immorari non
oportet.
10. Quarta assertio Mpartita. — Ulterius
vero interrogari potest, quid de hoc mysterio
revelatum fuerit Adamo. Sed breviter dicen-
dum est, ei ostensum esse mysterium Incar-
nationis quoad substantiam unionis naturse
humanse cum divino verbo, et consequenter
propositum fuisse Christum ut credendum, et
adorandum tanquam verum Dei filium , et
tanquam spirituale caput totius humani gene-
ris, et consequenter ut auctorem gratise et
glorise. Nam hsec omnia peccatum inhumana
natura non suppommt, et sunt valde conjuncta
cum substantia ipsius mysterii, praesertim jam
cogniti, ac revelati, et ad hominis justificatio-
nem conducunt. Alia vero mysteria , quse ad
redemptionem pertinent, quia peccatum sup-
ponunt, non fuerunt tunc revelata Ada^, quia
non oportuit esse praescium sui lapsus, ut recte
Thomas cum Augustino docet , et quamvis
Prosper, et nonnulli alii Patres oppositum in-
dicent, pie explicandi sunt, ut in citato loco,
3. p., latius tractavi. Quando vero fuerit hoc
mysterium revelatum Adse^ in capite sequenti
dicam,
11. Circa secunchim pwictum indicatum in
fine n. 3. — Assertio quartade supernaturaUtate
cognitionis Adce. — Circa secundum punctum
dubium est, qualis fuerit cognitio, quam de
his mysteriis Adam habuit. In quo tanquam
certum supponimus fuisse illam cognitionem
supernaturalem non solum ex parte revela-
tionis, et rei revelatee , sed etiam ex .parte
ipsius assensus et judicii, quo Adam vera esse
judicabat, c[U8e sibi revelabantur. Hoc certum
est, nam justitia apud Deum sine supernatu-
rali ejus cognitione esse non potest, ut nunc ex
materia de Gratia suppono, et supra de Ange-
lis dictum est : quia cum cognitio Dei sit fun-
damentum justitise, non potest esse inferioris
ordinis quam ipsa justitia. Unde omnes etiam
pro certo habent, cognitionem Adge in illo sta-
tu non fuisse inferiorem nostra fide, in sub-
stantia, et specie sua, quia et gratia Adse fuit
ejusdem speciei cum nostra , et status ejus
fuit aliquo modo excellentior , et felicior
nostro ; cum ergo sit de fide certum, nostram
fidem esse supernaturalem ex parte ipsius as-
sensus, et ex parte auxilii ad illum necessarii,
idem de cognitione Adse citra dubium tenen-
dum.
12. Fuisse illam cognitionem mediam inter
fidem et msionem videtur sentire Hugo. — Dif-
ficultas ergo superest, an fuerit vera fides, vel
aliquid altius illa : aliqui enim ex antiquis, et
gravioribus theologis dixerunt non fuisse fi-
dem : sed aliquid perfectius, et medium quod-
dam inter fidem et visionem Dei. Hsec opinio
tribui solet Hugoui de Sancto Victore, lib. \,
de Sacram., part. 6, cap. 14, cujus verba sunt:
Cognovit Tiomo creatorem sumn non ea cogni-
tione, quce foris soltm et auditu percipitur, sed
ea, quce potius intus per spirationem ministra-
tur. No7i ea quidem, qua Deus modo a creden-
tiius al)sens fide qua^ritur, sed ea, quce tunc per
prcesentiam contemplationis scienti manifestnis
cernebatur. Et infra addit, cognitionem illam
fuisse majorem, et certiorem fide nostra, infe-
riorem autem visione beata. Unde concludit,
difficile esse modum illius cognitionis expli-
care, hoc tantum excepto, quod Adam per
internam inspirationem edoctus, nullatenus de
ipso creatore suo dubitare potuit.
13. Tenet item Alensis, et alii. — Et Iianc
opinionem sequitur Alensis, 2 part., qusest. 91,
art. 2, memb. 2, § 1, nam licet in principio
dicat : Quod primtcs Jiomo ante lapsum liabuit
fidem, postea distinguit, duplicem fidem, unam
eenigmaticam, qualis est nostra, aliam luci-
dam, qualis (inquit) fuit illa, quam lialuit
Christus, et hanc fidem dicit, habuisse Ada-
mum, et esse mediam inter nostram fidem, et
visionem Patriae. Idem fere habet, 3 part ,
queest. 64, memb. 8, et sequitur Bonaventura,
in 1, distinct. 23, art. 2, qusest. 2, et ibidem
Gabriel, art. 3, dub, 2. Fundamentum est,
quia obscuritas fidei videtur esse imperfectio
repugnans perfectioni status innocentite. Et
294
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI.-E.
probatur^ quia ficles in hominibus est ex audi-
tu^ juxta Paulum ad Rom. 10^ primus autem
homo non habuit a quo per auditum fidem
susciperet. Dices etiam posse fidem per inte-
riorem revelationem obtineri. Sed contra, quia
tahs revelatio Adee facta immediate a Deo sal-
tem fuit ilH evidens, quoad Dei testificationem :
ergo eo ipso non fuit fides. Adde Gregorium,
hb. A, Dialog., cap. l, dicentem : Homo in
Paradiso assueverat Dei verbis ferfrui, Ange-
lorum, teatorum. spi7'itibus in corclis mundHia,
et celsitudine visionis interesse.
14. Assertio quinta frcedictam cognitionem
fuisse fidem. — Nihilominus dicendum est,
Adam per fidem supernaturalem, et divinam
cognovisse supernaturaha mysteria, quse ante
peccatum ilh revelata fuerunt. Hsec est sen-
tentia D. Thomse, \ part., qusest. 95, art. 3, et
2, 2, qnfest. 2, art. 1, et qusest. 5, art. \, et
quffist. 48, de Verit., art. 3, qnem reUqui pos-
teriores theologi communiter sequuntur. Et
sumitur ex Augustino 14, de Civitat., cap. 26,
ubi dicit: Habnisse hominem. in stalu innocen-
the gaudium verum, quod perpetuabatur ex
Beo, in qtiem flagralat cJiaritas de corde puro,
consclentia bona, et fide non ficta. Idem sumi-
tur ex Ambrosio, hb. 7, in Luc, circa cap. 10,
in parabola dehomine, qui incidit in latrones,
ubi ait : Adam nudatus est mandati ccelestis
custodia destitutus, et exutus fidei vestimento
letliale vnJnus accepit. Quem locum inter aha
commendat Augustinus, hb. l,contra Juhan.,
cap. 3. Idem sentiunt Chrysostomus, et ahi
qui dicunt, Adam propheticam cognitionem
habuisse, nam prophetica cognitio etiam est
eenigmatica, et ordinarie non distinguitur es-
sentiahter a fide, ut nuuc suppono. Imo Anas-
tasius Synaita, lib. 4, Exaem., circa princi-
pium dixit: Qnodin principio, etinprijim crea-
tione dedit Deus Adamo exilem, et evanidam
lucem cognitionis, ubi cum exilem vocat, satis
indicat non excessisse perfectionem fidei, eva-
n''dam autem appehat, quia parum erat du-
ratura.
15. Suadetur assertio ex ScripturcB regulis.
— Suadetur etiam ratione. — Et suadetur haec
sententia ex generahbus reguhs Scriptnrae,
quod justus ex fide vivit, Abacuc. 2, ad Hebr.
10, et quod sine fide impossibile est placere Deo,
ad Hebr. 11, et quod dtmi sumus in corpore, et
peregrinamur a Domino, per fidem. ambulamtis,
2, ad Corinth. 5, et quod fides est substantia
rerum speraudartm, ad Heb. 11. NamAdam in
statu innocentise justus fuit, ut diximus, ae
subinde placuit Deo, et cum esset in corpore
animah, peregrinabatur a Domino, et viator
erat : ergo per fidem ambulabat, et placebat
Deo, et mehorem vitam sperabat. Tandem ra-
tione probatur, quia illa cognitio Adaj erat su-
pernaturahs, et non erat visio Trinitatis, verbi
gratia, in seipsa, ut jam supposuimus, nec
etiam erat evidens cognitio abstractiva, quia
heec vel possibilis non est, preesertim de mys-
terio Trinitatis et incarnationis, vel si aliquo
modo est possibilis, secundum legem ordina-
riam non datur viatoribus, ut supra de Ange-
lis dictum est. Neque potest aliud de Adamo
cum fundamento dici, ut respondendo ad fun-
damentum contrarise sententise magis decla-
rabitur.
16. Ad motivum in contrarium in n. 13. —
Ad repUcam ibld. sohtt. 1 . — Ad motivum ergo
priori sententise respondetD. Thomas, negando
assumptum. Imo inde probat, hdem fuisse in
Adamo, quia imperfectio ejus non erat contra
perfectionem primi status. Nam eo ipso, quod
ille non erat status comprehensorum, sed erat
status non videntium Deum, erat capax im-
perfectionis spei et fidei, quse est sperare et
credere non visa. Ad probationem autem recte
responsum est, non esse de ratione fidei, ut per
exteriorem locutionem fiat, nam per interiorem
inspirationem, quae etiam est locutio qucedam,
fieri potest. Imo imprimis credentibus ita fieri
solet, ut D. Thomas supra dicit, adducens illud
Psalm. 84: Audiam qvid loquaturin me Dorni-
nus, et ad Adam iUud accommodans, et ad re-
phcam ad evidentia testificantis. Respondemus
impiimis non esse necessarium Adaraum ha-
buisse evidentiam testificantis, seu revelantis
Dei : tum quia necessarium non fuit, fidem illi
proponi immediate a Deo, potuit enim proponi
mediantibus Angelis. Item quia Adam uon vi-
debat personam sibi loquentem clare, et in se-
ipsa substantiam ejus intuendo, neque ex lo-
cutione ipsa, vel ex ahis signis, seu conjecturis
poterat evidenter cohigere, an esset persona
creata vel increata, quee loquebatur: et quam-
vis sciret esse Angelum, non posset evidenter
scire, an proprio vel divino spiritu loqueretur.
Denique sicut per externam locutionem, ita
etiam per internam possunt res fidei sufficien-
ter proponi, ut evidenter credibiles, hcet non
fiat evidens esse dictas a Deo : ergo ita potuit
Adse fides proponi sive a Deo immediate, sive
mediantibus Angelis sine evidentia Dei testifi-
cantis.
17. Bolutioprima. — Secundo respondemus,
etiamsi aliqua evidentia testificantis in Adamo
admittatur, illam non fuisse talem, quee fidem
CAP. XIX. AN ADAM IN STATU INN0CENTL4]: PER PROPRIOS ACTUS, ETC.
295
excluderet^ quia non esset evidentia superna-
turalis per scientiam per se infusam, sed ad
summum per aliquem naturalem discursum,
vel conjecturas^ quae simul esse potest cum {ide,
ut supra in simili puncto de Angelis diximus.
Ideoque non recte Alensis in hoc comparat
Adamum cum Ghristo Domino^ quia in Cliristo
non fuit vera fides, sed scientia infusa. Et
quamvis fortasse per iilam aliqua cognoverit
cum evidentia testificantis, ipsamet scientia
illam prsestabat, quod Adamo tribuendum non
est. Quamvis Hugo de Sancto Victore opposi-
tum sentire videatur, quem explicare conatur
D. Thomas '2, 3, qugest. 5, a. i, ut de quadam
majori perfectione accidentali contemplationis
Adee loquatur. Verba autem Gregorii niliil ob-
stant, nam imprimis verbis Dei perfruuntur,
qui per fidem Deum contemplantur. Et simih-
ter propter magnam perfectionem fidei et con-
templationis dici potest ahquis celsitudine vi-
sionis Angelorum ccetibus interesse. Et ita ex-
ponit illa ultima verba divi Thomae, 1 part.,
queest. QA, art. 2, et fortasse Gregorius etiam
de frequentibus Angelorum apparitionibus lo-
cutus est.
CAPUT XIX.
UTRUM ADAM IN STATU INNOGENTI^ PER PROPRIOS
ACTUS SANCTIFIGATUS FUERIT^ ET GONSEQUENTER
MERITUM GLORm HABUERIT.
1. An in primo instanti halmerit Adam ac-
tiim spei, vel aonoris Bei. — Diximus de fide
Adami^ nunc breviter dicendum est de recti-
tudine vohmtatis quoad ejus actus supernatu-
rales, nam de habitibus jam dictum est. Pos-
sumus autera loqui de voluntate Adae, vel prae-
cise spectando illam secundum dispositionem,
quam in primo instanti creationis habuit^ vel
pro reUquo tempore, quo in Paradiso sine pec-
cato perseveravit. Et circa primum instans
nonnuUa interrogari possunt. Primum an in
illo instanti habuerit actum spei, vel dilectio-
nis in Deum, nam de ahis virtutibus, quoe non
versantur circa Deum, etiamsi supponamus
illas esse per se infusas non oportet movere
qusestionem, quia et earum actus minus ne-
cessarii sunt, et per se multo credibihus est,
Adamum in primo instanti susb creationis non
habuisse actus illarum, quianec necessarii tunc
erant, quia Adamus si in eo instanti contem-
platus est Deum, et in amore ejus fuit occupa-
tuSj fortasse non poterat simul ad alia objecta
attendere, nisi forte in generaU quatenus om-
nia ad Dei cultum et honorem referre poterat,
qu83 omnia sub amore Dei, et spei in ipsum
compreliendimus.
2. Negat Scotus. — Ejiis fundamentum. —
Altera ratio. — Tertia ratio. — Qiiarta ratio ai
exemplo. — Quinta ratio. — In hoc ergo puncto
Sotus I, de Natur. et Grat., cap. 5, sentit Adam
in primo instanti accepisse gratiam et justi-
tiam sine proprio motu voluntatis in Deum,
atque ita sentit non fuisse creatum Adam in
actuali sanctitate ( ut sic dicam ) , seu non ha-
buisse actus gratise in primo instanti. Funda-
mentum ejiis est, quia Deus tunc erat simul
condens naturam et largiens gratiam. Ergo
concreavit gratiam per modum naturse : ergo
non mediante actu liberi arbitrii. Secundam
rationem insinuat, quia gratia data est Adse,
non tanquam beneficium personale^ sed pro
tota natura : ergo non est data per proprium
actum et dispositiouem hberam, quia illa, quse
dantur quasi per modum naturse, non dantur
dependenter a dispositione Ubera. Unde tertiam
argumentationem insinuat, quia alias, si Adam
non peccaret, gratia non infunderetur posteris
ejus, nisi per proprium actum, quia non ma-
jori hberahtate filiis quam eorum parenti col-
lata fuisset. Quarto inducit exemplum de Bea-
tissima Virgine, nam qui tenent (ait) illam
fuisse conceptam in gratia, dicturi sunt conse-
quenter datam ilh esse sine proprio actu : ergo
idem de Adamo a fortiori dicendum est. Tan-
dem in toto illo discursu insinuat^ non posse
esse sanctificationem in primo instanti crea-
tionis hominis, et esse per proprium actum,
preesertim hberum. Et suaderi hoc potest, quia
non potest homo naturaliter subito, et in pri-
mo instanti sufficienter attendere, ut Ubere
possit in ultimum finem statim converti, neque
aUquid miraculosum sine sufficienti funda-
mento asserere debemus. Unde non immerito,
imo a fortiori pro hac sententia citari possunt,
qui negant hujusmodi actus, et motus gratise
Angehs in primo instanti creationis, ut sunt
Alensis, Henricus, Capreolus et aUi, quos supra
aUegavi, similem qusestionem de AngeUs trac-
tando, Ub. 5, cap. 8, num. 3.
3. Prima dssertio contraria et vera. — Pro-
latur ratione. — Nihilominus contrarium verum
censeo. Dico ergo Adamum in primo instanti
fuisse sanctificatum non tantum per habitus,
sed etiam per proprios actus. Hsec est expressa
sententia D. Thomse, 4 part., qusest. 95, a. 1,
ad 5, quod erat, quia ad recipiendam gratiam
requiritur consensus ex parte recipientis uti-
que proprius, quando persona ratione utitur.
296
LIB. III. DE IIOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI.E.
etpotest illum praebere. Respondetautem, cum
motus voluntatis fiat in instanti, potuisse pri-
mumliominem in eodem instanti^ inquo crea-
tus est^ per propriummotumgratiseconsentire.
Ex quo testimonio ratio etiam conclusionis
desumitur, quia justificatio cum proprio actu,
vel per proprium actum perfectiori modo fit,
quam per solum habitum. Unde idem D. Tho-
mas^ 3 part., qusest. 34, art. 3. Sicut actus
(inquit) est perfectior, quam habitus, et quod
est per se, eo quod est per aliud, ita justificatio
secundum proprium actum perfectior est. Et
ideo addit hanc esse sanctificationem adulto-
rum, aUam vero, quse fit sine actu, esse pue-
rorum. Sed Adam sanctificatus fuit perfecto
modo, et ut adultus, et non ut infans: ergo
sanctificatus est actu operans sanctificationem :
quod est sanctificari secundum proprium ac-
tum. Minor quoad priorem partem probatur,
quia opera Dei perfecta sunt, sed sanctificatio
Adee fuit proprium Dei opus : ergo debuit per-
fecto modo fieri cum ex parte recipientis ca-
pacitas non deesset. Unde probatur altera pars,
quia Adam in adulta aatate creatus fuit, et suf-
ficienter dispositus ad utendum ratione: ergo
ut adultus sanctificari debuit, et non ut infans.
4. TJnda amplms confirmatur ratio facta. —
Et ha3c ratio magis ex responsionc ad argu-
menta confirmabitur, Et locupletari etiam po-
test ex his, qute in simili qusestione, in Hb. 5,
preecedentis tractatus de Angehs diximus. Con-
firmari etiam potest ex Patribus dicentibus
hominem fuisse creatum in quodam beatitudi-
nis statu, ut capite ante praicedente retuli. Et
videri etiam potest Anselmus, lib. de Concord.
grat. et liberi arbitrii, ubi in hoc primum ho-
minem cum Angelis sequiparat. Liemque liabet
Bernardus, in serm. de Coena Domini, dicens,
fuisse primum parentem factum domesticum
Domini, ejusque amore et cognitione ditatitm.,
et Angelonm consorfem. Hoc etiam videtur
sensisse Atlianasius, Orat. contra Idola, circa
principium ait non creasse Deum hominem,
trilmendo ei su(e ceternitatis intellectum et cog-
iiitionem. Et infra inquit: Cum corforalUms
commerciis non immiscetiir mens Immana, nec
ullam ex rel)us extraneis admixtam. traliit cu-
piditatem, sed sibi tota adest, 'ut a principio
condita fuit, tunc in sublime evolat, etc. Et sic
etiam dixit Anselmus, in cap. 3, Epist. ad Co-
lossenses, circa illa verba, Spoliantes vos vete-
rem Iiominem, sicut hoono post lapsum in agni-
tione Dei renovatur, ita in ipsa agnitione crea-
tus est, etc. Denique favent alii sancti, qui
docent, hominem a principio fuisse sanctifica-
tum inspiratione Spiritus sancti, quia non de
habituaU tantum, sed etiam dc actuaU inteUi-
gere videntur, prsesertim Cyrillus, Ub. 1, in
Joan., cap. 9, et libro de Adorat. in spiritu,
non longe a principio.
_5. Ad fundamentum in num. 2. — Nec contra
hoc obstant motiva inducta pro priori senten-
tia. Ad primum enim negatur consequentia,
quia non solum habitus, sed etiam actus po-
tuerunt cum natura hominis concreari, id est,
simul creari, nam illa concreatio non excludit
omnem efiicientiam creaturae circa proprieta-
tem, vel perfectionem, qufe cum illa concreari
dicitur, nam etiam inteUectus ipse, et voluntas
cum essentia concreantur, a qua nibilominus
manant. Et Augustinus, Ub. 12, deCivit., c. 9,
dicit, Deum creasse Angelos simul conferendo
illis castum amorem sui, quem in iUis fecit, seu
concreavit, ipsis nihilominus simul facienti-
bus et cooperantibus. Unde Ucet gratia dica-
tur in principio data homini per modum na-
turffi, eo modo, quo natura significat nativi-
tatem, seu primam originem, nihilominus non
oportet, ut gratia fuerit data per modum na-
turae, si naturalis modus sumatur, ut moralem
excludit. Prima enim natura, seu substantia,
vel naturalis potentia non potest aliquam
operationem supponere, et ideo tantum natu-
rali modo . et non morali recipi potest : at vero
gratia quamvis a principio cum natura infun-
datur, supponit personam aptam ad operan-
dum, et ideo non tantum per modum naturae,
sed etiam morali modo infundi potest.
6. Ad alteram raiionemin eodem num, 2. —
Ad tertiam ratiofiem. — Ad quartam ab exem-
plo. — Neque etiam contra hoc obstat secunda
ratio, quia licet gratia fuerit data Adoe pro tota
natura, etiam est data ipsi ut particulari per-
sona3, et ideo dari debuit perfecto modo juxta
capacitatem, et statum talis personee. Eo vel
niaxime quod etiam in operatione libera potuit
Adam se gerere, ut caput totius naturae. Nam
si peccando ita se gessit, cur non etiam recte
se convertendo in Deum in primo instanti ?
Igitur non repugnat, gratiam in primo instanti
datam esse Adce ut proprietatem totius uatu-
rae, et nihilominus cum libera operatione fuisse
iuditam. Neque inde sequitur, quod in tertia
ratione inferebatur, non peccante Adamo pos-
teris ejus non fuisse dandam gratiam habitua-
lem sine actu, quia illi procreareutur in eetate
infantili, in qua non essent capaces propriorum
actuum, nec sanctificationis adultorum. Et in
hoc etiam non est simile exemplum, quod de
beatissima Virgine in quarto argumento ad-
CAP. XIX. AN ADAM IN STATU TNNOCENTI.E PER PROPRIOS ACTUS, ETC.
297
ducitiir. Et niliilominus etiam in illo exemplo
non est verum antecedens^ quod sumitur^ nam
beatissima Virgo per proprium actum sancti-
ficata fuit, ut in 2 tom., 3 p., disp. A, sect. 7
et 8;, ostendi, imo etiam de sanctificatione
Joannis Baptistee idem docui. Illud tamen fuit
singulare gratiee privilegium, quod non fuisset
in statu innocentife (si duraret) omnibus in-
fantibus concessum, quia ille modus utendi
ratione in infantibus miraculosus est, quod
miraculum non possumus cum fundamento
dicere fuisse futurum generale in tota natura
humana, durante illo statu. Longe autem alia
ratio est de primis hominibus creatis in setate
adulta, in qua connaturah modo, et ratione
uti, et proprise voluntatis actus a principio
exercere potuerunt.
5. Ad quintam o^ationem. — Et ita etiam
patet responsum ad ultimam rationem. Dico
autem horainem adultum, et in suis potentiis,
ac sensibus internis optime dispositum potuis-
se sine novo miraculo in instanti suscipere re-
velationem fidei, cum suflicienti proportione,
ut statim in momento posset ilK assentire, et
in objectum sic cognitum et sic creditum per
Hberam voluntatem moveri. Nam licet illa co-
gnitio penderet a phantasmatibus, nihilomi-
nus etiam illa phantasia potuit in eodem in-
stanti intellectui cooperari, tum per pliantas-
mata, quse jam liabebat infusa, tum per speciale
auxiUum gratias, non miraculosum, sed con-
sentaneum ordini gratise quamvis esset supra
ordinem naturse. Neque etiam obstare potuit
necessitas discursus, qui successionem requirit,
quia imprimis assensus fidei per se, et intrin-
sece non postulat discursum, sed fit per sim-
phcem assensum supposita sufiicienti proposi-
tione objecti, ad eum modum, quo principiis
primis assentimur, supposita suflicienti cogni-
tione terminorurn, quanquam in claritate, et
ohscuritate sit diversitas. Sicut autem in assen-
su primorum principiorum, hcet ad prseco-
gnoscendos terminos successio aliqua, et dis-
cursus necessarius sit, naturah, et ordinario
modo procedendo, per divinam autem revela-
tionem facile fieri potest, ut subito, et in mo-
mento concipiantur, ita etiam in cognitione
per fidem, licet ordinario, et naturah modo,
sufiiciens propositio objecti fidei, et credibili-
tas ejus non fiat, nec cognoscatur ab homine
sine successione et discursu : niliilominus per
divinam revelationem, et illuminationem illa
sufficiens propositio subito, et in momento po-
test sic fieri, ut ab homine percipiatur, et in
eodem momento sufficiens judicetur. Ita ergo
fieri potuit in Adamo, et factum esse creden-
dum est, quia non est res proprie miraculosa,
nec nimium extraordinaria, sed est queedam
revelatio quasi prophetica, quse propter con-
gruentes causas secundum ordinariam provi-
dentiam supernaturalem muUis datur, tempo-
rihus opportunis. Quae omnia in creatione Ad^
concurrunt, ut satis explicatum est.
8. Resolvitur ex dictis dubium. — Sectmd.um
duhitm. — Tertium duhium. — Atque ex his fa-
cile responderi potest ad aUas interrogationes,
quee hie fieri possunt. Prima est , utrum
Adam per illum actum, quem in primo instan-
ti habuit, se ad gratiam habitualem recipien-
dam disposuerit. Ad quam affirmative respon-
dendum est, quia fieri potuit, et est ordo per-
fectior. Secunda interrogatio est, an ille actus
charitatis, seu conversionis in Deum fuerit eli-
citus ab habitu, vel totum ab auxilio. Ad quam
respondendum est, non fuisse elicitum ab ha-
bitu, quia repugnat effectum esse causam ve-
ram, et realem in quocumque genere sui effi-
cientis principii. Unde fit fuisse talem actum
elicitum a voluntate mota, et adjuta divinis
auxiliis operante et cooperante, seu excitante,
et adjuvante : nam sicut hajc auxilia semper
necessaria sunt, ita interdum, et prsesertim ad
primos actus sufficiunt. Tertia interrogatio est,
an per iUum actum Adam in primo instanti
aUquid meruerit apud Deum. Ad quam affir-
mative respondendum est, nam meruit de
congruo primam habitualem gratiam, et de
condigno primam gloriam, quia omnes condi-
tiones ad illum meritum necessarise in perso-
na Adse, et in actibus ejus concurrebant. Qute
omnia eodem modo resolvimus de Angelis in
superiori tractat., lib. 5, et sequentibus, ubi
illa latius declaravimus et probavimus, et ideo
in prtesenti non plura dicimus, quia, ut ssepe
cum Augustino diximus, et omnes fatentur,
in hujusmodi rehus eadem ratio, et proportio
in primo homine, et in Angelis invenitur. Imo
etiam in justificatione hominis lapsi illa omnia
eodem fere modo verum hahent, ut latius in
materia de gratia dicimus.
9. Difficultas juxta doctrinam auctoris. —
Una vero nobis superest difficultas, quia pro-
babilius credimus, primam sanctificationem
Adeefuisse ex Christi merito, ut jam insinuavi,
et latius dixi, in 1 tom., 3 part., in com-
ment., art. 3, qusest. 1, et dist. 41, sect. 1.
in fin. Ex quo fundamento recte colligi vi-
detur Adam fuisse justificatum per gratiam
Christi. Imo in dictis locis ex eo, quod fidem
Christi habuit , intuUmus, a Christo hahuisse
298
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI.-E.
justitiam, et ipsammet fidem. Sed Adam non
habnit fidem Christi in primo instanti : ergo
vel omnino non fuit sanctificatns in primo in-
stanti, vel non per proprinm actum. Minor
probatnr, quia mysterium Incarnationis fuit
revelatum Adte in sopore, quem multo post crea-
tionem Deus in ilhim immisit, ut omnes Patres
supra citati docent : ergo antea non habuit
Adam fidem Christi, utper eum sanctificaretur.
10. Solutio prior. — Non omnino placet. —
Ad hanc difficuUatem duobus modis respon-
dere possumus. Prior est, negando illam pro-
positionem subsumptam, scihcet, non habuisse
Adam in primo instanti ahquam fidem exph-
citam Christi. Et ad probationem ex Patribus
respondemus, quod hcet Patres dicant Adamum
in sopore habuisse pecuharem revelationem
propheticam de futuris Christi mysteriis, et
speciahter de spirituah unione ipsius cum Ec-
clesia, non tamen dicunt, Adamum usque ad
ihud tempus nuham de Christo cognitionem
habuisse. Fieri autem potuit, ut revelaretur
prius Adamo mysterium, quantura ad substan-
tiam ejus, ut in Christum crederet, et ipsum
veneraretnr, postea vero in sopore majorem
notitiamChristi, et futurse Ecclesiae ei daretur,
semper a mysterio redemptionis in particulari
abstrahendo, Quge quidem responsio facile de-
fendi potest, non autem ita potest probari, aut
persuaderi : et ideo mihi non omnino placet ;
tum quia sine auctoritate, vel sufficienti pro-
batione affirmat, Adam habuisse exphcitam
revelationem Christi ante soporem : tum etiam,
quia difficile est cum fundamento exphcare,
quid iUi revelatum fuerit de Christo in primo
instanti, et quid postea fuerit additum nondum
revelato mysterio redemptionis, tnm denique,
quia difficile creditu e.st, simul potuisse Ada-
mum in primo instanti cognoscere Trinitatis
mysterium et hicarnationem, et aha mysteria,
quse ad sanctificationem hominis pertinebant,
quod etiam in Angehs difficile in superiori
tractatu judicavimus, nedum in homine.
1 1 . Solutio posterior. — Secundo responderi
potest. quod hcet Adam in primo instanti non
habuit exphcitam fidem Christi, jam habebat
imphcitam, quae satis erat, ut per merita ejus
posset justificari, sicut ahi muhi justificati
sunt. Quod autem ita factum fuerit, recte de-
claratur ex fide exphcita Christi, quse paulo
post iUi data est. Nam per iham fidem, quam
m sopore habuit, et per alios actus postea sub-
sequentes secnndam sanctificationem seu aug-
mentum justitioe accepit, ut paulo post decla-
rabimus. lUud autem augmentum justitiai per
fidem exphcitam Christi accepit, atque adeo
per meritum ejus,nam per iUam fidem factum
est membrum Christi, eumque ut caput suum,
et ut auctorem sahitis suse recognovit. Quo-
modo enim ahter potuissent convenienter
Christo uniri per fidem, iUumque amare, et
venerari? Ergo per eamdem fidem in Christo,
et perChristum est assecutus iUud ju.5titi8e aug-
mentum: ergo signum est, etiamprimamjus-
tificationem fuisse datam ex meritis Christi, et
hoc ipsum recognovisse Adami im in revelatione
sibi in sopore facta. Quia sanctificatio per
Cln-istum non potuit esse dimidiata (ut sic di-
cam) quamvis modus apphcationis ejus ex
parte hominis fuerit diversus in principio, et
in progressu, propter hmitatam capacitatem
hominis, quem paulatim ab imperfecto ad per-
fectum procedere oportebat. Unde Ambrosius,
lib. 2, Epistol. in 13, ahas 14^, vel potius 15,
ad MarceUi. soror., ait: Adam reliquisse gra-
tiam Christi propter unam mulierem. Et Psal.
39, circa iUa verba : In capite libri scriptum
est de me, de Adamo ait : No7i mansit in Clirlsto,
quia non in ejus sermone permansit, nam de
Jiis, qui manent in Christo, ipse dixit : Si man-
seritis in me, et verla mea in vohis manserint,
etc. Ergo ex sententia Ambrosii Adam ante
peccatum jam erat in Christo tanquam vivum
membrum ejus, et gratia ejus erat gratia
Clnristi, quo nomine solent Patres, et Concilia
vocare gratiam, quse per Christum datur, sive
per fidem impUcitam Christi, sive per exph-
citam comparetur, vel cum priori incipiat, et
cum posteriori perficiatur et consummetur.
12. Assertio secimda hipartita. — Prima pars
unde constet. — Et a Patribus supponitur. —
Unde tandem addendum est, Adam toto tem-
pore ante peccatum potuisse per proprios actus
in gratia crescere, ejusque augmentum, et glo-
riam de condigno mereri, et credibile esse sffi-
pius id fecisse. Prior pars certissima est, nam
sequitur evidenter ex principiis certis. Qaia
Adam toto iUo tempore viator fuit, et justus,
et libertatem bene operandi habuit, ordinatus-
que erat ad vitam aeternam : ergo habuit om-
nes conditiones necessarias ad ejus meritum,
et augmentum gratiee : ergo potestatem habuit
crescendi in gratia, et in jure ad gloriam. De-
nique si potestatem habuit peccandi per solum
suum arbitrium, multo magis potestatem ha-
buit merendi per hberum arbitrium cum gra-
tia Dei. A^el certe si in primo instauti mereri
potuU gloriam, id potuit muUo magis in reli-
quo tempore vise, quamdiu gratiam non per-
didit. Hac tamen servata diiferentia, quod in
CAP. XX. AN PR^^TER OMNIA DONA NATUR.^E, ET GRATL^, ETC.
299
primo instanti non potuit mereri gratiam de
condigno , quia supponebatur ad meritum ,
postea vero potuit per gratiam^ quam jam gra-
tis acceperatj tam gratice^ quam glorise aug-
mentum de condigno mereri. Et hanc partem
supponunt omnes Patres, qui de illo statu lo-
quuntur : et praisertim videri possunt Augus-
tinus, lib. de Corrept. et Grat., cap. 10, 11 et
12, et lib. 13, de Givitat., cap. \, U, 15, 19
et sequentibus, et Gregorius, lib. 4-, Moral.,
c. 26, alias 27, et Damascenus, lib. 2, de Fide,
cap. 12, dicens, Deum creasse Adamum libe-
rum, ^it cum divince gratice acljumento novos
suMncle in virtute progressus facere, et rursics
oh libertatem, a virtute recedere posset.
13. Secunda pars suadetur. — Alia pars,
quee est de facto, quamvis non sit revelata,
nihilominus supposita potestate per se satis
credibihs est. Nam Adam non fuit otiosus toto
illo tempore, quo in Paradiso vixit, quia nec
hoc hnmanum est, vel morale, prsesertim in
homine sapiente, et perfectis virtutibus pree-
dito, nec sine aUquo peccato fieri posset. At
vero quamdiu mortahter non peccavit Adam,
veniahter peccare non potuit, ut supra osten-
dimus : ergo operatus est recte et honeste :
ergo meniit, et in gratia crevit. Preeterea, quia
per fidem muha operatus est, prcesertim in
sopore, in quo verisimile non est fuisse priva-
tum libertate ad meritum necessaria, et post
soporem, cumex fide conceptadixit:.Sroc?z/mc
os ex ossihus meis, etc, meritorium opus exer-
cuit. Item quando recepit a Deo prseceptum
non comedendi de Ugno scientise boni et maU,
credendum est vohuitarie ihud acceptasse, et
propositum habuisse implendi ihud, quod sine
dubio meritorium fuit. Quod etiam de illo
narratur, imposuisse nomina omnibus anima-
libus, meritorium in ipso fuit : tura quia ex
divina ordinatione id fecit, tum etiam, quia
fuit valde rationi consentaneum, et ad cora-
moditatem humanigeneris necessarium. Adcht
prseterea Gregorius, hb. 4, Dialog., cap. 1,
quod Adam ante peccatura ccelestis patriae gau-
dia contemplabatur : In Paradiso quippe (in-
quit) assueverat homo verhis Dei perfrui, hea-
torum Angelorum spiritihus, cordis ommditia
ct celsitudine visionis interesse. Sed postquam
Jmc cecidit ah illo, quo implehatur, mentis lu-
mine recessit. Ergo in illo genere vitee, quod
Gregorius describit, non potuit Adam non
multum crescere in gratia, et donisDei, quibus,
ut idem Gregorius, ait, mentis himine iraple-
retur. Et Moyses Barcepha, hb. de Parad., p. 1,
cap. 28, inter ahas preerogativas, quas Deus
Adoe contuht, inquit : A dmisit ipsum veluti in
suam familiaritatem , ut ea sese pro arhitrio
ohlectaret , meditationihus , contemplationihus
divinis vacans, atque indulgens. Et infra dicit:
Ita fuisse Adam comparatum, ut animo, atque
intelligentia sua Angelis esset familiaris. Hu-
jusmodi ergo vitam ducturus erat Adam in
Paradiso, eamdemque inchoavit, prius quam
peccaret : non potuit ergo in eo tempore non
bene mereri apud Deum et in gratia, et sanc-
titate crescere.
CAPUT XX.
UTRUM PR^TER OMNIA DONA NATURJE, ET GRATI.E
HABUERIT HOMO IN STATU INNOCENTIiE 0RI6INA-
LEM JUSTITIAM, QVM FUERIT DONWM AB OMNIBUS
SUPRADIGTIS DISTINCTUM.
1 . Quid ipsa originalis jtistitia sit quceritur.
— ExpUcuimus hactenus sigillatira perfectio-
nes omnes, quas Deus primis parentibus in
creatione, et Paradiso contuht, ex quibus om-
nibus siraul collectis justitia originaUs consur-
git, ut dicemus, verumtamen sub hoc noraine
originahs justitise niliil hactenus de iUa dixi-
mus, quamvis in prologomeno 4, de Gratia, a
cap. 3, usque ad 5, nonnihil scripserimus : et
ideo in prwsenti capite necessarium visura est,
quid iha sit, vel potius, quid nomen iUud si-
gnificet, expUcare. Supponimus enim, Adam
fuisse conditum in originaU justitia, vel saltem
in Paradiso statum originaUs justitiee habuisse,
hoc enim tanquam dogma certum, et cathoU-
cum omnes theologi recipiunt, cujus probatio
ex eflfectibus taUs justitige sumenda est, ac
proinde ex significatione iUius vocis, et intel-
Ugentia rei per ipsara significatee maxirae
pendet. Est igitur principaUs queestio, an jus-
titia originaUs fuerit aUqua simplex forma, seii
unus pecuUaris habitus distinctus ab omnibus,
quos hactenus exphcuimus, et Adarao in sua
creatioue coUatos esse dixiraus, vel fuerit po-
tius unus ex iUis particularis, et siraplex, vel
fuerit solum coUectio iUorum, vel non tantura
iUorura, sed etiam aUorum beneficiorum, vel
privilegiorum homini in iUo statu concesso-
rum. Nomine autera habitus in hoc puncto in-
teUigimus oranes quaUtates perraanentes, quse
per raodum actus primi datte sunt horaini in
iUo statu ad perficiendum iUum, sive in anima,
sive in corpore, et sive in substantia, sive in
poteutiis receptse fuerint Per aUa vero privi-
legia, vel beneficia inteUigimus omnes res, vel
causas extrinsecas juvantes hominem in eo
300
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AG STATU INNOCENTI^.
statu ad feliciter vivendum;, et prsesertim pe-
culiarem Dei providentiam, qua Deus homi-
nem protegebat^ et ab omuibus incommodis
tuebatur.
2. Prima sententia Scoti, esse unum Tiali-
tum voluntatis distinctum a gratia. — His po-
sitis est prima sententia dicens, justitiam ori-
ginalem fuisse specialem quemdam habitum
distinctum a gratia, et voluntati inheerentem,
cujus officium erat facere^ ut voluntas adheere-
ret Deo suo fmi naturali, non sokim faciliter,
et delectabiliter, sed etiam cum majori inteii-
sione et delectatione, quam appetitus sensiti-
vus adhaireat suo objecto delectabili. Hanc sen-
tentiam tenet Scotus, in 2, distin. 29, queest.
unic. §. potest dici, et in sokit. ad \, quam
ita explicat late Herrera, in 2, disput, 21,
quaest. 3, ubi de hoe habitu dicit, fuisse dis-
tinctum ab habitu gratise, et charitatis, et ni-
hilominus fuisse supernaturalem, quia dabat
vohmtati delectationem quam voluntas ex na-
tura sua habere non posset. Et inde prsecipue
colhgit necessitatem hujus habitus, quia status
justitiee originahs non sokim erat faciktatis et
tranquikitatis, sedetiam delectationis in adhae-
rendo Deo fmi naturak, et secundum rectam
rationem operando, et compescendo appetitum
sensitivum, ne suum delectabile objectum pro-
sequeretur. Nec sokim (ait) poterat vokmtas
hoc prompte facere, sed etiam cum majori de-
lectatione, quam posset esse in appetitu exe-
queudo propriam operationem circa suum ob-
jectum maxime delectabile. At vero tanta
delectatio vokmtatis non est connaturaks vo-
luntati, nec in puris naturalibus posset ikam
habere : ergo necessarius erat akquis kabitus
infusus a quo proveniret. Sed iUe liabitus non
erat charitas, quia nunc in komiuibus justis
est charitas, et ikam delectationem non causat :
ergo erat speciaks kabitus ad kunc fmem indi-
tus. Quod autem taks delectatio in statu ori-
ginaks justitiseinveniretur, solum probat auc-
toritate Augustini 1 4, de Civitat., cap. 26, ubi
dicit, quod in iUo statu nihil inaniter lcetnm
erat, sed gaudiwn perpetuahatur ex Deo. UUe-
rius vero inquirit Scotus an justitia originaks
inckideret etiam speciales kabitus appetitus
sensitivi, et utramque partem probabilem cre-
dit, in affirmantem vero magis incknat. Quia
etiam oportebat appetitum sensitivum obedire
rationi et vokmtati, retrakendo iUum a pro-
priis delectationibus sensibikbus cum majori
delectatione, quam ex suis propriis objectis
capere posset : koc autem non erat iUi natu-
turakter inditus, qui kunc efifectum preestaret :
et signiUcat Scotus duos fuisse kos kabitus,
unum concupiscibiks, et alterum irascibiks.
3. Secunda sententia Henrici esse pronita-
tem voluntatis ad suhjiciendum appetitum prce-
ter rectitudinem gratia. — Secunda sententia
fuit Henrici quodkb. 6, qusest. 11, ubi dicit
justitiam originalem praeter omnem rectitudi-
nem gratiae, et virtutum infusarum, si qua
fuit, addidisse quamdam rectitudinem natura-
lem, quee separabiks fuit a vokmtate, et de
facto per peccatum separata, et amissa fuit.
Consistebat autem iUa rectitudo in potestate,
et pronitate voluntatis ad dominandum appe-
titui, et iUum sibi obedientem reddendum. Et
kuic rectitudini oppositam esse dicit pronita-
tem ad makim, quse est veluti curvitas quse-
dam vokmtatis inflicta iUi propter peccatum.
Probat Henricus suam sententiam, quia homo
peccando non solum privatus est gratuitis, sed
etiam est vulneratus in naturakbus : ergo non
sokim est privatus donis gratiae, sed etiam
rectitudine naturak. Si enim ablatis gratise
donis, rectitudo naturaks integra permansis-
set , nuUum posset inteUigi vulnus inflictum
komini iu naturakbus, quoad facukatem recte
operandi secundum rationem naturalem. Con-
firmat koc, quia akas non esset nunc natura
lapsa magis obkqua, seu curva iu naturakbus,
quam esset in homine condito a Deo sine donis
gratuitis, quod censet inconveniens, quia akas
uterque iUorum kominum esset vel sequakter
innocens, vel a^quakter damnabiks, et punien-
dus. Unde indicat rationem akam : quia vo-
kmtas cum kbera sit, potest seipsum obliqua-
re : ergo potest corrupta priori justitia, vitio-
sam injustitiam inducere. Heec autem injusti-
tia in hoc tantum consistere videtur, quod
homo non conservat rectitudinem naturalem,
quam accepit, et custodire deberet : ergo homo
creatus sine donis gratiae non haberet hanc in-
justitiam, seu obkquitatem naturse, sed po-
tius rectitudinem naturalem contrariam : ergo
kanc amisit komo peccando, et iu ika consis-
tebat justitia originaks, prout a gratuita dis-
tincta est.
-4. Tertia sententia Scoti non distingiiens
justitiam originaleni a gratia. — Aiit certe con-
jungens inscparahiliter . — Tertia sententia ex-
treme contraria est, justitiam originalem non
fuisse akquid distinctum a gratia gratum fa-
ciente, ksec enim sola apud Deum est vera
justitia, juxta Paukim ad Rom. 4, et origina-
ks tunc fuit, tum quia in ipsa origine con-
rale, et ideo necessarius fuit kabitus superna- creata est, tum etiam, quiapost originempos-
CAP. XX. AN PR^TER OMNIA DONA NATUR.E ET GRATI^, ETC
301
terorum in eos erat transfundenda, si non
fuisset amissa. Et alioqui gratia in illo statu
potuit esse majoris excellentiee^ quam nunc
sit, quia non tantum poterat hominem gratum
Deo reddere, sed etiam sensualitatem com-
pescere;, et corpus roborare in obsequium ra-
tionis, ut tranquilla voluutas subderetur Deo.
Hanc opinionem tenuit Soto, lib. l, de Natur.
et Grat.-, cap. 5, quamvis explicando illam
tandem dicat se non multum contendere, an
gratia et justitia originalis sint habitus dis-
tincti, dummodo inseparabiles censeantur, ita
ut, quia homo fuit creatus in gratia, fuerit
etiam creatus in justitia, et quia peccando
amisit gratiam, amiserit etiam justitiam.
Propter hanc autem inseparabilitatem, videtur
ipse in eam partem inclinare, quod fuerint
idem, seu quod gratia sola omnes effectus jus-
titiee contulerit, et hoc sequitur Zumel, 1 p.,
q. 95, art. i, q. 2, in i, dubio ilh annexo,
et consentit Valentia, 1 tom., disp. 1, q. 2,
punct. 2, § Quoad secimclam. Qui hanc exis-
timant esse senteutiam D. Thomse, 1 part.,
qusest. 95, art. 1 , ubi dicit rectitudinem
primi status, in quo ita erant omnia in lio-
mine ordinata, ut et ratio subderetur Deo, et
vires inferiores animse rationi subderentur, et
corpus animse, secundum supernaturale do-
num gratise. Loquiturque de gratia gratum
faciente, nam inde probat hominem fuisse
creatum in gratia, quia in illa rectitudine crea-
tus fiut : et e contrario, amissa gratia, illam
rectitudinem amisit, juxta Augustinum quem
allegat lib. 13, de Civit., cap. 13, dicentem :
Postqicam prcecepti facta transgressio est, sta-
tim, gratia deserente divina, de corporum suo-
rumnuditate confusi sunt. Item q. 97, art. 1,
ad 3, ait D. Thomas, vim pra^servandi corpus
a corruptione in illo statu fuisse per donum
gratise : ubi etiam loquitur de gratia sanctifi-
cante, nam subdit, nunc recuperari gratiam
ad remissionem culpse, et meritum glorise,
non vero ad illum immortalitatis effectum.
5. Simili modo 4, cont. Gent,, cap. 52, dicit,
hominem fuisse institutum cum rectitudine
superius dicta : Deo sua gratia supplente, qtiod
ad hoc perficiendum natura minus hahedat.
Preeterea idem D. Thomas, i, 2, qusest. 82.
art. 1, ad 3, et art. 2, docet, peccatum origi-
nale primario esse in essentia animae, unde
ibid. ad 2 consequenter ait, quod originalis
justitia primordialiter pertinebat ad essentiam
animcv. Et iu articulo tertio consequenter di-
cit, justitiam originalem post animse cssentiam
potentias. Sed hunc eumdem ordinem ponit
D. Thomas in gratia sanctificante, nec in ani-
ma3 essentia potest aliud donum supernaturale
inteUigi, prseter gratiam sanctificantem : ergo
intellexit D. Tliomas justitiam originalem
fuisse gratiam ipsam. Unde in 2, distin. 31,
queest. 2, art. 1, eamdem doctrinam repetit,
quod peccatum originale primarie estin essen-
tiaanimse, et consequenter in distin. 32, q. i,
art. 1, in corpore, junctis solutionibus ad 1
et 2, significat, justitiam originalem, quoad
formale fuisse in essentia animee : ergo sentit
idem esse cum gratia. Ratio vero hujus sen-
tentiffi solum est, quia cum gratia sufficeret
ad hujusmodi elfectum, superfluum est, alia
dona, vel habitus multiplicare.
6. Quarta sententia Mpartita distingtci jus-
titiam originalem a gratia, sed tamen in illa
radicari. — Quarta sententia est, justitiam ori-
ginalem fuisse donum distinctum a gratia gra-
tum faciente, in illa tamen fundatum et radi-
catum. Ita tenet Durandus, in 2, distinct. 20,
queest. 5, et Cajetanus, dict. qusest. 95, artic. 1,
putatque esse sententiamD. Thomse, in eodem
articulo ubi significat, justitiam originalem
fuisse effectumgratise, ac proinde fuisse ahquid
distinctum ab illa, ubi in queest. 100, art. 1,
ad 2, dicit, gratiam esse radicem originalis
justitiae : ergo sentit fuisse distinctas. Deinde
D. Thomas, 1. 2, quasst. 109, fere in omnibus
articuHs distinguit inter naturse integritatem
et gratiam : ergo supponit etiam D. Thomas
distinctionem inter illa duo. Et probari potest
hsec opinio quoad lianc partem, quia effectus
originalis justitiae sunt louge diversi ab effec-
tibus gratige : ergo et formse sunt diversee.
Antecedens patet, quia justitia originalis so-
lum reformabat defectus naturales humause
naturse, et ita solum illum perficiebat in or-
dine ad finem naturalem : ergo solum prajs-
tabat rectitudinem naturalem, et omnes effec-
tus ejus naturalem ordinem non transcende-
bant. At vero gratia ordinat, et perficit
hominem in ordine ad finem supernaturalem.
Altera vero pars, quod justitia fundaretur in
gratia, inde probatur a D. Thoma, quia su-
l)ordinatio corporis ad animam, et inferioris
partis ad superiorem fundabatur in perfecta
subjectione superioris partis hominis adDeum,
quam subjectionem efficit gratia.
7. In cfuo videantur Cajetanus et Durandus
discrepare. — Non explicat autem Cajetanus
quale fuerit donum justitia3, quod a gratia
distinguebatur ; referendo autem opinionem
per prius perficere volimtatem, quam aliasi Scoti non videtur inhac parte abScotodissen-
302 LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE
tire, sed solum in altera parte, qiiam retuli,
quod justitia fundata, et radicata fuit in gra-
tia, et ideo ab illa separata non fuit, neque a
principio sine illa fuit infusa. Quamquam in
hoc non omnino consentiat Cajetanus nam
statim dicit, amissa gratia, permansisse aliquo
modo, et pro aliquo tempore, originalem jus-
titiam in Eva, quod jam in superioribus nota-
vimus et rejecimus. Durandus vero in 2, dis-
tinct. 31, qusest. 3, sentit justitiam originalem
fuisse in viribus sensitivis tanquam in sub-
jecta, et non in voluntate, in quo differt ab
Scoto. Tamen etiam ipse non declarat, an
esset aliquis habitus : verum cum ahbi doceat
hominem in statu justitise originalis non indi-
guisse virtutibus appetitus sensitivi, satis in-
dicat, justitiam fuisse aliquem pecuHarem ha-
bitum, vel quahtatem appetitus sensitivi ab
omnibus virtutibus distinctam.
8. Quinia sententia distinguit justitiam ori-
ginalem a gralia, sed non in ea radicat. — Ad-
dere prseterea possumus quintam opinionem
parum a superiori distinctam, convenit enim
cum prsecedenti in hoc, quod justitiam origi-
nalem a gratia, distinguit : differt autem,
quia etiam negat fuisse radicatam, seu fun-
datam in gratia. Hanc tenent omnes, qui con-
cedunt, Adam fuisse creatum in justitia ori-
ginaU, et negant fuisse creatum in gratia.Nam
ex illa separatione manifeste colhgitur distinc-
tio, et ex antecessione justitife ad gratiam
recte infertur, gratiam non fuisse fundamen-
tum, aut radicem justitise, et ita hanc senten-
tiam tenent Alexander Alensis, in 2 part.,
queest. 91, ahas 90, memb. 1 et 2, et Bona-
ventura, in 2, distin. 29, art. 2, qugest. 2, et
Marsihus, in 2, qusest. 16, artic. 6, et ahi^
quos supra retuh, de prima sanetitate Adee
tractando. NuUus enim eorum, qui negarunt
hominem fuisse conditum in gratia, ausus est
negare, hominem fuisse creatum in justitia
originah,propter verbum Sapient.Ecclesiast. 7.
Deus fecit hominem rectum, cum ahis, quee de
integritate et perfectione, in qua homo con-
ditus est, a nobis sunt dicta.
9. Assertio quinque partes continens. — Pri-
ma. — Secunda. — Tertia. — Quarta. — Quinta.
— Uhima vero sententia, quam verissimam
judico, docet imprimis, justitiam originalem
absolute, et simphciter dictam non esse unum
pecuharem habitum, vel donum, sed esse col-
lectionem phirium habituum, et beneficiorum
Dei. Deinde, docet haec sententia, justitiam
originalem in iha donorum cohectioue inchi-
dere gratiam, virtutes, et dona, quae per se ip-
AC STATU INNOCENTL^.
sam gratiam comitantur, et virtutes etiam
morales, vel etiam intehectuales, qnae per ac-
tus humanos naturahter aequiri possunt, et
tunc per accidens infusaB sunt saltem Adamo.
Unde addit tertio, non solos habitus, sed etiam
actuaha Dei auxiha, et phira extrinseca bene-
ficia Dei in originah justitia, seu in iha col-
lectione bonorum, quam requirebat, compre-
hensa fuisse. Et hinc quarto adjungit rectissime
dici,gratiam fuisse fundamentum et radicem,
rehquorum donorum, quae ad complementum
tahs justitiae requirebantur. Ex quibus tan-
dem concludit justitiam originalem, ut hoc
nomine significatur, non inchidere novum
ahquod donum, aut beneficium gratiee, vel
naturee distinctum, vel super additum iis, quse
hactenus a nobis exphcata sunt. Hanc sen-
tentiam parum ahter exphcatam tenet MoUna,
in tractatu de opere sex Dierum, disput. 27,
quamvis aliquid addat, quod nobis non pro-
batur, ut statim dicemus. Magna etiam ex
parte concordat Pereira, hbr. 5, in Genes.,
disput. de tertia exceUentia status innocentise,
Eamdemque esse opinor D. Thomse senten-
tiam, ut ex dicendis patebit.
10. Prolatur prima pars asserfionis. — Pro-
batur ergo per singulas partes, et primam
quidem, scihcet hanc justitiam inchidere col-
lectionem phirium donorum. Probatur impri-
mis ex ipso nomine justitise, quod in praesenti
non significat particularem justitiam commu-
tativam, vel distributivam, aut aham similem,
ut est in confesso apud omnes, et quasi per se
notum, quia significat rectitudinem quamdam
totius hominis tam secundum animam, quam
secundum corpus, de qua loquitm' Sapiens
cum dicit, creasse Deum hominem rectum :
est ergo hsec justitia universahs, et plures ef-
fectus inchidens. Et ideo Concihum Tridenti-
num, sess. 5, can. 1, dixit, Adam amittendo
sanctitatem et justitiam, secundum corpus, et
animam in deterius commutatum fuisse. In
quo significat iUam justitiam corpus, et ani-
mam perfecisse, ac rectificasse. Justitia autem
universaUset tot habens efiectus non potest esse
una simplex quaUtas, vel forma : est ergo plu-
rium coUectio. Minor declaratur, quia, ut D.
Tliomas docet dicta qugest. 9o, artic. 1, recti-
tudo iUius justitise in tribus preecipue consis-
tebat, videUcet in debita subordinatione animse
ad Deum, quae est per inteUectum, et volun-
tatem, et consequenter per dona, vel habitus
iUas potentias recte disponentes in ordine ad
Deum. Item in debita subordinatione inferio-
ris partis, ad superiorem, id est, phantasiae ad
CAP. XX. AN PR^TER OMNIA DONA NATUR.^, ET GRATL^, ETC.
303
intellectum^ et appetitiis sensitivi ad volunta-
tem^ per quam fiebat, ut in his mferioribus
potentiis nulla motio disconveniens esse pos-
set_, quamdiu ratio in perfecta subjectione ad
Deum perseveraret. Item in debita subordina-
tione corporis ad animam quoad indolentiam,
impassibilitatem et immortalitatem. Sed hfec
omnia manifeste includunt pkirium donorum
collectionem : ergo justitia originalis in hujus-
modi collectione posita erat. Et hoc amplius
ex probatione aharum partium declarabitur,
et confirmabitur.
11. Removetur ceqidvocatio ut prodetur se-
cimda pars. — Secundo ergo probatur justitiam
illam simpHciter dictam^, gratiam, et dona per
se infusa inckisisse. In quo potest esse disputa-
tatio fundata solum in aequivocatione vocis^
nam, ut Henricus, Alensis et ahi distinguunt,
justitia dupliciter accipi potest : primo ut in-
chidit perfectum ordinem, et subjectionem ad
Deum^ non solum per naturaj dona^, sed etiam
per supernaturalia dona infusa : secundo rec-
titudo naturalis includens tres illas quasi par-
tes supra numeratas solum in ordine ad Deum
ut finem naturalem^ si daretur sine donis in-
fusis^ ut de absoluta Dei potentia fieri posset
(id enim^ quod multi dixerunt factum esse,
sine dubio non fuit impossibile) non immerito
dici posset qusedam justitia naturalis. Quia in-
tra suum ordinem constitueret in omnibus
quamdam a?quitatem;, et inasqualitatem exclu-
deret. Ablata ergo hac nominis sequivocatione,
sensus nostrse assertionis est^ de facto rectitu-
dinem Adae collatam in origine sua pro se^ et
sua posteritate si perseveraret^, non tantum
inclusisse naturalem rectitudinem, sed etiam
per se infusam^ et supernaturalem, et ideo
justitiam originalem juxta propriam, et theo-
logicam significationem ilius vocis, etiam gra-
tiam^ et supernaturalia dona includere.
12. Probatur tam secunda pars assertionis
quoad dona per se infusa. — Hoc probatur pri-
mo, quia de facto talis justitia collata est Adse
in sua creatione^ ut supra probatum est, et eo-
dem modo erat transfundenda in posteroS;, ut
infra videbimus : ergo illa est, quaa proprie
justitia originalis vocatur. Secundo, quia apud
Deum non est justitia simpliciter;, nisi quse
gratiam, et charitatem includit;, ut supra pro-
batum est ex Paulo ad Rom. 4, et idem pro-
bari potest ex 1, ad Coriuth. 13^ et aliis simi-
hbus locis. Tertio probatur ex Concilio Triden-
tino, sess. 1>, can, i, dicente;, Adam in
principio sanctitatem, etjustitiam habuisse.
Sed dicet fortasse aliquis, potius iu his verbis
videri Concilium distinguere justitiam a sanc-
titate, ac subinde cum sanctitas consistat in
gratia, et bonis ejus, videtur nomine justitise
intelligere solam rectitudinem, seu integrita-
tem naturalem. Sed longe alia est mens Con-
cilii^ non enim conjungit illas duas voces, ut
formas condistinctas per illas significaret, sed
ut modum, et efftictum illius sanctitatis magis
declaret. Unde inferius in sess. 6;, cap, 1, di-
cit : Justificationcm esse sanctificationem per
susceptionem gratiw, et donorum, unde homo ex
injusto fit justus. Et in fine capitis dicit :
Christianam justitiam esse illam, quam Adam
sua inobedientia sild, et noUs perdidit. Ergo
eamdem gratiam vocat justitiam et sanctita-
tem, quia utraque voce significari solet, quia
ct gratis datur, et hominem gratum, piirum
et rectum facit, Unde est illud i, Corinth, 1 :
Qui factus est noiis justitia, sanctificatio , etc.
Quamquam per nomen sanctitatis, animse gra-
tia^ per nomen vero justitiee, magis virtutes
potentiarum significari videantur, ex eodem
Concilio, in eodem cap. 7. Ultimo probatur ex
D. Thoma. Nam testimonia, quse adduximusin
tertia sententia, optime probant, sensisse
D. Thomam, justitiam originalem includere
gratiam gratum facientem, imo esse funda-
mentum, et radicem aliorum donorum, quse
justitia originalis includebat : prout in alia
parte asserimus, cujus rationem infra redde-
mus, per quam etiam Iisec pars confirmabitur,
et ratione ostendetur.
13, Deinde prolatur eadem secunda pars
quoaddona infusa per acddens. — Quod autem
non solum gratiam, et habitus infusos per se,
sed etiam infusos per accidens justitia origina-
lis includat, probatur primo, quia justitia ori-
ginalis non solum supernaturalem, sed etiam
naturalem rectitudinem perficiebat, atque
prsestabat, quantum ad naturee integritatem,
et facilitatem bene operandi, et cavendi defec-
tus naturse contrarios necessarium, et conve-
niens erat. Scd ad hujusraodi rectitudinem ex
ea parte, quse ad naturalem rectitudinem per-
tinebat, necessarii erant habitus ordinis natu-
ralis studiosi ethonesti, acper accidens infusi :
ergo justitia originalis hos habitus includebat.
Major, et minor ex toto discursu praeceden-
tium capitum manifestaa sunt, nam ostensum
est, totam illam rectitudinem illi statui fuisse
concessam, et sine illis habitibus non potuisse
connaturali modo fieri. Consequentia vero
manifesta est, tum ex communi theologorum
consensu, nam omnes tribuunt hunc effectum
justitiee originali, licet in modo differaut, nam
304 LIB. III
quidain volunt esse imicum;, alii esse princi-
palem. alii esse secundarium^ quse differentia
ad nostra3 rationis efTicaciam nunc non refert :
tum etiam idem patet ex significatione nomi-
las jitstitia originalis supra declarata : signi-
ficat enim illam formam, quse illam rectitudi-
nem formaliter conferebat.
\k.Ex proxime dictis impugnatur sententia
Soti num. ^, relata. — Quid respondeat ad hanc
impugnationem Valentia. — Atque hinc constat
falsam esse tertiam sententiam Soti, si in
sensu huic parti contrario accipiatur;, vel sano
modo expositam a nostra non differre. Nam
sive per gratiam intelligat solam qualitatem
essentiee animse inhserentem^ sive cum illa
comprehendat omnes habitus per se infusos
virtutum et donorum, non potuit sola gratia
sufficere ad omnes eflfectus justitise originahs
formaliter praestandos. Nam sola gratia solum
confert efiectus, et actus ordinis supernatura-
Hs, justitia autem originalis habet etiam effec-
tus ordinis naturalis, et in naturaUbus actibus
rectitudinem constituebat , ergo sola gratia
per se infusa cum suis habitibus non potuit
esse integra (ut sic dicam) originalis justitia.
Ad hanc vero rationem videtur respondere
Valentia, dum ait, cum animee essentia sit
radix omnium potentiarum, a gratia^, quae est
in animse essentia;, posse vim accipere poten-
tias ejus ad omnes effectus originalis justitite.
Sicut ab eodemjustitiee dono existente inani-
ma corpus etiam immortahtatem reciperet.
4 5. Refellitur responsio. — At vero hajc res-
ponsio si de propria^ et formah causa, de qua
loquimur, intelligatur, facile refutari potest.
Nam hcet eadem anima sit origo potentiarum^
nihilominus potentiee (ut supponimus) sunt res
ab anima distinctse ; et ideo perfectio existens
in essentia animee non potest formaliter perfi-
cere potentias, nec dare illis vim proximam ad
suos actus necessariam. AUas eadem ratione
probaretur, justitiaminfusam esseunicam sim-
pHcem formam, scilicet, gratiam existentem in
essentia animse, nullam^ue formam, seu habi-
tum in potentiis ponere, quod omuino falsum
est;, et Couciho Tridentino contrarium. Si ergo
forma, quse inest proprie in essentia animse
per seipsam non dat vim potentiis ad actus sui
ordinis : multo minus dare potuit ad actus al-
teriuSj seu inferioris ordinis. Quiu potius nec
virtus per se infusa potentiee dat formaliter
vim ad actus inferioris, et naturalis ordinis,
quia nec ad illos inclinat, nec per se facilita-
tem in illis exercendis confert, sed facuUatem
ad actus superioris ordinis eUciendos preebet.
DE HOMINIS CREATIONE, AG STATU INNOCENTI^.
Imo ad hoc etiam in una potentia una sim-
plex supernaturaUs forma non sufficit^ sed se-
cundum varietatem actuum, et objectorum
seepe multiplicantur liabitus per se infusi in
eadem potentia, et prseter eos requiruntur
habitus boni acquisiti^ ut potentia sit in omni-
bus bene, et complete disposita. *
16. Quid rursus respondeat Sotus et Valen-
tia. — Improlantur primo. — Fortasse respon-
debitur, licet nunc sola gratia existens in es-
sentia animee non possit totam hanc vim for-
maliter conferre potentiis, nihilominus instatu
innocentise aUiori modo datam, et elevatam
fuisse, ut ad omnes iUos effectus solasuflQceret.
Hoc enim significat Soto, cum dicit, gratiam
Adee in hac parte fuisse majoris dignitatis,
quam sit gratia nostra, quia non tantum fa-
ciebat hominem gratum Deo, sed etiam sen-
sualitatem compescelat, et corpus roloraiat in
oisequium rationis. EtidemsignificatValentiaj
dicens, unum et idem donum reaUter habuisse
omnes eflfectus justitise et gratise. Sed hoc in
eodem formaU sensu loquendo sustineri non
potest. Nam gratia Adee, et nostra non fuerunt
diversae speciei, sed ejusdem natnree et essen-
tise : tum quia Concilium Tridentinum, dicta
sess. 5, dicit in can. 1 et 2^ Adam amisisse
sibi, et nobis sanctitatem, etin sess. 6, cap. 1,
addit, nos gratiam accipere, seu primam sto-
lam pro iUa, quam Adam nobis perdidit : tum
etiam^ quia peccatum originale est privatio
iUius gratiee^ quam Adam habuit, et nobis
danda fuisset in statu innoceutise, si iUe nou
peccaret : ergo sua, quse nunc datur non esset
ejusdem rationis, et in sua essentia, et entitate
seque perfecta non omnino aufcrret culpam
originalis peccati, prout idem ConciUum defi-
nit : tum praeterea;, quia gratia, c[uae nobis
nunc infunditur, est suprema participatio di-
vinse naturEe, quee in ratione essentice partici-
patte inteUigi potest . Unde neque Angelis data
est perfectior quoad essentiam : ergo neque
primo homini. Denique quia fides, spes et
charitas ejusdem rationis fuerunt in primo
homine : ergo et gratia.
47. Progreditur dicta prima improlatio. —
Secundo improlantur. — Tertio improhaiitur. —
Hinc ergo uUerius procedimus frustra dici gra-
tiam in statu innocentiee habuisse dignitatem,
aut nescio quam elevationem^ ut per seipsam
omnes eflfectus justitise conferret. Primo, quia
hoc gratis, et sine fundamento dicitm" : nam
illud est supra naturam iUius qualitatis, in
nobis enim habet gratia omnem eflectum for-
malem sibi couuaturalemj et tameu non habet
CAP. XX. AN PRyETER OMNIA DONA NATUR/E ET GRATI.f:, ETC.
305
omnes effectiis justitiae : ergo non potuit illos
conferre sine magno miraculo, quocl sine fun-
damento afiirmandum non est. Secundo, illa
major dignitas non potuit esse physica^ quia
in gratia non potest intelligi physicum aug-
mentum perfectionis^ nisi per modum inten-
sionis^ quge ad illos effectus formaliter non
confert, ut per se constat; nam in homine
lapso potest esse intensior gratia, quam fuit
in Adam, licet in eo dicti effectus justitiee
non inveniatur. Si autem dicatur illa digni-
tas esse moralis per ahquam Dei acceptio-
nem, illa sufiicere non potuit, ut sola gratia
omnes illos effectus formaliter conferret ,
quia sunt effectus physici, et per alias for-
mas, seu habitus physice, ac formaliter
conferri debuerunt. Tertio, quod de elevatione
dicitur inteUigi potest, aut in genere causse
formalis, aut in genere efficientis. Prior est
impossibilis, quia nulla forma elevari potest
ad dandum alium effectum formalem, i-ealem
et physicum, preeter illum, quem ex natura
sua conferre potest. Unde non potest gratia,
si est quahtas in essentia animse existens, dare
vohmtati illum effectum formalem_, quem
praebet iUi charitas, et sic de ceeteris. Igitur
gratia in statu innocentise solum potuit habere
suum effectum formalem in essentia animse^
et eumdem, quemnunc habet inhomine justo.
Posterior autem elevatio effectiva est imperti-
nens, et sine fundamento; nam illa elevatio
non est naturalis : ergo oportet, ut per revela-
lationem constet, aut aham sufficientem auc-
toritatem, vel saltem per satis probabilem
conjecturam : niliil autem horum in prsesenti
invenitur. Cur enim Deus relinqueret poten-
tias sine propriis habitibus, et principiis sua-
rum actionum illi statui convenientium, et
miraculose uteretur sola quaUtate gratiee ad
adjuvandas potentias in ihis omnibus actioni-
bus efficieudis. Hoc enim nihil ad perfectionem
iUius status conduxisset : imo perfectionem
minueret, quia potentise ipsai non agerent
connaturali modo, et propriis perfectionibus
formahbus carerent. Si autem potentiee habe-
bant propria intrinseca principia, eo ipso in-
tegra justitia originalis plures habitus, seu
quahtates includit prseter gratiam, et conse-
quenter iUa elevatio gratiee ad novam efficien-
tiam impertinens est.
18. Prcedictce refutationes valent etiam pro
donis per accidens infusis. — Et pro aliis na-
turalihus quce pertinerent ad statum innocentice.
— Quse omnia evidenter convincunt de virtu-
tibus, et donis per se infusis, ut a gratia dis-
Id.
tinguuntur, et ex iUis non minus etBcax ar-
gumentum sumitur ad reliquos habitus per
accidens infusos, quatenus ad perfectam inte-
gritatem, el rectitudinem naturalem necessa-
rii sunt, vel conferunt, ut magis connaturaU
modo fiat. Ac denique idem evidentius est de
immortahtate, et robore corporis. Quomodo
enim poterat hsec perfectio per solam gratiam
animse inhserentem formaUter conferri : Imo
supra ostendimus nullam quaUtatem spiritua-
lem potuisse effectum illum formaUter dare,
quin etiam nec per intrinsecam quaUtatem
corpoream factam esse. Quod si dicti auctores
non intendunt loqui de justitia in dicto sensu,
quam formalem, seu in genere causse forma-
lis appellavimus, sed solum intendunt gratiam
contuUsse effectus justitiae per habitus, vel alia
dona, quce ratione ilUus dantur : et in hoc ha-
buisse gratiara primi status quamdam majo-
rem dignitatem moralem, quia pUira doua, et
beneficia ratione iUius dabantur, sic non sunt
nobis contrarii, obscure tamen locuti sunt, ut
in quarto puncto videbimus.
19. Tertia deinde pars assertionis suadetur.
Et Uinc facile inteUigitur, quod in tertio punc-
to nostrse sententiee asseruimus, nimirum ori-
ginalem justitiam etiam in actu primo consi-
deratam, prout de iUa loquimur, non inclusisse
tantum habitus, vel quahtates intrinsecas per-
manentes, et animse, et corpori inhserentes :
sed etiam aUa Dei beneficia, et maxime spe-
cialem ejus protectionem et providentiam.
Probatur, quia in superioribus ostensum est,
effectum non peccandi veniaUter in iUo statu :
et non incurrendi deceptionem, vel errorem
infaUibiliter, et continendi appetitum inferio-
rem, ut nunquam haberet motum prsevenien-
tem rationem, aut homini discouvenientem,
non potuisse fieri per solos habitus, sed neces-
sariam fuisse specialem Dei providentiam et
protectionem. Idemque ostendimus de corpo-
ris immortaUtate, seu impassibilitate : sed isti
effectus pertinebant ad justitiam originalcm :
ergo integra justitia in actu primo sumpta
aUquid ampUus prteter habitus includebat.
Dices, quomodo potest esse per modum actus
primi, et non esse per habitum, vel quaUta-
tem permanentem ? Respondeo, quia esse po-
test per extrinsecum adjutorem Uomini assis-
tentem, semperque expositum, ac sufficienter
proeparatum ad prseveniendum hominem, et
juvandum in omnibus opportunitatibus ad
iUos effectus necessariis. Non est tamen inde
inferendum hoc adjutorium extrinsecum ad
omnia sufficere, nam virtus intrinseca forma-
20
306
LIB. 111. DE HOMINIS CBEATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
liter perficiens^ et dans connaturalem virtu-
tem operandi , necessaria imprimis fuit;, ubi
autem illa non sufEcit, divina protectio adjun-
genda est, quae prsedicto modo adjutorium in
actu primo conferre censeatur. Sicut ignis,
verbi gratia, sufEcienter est constitutus in actu
primo ad calefaciendum, quia licet calor ejus
per se solus absolute non sufficiat ad calefa-
ciendum habet niliilominus paratum Dei con-
cursum, propter quod quasi in actu primo
illum liabere dicitur : ita ergo servata propor-
tione in preesenti loquimur.
20. Probatur quarta par" asserlionis auc-
toritate D. Thomoi et Augusti?ii,—Qua.rtaiYevo
pars resolutionis datse ex dictis facile probari
potest, eamque prsecipue intendit D. Thomas
in locis pro tertia sententia allegatis. Nam hac
ratione dicit, justitiam originalem quoad for-
male, fuisse gratiam ipsam, id est, quoad prin-
cipalem formam, quse tanquam radix, et fun-
damentum ad alias perfectiones justitiee origi-
nahs comparatur. Item in eodem sensu dicit,
peccatum originale esse privationem justitiee
originahs, utique formahter, seu essentiahter
quoad privationem gratis, et consequenter
quoad reliqua, quia destructa radice, conse-
quenter destruuntur reliqua. Et nihilominus
e contrario ait, per infusionem gratia? simpH-
citer auferri originale peccatum, quia tollitnr
quoad suum formale et essentiale, quamvis
non tota justitia originahs integre, quoad om-
nes suos effectus, restituatur. Ac denique hac
ratione verum habet, quod Angustinus et di-
vus Thomas dixerunt, kominem peccando im-
mortalitatem amisisse, quia gratiam perdidit,
id est, quia gratia suo modo erat fundamen-
tum, et radix illiusimmortalitatis.
21. Beinde ratione. — Ratione declaratur,
quia justitia originalis formaliter, et adsequate
erat quaidam collectio plurium perfectionum
data a Deo ad constituendum hominem in quo-
dam fehcitatis statu : ergo illa omnia data
sunt cum aUquo ordine inter se. Nam multi-
tudo sine ordine est confusio, et ideo, quae a
Deo sunt, ordinata sunt, imo cum summa sa-
pientia, et pulchritudine ordinantur : optiraus
autem ordo postulat, ut quando multa in unum
conveniunt, inferiora superioribus surbordi-
nata sint, et quod in eis est supremum, sit
quasi caput, et fundamentum aliorum : ergo
ita fuit constituta originaUs justitia. Unde cum
in illa collectionc gratia fuerit principalis for-
ma, illa censenda est quasi essentiaUs in iUa
justitia, reliqua vero omnia tanquam proprie-
tates ejus^ vel tanquam auxilia, et oruamenta
illi adjuncta ad perfectius vivendum, et ope-
randum secundum justitiam, et sine defectu.
22. Confirmatur, et declaratur amplius. —
Et confirmatur, amplius rem ipsam declaran-
do. Nam si nomine .jatise intelUgamus solam
simplicem formam gratise existentis in essen-
tia animse, illa imprimis comparatur ad habi-
tus operativos per se infusos, tanquam essentia
ad proprietates : et hac ratione dicitur esse
illorum radix et fundamentum. Si vero sit
sermo de tota gratia habituali, prout includit
habitus operativos per se infusos, et praebet
animse supernaturalem rectitudinem : sic etiam
gratia fuit fundamentum, et radix ilUus recti-
tudinis naturalis, quse per justitiam originalem
supra puram naturam addebatur. Quia, teste
Augustino, imo etiam teste experientia et ef-
fectu, quem Scriptura narrat, illa naturse in-
tegritas, seu rectitudo, sub hac lege data est,
ut quamdiu prior rectitudo ergaDeum duraret,
etiam inferior rectitudo naturalis conservare-
tur, et priori destructa, posterior consequenter
amitteretur : ergo signum est, gratiam etiam
fuisse fundamentum rectitudinis naturalis sal-
tem ex lege, et pacto Dei. Imo supposita eleva-
tione humanse naturse ad finem supernatura-
lem, et statum gratiae, id ex natura rei conse-
quebatur, quia non potest homo in hoc statu
se avertere a Deo fine supernaturali, quin con-
tra rationem etiam naturalem peccet, et conse-
quenter rectitudinem naturalem deserat, et
ideo perfecta etiam reetitudo naturaUs in su-
pernaturali fundari debuit.
23. Progreditur dicta confirmatio, et decla-
ratio. — Denique cum homo in eo statu prop-
ter fiuem supernaturalem conditus sit, quid-
quid perfectionis recepitinrectitudine naturali,
datum illi est ad conservandam feUcius, et me-
lius rectitudinem supernaturalem, et ut pos-
set homo facile, et sine impedimentis tendere
inillum fiuem sine peccato, et cum magno
merito : ergo omnis illa perfectio intuitu gra-
tise data est, et sub ea ratione censeri potest
tanquam speciale adjutorium gratise ■ ergo
fuit in illa fundatum et radicatum, et prop-
ter illam tanquam propter formam principa-
lem donatum. Atque codem modo concludi
potest de aliis perfectionibus pertinentibus ad
robur, et impassibiUtatem corporis. Nam haec
etiam propter virtutis operationem data sunt
tanquam dispositiones , quae et evitationem
mali, et operationem boni faciliorem redde-
bant, et prseterea si aliquid cousiderari potest
in originali justitia, quod vel ad hominis or-
namentum, vel ad naturalem commoditatem,
CAP. XX. AN PR^TER OMNIA DONA NATUR^ ET GRATI^, ETC.
307
aut jiicunditatem pertineat, totum id datum
est homini ut amico Dei, et filio justo^ et in-
nocenti, et ideo datum fuit dependenter a
prima gratia in statu innocentiae. coUata : fuit
ergo illa gratia fundamentum reliquorum bo-
norum originalis justitiae. TJnde si Soto, et
alii auctores tertiae opinionis hoc tantum di-
cere voluerunt^ iUis non contradicimus ^ ve-
rumtamen uon satis id explicuerunt.
24-. Quinfa assertionis pars exclusiva osten-
ditur. — Excludiiur imprimis habitus omnis
hcerens sulstantice animce supernaturalis. —
Tandem probanda superest ultima pars nos-
trse sententise, qurj quidem ex discursu prse-
cedentium capitum satis_, ut existimo^ pro-
bata est, nunc etiam propter Scotum, Henricum
aliquid addere^ vel magis urgere necessarium
est. Et imprimis, ut per omnia discurramus,
supponimus, justitiam originalem non addi-
disse ahquem habitum inhgerentem essentiae
animas prseter gratiam sanctificantem.. Hoc
uon est necesse contra Scotum probTe, cum
ipse non admittat. Et lere idem de Henrico di-
cere possumus^ cum ipse non admittat in es-
sentia animse gratiam^, quse sit quahtas a cha-
ritate reahter distincta. Et ita neuter illorum
in prsesenti de tah quahtate loquitur. Genera-
Hter autem probatur, quia vel tahs quahtas
esset ordinis supernaturahs , vel naturahs.
Neutrum dici potest : ergo. Probatur minor
quoad priorem partem^ quia esto iha quahtas
sit possibihs ad ahquem animse ornatum^ ni-
hilominus ad rectitudinem justitise, et sancti-
tatis, nec esset necessaria;, neque ahquid con-
ferre poterat. Quia quahtas gratiae sufQcienter
constituit animam participem divinse naturte,
et perfectam in esse divino supernaturah :
ergo propter hanc rectitudinem non est neces-
saria aha quahtas per se infusa in essentia ani-
mae. Neque etiam propter operationem : quia
quahtas existens in essentia animse non dat
proximam facuhatem operandi supernaturah-
ter^ hanc enim prsebent habitus potentiales.
Quod si fortasse dare potest eflQcientiam radi-
calem , ut sic dicam, vel principalem, iham
sufB.cienter confert quahtas gratiae; Frustra
ergo et sine fundamento tahs supernaturahs
quahtas fingeretur.
25. Tum etiam naturalis. — Ahud item
membrum de quahtate naturah facile proba-
tur, quia nuUum effectum formalera potest in
essentia animae tahs quahtas habere, qui ad
rectitudinem justitiae naturahs pertineat^ quia
nec potest dare animae ahquam majorem in-
tegritatem in suo esse, neque etiam ad opera-
tionem juvarC;, cum non sit in potentia. So-
him potest ahquis cogitare^ talem quahtatem
in essentia animae quasi elevantem^ aut con-
fortantem illam ad informandum corpus im-
mutabihter, seu incorruptibihter , atque ita
fuisse necessariam ad justitiam originalem ex
ea parte, qua corporis immortahtatem tribue-
bat. Et hoc fortasse dicerent^ qui opinati sunt,
corpus hominis in statu innocentiae habuisse
immortahtatem ex vi cujusdam quahtatis spi-
rituahs. Sed haec opinio in superioribus re-
jecta est, et revera non est verisimihs; tum
quia informatio animse circa corpus est inten-
sive indivisibihs, et non recipit magis, aut
minus. Tum etiam, quia cum sit modus subs-
tantiahs, etiamsi esset capax iUius augmenti,
non posset per quahtatem accidentalem iUud
formahter recipere. Tum denique, quia iUa
quahtas spirituahs non posset resistere con-
trariis agentibus, ne dispositiones corporis hu-
mani corrumperent, neque iUis sublatis posset
unio auimae, ad corpus naturahter conservari.
Igitur originahs justitia nuUam quahtatem
praeter gratiam in animae substantia ponebat.
26. Deinde exclnditur haUtus supernatura-
lis intellectims distinctus ah iis qui nunc in-
funduntur. — Deinde in inteUectu nuUum
pecuharem habitum cognoscitivum justitia
originahs addebat. lu hoc non contradicit
Scotus, nec quisquam de tah habitu loquitur.
Nec etiam Henricus loquitur de rectitudine
intellectuS;, sed tantum voluntatis. Neque ali-
quem alium auctorem invenio, qui hujusmodi
habitum excogitaverit, et ideo breviter proba-
tur Iiaec pars. Primo quia per fidem, et dona
Spiritus sancti sufiBcienter perficitur intellec-
tus viatoris in ordine ad supernaturalem recti-
tudinem intellectus : nec in statu justitiae ori-
ginalis haberet homo supernaturalem rectitu-
dinem habitualem alterius rationis^ quia non
haberet aliam scientiam per se infusam, aut
lumen propheticum habituale distinctum a lu-
mine fidei, multoque minus lumen gloriae.
Nihil enim istorum ad rectitudinem illius sta-
tus necessarium erat : nec cum probabili fun-
damento affirmari potest. Quod si fortasse fa-
cilior, et melior ususfidei, et aliorum bonorum
intellectualium in statu innocentiae necessarius
erat, ncn ex habitu distincto provenire pote-
rat;, nisi sub nomine habitus includantur spe-
cies^ quas non negamus potuisse sub perfec-
tione justitiae originahs comprehendi. Non
oportetautem iUasfingere per se infusas^ nam
ad usum fidei sufiiciunt acquisitae^ quae timc
per accidens infunderentur^ quantum ad inte-
308
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
gritatem illius status necessarium esset, et in
suo ordine essent valde perfectse;, et cum eis
darentur pliantasmata ad illarum usum valde
accommodata. Et^ cpiod caput est^ illamajor
perfectio ex actualibus Dei auxiliis^ et'illumi-
nationibus maxime proveniret. Unde recte dici
potest^ justitiam originalem illa auxilia com-
prehendisse modo supra explicato^ non tamen
novum intellectualem liabitum per seinfusum.
27. Tum etiam distinctus ab infusis per ac-
cidens. — Secundo etiam in ordine ad natura-
lem rectitudinem sufiicienter perficiebatur in-
tellectus per intellectuales virtutes per accidens
infusas^ imo fortasse non semper^ et in omni-
bus fuissent necessarise : sed nunc de Adamo
loquimur, cui datas esse diximus cum specie-
bus, et pliantasmatibus necessariis, et sufii-
cientibus ad bonum usum rectse rationis^ ac
subinde ad rectitudinem naturalem, quatenus
ex intellectu pendet. Quis ergo alius habitus
ordinis naturalis excogitari potest^ quem jus-
titia originalis in intellectu postulaverit^ aut
posuerit ? certe vix videtur intelligibilis^ aut
possibilis^ nedum necessarius. Nam habitus o-
pinionis, aut fidei humanaa, ad perfectionem
illius status non pertinebant : virtutes autem
intellectuales non videntur plures excogitari
posse. Quod si objiciatur de perfectione intel-
lectus, quam justitia originalis includebat,
scilicet, ut illo statu durante, non deciperetur.
Respondemus, illam perfectionem non potuisse
a peculiari liabitu provenire, sed ex prudenti
usu in judicando de rebus non evidentibus ad-
juncta simul, vel potius antecedente peculiari
Dei protectione, et providentia, ut in superio-
ribus explicatum est. Neque in hoc puncto
Henricus aut Scotus nobis contradicunt.
28. Excluditur prceterea omnis haUtus vo-
luntati per accidens infusus prceterquam virtu-
tum naturalium . — Tertio vero addimus, justi-
tiam originalem nuUum habitum, aut recti-
tudinem naturalem permanentem addidisse
voluntati prseter virtutes ordinis naturalis,
quse ex natura sua per actus acquiri possunt,
et in statu originalis justitiaj per accidens in-
fundebantur. Probatur geueratim ratione fac-
ta, quia illi habitus studiosi ad omnem recti-
tudinem naturalem, quse in voluntate esse
potest permanenter, et per modum habitus,
sufficiunt. Nam hse virtutes versantur circa
omnia objecta honesta, qui» per rationem na-
turalem ostendi possunt, ut sunt principiaom-
nium honestorum actuum^ qui per naturalem
prudentiam regulari possunt : ergo sufficienter
iuclinant ad omnem rectitudinem naturalem.
nam rectitudo in usu ipso per actus honestos,
et naturali rationi conformes, et non per alios,
exercetur.
29. Ad idem arguitur cim Scoto contra
Henricum in num. 3. — Deinde contra Hen-
ricum, quem etiam Scotus impugnat, argu-
mentari possumus, quia illa rectitudo naturalis
quam justitia originalis addebat voluntati se-
cundum Henricum, vel erat res aliqua distincta
a voluntate, vel modus ejus, formaliter, aut ex
natura rei ab illa distinctus. Heec enim Henri-
cus non declarat. Dicit tamen illam fuisse
quamdam justitiam quam voluntas condita
sine donis gratise in puris naturalibus haberet,
et illam posset amittere, quia per suam liber-
tatem posset se obliquare, et ita justitiam cor-
rumpere inducendo in se obliquitatem justitiae
oppositam. Inquo insinuat illam justitiam esse
rem a voluntate distinctam sive omnino reali-
ter, sive ex natm-a rei, seu modaliter : quia ut
auferri possit a voluntate, saltem haic distinc-
tio necessaria est. Contra hanc vero partem
objicit Scotus, nam si hsec justitia est aliqua
res, vel modus realis positivus separabilis a
voluntate, posset Deus creare hominis volun-
tatem sine illa justitia, seu rectitudine, quia
quse in re distincta sunt, et per actionem ho
minis separari possunt, multo facilius possunt
aDeo separari. Sed voluntas hominis sic creata
posset peccare, quia esset libera ad agendum
secundum rationem naturalem, vel contra il-
lam : ergo tunc etiam obliquaretur per suum
actum sine amissione alicujus entitatis : ergo
ex potestate se obliquandi uon potest colligi
talis qualitas.
30. Arguitur secundo. — Secundo argumen-
tari possumus, quia si illa justitia est qualitas
realiter distincta a voluntate, non potest esse,
nisi aliquis habitus. In qua non alia specie qua-
litatis esse potest? Erit ergo habitus operati-
vus, quia potentia non est capax aliorum ha-
bituum, vel saltem ut potentia est ahis non
indiget : erit praeterea habitus operativus ac-
tuum rectorum, seu honestorum, quod ipse
Henricus fateri videtur, cum qualitatem illam
justitiam nominat : ergo non potest esse quali-
tas illa distincta a virtutibus omnibus natura-
libus, quse voluntati praebent rectitudinem in
ordine ad actus moraleshonestos.Diceretforte
Henricus, illam justitiam non esse aliquam
virtutem particularem, sed esse quamdam
qualitatem simplicem, et universalem rectifi-
cantem voluntatem ad omnes morales actus
virtutum particularium. At profecto talis qua-
litas non est nisi ipsa voluntas, nam ipsa non
CAP. XX. AN PR^TER OMNIA DONA NATUR.E ET GRATLfl, ETC.
309
est capax alterius habitus aique universalis
respectu boni honesti, ahas omnis distinctio
morahum virtutum supervacanea est : et prse-
terea sine uho fundamento tahs quahtas exco-
gitata est. Quod si fortasse dixerit Henricus,
illam justitiam non esse propriam quahtatem^
seu rem omnino distinctam a vohmtatate ,
oportet, ut nobis explicet^ quis^ vel quahs sit
iste modus. Nam vohmtas est res qusedam in-
visibihs^ incapax ex natura sua modi intentio-
nis, et extensivi augmenti;, in quahtatibus au-
tem hos duos modos invenimus, nec ahum in
voluntatemtelhgere possiimus. Prsesertim quia
ihe modus ponitur separabilis naturaliter a
vohintate^ ac proinde distinctus ab illa ex na-
tura rei : vohmtas autem ex' natura sua est
immutabihs in sua entitate, et inhserentia ad
animam, non minus quam anima ipsa : ergo
ille ahus modus gratis excogitatus est^ et per-
cipi non potest.
31. Ao'gt(/iUio^ tertio. — Tertio principahter
errat Henricus^ quia vuh, illam justitiam esse
naturalem, ac debitam homini in puris natu-
rahbus, et nihilominus tantam esse, ut omnino
subjiciat appetitum voluntati, et rebehionem
carnis ad spiritum auferat. Utrumque autem
falsum est. Nam imprimis pugna inter inferio-
rem et superiorem appetitum naturahs est
homini, si in pura sua natura spectetur, ut
supra probatum est, quia sensibilia objecta
naturaliter pi^seveniunt, et immutant sensus
externos et internos : et consequenter appeti-
tum etiam sensitivum naturaliter movent.
Corpus etiam hominis in pura natura corrup-
tibile est, et consequenter aggravat animam :
et impedit spiritum. Ergo status justitise ori-
ginahs non potest dici iho modo naturalis, ut
supra etiam tactum est, et paulo post confir-
mabitur. Deinde nulla quahtas existens in vo-
hnitate per modum habitus potest sua naturah
virtute impedire omnes preevenientes motus
appetitus, ut supra ostensum est. Prseterea, si
quahtas iha esset dicto modo connaturalis, non
amitteretur propter peccatum, tum quia na-
turalia manent integra, teste Dionysio, tum
etiam, quia unus actus non potest statim cor-
rumpere totum habitum justitiee acquisitum :
ergo muho minus posset corrumpere totam
iham justitiam naturalem, tum preeterea, quia
ahas nunc homo esset monstrosus, et maucus
in his, quse suae naturse debita sunt, et conse-
quenter posset evidenter cognosci, vel nunc
nasci hominem in statu peccati, vel suo auc-
tore absque donis naturse debitis, sine causa
procreari.
32. Ad iirolationes Henrici in num. 3. —
Hsec autem omnia absurda sunt, et sine occa-
sione excogitata. Nam fundamentum Henrici
nulhus est momenti. Quia vohmtas hominis in
puris naturalibus creata per se esset naturah-
ter recta, quia esset naturahter propensa ad
ea, quee rectse rationi consentanea sunt. Et
quamvishabeat simul naturalempropensionem
ad bona corporis, tamen etiam iha est recta,
quia est subordinata priori propensioni, et re-
gula; recta3 rationis. Vohmtas autem sic creata,
priusquam hbere operetur non esset positive
recta morahter, sed dici posset recta negative,
id est, non obliqua, sicut dicitur innocens, qui
nihil peccavit. Unde cum primum peccaret, se
obliquaret moraliter, non amittendo aliquam
justitiam positivam, sed amittendo innocen-
tiam, et inducendo inse actualem obliquitatem
actus pravi, et moralem aversionem, quse tran-
sacto actu in ea relinquitur. Vel certe si per
actus peccatorum habitus vitiorum acquire-
rentur, illi non essent naturales, id est, con-
geniti cum natura, neque excluderent aliquem
habitum cum natura congenitum, sed tantum
adderent inchnationem ad malum, quam vo-
luntas in pura natura ex se non haberet. Et
ita inducerent obliquitatem in voluntate, non
aliquam rem auferendo , sed inclinationem
rectse rationi non conformem addendo : ergo
superflue,et sine fundamento excogitavit Hen-
ricus justitiam aliquam naturaliter congenitam
voluntati, ita in re ab ipsa distinctam, ut per
qnodlibet peccatum amittatur. Cujus etiam
signum esse potest, quod per secundum et
tertium, et subsequentia peccata augetur obli-
quitas voluntatis, et tamen non augetur illa
physica carentia justitiee originalis, quia se-
cundum Henricum per primum peccatum tota
amittitur.Ergo signum est, illam obliquitatem
non consistere in reali privatione alicujus qua-
litatis, sed in additione, vel morali, per plures
malitias peccatorum, vel physica, per genera-
tionem pravorum habituum. Non fuit ergo in
Adam talis justitia, nec fuisset in ejus posteris,
etiamsi ipse non peccasset.
33. Contra Scotum in num. 2, qwodjustitiam
originalem constitiiat ex solis habitibus utrius-
que appetitus. — Superest dicendum de opi-
nione Scoti, in qua duo nobis displicent.
Primum, quod in solis quibusdam habitibus
voluntatis, et appetitus seusitivi constituit ori-
ginalem justitiam. Nam supra probatum est,
per solos habitus non potuisse subdi perfecte
appetitum sensitivum voluntati, nec fomitem
extingui, seu concupiscentiam omnino frajna-
310
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AG STATU INNOCENTI/E.
ri, ita ut nunquam rationem prseveniret^ quee
objectio non omnino latuit Scotum, et ideo
non reputat inconveniens concedere^ aliquos
motushujusmodipotuisse esse in appetitu^non
obstante justitia originali, quia per volunta-
tem possent facillime coerceri, ct cum magna
delectatione hominis, non obstante ahqua
tristitia appetitus^ sine propria hominis imper-
fectione. Quiaquod convenit homini secundum
superiorem potentiam_, dicitur illi simpliciter
conveuire : quod avitem inest in potentia infe-
riori^ non ita simpliciter hominem denominat.
Sed hoc etiam ibi refutavimus^ quia secundum
doctrinam Augustini^ et valde receptam in
Ecclesia^ nullus talis motus futurus erat in eo
statu, in quo homines nudi erant^ ct non eru-
bescebant^ et concupiscentia ita erat frsenata
in prsesentia talis objecti^ ac si homo illud non
videretj nam propterea oculi primorum paren-
tum per peccatum aperti fuisse dicuntur.
34. T]T(jetuT amplius. — DifFerentia vero illaj
quam Scotus assignat inter motum superioris,
et inferioris poteutise, tantum in verbis con-
sistit. Nam in re olarum est^ motus appetitus
hominis esse^ et ab homine fieri^ et ipsum af-
ficere. Ergo si est imperfectus^ vel inordinato
modo coDsurgit^ non potest non esse hominis
imperfectio. Vel certe, ut verborum contensio
tollatur, saltem sequitur non fuisse hominem
totahter rectum, et bene compositum per justi-
tiam originalem : quia sicut makim est ex quo-
cumque defectu, ita quilibet motus inordinate
existens in inferiori appetitu toUeret integri-
tatem, et rectitudinem justitise originalis. Ac-
cedit, quod si appetitus pati posset hujusmodi
prsevenientes motus, etiam ipsa voluntas se-
cundum inferiorem partem^ seu propensionem
ad corpus^ traheretur ab appetitu^ prseTenien-
do superiorem rationem quse esset magna im-
perfectio, nam inde ulterius fieret^ peccatum
veniale ex surreptione;, et non parvam difiicul-
tatem bene operandi simul cum justitia origi-
nali esse potuisse. Ultra hoc vero etiam ad
operandum bonum cum perfectione consenta-
nea justitise originali^ non sufiiciiuit illi tres
habitus, quos excogitavit Scotus^ quia necessa-
rii sunt habitus virtutum^ vel per se, vel per
accidens infusi, quia illi sunt, qui vel dant fa-
cultatem operandi in ordine supernaturali;, vel
quodammodo complent illam^ vel incliuatio-
nem ejus perficiunt in ordine naturali^ ut in
superioribus ostensum est.
35. Item quod ponat tales habitus distindos
a viTtutihus ac pTimum quoad Jialitus volunta-
tis impzcgnatur. — Uude secuudo displicet in
illa sententia, quod illos habitus tanquam spe-
ciales ad justitiam originalem requirit. Quod
primo ostendo in habitu voluntatis, cujus af-
fectus esse dicitur dare voluntati vim avertendi
appetitum inferiorem a propriis ejus delecta-
tionibus minus bonis, cum maxima delecta-
tione, quee naturalem virtutem excederet, et
ideo talis habitus supernaturaUs appellatur.
Quod in doctrina Scoti de supernaturah secun-
dum modum , erit intelhgendum, quia ipse
non videtur formas, vel qualitates in substan-
tia supernaturales admittere. Vel certe (quid-
quid de lioc sit) manifestum est, juxta hanc
Scoti opinionem, non esse charitatem infusam_,
quia nunc justihabent charitatem, et nou ha-
bent illum habitum, et e contrario potuisset
Deus creare hominem cum illo habitu^ et sine
gratia et charitate. Imo ita fuisse creatum
primum hominem credit^ velprobabilissimum
reputat Scotus ciim Alens^, et ahis. Ergo tahs
habitus ordinis esset natiu^aUs ; ejus ergo ef-
fectus formahs esset dare vohmtati magnam
virtutem et vebementem inchnationem ad
recte operandum secundum rectam rationem.
Est enim atteute considerandum^ habitum non
posse per se primo_, et immediate (ut sic di-
cam) causare delectationem, sed quatenus ea
refultat ex actu ad quem habitus per se primo
inchnat. Quia neque ipsa delectatio potest ah-
ter a nobis fieri^ quia non est per modum ac-
tus per se primo facti, sed per modum proprie-
tatis^ et quasi passionis resultantis ex actu,
qui versatur circTr objectum delectabile, eo
quod sensui, vel rationi consentaneum sit. Si
enim ille habitus in vincendis et avertendis
delectationibus sensuum maiimam delectatio-
nem conferebat_, non poterat id facere, nisi
quia ad objecta rationi consentanea,, et repu-
gnautia delectationibus sensuum vehementer
inciinabat.
36. PTogreditur proxima impugnatio. — Ex
quo ulterius infero, non potuisse habitum il-
lum esse unumj et specialem^ distinctum ab
omnibus^ qui per actus acquiri possimt, et per
accidens in statu originalis justitiae infunde-
bantur. Probatur imprimis ratione generah^
quia iUe habitus non dabat delectationem in
reprimenda inferiori concupiscentia^ nisi incU-
nando vehementer ad actus vUtutis iUi concu-
piscentioe repugnantes : sed ilU actus vii^tutis
nesessario versantur in materiis virtutum ac-
quisibiUum per tales actus^ et fiunt sub eadem
regula rationis naturalis, et sub eisdem moti-
vis honestis^ sub qiubus vii^tutes morales, et
acquisitee operantur : ergo vel impossibilis est
CAP. XX. AN PR^TER OMNIA DONA NATUR^ ET GRATI.^, ETC.
311
talis habitiis ab omnibus acquisitis, seu acqui-
sibilibus (ut sic dicam) clistinctus, vel saltem
superflue cogitatur. Secundo valet contra Sco-
tum argumeutura factum contra Henricum^
nam vel ille habitus est unus simplex, vel col-
lectio plurium. Si hoc posterius dicatur, erit
coUectio virtutum omnium^ quas voluntas suis
actibus posset acquirere, sicut nos dicimus.
Nam multo improbabihus esset, ahum ordi-
nem virtutum quasi medium inter supernatu-
rales et acquisitas^ seu inter gratiam^, et na-
turam fingere. Primum autem de habitu sim-
pUci satis contra Henricum impugnatum est,
prsesertim si sit sermo de habitu ehciente
omnes actus honestos, quos in omni materia
potest voluntas naturahter efficere, et per iUos
inferiorem appetitum in officio continere. Quod
addo, quia imperando potest unus habitus sim-
plex dare faciUtatem^ et delectationem in om-
ni materia virtutis^ sicut de charitate dixit
Paulus : Omnia credit, oonnia siistinet, patiens
est, lenigna est, etc, 1 Cor. 13. Tandem lioc
etiam Scotum nihil juvat : tum quia talis ha-
bitus ad perfectam operis faciUtatem et delec-
tationem non sufficit sine proprio habitu eU-
ciente. Tum prsecipue, quia in ordine natura-
Uum actuum iUe habitus maxime esse posset
naturalis amicitia ad Deum. De quo habitu
supra diximus esse unam ex virtutibus ordinis
naturahs, quse per se, et ex suo genere per
actus proprios acquiri potest^ et Adamo per
accidens infusa fuit. Et ideo propteriUam dici
non potest, originalemjustitiamincludere aU-
quem habitum, prseter coUectionem omnium
virtutum. Et idem est de quacumque aUa
generaU virtute, ut obedientia^ vel aUa si-
miU.
37. Evasio pro Scoto de duolus r)mnerihus
cJiaritatis infusce ad constituendam rectitudi-
nem originalem. — Impugnatur quoad primum
tnunus. — Fortasse vero diceret Scotus ut aU-
qui ejus discipuU insinuantiUum quidem fuisse
habitum charitatis Dei perficientis vohmtatem
sohim in ordine naturse, seu respectu Dei ut
auctoris naturgSj et in hoc distinctum a propria
charitate infusa : nihilominus tamen superan-
tem amicitiam, sgu charitatem naturalem in
duobus. PrimO;, quia non solum posset, repri-
mere appetitum, sed etiam prsevenire iUum^ ne
ad sensibiUa moveatur, Secundo in hoc, quod
per talemhabitum posset vohmtas vehementius
et intensius operari, ac delectari in Deo, et in
cohibendo appetitupropter ipsum Deum, quam
naturahter posset ; sed neutrum horum satis-
facit. Nam primum si inteUigatur generaUter
de omni motu appetitus falsum est, quia fomes
non potest auferri per soUim habitum existen-
tem in voUmtate, imo nec adjungCildo habitus
appetitus, ut supra probatum est. Si vero in-
teUigatur indefmite de aUquibus motibus ap-
petitus, quos pi^ajvenire potest voluntas, ne
insurgant, fateor posse ad hoc juvari vohmta-
tem per habitum naturalem amoris Dei, ta-
men hoc facere posset etiam sine justitia ori-
ginaU. Quia id non potest fieri ex incUnatione
taUs habitus, nisi vitando occasiones, et fu-
giendo objecta, quse tales motus sensibiles ex-
citare possent. Hoc autem naturaU iudustria,
et prudenlia fieri potest, quantum est ex vi
taUs effectus, quanquam ut iacile fiat, non suf-
ficiat taUs habitus, sed necessarise sint etiam
aUse virtutes, et preesertim prudentia, ut au-
tem semper fieri posset justitia originaUs non
per solos habitus^ sed per aUa etiam auxiUa
conferebat.
38. Impugnatur quoad secundumi, munus. —
Secundum etiam, quod de intehsione dicitur,
mihi non placet. Primo, quia non constat po-
tuisse hominem in statu innocentiai diUgere
Deum ut auctorem naturse per amorem quoad
substantiam naturalem intensiorem, quam na-
turaUter posset efficere. Unde eniLi hoc pro-
bari potest? quamvis enim fortasse in iUo statu
posset homo naturaUter diUgere Deum cum
majori intensiorie et vohiptate, quam posset in
statu naturs lapsse, eo quod nunc a corpore
corruptibiU, et passionibus ejus, et a mutabi-
litate pliantasise impeditur, ne tanto conatu,
et attentione in Deum ferri valeat, sicut tunc
poterat, his ablatis impedimentis. Nihilominus
totus iUe conatus voluntatis in iUo statu forte
non superaret naturales vires "ohmtatis hu-
manse, nidUim enim fundamentum ad id asse-
rendum invenio. Cur enim hon posset ^nima
separata in pura natura existens diUgere Deum
naturaU dilectione tam intenda quantum po-
tuit homo in statu innocentiaa ? Item AngeUs
ipsis non est datuG habituG ad diUgendum Deum
ut auctorem naturse intensius, quam per solam
potentiam naturaUter possint : ergo neque pri-
mo homini in statu innocentiae. Denique habi-
tus incUnans ad actum naturalem fortasse non
juvat potentiam ad agendum intensius, quam
naturaUter possit, sed tantum ad agendum fa-
ciUiu, et promptius actus ejusdem intensionis.
Vel quamvis dicatur, dare virtutem ad inten-
siorem actum, iUam poterit prestare habitus
ejusdem ordinis, et speciei sohim propter ma-
jorcm intensionem : ergo taUs habitus non erit
distinctus a naturaU dilectione Dei habituaU ,
312
LIB. III. DE KOMINIS CREATIONE, AG STATU INNOCENTL^.
quiclquid sit de intensione , de qua niliil nisi
divinando affirmari potest,
'39. Rationes hadenus factce contra haJntum
voluntatis, valent contra hahitus appetitus sen-
sitivi. — Atque hse rationes cum proportione
applicari possunt ad habitus, quos in appetitu
sensitivo ponit Scotus secundum unum opi-
nandi modum. Nam si tales habitus intelHgan-
tur distincti ab omnibus habitibus^ vel virtu-
tibus^ quae naturahter inesse possunt appetitui,
et per actus ejus acquiri valent, mihi non est
verisimilis illa opinio propter rationes factas
de vohmtate: nam sine dubio est eadem pro-
portio. Si vero intelligatur de habitibus ejusdem
rationis non acquisitis, sic non sohim proba-
bile, sed certum mihi videtur ad justitiam ori-
ginalem fuisse necessarios habitus in appetitu
sensitivo : non tamen duos tantum propter
irascibilem et concupiscibilem, sed phires in
utraque facultate propter varietatem materia-
rum et objectorum morahum, ut ex dictis fa-
cile cohigitur, et contra Durandum in superio-
ribus probatum est.
40. Concluditur auctoris judicium de trihus
impugnatis ofinionilus Scoti, Henrici et Soti.
— Judicium de quarta Burandi et Cajetani, in
n . 6. — Ad ejus probationem ihidem. — Judicium
de quinta, in n. 8. — Atque ex his satisfactum
est primis quinque opinionibus supra recitatis_,
nam de prima et secunda, Scoti scihcet et Hen-
rici nunc proxime diximus. De tertia vero quee
est Soti, jam declaratum est, quomodo gratia
sola non sit tota forma justitiee originahs, et
quomodo radicahter et fundamentahter potue-
rit justitia originahs appellari. Ad quartum
vero Cajetani, Durandi et ahorum^ qui justi-
tiam originalem a gratia distinguunt, dicimus,
si intelhgant esse distinctas tanquam duas for-
maS;, quarum neutra aUeram includat^ nobis
non probari, quia ostensum est habitus gratiee
ad veram justitiam necessarios fuisse. Unde
consequenter in fundamento ilhus sententise
uegamus ihud principium, scihcet, justitiam
originalem solum perfecisse naturam intra la-
titudinem honestatis, seu rectitudinis natura-
lis . Nam principahter conferebat rectitudinem
supernaturalem, et in ordine ad illam perfi-
ciebat naturalem. Si vero justitia originahs
distinguatur a gratia tanquam inchidens ali-
quid gratise, sic vera est distinctio. Et hoc so-
lum probant testimonia divi Thomse quae ibi
adducuntur. Et ita etiam responsum est ad
quintam opinionem: nam duo, quse in iha
adduntur, scihcet, gratiam non fuisse funda-
mentum justitise originahs, et Adam fuisse
creatum in justitia originah, et non in gratia,
jam a nobis impugnata sunt. Quod autem a
contrario, gratia nunc separetur a justitia ori-
ginah, sohim probat justitiam originalem ad-
didisse ahquid ultra gratiam, sine qua sola
gratia nomen originahs justitise non meretur.
41 . Corollarium primum ex hactenus tracta-
tis quodnamsit suhjectumjustitice originalis. —
Auctoris resolutio. — Ex quo imprimis resoluta
manet quaestio, quee de subjecto originahs jus-
titise tractari solet. Nam D. Thomas illam col-
locat in essentia animee, quantum cohigi po-
test ex i, 1, q. 83, art. 2, juncta q. 110, a. 3
et 4. Durandus vero extreme distans a divo
Tlioma dixit, subjectum justitiae fuisse appe-
titum sensitiviim, ut patet in 2, d. 29, q. 2. At
vero Scotus in eadem distinctione, vel in sola
vohmtate, vel in iha simul, et appetitu sensi-
tivo justitiam originalem cohocat, quod sentit
etiam Bonaventura, in 2, d. 31, art. 1, q. 2.
Verumtamen resolutio ex dictis est, justitiam
origiualem quoad principalem ejus formam,
et quasi fundamentum et radicem aharum
perfectionum ejus, fuisse in essentia animee
tanquam in proximo subjecto, quia iha forma
erat gratia, quam credimus cum divo Thoma
esse immediate in essentia animse, et in hoc
sensu ipsc de justitia locutus est. At vero quoad
ahas perfectiones non erat in una vel altera
potentia adaequate, sed in omnibus simul, et
in singuhs inadeequate. Et ita primo erat in
intehectu, quasi ordine generationis, princi-
pahus vero in voluntate, quia in iUo erat ca-
ritas, consequenter vero in ahis potentiis ih-
ferioribus. Quod ex parte attigit Bonaventura,
in 2, d. 24, q. ult. ad penult. Heec autem in-
telhguntur de subjecto justitias quoad habitus :
nam quoad aha privilegia non inhserebat ho-
mini quoad actum primum, sed assistebat:
quoad effeclus vero non sohim in anima, sed
etiam in corpore inesse poterat, ut ex dictis
manifestum est.
42. Corollarium secimdum anjustitia origi-
nalis sit naturalis vel supernaturalis. — Prima
pars resolutionis. — Pars altera ut a quihusdam
resolvat. — Secundo cohigitur ex dictis, an jus-
titia originalis naturahs vel supernaturahs
censenda sit. Nam in hoc etiam est varietas
inter theologos, quae in uno sensu potest esse
de re : et in aho tantum de nomine. Nam lo-
quendo de justitia originah, prout a nobis
exphcata est, certum est non fuisse natu-
ralem, saltem quoad eam partem, qua gratiam
et virtutes, seu dona per se infusa inchide-
bat. Si vero sit sermo de justitia originah
CAP. XX. AN PR.^TER OMNIA DONA NATUR^ ET GRATI^, ETC.
313
sumpta tantiim pro illa perfectione;, quam ad-
debat ultra justitiam per se infusam^ sic di-
cendum videtur quoad eam partem posse du-
plici titulo vocari naturalem. Primo, quoad
substantiam, quia omnes habitus^ quos sub ea
ratione includebat, erant ordinis naturalis^ et
ideo dicuntur per accidens infusi, et similiter
peculiaris providentia Dei, quatenus ad eam
partem pertinebat^ ad efFectus quoad substan-
tiam naturales ordinabatur, et ad conserva-
tionem, vel immunitatem corporis^ et similes.
Secundo dici potuit naturalis, quia tantum
perficiebat naturam in operibus naturalis or-
dinis, et proxime, ac per se tantum in ordine
ad finem naturalem sine elevatione ad opera
supernaturalia, et in hoc sensu Vega, lib. 1,
in Trid., cap. 11, justitiam originalem vocat
donum naturse, et qute ab ipsa in homine fue-
runt, et fuissent, naturalia vocat, quod refert
et approbat Bellarminus, lib. de Grat. primi
homin., cap. 5.
43. Qicid absolute dicendum. — Nihilominus
tamen simphciter dicendum est, donumjusti-
tiffi originahs etiam quoad eam partem fuisse
supernaturale, saltem quoad modum, quia non
oriebatur ex principiis naturse, sed potius re-
formabat defectus, qui ex principiis naturse
humanas intrinsece oriuntur, ut sunt pugna
inter carnem et spiritum, mors, et similes.
Deinde quia habitus ad illam partem justitiaj
pertinentes non producebantur modo conna-
turah, sed aho superiori. Et simihter ahi ef-
fectus, qui ex peculiari Dei protectione in lio-
mine fiebant, modo prceternaturah provenie-
bant. Hac ergo ratione donum illud simphciter
dicendum est supernaturale. Unde etiam se-
quitur fuisse donum gratuitum, quia non pro-
veniebat a natura aut ex meritis. Erat ergo
gratia saltem gratis data^, imo etiam secun-
dum extrinsecam revelationem , ad auxiha
gratia3 gratum facientis pertinuisse dici potest,
quia ad vitanda peccata et salutem consequen-
dam multum juvabat, et propter hunc finem
prsecipue datum est. Atque hanc partem ex
Scripturis, Patribus et Scliolasticis, ac rationi-
bus late probat Beharminus, dicto hbro, c. 5,
et nos in materia de Grat., prolog. A, cap. 5,
ahquid de hoc puncto addimus.
44. Tertium corollarium. — Citm tradita
doctrina de justitia originali cohceret status
humance naturw consideratio quadruplex. —
Tertio intelhgitur ex dictis, quomodo cum pra;-
dicta doctrina de justitia originah subsistere
possit distinctio phirium statuum humanee
naturse quam theologi tradunt. Nam quidam
quatuor, ahi quinque vel sex etiam numerant.
Unus est status naturse purse. Ahus est status
justitiae originalis. Tertius status naturse lapsse
in peccato jacentis. Quartus est status purae
gratise, id est, sohus gratias sine perfectionibus
originahs justitiae. Et inter lios satis clara est
distinctio. Nam in primo (qui nunquam fuit,
sed est possibihs) haberet homo naturam sine
habitibus per se, aut per accidens infusis, et
sine ahquo dono gratuito, vel supernaturah
beneficio : atque etiam sine peccato. In secundo
habuit homo naturam cum tota perfectione
originalis justitise, quam exphcuimus. In ter-
tio autem habet homo naturam carentem per-
fectione justitife: ob propriam, seu inhseren-
tem culpam, quamvis non habeat naturarii
carentem omni gratuito beneficio, quale est,
esse ordinatam ad finem supernaturalem, et
cum sufficientibus auxihis. In quarto vero sta-
tu habet liomo naturam sine culpa, saltem
mortah, quamvis simpliciter non habeat ori-
ginalem justitiam.
45. Cohceret item alia statuum consideratio .
— Possunt autem isti status multiphcari, vel
unum vel plures dividendo, vel ex mixtione
plurium ahos conficiendo. Sic a multis distin-
guitur status justitige originalis perficientis
hominem intra ordinem, et finem naturalem,
ab statu gratise, seu statu justitise ut inchiden-
tis gratiam. Sed liic status hcet possibilis fue-
rit, nunquam tamen fuit. Hoc posterius ex eo
sequitur, quod supra probavimus, hominem
in gratia fuisse creatum : ilhid vero prius per
se clarum est. Quia hcet de facto, et ex ordina-
tione divina, naturahs justitia in supernaturah
fundata fuerit modo supra dicto, tamen per
se, et intrinsece ab illa non pendet : potuit
ergo sine iUa conferri. Imo potuisset Deus crea-
re hominem ordinatum tantum ad naturalem
finem, et cum tota illa integritate et rectitu-
dine, quam in ordine naturah justitia origiua-
hs conferebat. Status autem ille non distin-
gueretur ab statu justitise originahs, prout in
primo homine fuit, nisi sicut pars a toto, sicut
etiam nunc ex aha parte distinguitur status
gratiffi ab statu justitiaa originahs. Unde con-
sequenter hic status solhis gratise, et ille status
sohus justitise quasi naturahs, distinguuntur
tanquam duo status partiales a completo et
integro statu justitioe originahs.
46. Item alia. — Quin potius solet uherius
distingui status integrffi naturffi ab statu justi-
tise originalis etiam proecise spectato solum in
rectitudine naturali, absque statu gratife. Quai
distinctio solum fit, quasi dividendo integram
314
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
justitiam naturalem in plures partes. Nam pos-
set Deus condere hominem perfectum intra
ordinem naturalem, et sine fomite, vel rebel-
lione inter caruem, et spiritum, absque aliis
peculiaribus privilegiis datis Adee in primo
statu. Et ille status sic conceptus vocatur in-
tegritatis naturai qui separabilis est a statu
gratise, ut ex dictis constat, et preeterea distin-
gueretur ab statu originalis justitiee, quia non
liaberet adjuncta privilegia, vel immortalita-
tiS;, vel indolentise aut praeservationis ab omni
errore;, vel defectu veniali. Quce divisiones fieri
solent a theologis praBcisione mentis, aut de
possibih, ad exphcandas vires Hberi arbitrii^
et necessitatem gratite ad operandum bonum
in omni statu^ et ideo de ihis dicemus ex pro-
fessO;, in prologomenis de Gratia^ hic enim ad
exphcandum statum primi hominis necessarii
non sunt.
47. Denique alia , atque alia coiisideratio ,
sive de facto, sive de possihili vera. — Ad eum-
dem vero modum considerari potest ahus sta-
tus^ in quo simul justitia originahs sine justi-
tia gratise, cum statu peccati conjungatur,
nam hic status possibihs est, quia inter iha
duo non est formahs repugnantia. huo ahqui
dixerunt de facto hunc statum ahquando fuisse
in Eva^ et futurum fuisse interdum in posteris
Adse ipso non peccante. Sed ihud prius supra
improbatum est : de posteriori autem parte in
sequentibus videbimus. Et ad hunc modum
possent aha membra multiphcari, ut facile ab
unoquoque considerari potest. Sic enim bea-
tissima Virgohabuit quemdam pecuharem sta-
tum naturee lapsse, conjunctum cum statu gra-
tise, et perfectse innocentiEe personahs^ et cum
carentia fomitis, quae ad naturse integritatem
pertinet, et nihilominus statum justitiee origi-
nahs non habuit, ut exphcavi in 2 tom., 3^ p.,
d. A, sect. 6. Atque heec omnia intehiguntur
de statibus vise, nam status Patrise prsesentis
considerationis non est.
CAPUT XXI.
QUAIE FUERITPRiECEPTUM DATUM ADjE IN PARA-
DISO^ ET CUR EI IMPOSITUM FUERIT.
1. Quid importet verhuTii comede in citato
textu. — Quid ne comedes. — Quid illa in
quocumque die, etc. — Error in citatis verMs
non contineri prcBceptum. — Hactenus perfec-
tiones omnes status innocentiee seu originahs
justitise^ in qua primus homo fuit conditus,
exphcuimug;, nunc de mutatione ilhus status
dicendum sequitur. Contigit autem iha muta-
tio per preevaricationem divini praecepti, et
ideo primumtale praeceptum exphcandum est,
et postea de ipsius transgression^.^ et de istius
efFectu disseremus. Quod igitur Deus pecuhare
preeceptum Adamo imposuerit, constat ex iUis
verbis Gen. 2. TuUt ergo Dominus Deus liomi-
mm, et posmt illum in Paradiso, ut operaretur
et custodiret illum, proRcepitque ei dicens : Ex
omni ligno paradisi comedes, de ligno autem
scientics ioni, et vnali ne comedas : in quocum-
que enim die comederis ex ^o, morte morieris.
Circa quemtextum occurrebat imprimis exph-
candum, an verba iha. Ei) omne ligno comede,
ad substantiam prsecepti pertinecint, seu pecu-
hare prseceptum indicent. Sed quidquid sit,
an iha verba fuerint prsecipientia, au sohim
exphcantia, tum necessitatem comedendi, tum
hberahtatem Dei, et sufiBcientiam ahorumfruc-
tuum ad hominem sustentandum : ac subinde
facihtatem, et eequitatem prohibitionis come-
dendi de uno tantum hgno, de qao puncto in
superioribus dictum est, ad praesens nihil re-
fert uno, vel aho modo sentire. Nam lapsus
primi hominis non ex ea parte contigit. Sub-
stantia ergo ihius prsecepti in iUis verbis po-
sita est : De ligno scientice bom, et mali ne co-
medas. Rehqua autem verba, quae sequuntur,
in quocumque die, etc, Jam non prsceptum,
sed comminationem poense contiuent. Duo ta-
men declarant : unum est prseceptum ihud
fuisse grave, et sub mortah re..tu obhgans :
hoc enim ex gravitate poenee sufficienter cohi-
gitur. Ahud est unum actum comedendi ad
gravem transgressiouem iUius preecepti suffi-
cientem fuisse. Hoc enim significant illa verba :
In quacumque die comederis, etc. Non defue-
runt tamen hseretici, qui negaverint, iUud
fuisse verum prseceptum primis hominibus im-
positum, quia erant justi, et justo non ponitur
lex, teste Paulo 1, ad Tim. 1. Dicebant ergo
sohim fuisse admonitionem, ne comederent de
hgno scieutise boni et mah, quia ejus fructus
erat humanse vitgg noxius. Hunc errorem re-
fert BeUarminus, hb. 3, de Amissione gratise,
cap. 1, et iUum eleganter confutat : ideoque
circa iUum immorari amphus non oportet,
nam ex verbis, et ex commiuatione et efi^ectu,
et ex ahis locis Scripturse evidenter hic error
convincitur. Locus autem iUe : Justo non est
lex posita, in tom. de Legibus^ hbro primo,
cap. d9, late tractatus est.
2. Quinque tractanda de lioc prcecepto quoad
vim- directivam. — Circa prim.o, seu remMam
maieriam prwcepti prima propositio, — De hoc
CAP. XXI. QUALE FUERIT PR^CEPTUM DATUM AD^ IN PARADISO, ETC.
315
prsecepto igitur qiunc[iie inquiri possunt, quse
ad vim ejus directivam explicandam pertinere
videntur: nam de coactiva, seu de comminatio-
nibus, et poanis ejus postea dicemus. Primum
est, quse fuerit illius praecepti materia. Secun-
dum est^ ob quam rationem, seu causam Deus
illud prseceptum tulerit. Tertium quam grave
fuerit preeceptum illud. Quartum cui fuerit
impositum. Et quintum an peculiare pactum
inter Deum, et genus humanum incluserit.
Circa primum distingui potest duplex materia
illius prsecepti, remota, scilicet, et proxima.
Remotam voco arborem scientite boni et mali,
et fructum ejus ; proximam voco actionem
comedendi. Circa materiam remotam occur-
rebant vaiise qusestiones^ quas curiose trac-
tant expositqres Genesis, preesertim Abulensis,
Genes. 13, q. 148, et sequentibus, et Pereira,
lib. 3, in Gen., in peculiari dispositioue de
illa arbore. Nobis autem duo supponere sufii-
ciet, unuri est, arborem illam, veram, pro-
priam, seu materialem fuisse : quod est de
fide certum. Primo, quia ex Scriptura aperte
colligitur. Nam de illa dicit, sicut de ceteris,
fuisse productam de humo, et plantatam in
paradiso, et fructum ejus fuisse bonum ad ves-
cendum, et pulchrum oculis, Gen. 2 et 3. Se-
cundo, quia ita intellexit Ecclesia communi
consensu, et perpetua traditione. Tertio, quia
alias non peccassent primi homines vcre, et
corporaliter comedendo de fructu cujusdam
arboris : quod est contra fidem, ut infra attin-
gemus, et in materia de peccato originali tra-
ditur.
3. Arborem scientice fuisse ficum quidam
putant. — Auctoris rcsohitio rem esse ignotam.
— Quserunt autem expositores, cujus speciei
arbor illa fuerit. Es antiquis aliqui dixerunt,
fuisse ficulneam repreesentatam in illa, quam
Dominus maledicendo e"^siccavit, et cujus fo-
his Adam suam nuditatem operuit. Unde Isi-
dorus Pelusiota, hb. 1, Epist., in 51 : in Jiac,
inquit, re arcanus senno adnewus est a senibus
sapie7itil)us adnos grassatus; nem/pe hanc trans-
gressioni? arlorem esse, cujus foliis ad corptts
tegendum, ii qui mandatum viola,runt usi sunt,
etc. Et pro eadem refertur Tlieodoretus Antio-
chenus a beato Anast:^io Synaita, 1. 8, Exaem.,
in princ. Refertur etiam Anastasius, q. §8, ad
Antiochenum. Sed ibi non dicit ficum fuisse
arborem in qua peccaivit, sed ex qua peccatum
tegere voluit. Theodoretus vero, q. 28, inGen.,
nimis asseveranter id affirmat. Et sequitur Ni-
cephorus, 1. 1, Hist., c. 27, Moses Barcepha,
L 1; de Parad., p. i, c. 19^ aliis opinionibus
rejectis, et pro hac refert Philoxenum cum
multis aliis, quos non nominat, eamdem sequi-
tur Baronius, tom. 1, an. Dom. 34. Mihi vero
valde placet, quod Anastasius Synaita supra
docet, rem esse abstrusam, et abEccIesise cog-
nitioneremotam: nam quia ad fidemnecessaria,
vel utilis non erat, Scriptura illam non reve-
lavit. Atque ita communiter Patres in Genesi,
nihil de specie illius arboris dicunt, et non
minus ignotam esse censent, quam arborem
vitse.
4. Imo verisimilius non fuisse ficulneam.. —
Et sane verisimilius videtur non fuisse ficum,
tum quia ficus non est tam pulchra visui, ut
illa describitur : tum etiam quia non est veri-
simile assumpsisse primos parentes folia arbo-
ris in qua peccarunt : nam potius tantum ma-
lum experti ad illam accedere perhorrescerent,
ut fecte conjectat Abulensis, in c. 13 Genes.,
q. 164. Tum prseterea, quia ex eo quod ex
ficu potius, quam ex alia arbore folia, quibus
se tegerent, acceperint, ad summum colligi
potest fuisse ficum vicinam arbori scientise :
quin potius nec Iioc colligitur, quia mulier
postquam peccavit tulit fructum ad virum, ut
comederet : et forte Adam longe distabat ab
arbore scientise : non enim suis manibus tulit
fructum ejus, sicut Eva : sed ex manibus Evee,
quod esse potuit sub arbore fici, et longe ab
arbore scientise. Imo etiam postquam uterque
peccavit, verisimile est per Paradisum ambu-
lasse, et folia commodiora, et majora, ac fir-
miora legisse, quibus se tegerent, et ideo foiia
ficus accepisse, quia erant commodiora. Imo
addit Irenseus, 1. 3, c. 37, accepisse illa, quia
erant asperiora ex afiectu poenitentiae.
5. Multoque magis nec segetem,, aut vitem.
— Neque satis ostenditur fuisse malum. — Pro-
labile est fuisse alterius speciei a commvMter
Qiotis arhoribus. — Unde multo improbabilius
est, quod alii dixerunt, ut refert Moses Barce-
pha fructum illum fuisse frumentum, vel vi-
tem. Nam frumentum non est fructus, qui
sumptus ex segete statim comedi possit, neque
ita sumptus est delectabilis : neque est fructus
alicujus arboris, sed herbse, aut segetis. Vitis
etiam non est proprie arbor, neque de vite est
ulla verisimilis conjectura. Quod vero quidain
clixerunt arborem illam esse malum propter
verba Cant. 8. Stib arbore malo excitavi te,
frivolum est etiam, tum quia eeque incertum
est, quod ibi nomine mali significetur in spe-
cie ; quia etiam nomen illud generale esse po-
test et ambiguum. Prseterquam quodibi for-
tasse metaphorice sumitur^ et de ligno crucis.
316
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^E.
aliisque modis exponitur : concludimus ergo
rem esse incertam. Mihiquc valde probabile
est, quod sicut arbor vitee non fuit alicujus
speciei illarum arborum, quas homines post
lapsura extra Paradisum experti sunt : ita
etiam arbor scientise alterius reconditse speciei
ac perfectionis fuit^ et majoris pulchritudinis
et suavitatis, quam sint isti communes^ et
usuales fructus. Nam Scriptura de utraque
arbore cum eadem singularitate loquitur : et
hoc modo prseceptum ad virtutis, et prse-
sertim obedientiae probationem aptius osten-
ditur.
6. Secunda propositio circa eamdem mate-
riam, cur dicatur scientice. — Secundo suppo-
nendum est arborem illam non esse dictam
scientise boni et mali, quia esset in ahquo
noxia. Nam, ut Augustinus ait, 1. 8^ Gen. ad
lit., c. 6. Qj,ii fecerat omnia bona valde in Pa-
radiso, non instituerat aliquid ot/ali : neque
etiam dicta est scientise boni et mali, quia
fructus ejus virtutem haberet dandi hujusmodi
scientiam : vel quia Adam prius hanc scien-
tiam non haberet^ et comedendo fructum ilhus
arboris illam acquirere posset, ut quidam
finxerunt. Quorum error accedere videtur ad
promissionem serpentis promittentis , eritis
sicut dii scientes honum et malum. Manifestum
autem est Adam prius scivisse^ quid bonum,
vel mahim sit, et materialem fructum arboris
non potuisse illam efficacitatem naturalem
habere : dicere vero a Deo esse datam per mi-
racuhim, fictitium est. Igitur illius nominis
varise reddunturrationes. GregoriusNyssenus,
lib. de Opificio hominiS;, c. 20, hanc reddit,
quod frnctus ille sub specie boni obiatus, mali
experientiam induxit. Et huc etiam spectat
ratio aha, quod ita dicta fuerit scientia boni,
et mali, quia serpens hanc scientiam per iUius
esum promisit : ita ut nomen sit, quasi per
antiphrasim impositum, sicut dixit Deus, Ecce
Adam sicut unus ex nobis factus est, sciens bo-
num et malum . Ratio vero sequentius recepta
est, nomen ilhid impositum esse ab eventu,
quia comedendo de illa arbore experimento
cognovit bonum, quod amisit, et makim, in
quod incidit, ut ait Chrysostomus, hom. 16, in
Gen. circa fm. Vel per ilkid novit peccatum,
ut ait Theodoretus, q. 62, in Genes. Vel quia
ostensum est inobedientiae makim, et quan-
tum fuisset obedientia; bonum, ut ait S. Au-
gustinus 14, de Civit., c. 17, et 1. 8, Gen. ad
kt. , c. 6 et 14, et cum eo D. Tkomas, 1 p.,
q- 102, a. 1, ad 4, et Opusc 2, seuin Compen-
dio Theologiai, c. 188, et in 2, dist. 17. Ubi
cseteri theologi. Et sequitur Albinus, inq. Gen.
Interrog. 52, et Moses Barcepha, supra. Et in
idemfere redit, quod Damascenus, c. 11, ait
arborem illam esse sic dictam, quia posita est,
ut obedientice et inobedientice esset periculurn ■•
quamvis hoc modo non proprie ab eventu,sed
ex fine denominatio illa sumpta est. Atque ex
his satis constat, quod de proxima materia di-
cendum sit, fuit enim corporaks actio come-
dendi, quae per verba illa prohibita est, ne co- ■
medas : sunt enim illa verba ad litteram, et ■
ut sonant intelhgenda, ut ex dictis constat :
aka vero quse circa ika desiderari possunt in
tertio puncto expkcabuntur.
7. Circa secundum. — Qluce ratio imponendi
prccceptum. — Girca secundum de ratione kujus
prsecepti visum akquibus fuit, vel certe videri
potuit, prokibitioncm ikam factam esse ho-
mini, quia arbor iUa mala erat, vel homini
fructus ejus noxius esset, et nocivus. Quia non
est verisimile Deum prohibitionem illam fe-
cisse sine akqua occasione, vel fundamento
ex parte materioe, quod nonpotest akud exco-
gitari. Hanc vero sententiam merito improbat
Augustinus, 1. 8, Gen. ad litter., cap. 6 et 13.
Quia vel arbor iUa mala cogitatur absokite, et
secundum suam substantiam spectata, vel res-
pective cogitatur mala homini, quia fructus
ejus noxius esset ejus saluti et incokimitati :
neutrum autem dici potest. Non quidem pri-
mum, quia nuUa substantia est per se mala,
cum malum uikil sit, nisi privatio boni : ne-
que etiam secundum, quia Deum, qui omnia
fecerat valde bona, non est verisimile akquid
uoxium, vel uocivum, in Paradiso plantasse.
8. Vera responsio. — B. Thomas expenditur.
— Respondendum ergo totam rationem iUius
preecepti fuisse Dei obedientiam, et divini prae-
cepti recognitionem. Sic Ckrysostomus, hom.
14, in Gen. ait : Hcec faciebat (scilicet Deus)
quasi Dominus aliquis liberalis domummagnani
alicui concredens, ut dominium sibi salvum
maneat parvam tantum pecuniam dandam ah
illo prcescrihat . Et Augustinus, d. lib. 8, c. 6.
Oportebat autem (inquit) ut liomo sub Domino
Deo positus aliunde proJiiberetur, ut ei pro-
merendi Dominum suum virtus esset ipsa obe-
dientia, et, infra : No7i esset ergo unde se homo
Dominum hahere cogitaret, atque sentiret, nisi
aliquid ei juberetur. Et in cap. 13, addit, ut
causam jussionis hujus non diutius requira-
mus, si hcec ipsa magna est utilitas homini,
quod Deo servit, juhendoDeus utile facit, quid-
quidjubere voluerit. Et eamdem doctrinam
habet, 1. 2, de Peccat. Merit. et remis., c. 21,
CAP. XXI. QUALE FUERIT PR^CEPTUM DATUM AD.^ IN PARADISO. ETC.
317
et sequitur Rupertus^ 1. 2^ in Gen., c. 30, et in
31, acldit etiam acl exercitium fidei, spei, et
charitatis prseceptum illud impositum esse.
Consentit etiam Gregorius, 1. 35, Moral., c. 10,
alias 13, etD. Tliomas, opusc. 2, c. 188, cu-
jus verba paulo post referam. Et 1, 2, q. 102,
a. 1, ad 2, ubi addit, illam prohibitionem
habuisse aliquam rationem in ordine ad ahiid,
in quantum scihcet, per hoc ahquid figuraba-
tur. Non exphcat autem D. Thomas, quid figu-
raverit illa prohibitio, existimo tamen non
esse intelhgendum de propria significatione
ahcujusrei futuras, aut ejus figura, sicut erat
in prseceptis cseremoniahbus legis veteris, quia
nihil hujusmodi in iUo preecepto cogitari, aut
cum fundamento affirmari potest. Solum ergo
illa prohibitione indicatum, seu figuratum est,
Deum esse Dominum omnium, cujus vohmtati
parendum est. Et ita etiam exponit rationem
hujus preecepti Altissiodoreusis, 1. 2, Summs
tract. 10, cap. 3, ubi propter hanc causam vo-
cat hoc frceceftum diciplmce, quia datum est
ad probandam obedientiam, et ejus valorem
indicandum. Idem Abulensis, Gen. 2, q. 19.
9. Prima ohjectio ex Abule?isi. — Sectmda
ohjectio. — Acl primam respondet idem Abulen-
sis. — Adsecundtmiobjectionem. — At vero idem
Abulensis, Gen. 13, q. 207, contra rationem,
et verba Augustini duas rationes objicit. Una
est, quia per omnia aha praicepta naturse, et
gratise poterat homo se subditum Deo, etDeum
superiorem, et supremum Dominum cogno-
scere, imo non solum ex prseceptis, sed etiam
ex beneliciis acceptis id posset sufficienter in-
telhgere. Aha ratio est, quia potuisset Deus
multa aha proecipere, in quibus non minus
obedientia commendaretur, et divinum domi-
nium ostenderetur. Recte autem ipsemet res-
pondet ad priorem. Illud prseceptum nonfuisse
quidem simphciter necessarium, ut homo per
subjectionem suam, et dominatum Dei reco-
gnosceret,vel ut ei obedientiam prsestaret, nam
sine dubio, et cognitio illa multis aliis modis
haberi, et obedientia in aliis prseceptis exer-
ceri poterat : nihilominus tamen convenien-
tissimum fuit illud prseceptum ad pecuharem
modum subjectionis, et obedientise restringere,
quia in aliis preeceptis alicpia ratio mah, vel
incommodi prceter Dei prohibitionem inve-
nitur, et ideo,ut ait Augustinus, dicto, cap. 13,
tahs prohibitio facta est, quod ex sola trans-
gressione voluntatis Dei mala esset, ut inde
ostenderetur inobedientite malitia, cjuia ex
sola ratione obechentise abstinere bonum fuit,
et comedere malum, quod ahas seclusa prolii-
bitione malum non esset. Et simihter D. Tho-
mas, in opuscido dicit : Ejtcs ligni esus non
ideo prohibitus est, qtoia secundum se malus es-
set, sed ut liomo saltem in hoc modico aliquid
observaret ea sola ratione, quia esset a Deo
prcecej^timi. Unde prsedicti ligni esus factus est
mahis, quia prohibitus. Ad alteram vero ob-
jectionem concedimus, superiori ratione so-
lum probari, fuisse conveniens dari homini in
iho statu ahquid pecuhare prseceptum divi-
num positivum : non tamen probari fuisse
magis conveniens lioc determinatum prsecep-
tum in tali materia, et actione, quam csetera
omnia, quse Deus posset imponere. Nec de his
omnibus pecuharibus, ut sic dicam, Dei vo-
luntatibus oportet semper rationem reddere,
aut vestigare, quia et sffipius nobis innotescere
non potest, et interdum tota ratio facti est vo-
luntas facientis.
10. Circa tertium de gravitate dicti prcecepti
ostenditttr de fide fuisse grave. — Circa tertium
dubium imprimis certum est, illud preeceptum
fuisse grave, et obligans ex genere suo sub
reatu peccati mortalis. Hoc certum de fide est,
quia de facto fides docet, Adam, et Evam prae-
ceptum ilhid violando, mortahter peccasse.
Item ex comminatione morLis additaprsecepto
id aperte comprobatur. Nam si intelligatur de
mortas animee, ut voluit Philo, et senserunt
Gregorius et Eucherius in ipsa comminatione
formaliter continetur preedicta mortalis gra-
vitas : si vero intelligatur de morte corporis
(ut ad litteram intelligi debet juxta Paulum,
etConcihum Tridentinum) ex comminatione
tam gravis poenee ita colhgitur, prajceptum il-
lud obhgassse sub gravi culpa, et ideo Patres
communiter de utraque morte corporis et ani-
mse communicationem illam interpretati sunt,
ut supra tractando de immortalitate Adami,
cap. 14, visum est. Preeterea si materiam ilhus
preecepti spectemus, quamvis secundum se
non gravis esse videatur, nihilominus ut sub-
stabat divino preecepto, et vohmtati per quam
abstinentia iha imposita fuit quasi peculiare
tributum in signum subjectionis, et obedien-
tiee , materia erat gravissima et ab obhgatio-
nem prsecepti sub mortali culpa sufficieutissi-
ma. Uude Augustinus 14, de Civit., c. 12,
inquit : Non ideo debet aliquis existimare leve,
aut parvum fuisse illud commissum, qida in
esca factum est, non mala quidem, neque noxia,
sed quia prohibita est, nam obedientia commen-
data est in prcecepto, quce virtus in creatura
rationali mater quodammodo est omnium cus-
tosque virtutum. Additque inferius , legem
318
LIB. III. DE HOMINIS CP.EATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
illain eo gravius obligasse, quo in illo statu fa-
cilius impleri poterat, quod in capite decimo
quinto latius persequitur.
il , PrcBceftum illud. — Arguitur continere
oMigationem justitiw et temperantice. — Inter-
rogabit vero aliquis, an prseceptum illud obli-
gaverit tantum ex virtute obedientiae, vel
etiam ex alia specialiori virtute morali, ad
quam materia illius prsecepti pertineret. Nam
Augustinus et D. Thomas aliique Patres indi-
cant unicam rationem illius obligationis fuisse
obedientiam, ut allegatum est. In contrarium
vero est, quia leges positivse, etiam humanse
constituunt medium in materiis virtutum, et
consequenter faciunt , ut spefifica obligatio
prcecepti ad illam virtutem pertineat, quae in
tah materia versatur. Ergo a fortiori idem di-
cendum est de prsecepto a Deo imposito. Sic
enim prsecepta cseremoniaha lata a Deo in lege
veteri non obhgabant tantum ex virtute obe-
dientise, sed etiam ex virtute rehgionis. Ergo
similiter hoc preeceptum Adse impositum, pro-
pter obhgationem generalem obedientise, ha-
buit specialem vim obligandi sub ratione ah-
cujus virtutis morahs particularis. Duplex au-
tem ratio virtutis in illa materia considerari
potest. Una est justitise, contra quam peccat,
qui rem ahenam contractat, vel consumit, in-
vito domino. Deus autem hgni vita;, et fructus
ejus erat supremus Dominus, et prohibuit esum
ejus : ergo ex vi tahs praecepti contra justitiam
fuit, de illo hgno comedere, domino ejus in-
vito. Deinde facta iha prohibitione. abstinentia
ab iUo cibo ccepit esse necessaria ad servan-
dum medium in virtute temperantise, et e con-
trario comedere ex iUo fructu fuit peccatum
gulse : ergo obhgatio propria ihius preecepti
non fuit solius obedientise, sed etiam vel im-
mediatius justitise, vel temperantise.
12. Judiciumauctoris,explicaturgue Augus-
tinus et D. Thomas. — Respondeo satis pro-
babile hoc esse, et maxime de obhgatione
temperantise, ad quam propriissime spectat
moderatio, seu abstinentia in usu ciborum.
Neque Augustinus, seu D. Thomas hujusmodi
specialem obligationem negare voluerunt, sed
solum exphcarunt, illam non esse naturalem,
seu fundatam in conditione ilhus ligni, vel in
qualitate fructus ejus, sed in mera Dei volun-
tate. Unde cum dicunt obligationem illam so-
lius obedientise fuisse, naturalem obligationem
excludunt, non vero aliarum virtutum obliga-
tionem, quse positiva sit, et in obedientia suo
modo fundetur, quia exclusiva dictio conco-
mitantia non excludit. Addere etiam possu-
mus, obligationem illius prsecepti ut gravem,
vel tantum, vel prsecipue, ac proxime ex ra-
tione obedientise ortam esse. Nam si trans-
gressio illa praecise sub ratione gulae, aut furti
consideretur, videri potest esse de materia le-
vi : considerando autem prohibitionem illam
ut factam prsecipue intuitu divin^ obedientise,
et recognitionis ejus imperii, et proprise sub-
jectionis, inde habuit preeceptum iUud vim
obligandi gravissime, quia materia illa sub illo
respectu gravissima est.
13. An potuerit idem praceptum venialiter
violari ex parviiat» materif9. — Unde obiter
eipediri potest alia interrogatio, quse hic fieri
potest, scUicet, an transgressio iUius preecepti
potuerit esse culpa venialis ex levitate mate-
riae. Nam ex indeliberatione certum est, in illo
statu non fuisse locum hujusmodi cuipse, quia
status ille ab omni surreptione immunis erat.
Imo juxta nostram sententiam supra traditam
nullum genus peccati venialis ibi esse poterat,
ac propterea multo mimis potuerunt Adam,
vel Eva in transgressione illius praecepti ve-
nialiter peccare. Nihiiominus tamen, vel sup-
ponendo opinionem Scoti, quod in eo statu
poterant esse peccata cum plena dehberatione,
vel ex hypothesi, quod primi homines tali
privilegio carerent, locum habet interrogatio
facta, scilicet, an commissio deliberata contra
prohibitionem illam posset esse tantum culpa
venialis ex levitate materiae, sicut esse potest
in violatione jejunii, vel in furto levi. Videtur
enim esse eadem ratio, nam si in aliis prse-
ceptis positivis id contingere potest, cur non
in iUo.
14. Responsio negatita et vera. — Nihilomi-
nus dico, transgressionem illam, etiam ex hoc
capite non potuisse levem, seu venialem esse.
Quod imprimis videtur satis probari ab efiectu,
quia comestio Adae in materia satis parva fuis-
se videtur. Unde Scriptura ad explicandam
transgressionem gravem tam viri, quam foe-
minae solum dixit : Tulit de fructu ejus, et co-
onedit, deditque viro suo, et comedit, indicans
quamcumque comestionem ad gravem trans-
gressionem suffecisse. Ratio igitur sumenda ex
dictis est, quia considerata praecipua ratione,
cujus intuitu prohibitio iUa facta est, in qua-
cumque comestione, quantumcumqueinparva
materia sit, integra invenitur, et ideo sub iUo
respectu gravem semper injuriam contra di-
vinam obedientiam, ejusque recognitionem
continet.
15. Intelligitur tamen de comestione. — Quid
de masticatione. — InteUigendum tamen hoc
CAP. XXI. QUALE FUERIT PR.^CEPTUM DATUM ADvE IN PARADISO, ETC.
est, qiiando actus proliibitus circa talem ma-
teriam esset completus sub ea ratione, sub
qua prohibitus fuerat^ nimirum sub i^atione
comestionis, juxta verbum Dei dicentis : De
ligno scienticB honi et mali ne comedas. Unde
licet aliquis aspectus vel tactus aliquo modo
inordinatus fieret circa fructum illius arboris,
illud non esset peccatum mortale, saltem ex
vi actionis exterioris^ quamvis esse posset ex
intentione operantis. Neque obstant verba Evee
respondentis serpenti : Prcecepit noMs Deus,
ne comederem'.:,s, et ne tangeremus illud, Gen. 3.
Nam, ut in superioribus diximus cum proba-
biliori expositione verbum illud, ne tangere-
mios, per exasrgerationem additum est, vel ab
Adamo, quando prseceptum Dei Evse declara-
vit, ut eam cautiorem ad servandum Dei prse-
ceptum redderet (ut ex aliis refert, et probare
videtur Ambrosius, lib. de Paradiso, cap. 12),
vel, ut alii volunt, ab ipsamet Eva additum
est,ad rigorem prsecepti exaggerandum. Igitur
tactus, vel aspectus cibi prohibiti de ee non
esset peccatum mortale : imo si bona inten-
tione fieret, nullum esset peccatum, quia non
erat prohibitum, neo per se malum, seu in-
differens. Et ideo si absque fine honesto fieret,
ad summum esset veniale peoeatum, vel actus
otiosus. Hoc autem genus venialis peccati in
statu innocentiae esse non posset, ut supra dixi-
mus. De masticatione autem cibi sine trajec-
tione illius ad stomachum, et sine intentione
deglutiendi cibum, dubitari potest, an esset
peccaminosa, et in quo gradu. Qui non putant,
masticationem non esse intrinsecam comes-
tioni, sed prseviam ad illam, consequenter di-
cere possent, non esse prohibitam ex vi verbi
ne comedas, et consequenter ex objecto nullum
esse peccatum. Mihi tamen probabilius est,
fore talem actionem peccaminosam, supposita
tali prohibitione. Nam hcet sola masticatio
cibi non sit comestio, nec simper sit ad illam
necessaria, quia potest interdum cibus devo-
rando comedi, sine divisione, vel attritione
ipsius : nihilominus quando fit, est qusedam
inchoatio manducalionis, et ideo aliquale fuis-
set peccatum; non tamen consummatum, et
perfectum, ac subinde neque mortale, si non
transmitteretur in stomaclium, nec ea inten-
tione masticaretur , quia juxta communem
sensum, et doctrinam de ratione comestionis
est trajectio cibi in stomachum : per illud au-
tem proeceptum sola comestio prohibita est, ut
ex verbis ejus constat.
16. Circa quartum, an soliAdce, tel etiam
EvcB sit datumprcBceptum. — Circa quartum de
319
personis, quibus impositum est iUud preecep-
tum commune, dubium est, an prseceptum
illud fxierit impositum soii Adse, vel Adse et
Evse simul, nam lioc secundum docuit Ruper-
tus, lib. 2, in Gen., cap. 32 et sequentibus,
ubiCajetanus, etprobabile putat Pererius, 1. 6,
in Gen., post q. 6, quia Eva ipsa dixit : Prce-
cepit nobis Deus, etc. Alii vero primum magis
probant, ut Ambrosius, lib. de Parad.,cap. 12,
et Augustinus 8, Gen. ad Htteram, cap. 17, et
Clirysostomus, homil. 10, in Gen., et Anasta-
sius Synaita, lib. 9, Exaem. circaprincipium.
Quse sententia in superioribus nobis placuit.
Itaque dicendum est prseceptum illud imme-
diate soh Adamo fuisse a Deo ipso pronuntia-
tum, vel corporali, ac sensibili vocis specie, vel
sola intellectuali revelatione, utrumque enim
modum ut possibilem proponit Augustinus,
dict. lib. 8, cap. ult. et neutrum defmire eli-
git : Ystella vero Gen. 2, per internam solam
revelationem putat latum esse prseceptum ,
quod non video, qua efBcaci ratione ostendere
possit. Neque Rupertus quem ipse allegat, id
affirmat, incerta vero res est, et ad vim pree-
cepti parum refert. Nihilominus tamen non
solum pro viro, sed etiam pro muliere prse-
ceptum datum est. In quo omnes conveniunt,
et hoc convincitur, tum ex prsevaricatione
Evse, tum ex verbis ejusdem ^\ft&a.\Ss,\Prcecepit
noMs Deus, nam illis obligatam se professa est
eodem pr8ecepto,non ut Iiumano, seu a marito
imposito, sed ut divino, licet per maritum sibi
promulgato.
17. Datum fuit etiam pro posteris si status
ille duraret. — Ex quo ulterius intelligimus,
proeceptum illud impositum esse primis paren-
tibus, non ut personale tantum, id esL, ad solas
ipsorum personas obligandum, sed ut legem
perpetuam, et generalem, quse obligatura erat
omnes filios Adse in statu innocentiae nascitu-
ros si perseverasset. Tum quia prseceptum il-
lud, quamvis soli Adse fuerit immediate reve-
latum, comprehendit Evam ; ergo signum est,
illud non fuisse soli personse Adaa impositum,
nec tantum intuitu ejus, sed pro hominibus
degentibus in Paradiso, et intuitu illius status
latum fuisse ; nam hac ratione comprehendit
Evam. Tum etiam, quia simul dixit Deus Adse :
JEx omni ligno Paradisi comede, et de ligno
scienticB loni et mali ne comedas .■ sed prior li-
centia, vel, ut multi volunt, prseceptum perpe-
tuum fuit, et posteri Adse illo uti possent, vel
etiam deberent, si status innocentise durasset :
ergo etiam secundum, nam eodem modo, et
tenore pronuntiatum est. Quapropter non vi-
320
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTl^,
deo, ciir Pererius, lib, \, in Genes,, queest. 52,
de hoc prsecepto dixerit, incertum esse^ et
inexplicabile^ an si status innocentise perman-
sisset^ posteri Adse illa lege obligandi essent,
Cum enim in tali obligatione nulla sit diffi-
cultas, et ex tenore verborum lex illa quoad
utramque partem perpetua sit^ non video ra-
tionem dubitandi de illa obligatione, Prseser-
tim, quia illud, ut dixi, non fuit prseceptum
personale : fuit ergo lex data humanae naturee :
de ratione autem legis est perpetuitas, Item
ratio legis^ nimirum protestatio divinse sub-
jectionis^ et obedientiEe perpetua eraty et non
minus filiis , quam parentibus conveniens,
Atque hoc magis ex sequenti puncto explica-
bitur,
18. An ffcBceftum illud incluserii paclum
Dei cum Adamo. — Quinto ergo loco exphcan-
dum proposuimus, an lex illa peculiare pactum
inter Deum, et humanum genus incluserit. Ut
autem dubium intelligatur^ oportet advertere,
Adamum duobus modis considerari posse^, uno
modo ut particularem personam, alio modo
ut caput totius humani generis, prout in eo
virtute continebatur, unde duobus modis po-
tuit illa lege obhgari, scilicet^ vel per se tan-
tum^, vel etiam pro tota posteritate. De priori
ergo obligatione non est dubium, quia in ipsis
verbis Dei satis explicata est, ut optime Atha-
nasius, lib. de Incarn, Verbi, circa princip,^ in
tomo \, per modum pacti inter Deum^ et pri-
mos homines illam obligationem declarat_, di-
cens : Introduxit eos in suum Paradisum,
edictumque prcescripsit, ut si gratiam illam
conservarent, prohique fermanerent fruerentur
in Paradiso Mlarissima vita, prceter id, quod
ipsis in c(bIo immortaliter destinat^cm erat.-sin
autem prcevaricationem facerent, cognoscerent
se morituros, etc. Verumtamen quoad hanc
partem^, preeter ipsam legem non fuit necessa-
rium speciale pactum^ quia ipsa lex semel
posita ex natura sua illam obhgationem in-
duxit in personam, circa quam lata est^ nec
requirebat consensum Adse^iUt illum obhgaret.
Unde addita comminatione : In quacumque die
comederis, etc, per illam satis exphcatur be-
neficium immortahtatis (sub quo ahse prsero-
gativae justitise originahs comprehenduntur),
sub illa conditione servandi praedictam legem,
primis hominibus datum esse quoad conserva-
tionem, seu perpetuitatem suam, Et ideo lex
illa per modum pacti exphcatur, et pactum
vocatur, non quia fuerit formale pactum, cujus
obligatio utriusque partis consensum praere-
quirit, sed quia ex efficaeia diviuse voluntatis
factum e.st, ut et Deus ipse talem legem ferendo
suo modo ad servandum promissum oljligatus
manserit, et homo etiam ad conditionem ac-
ceptandam, legemque observandam obhgatus
fuerit^ et poenee obnoxius, si legem transgre-
deretur, Atque hoc modo lex illa ex natura
sua et sine novo pacto etiam personam Evae
obligavit^ nam est eadem ratio. Et simihter
obligaret singulos fihos, seu posteros Adee in
propriis personis, si Adamo non peccante in
statu innocentise nascerentur : nam quicum-
que ihorum iham legem transgrederetur, in
persona sua incurreret comminationem iUam,
in quacumque die, etc, (nam ut diximus in
prsecedenti puncto) iha lex ita lata est, ut in
omni tempore duratura, et ad omnes personas
futuras in iho statu si duraret, locuta esset.
49. Altera pars duMi an solo ipso pra^cepto,
an potius ex addito novo pacto, posleri Adami
in ipso capite fuerint ohligati. — Nihilominus
difficultas superest de alio modo obhgandi
Adam per illam legem non solum ut erat per-
sona particularis , sed etiam ut caput totius na-
turse, et consequenter obhgando posteros ejus,
non sohim ut futuros in propriis personis, et
quasi successores, sive unumquemque suo tem-
pore^ sed etiam eos omnes, ut in Adamo con-
tentos simul cum ipso obhgando. Nam hoc
genus obhgationis in lege iUa omnes cathohci
agnoscunt ex iho Pauh ad Rom. 5 : Omnes in
Adam peccaverunt. Nam si omnes peccaverunt
in Adam, omnes egerunt contra prseceptum :
ergo omnes obhgavit preeceptum^ quia nemo
peccat contra preeceptum^ quo non obligatur,
ac proinde cum eadem proportione debuerunt
omnes posteri Adae in suo parente obligari,
qua in illo peccarunt. De hac ergo obligatione
merito dubitatiu", quomodo ex illo prsecepto
oriri potuerit, an scihcet ex vi prsecepti, vel ex
peculiari pacto Dei.
20. Prima sententia Soti negans. — De qua
re duse sunt sententise. Prima simpliciter ne-
gat pecuhare pactum^ sed ex vi solius prsecepti
obligationem iUam Adamo, et toti ejus poste-
ritati in ipso fuisse impositam, Ita tenet Soto,
lib. \., de Natur. et Grat., cap. 10, cum quo
sentire videtur Vasquez i, 2_, disp. 133, cap. \,
quamvis nomine pacti interdum utatur. Fun-
damentum Soti est, quia tale pactum videtiu"
fabulosum cum nuUa auctoritate nitatur, ne-
que ulla sit necessitas talis pacti. Primum
probatur, quia Gen. 3, solum fit mentio prse-
cepti prohibentis esum ligni vitse, et commi-
nationis poenee, in quibus nuUum pactum in-
cluditur. Neque etiam necessarium fuit (ut in
CAP. XXI. QUALE FUERIT PR^CEVTUM DATUM AD^ IN PARADISO, ETC.
321
altera parte sumpsimus) , quia ad proecepti
obligationem non erat necessarius Adee con-
sensus^ ut supra dixi^ quod non minus verum
est quoad obligationem totius natura^ in Ada-
mo^ quam quoad omnem singularum perso-
narum in seipsis. Et similiter ad incurrendum
reatum poense volnntas Dei comminantis lUam ,
etiamsi consensus totius naturee per volunta-
tem Adtfi non prsecesserit^ satis erat : ergo
nuUo titulo necessarium fuit tale pactum.
21. Secwida sententia affirmans. — Secunda
opinio est^ obligationem illam ex pecuiiari
pacto inter Deuni, et genus humanum prove-
nisse. Hanc docuit Gatlierinus, opusc. de Pec-
cat. origin., cap. 8, et eam defendit late Sal-
meron, super adRom. 5, disp. 4.5, in fm., ubi
refert eumdem Soto super epist. ad Romanos,
boc pactum agnovisse. Et in ejus probatione
adducit illud Eccles. 15 : Deus db initio consti-
tuit liominem, etc, adjecit mandata, etprcetepta
sua, si volueris mandata servare, conservabunt
te, et in perpettmvi fi.dem pladtam facere. Qiiod
verbuni ultimum ita exponit. Si guod sponte
placuit promittere, paciscendo servaveris. Addit
etiam illud Eccles. 17 : Testamentim (Ptermmi
constitidt ciim illis, quia nomine testamenti
pactum significatur, juxta usum Scripturaj, et
proprietatem vocis Hebraicse leritli. Tertio
adducit illud Gen. 17 : Masculus, cujus frce-
putii caro circumcisa non fuerit, delehitur, etc,
quia pactum meum irritum. fecit, quod de pacto
cum Adamo inito exponit Augustinus, lib. 2,
de Nuptiis, cap. cap. 11, et abbi saepe. Quarto
de eodem pacto exponit illud Osese 6 : Ipsi au-
tem sicutAdaon prcevaricati sunt pactum mcum,
ili prcevaricati sunt in me, et adducit ibi Hie-
ronymum . Denicpie adducit rationes, quas sta-
tim expendemus.
22. Prima propositio. — Verumtamen utra-
que sententia in aliquo sensu vera est, et si in
eodem sensu altera contradicat, non est ad-
mittenda. Quod, ut explicem, dico primo, ad
praedictam vim obligandi Adamum per tale
priBceptum, et in eo totam naturam, tanquam
in capite, cujus voluntas totius posteritatis ar-
bitrium moraliter reputaretur, necessaria fuit
institutio ex peculiari Dei voluntate, neque ex
vi solius legis praecise spectatse communitati
bominum imponi potuisset. Hanc assertionem
non negaret Soto, ut existimo, nam expresse
requirit Dei voluntatem. Et illam recte decla-
rat Vasquez 1, 2, disp. 132, cap. 9. Et proba-
tur primo, quia ex natura rei lex data paren-
tibus, etiamsi detur ut vera lex, et perpetuo
duratura, non obligat uUo modo filios, donec
III.
generentur, et capaces sint prsecepti, ut patet
in omnibus aliis legibus divinis et bumanis,
bac excepta : ergo ut hsec lex talem vim ha-
beret, necessaria fuit peculiaris institutio, et
voluntas Dei. Et declaratur hoc amplius in liac
eadem lege. Nam si Adam non comedisset de
hgno scientia3, etconsequenter status innocen-
ti93 perseverasset, et postea Cainus filius Adte
de illo fructu comedisset, Enoch fdius ejus
nullo modo in eo peccaret, nec propterea jus-
titia privaretur : ergo signum est, illam legem
ex vi sua non obligasse filios in parentibus,
sed tantum in suis personis, et temporibus
suis : ergo quod lex ita aliter ligaverit posteros
in Adamo, non fuit ex sola legis natura, sed ex
peculiari voluntate et institutione Dei.
23. Quid Salmeron suis rationibus conficiat.
— Tertio idem declaratur ex illa comminatione:
In quacumque die comederis morte onorieris.
Quse non de sola persona Adse, sed etiam de
ejus posteris intelligenda est, nam Adam non
sibi soli, sed etiam posteris gratiam, justitiam
et immortalitatem perdidit,ut Concilium Arau-
sicanum 11, cap. 2, et Concilium Tridentinum,
sess. 5, can. 2, docuerunt. Unde e contrario
necessarium fuit, ut Adam eamdem justitiam,
et immortalitatem non pro se tantum, sed
etiam pro sua posteritate, saltem sub ea con-
ditione, si legem non prcevaricaretur, accepe-
rit, ut recte docent Augustinus supra, et An-
selmus, in libro de Conceptu virginali, et postea
dicemus. At vero ad hunc modum commina-
tionis, vel donationis, aut promissionis neces-
saria fuit peculiaris voluntas, et ordinatio Dei,
nam ex sola rei natura esse non poterat : ergo
modus ille obligandi talis prascepti, ex pecu-
liari Dei voluntate, et positiva institutione,
ut sic dicam, ortum habuit. Et huc tendunt,
idque tantum suadent rationes Salmeronis,
videlicet, cjuia ex hac institutione oritur, quod
Adam tali peccato nobis nocuerit, et non alio,
et quod ejus peccatum nostrum fuerit : non
vero ejus poenitentia, et similes. Quocirca si
nomine pacti Iieec sola Dei institutio, et or-
dinatio significetur, negari non potest, quin
ille modus obligationis fuerit ex peculiari
pacto Dei, id est, ex peculiari Dei voluntate
ultra totam naturalem legem, et ultra ordi-
narium et quasi connaturalem modiun obli-
gandi legum positivarum. Nec ille usus nomi-
nis pacti alienus est a modo loquendi Scripturas,
ut testimonia allegata Scripturje probant, et
similia frequentia sunt.
24. Secunda profosltio. — Secundo dico ad
prredictum modum ol^ligationis non fuisse en-
21
322
LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTI^.
cessarium consensum Adse etiam ut capitis
continentis in vntute totam posteritatem. Uncle
si nomine pacti in rigore^ et proprietate signi-
ficetur illud vinculum , quod ex formali con-
sensu duorum oritur, ac pendet^ non interces-
sit tale pactum, nec ad praadictam obligatio-
nem necessarium fuit. In lioc sensu loquitur
prior sententia, et in eodem ejus ratione suf-
ficienter probatur. Quia voluntas Dei per se
est sufliciens ad inducendam omnem obliga-
tionem possibilem sine consensu ejus, cui eam
imponere vult. Unde sicut potuit illo preecepto
obligare omnes liomines prassentes etfuturos,
non postulando ab eis consensum;, sed exigen-
do^ ita etiam potuit totam naturam in Adamo
obligare, non expectando consensum^ seu vo-
Umtariam acceptationem;, etiam per volunta-
tem Adse., sed exigendo^ seu absolute^ et effi-
caciter obligationem imponendo. Nequc boc
Salmeron negare ausus est : respondet enim^
Non qtiicl possit Deus secl qidcl egerit viclenclum
est, qui solitus est per pacta seipsiim noiis cle-
miltere, et adducit exempla de pacto inito cum
Noe de non amplius mittendo diluvio, et cum
Abrabam de circumcisione;, et de danda terra
promissionis^ etc.
23. Pacta et oHigationes inter Deum et liomi-
nes emccleantur. — Verumtamen quse dicuntur
])acta Dei, considerari possunt, vel ut Deum
ipsum obligant^ vel ut obligationem homini
imponunt ; et ex utraque parte potest esse vel
absohita;, vel conditionata obhgatio. Quando
ergo est conditionata ^ Deus aliquo modo se
accommodat, et expectat hominis consensum,
vel vohmtariam opinionem^ non vero quando
obhgatio est absoluta^ ut fuit in illo prfecepto.
Declaro singulaexemphs aSalmerone adductis.
Nam pactum iUud de non iterando diluvio
Genes. 9, absohitum fuit per simplicem Dei
promissionem , et ideo non fuit necessarius
hominum consensus, ut DEUS verbo suo ah-
quo modo obhgaretur;, ut ex contextu^, et ex
omnium sententia constat. At vero pactum
promissionis terrse sanctse potuit esse conditio-
natum^, sicut ihud, quo Deus solet promittere
poenitentibus remissionem^ et bene merenti-
bus prsemium;, conditionatum est, et conditio
pendet ex hbero hominis consensu^ et ideo ex
hac parte , ut DEUS absohite obligetur ad fa-
ciendum quod sic promittit^ vohmtatem ex-
pectat. Quamvis etiam in hoc ipso generc pa-
ciscendi prima constitutio ipsius pacti, et
conditionata obhgatio omnino ex sola DEI
vouluntate proveuit^ nuho expectato hominis
consensu. Quoad hsec ergo , et simiha pacta
non habetlocum dictarespon.sio^ neque exem-
pla ihorum ad rem prgesentem faciunt^ quia
pactum. obligans Adam non fnit conditiona-
tum^ sed absohitum, ut patebit.
26. De pacto cum Ahraham de circumcisione.
— At vero pactum Dei cum Abraham de cir-
cumcisione directe obhgavit Abraham^ et pos-
teritatem ejus , induxitque absolutam obhga-
tionem, nullo expectato consen.su Abraliee, vel
posteriorum. Quia absolutis verbis sine uha
conditione impo.situm est, scihcet, Tu Alra-
ham custodies pactum oneum, et semen tuum
post te, et iterum : Hoc est pactum meum, quod
ohservahitis, etc, et stepius usque ad ihud,
Masculus, cujics prceputii caro, etc. Ilhid vero
pactum respectu hominum fuit absoluta lex
circumsionis obligans Abraliam^ et filios ejuS;,
nullo eorum consensu expectato. Et ita muhi
Patres exponunt verba iha Gen. 17. Quia pac-
tum oneum irritiom fecit de solo prsecepto cir-
cumcisionisj quos late retuli in 3^ tom., 3. p.,
disp. 5^ sect. 1. Quocirca ihud exemphim po-
tius contrarium in prassenti probat^ nimirum
pactum a Deo initum cum Adamo non postu-
lasse illius consensum, quia fuit absohitum
prseceptum, tah voluntate Dei, et modo posi-
tum^ ut Adamum^, et in ipso omnes posteros
obligaret;, non expectato ejus consensu. Quin
potius vix invenietur proprium pactum Dei
obhgans hominem, quod ad talem obligatio-
nem inducendam hominis consensum requi-
rat. Posset tamen cogitari, si Deus ahquid of-
ferret homini sub tah conditione, ut si iUud
acceptaret, ad ahquid obligatus maneret^ nam
tunc obhgatio hominis ex priori ejus accepta-
tione penderet, sed hujusmodi pacti diviui
nuhum pro nunc exemphim occurrit. Neque
potest uho modo ad pactum cum Adamo ac-
commodari. Quia hcet Deus ihum prseveniret,
dando ihi justitiam pro ipso, et trausfuuden-
dam in posteris, tamen respectu ihius donatio
justitise quoad primam infusionem absohita
i\\\X, quoad conservationem vero^, et transfu-
sionem inchisit conditionem servaudi manda-
tum : nihilominus tamen obligatio mandati
absolute fuit homini imposita^, non expectato
ejus consensu; et ideo non solum spectando
quid Deus facere possit, sed etiam qiiid facere
soleat^ quidve iu hoc negotio egerit^ tale fuit
ilhxd pactum cum Adamo, ut ad illius obhga-
tionem consensu Adae opus non fuerit.
27. Objectio contra proxime traclita. — Res-
ponsio. — An noverit Adam se accepisse prce-
ceptum etiani ut caput totius posteritatls, et ta-
lis notitia ad id fuerit necessaria. — Dices ergo
CAP. XXI. aUALE FUERIT PR/ECEPTUM DATUM AD^ IN PARADISO, ETC.
323
non cognovit Adam virtutem pacti in preecepto
divino inclusi, quia talis cognitio non erat illi
necessaria, nisi ut suum consensum prcestare
posset ; si ergo consensus ejus non postulaba-
tur, non est cur talis prcecepti conditio illi
revelaretur. Gonsequens autem non videtur
admittendum , quia alias peccatum Adse non
fuisset gravius ex ea circumstantia^ quod per
illud totum genus humanum corruit^ cujus
oppositum communiter sentiunt theologi trac-
tando de peccato originali;, et necessitatem In-
carnationis Christiadilliusremedium explican-
do. Respondeo imprimis, negando sequelam,
quia in rigore formalis non est, nec ratione
materiee necessaria. Nam cognitio prior est^
quam voluntarius consensuS;, et ideo ex nega-
tione posterioris non recte infertur prioris ne-
gatio ; et deinde ratio adeequata;, propter quam
potuit revelari Ada3 circumstantia illius pra3-
cepti;, non recte sumitur ex solo voluntario
consensu, nam ob alias causas potuit esse con-
venientissima ^ ut jam dicam. Deinde in pro-
positione illata ahqua distinctio necessaria est.
Nam inqui potest^ an illud consequens verum
sit^ id est^ an cognoverit Adam se accepisse illud
prfficeptum pro se , et pro tota posteritate sua
in ipso tanquam in capite contenta^ et an heec
cognitio Adee fuerit necessaria ad prsedictam
legem cum illo particulari modo obligandi si-
mul totam posteritatem in ipso^ ut exphcui-
mus. Videri enim potest necessaria^ quia prse-
ceptum non obhgat, nisi intimetur, et cogno-
scatur, nec violatio ejus ad culpam imputatur^
si omnino ignoretur : ergo non potuit obligari
tota natura iUo prsecepto in Adamo^ neque vio-
latio ejus omnibus posteris imputari;, nisisaltem
in Adamo cognitio preecepti sub illa ratione
prfficederet. UndC;, cumPauhis cloceat peccatum
illud omnibus posteris imputari^ conchidi vi-
detur cognitionem iham in Adamo prsecessisse.
28. Pfimum auctoris proiiuntiatmn. — Ad
argumentum in mmero prcecedenti. — Verum-
tamen in hoc puncto duo verisimihora viden-
tur. Unum est, ad prsedictam obhgationem
totius naturae in Adamo , et ut transgressio
Adse toti naturee imputetur., non fuisse simpli-
citer^ et in rigore necessarium^ ut Adam co-
gnosceret suam dignitatem capitis (ut sic
dicam) neque ut sciret^ Deum statuissG;, ut
omnium posterorum gratia , et justitia ex
ipsius arbitrio ac voluntate penderet. Ita sentit
Vasquez, dicta disp. 133, c. 1, et mihi semper
placuit. Probatur, quia ut filii Adee nasceren-
tuir in gratia, et justitia ipso Adamo non pec-
cante, decretum efiicax divinise voluntatis id
statuentis sufEciebat, etiamsi Adam taUs de-
creti notitiam non liaberet, ut videtur per se
notum. Ergo etiam e contrario, ut Adam pec-
candO;, non solum sibi, sed etiam posteris jus-
titiam et gratiam amitteret , suffieere poterat
idem decretum Dei ita statuentis, etiamsi Adse
fuisset ignotum. Nam oppositorum eadem est
ratio. Sed tunc posteri etiam peccarent in vo-
hmtate parentis , et propter iUam fierent Deo
iuvisi et inimici , per privationem gratiee et
justitise ; ergo comprehenderentur sub prse-
cepto in primo parente, etiamsi de hoc com-
prehensionis modo parens ipse fuisset ignarus.
Et confirmatur : nam ad hujusmodi compre-
hensionem non est necessarium , quod fuerit
vohmtaria ipsi parcnti, nam prius facta est per
voiuntatem divinam^, quam potuerit Adam il-
lam veUe : imo etiam si revelanda esset, ante
revelationem prsecederet : et ut jam facta reve-
laretur : ergo taUs revelatio ad illum effectum,
et quasi pactum necessaria non fait. Unde
solvitur facile ratio dubitandi in contrarium
posita. Gonsequenter tamen concedendum est,
quia si Adam non haberet iUam scientiam,
non aggravaretur ejus culpa ex damno filio-
rum, quia nocumentum non prsevisum non
auget peccatum, quia non est vohmtarium : in
illo autem casu ruina fUiorum non fuisset ipsi
Adamo vohuitaria propter eamdem ignoran-
tiam . Quomodo autem tunc ruina fUiorum ab eis
contracta veram rationem culpse haberet illis,
inmateriade peccato originaU tractandum est.
29. Secundum pronuntiatum. — Nunc vero
addo secundo , probabiUus videri , habuisse
Adamum notitiam et revelationemilUuspacti,
seu decreti divini, non propter consensum ab
ipso Adamo exigendum, nec quia taUs revelatio
ad prffifUctum modum obUgationis esset neces-
saria, sed propter aUas causas. Una est, ut
Adam magnitudinem beneUcii a Deo sibi col-
lati agnoscere, et aestimare posset, nam bene-
ficium de se perpetuum, et pro tota posteritate
coUatum muUo majus est, quam beneficium
personaletantum, etiamsisubaUquahonestaj et
prudenti conditione conferatur. Secundo etiam
oportuit eamdem conditionem, sub c^ua bene-'
ficium fiebat, iUi innotescere, ut ipse parens
ad custodiendum depositum vigilantior , et
cautior redderetur. Tertio fuit etiam hoc valde
conveniens, ut ipse Adam in propria persona,
et vohintate gravius obUgaretur ad illud prae-
ceptum servandum , et ut transgressio prse-
cepti, si fieret magis esset voluntaria, minus-
que excusabilis. Propter quee opinor verba iUa
Dei, Iii qicacmnque die 'peccaveris, morte mo-
324 LIB. III. DE HOMINIS CREATIONE, AC STATU INNOCENTL^.
rieris, in eo sensii intellecta fuisse ab Adamo^ immortalitatem fuisse amissuros , et conse-
in quo a Deo sunt dicta^ ac proinde intellexisse quenter etiam gratiam et innocentiam ;, quaj
Adamum , si peccaret^ omnes posteros suos_, iliius status fundamentum erat.
PINIS LIBRI TERTII DE HOMINIS CREATIONE.
INDEX CAPITUM LIBRI QUARTI
DE AMISSIONE STATUS INNOGENTIiE.
Cap. I. De tentalione serpentis, qiice E-
vam ad peccandiim induxit.
Cap. II. Quod fuerit initiiim peccandi
Evw, et quem progressum in multipli-
candis peccatis liabuerit.
Cap. III. Vtrum principium peccaiidi in
Adamo fuerit superbia.
Cap. IV. Eirum Adam etiam per infi-
delitatem peccaverit, vei quce peccata
post superbiam commiserit.
Cap. V. JJter graviuspeccaverit, Adam,
an Eva.
Cap. VI. An peccatum primorum liomi-
num fuerit omnibus cjravius.
Cap. VII. An convenienier primi liomi-
nes fuerint a Deo puniti propter suum
peccatum.
Cap. VIII. Quando fuerit Adam e para-
diso ejectus, quantoque tempore in illo
permanserit.
Cap. IX. An primi parentes sui peccati
veniam consequi potuerint, vel etiam
consecuti fuerint, et ceternam. salu-
tem.
^-e^lxTB^
— f"-*"-™ i"n riwmrrrr'
SBSBBgSB^
LIBER QUARTUS
IMOGBNTIJ].
Cuin experimento satis nobis sit notum ca-
rere liomines illo felici statu^ quem superiori
libro descripsimus : et aliquaudo liabuisse,
secundum fidei doctrinam ostendimus. Ideo
necessarium est inquirere^ et quantum status
ille duraverit^ et quomodo amissus fuerit ex-
plicare. Supponimus autem statum illum non
potuisse^ nisi per peccatum amitti : quia dona
Dei sunt sine poenitentia^ et beneficium illud
tantum sub conditione servandi divinum praj-
ceptum datum est, ut Gen. 2 et 3, manifeste
colligitur. Declarabimus ergo quale fuerit pec-
catum inud, et quando, et quomodo commis-
sum fuerifc : et in fine aliquid de illius remis-
sione attingemus.
GAPUT I.
DE TENTATIONE SERPENTIS, QU^ EVAM AD PEG-
CANDUM INDUXIT.
1. Puncta qualuoTin hoc capiie. — Explicato
prsecepto , quia homo non a se tantum motus,
sed ab alio impulsus ad peccandum inductus
est^ ideo priusquam de peccato ipso dicamus,
modum, et viam per quam liomo ad tantum
malum pervenit, explicare necesse est. Ince-
pit autem tentatio ab Eva per serpentem, sicut
Scriptura his verbis Gen 3. Sed et serpens erat
caUidior cunctis animantibus terrw, qiue fece-
rat domi?)MS Deus, qum dixit ad mtilierem : cur
pracepit vobis Deus, ut non comederetis de om-
ni ligno Paradisi : usque ad illud, Nequaquam
moriemini, scif enim Deus, quod in quocumque
die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et
eritis sicut dii, scientes lonum et malum , etc.
Girca quam historiam primum omnium dicen-
dum est de illo serpente, quis vel qualis fuerit,
deinde quomodo potuerit Eva cum illo collo-
qvuum miscere, tertio quale fuerit ex utraque
parte colloquium illud. Ac denique quem effec-
tum in Eva habuerit, antequam plene conseii-
tiendo peccaverit.
2. Circa primum punctum, error prwsertim
Cajetani. — Arguitur Cajetanus. — Girca pri-
mum omisso antiquo errore Opliitarum, qui
dixerunt serpentem illum fuisse Glmstum ,
quem ut stultissimum damnant Augustinus,
de hseres. in 17, et -46. Epiphanius, in 47,
Irenaeus, libro 1, cap. 34, Tertullianus, de
Prasscr., cap. 47. Duo alii cavendi suiit, prior
est, serpentem illum non fuisse corpus aliquod
materiale et visibile, et locutionem ejus simi-
liter sensibilem non fuisse, quoe auditu corpo-
ris percipi posset, sed omnia illa, quse de ten-
tatione serpentis dicuntur, esse per metapho-
ram intelligenda. Ita sentit Augustinus, lib. 2,
de Genes. contr. Manichseos, cap. 14. Mutavit
vero postea sententiam, ut videbimus. Orige-
nes etiam per metaphoram illa omnia expo-
suit, quam sententiam refert etiam Ambrosius
libro de Paradiso, capite secundo. Novissime
vero Gajetanus, Gen. 3, dicens, nomiiie ser-
pentis significari ipsum dajmonem secundum
se, et sine corpore assumpto, et per suggestio-
nem tantum internam Evse locutum fuisse.
Probat, quia in Scriptura diabolus ipse sine
corpore assumpto Draco, et serpens appellatur
Apocalyp. 12, Isaise 27. Secundo, quia de illo
serpente dicitur fuisse callidiorem cunctis ani-
mantibus terra^ : quod verum non esset, si de
serpente visibili diceretur : ergo de daemone
id dictum est. Tertio, quia animal brutum non
poterat nisi miracidose loqui, et tamen INIoyses
simpliciter narrando historiain, locutionem il-
lam sine ullo miraculo factam fuisse indicat :
ergo non fuit locutio exterior , sed suggestio
interior, quse ab Angelo naturaliter fieri po-
test. Quarto, si Eva, viso serpente, eum lo-
quentem audivisset , valde admiraretur , et
hoiTuisset, ac fugisset, sicut iNIoyses serpentem
horruit Exod, 4, Nihil autem hujusmodi de
326 LIS. IV. DE AMISSIONE
Eva refertur, sed quod magna pace illi respon-
sum dedit tanquam domestico collocutori ait
Cajetanus. UltimOj quia infra dicitur, Domi-
num Deum locutum esse ad serpentem , illi
maledicendO;, ubi necesse est<, nomine serpen-
tis dffimonem intelligi. Tum quia alienum esset
a divina sapientia cum bruto animali loqui ;
tum etiam quia verba illa, Inimicitias ponam
inter te, et mulierem, eXc, tantum dedsemone
intelligi possunt.
3. Prima assertio. — Nihilominus dicendum
estj tentationem illam exterius, et per audi-
tum corporis factam esse^ ac proinde serpen-
tem ilkim corporeum^ et visibilem fuisse^ et
sensibili voce, aut sono Evse fuisse locutum.
H83C est sententia D. Tliomae 2, 2^ q. 165, a. 2,
ad 2 et 3, quem reliqui theologi sequuntur.
Patres etiam exponentes Genesim communi-
ter verba illa intelligunt proprie de loquela
sensibili per organum corporeum, ut patet ex
Basilio, homil. de Parad. et Ambrosio, lib. de
Parad., cap. 12, etlib. deFuga sseculi, cap. 1,
Augustinus, Hb. 14, de Givit., cap. II, Theo-
doretus, q. 34 et 35, in Gen. Rupertus, Hb. 3,
in Gen., a principio, Beda, in 3 cap., Gen.,
Ghry sostomus , hom. 16, in Gen., Cyrillus,
lib. 3, contra Juhan., Damascenus, lib. 2, de
Fide, c. 20, ubi ait deemonem non per im-
missas cognitiones, sed per serpentem impeti-
visse Adamum, quod intelUgendum est, me-
diante, seu interveniente Eva. Denique haic
veritas adeo est communi sensu totius Eccle-
siaB; recepta, ut sententia Gajetani erroris ex-
cusari non possit, ut etiam Pereira et Ystella,
in Genese adnotarunt.
4, Prolatur assertiopo-ima ex Scriptura. —
Et probatur ex ipsa littera Genesis, primo ex
verborum proprietate, quffi in historica nar-
ratioue sine magnanecessitate, vel auctoritate,
reUnquenda non est, ut jam contra eumdem
Gajetanum in supcrioribus dixi. Secundo, quia
illa verba, serpens dixit ad mulierem, et mulier
resfondit, coUoquium fuisse sensibile osten-
dunt. Nam ex parte Evte chibitari non potest,
quin voce sensibili responsum dederit, nisi
magna vis fiat verbis : ergo respondebat ad
verba, quse auribus corporis perceperat : ergo
etiam videbat serpentem , qui loquebatur, et
cui ipsa respondebat. Juvat etiam verba illa
per quee serpeus comparatur ad caetera ani-
mantia terrse, cpiibus callidior dicitur, nam
per hoc satis indicatur , sermoncm esse de
sensibili serpente : nam inter doemonem , et
bruta animaha congrua comparatio non fiet.
Qiiod argumoitum couatiir fagere Cajetanus
STATUS INNOCENTI/E.
multipUcando metaphoras vohmtarie excogi-
tatas, quas si admittere hceret ad negandum
proprium htteralem sen.sum, nihil esset fir-
mum in tota illa narratione Genesis. Nam eo-
dem modo possent per metaphoram exponi
omnia, quce de Paradiso, et de hgnis eju.s,
et formatione Evse ibi narrantur, qnod in
Origene damnatum est, ut in superioribus re-
tulimus. Et lieec est potissima ratio damnandi
interpretationem Gajetani.
5. Proiatur secunda a D. Thoma. — Addit
vero theologicam rationem D. Thomas , in
dicta q, 65, a. 2, ad 2, quiadfemon in eo statii
non poterat tentare Evam suggestione mere in-
terna, sed tantum externa^ cujus oppositum
Cajetanus supponit tanquam suse interpreta-
tionis fundamentum. Assumptum vero probat
D. Thomas, quia diabolus non habuit tantam
potestatem in homine aute peccatum, quan-
tam nunc habet. Nam antea non poterat dse-
mon immediate immutare internam phan-
tasiam hominis, quia hoc erat contra perfec-
tionem ilUus status, et contra rectitudinem
originalis justitite, per quam fiebat, ut quam-
diu ratio erat subjecta Deo, inferior portio es-
set ita perfecte rationi subdita, ut inordinate
adversus iUam moveri non posset : ergo non
potuit dajmon hunc ordinem immutare : ergo
nec mere interne Evam tentare. Probatur con-
sequentia, quia interna suggestio non fit nisi
per internam immutatiouem portionis infe-
rioris inordinatam, et preeter rationem.
6. Ohjicitur contra rationem D. Thomce. —
Dices, in sensitiva portione interiori distingui
motum phantasicc a motu appetitus sensitivi,
seu concupiscentiee : et rationem factam so-
him probare, non potuisse da^monem in eo
statu excitare motum concupiscentise prseve-
niendo rationem, non tamen idem probare
de motu pliantasise, cum tamen ad .'^uggestio-
uem mere internam sufficiat. Assumptum pro-
batur, quia quod pliantasia excitetur, preeve-
niendo rationem, non est inordinatum, sed
potius est ordo naturalis adeo necessarius,
ut etiam in statu innocentige deesse non
posset, alias non valerent tunc homines per
objecta sensibilia ad intelligendum excitari :
ergo nuUum est iuconveniens , nec coutra
ordinem iUius status, quod illa interior im-
mutatio phantasise opera dajmonis imme-
diate fieret : Probatur consequentia primo,
quia hoc non erat contra ordinem proprium
justitioe originaUs, ut ostensum est. Secundo,
qnia per tentationem externam factam opera
dffimonis immutatur sensus exterior, im-
CAP. I. DE TENTATIONE SERPENTIS,
mediatG;, et phantasia mediate : ergo eadem
ratione potuit illa immntatio phantasias im
mediate a Deo fieri, quia non apparet in
hoc major deordinatio. Prsesertim, quia sicut
externus sensus^ verbi gratia, auditus non ita
immutatur a dfemone immediate, ita ut ipse
per se efficiat speciem in auditu, sed movendo
corpus externum, et per ilhid efficiendo so-
num, per hunc tanquam per objectum impri-
mit speciem in sensu : ita Ucet mere interne
moveret phantasiam, non per se, et immediate
in iUam imprimeret phantasmata, sed mo-
vendo humores, et spiritus per illos phantas-
mata imprimeret, vel moveret, quod non vi-
detur majorem inordinationem, quam ilhid
prius continere. Tertio, quia ahas nunquam
posset daemon in statu innocentia^, quamvis
duraret, tentare homines, nisi in corpore as-
sumpto, vel formando sonum sensibilem, aut
visibiles imagines, aut quidsimile. Et parira-
tione de facto non potuisset tentarebeatissimam
Virginem, nisi eodem modo, scihcet assumen-
doformam visibilem, vel per ahcjuem modum
sensibihs locutionis, aut externae imaginis :
utrumque autem videtur creditu difficile.
7. Ratio D. Thomce mediis defendifur et ro-
boratur. — Nihilominus ratio D. ThomiBe mihi
videtur congruentissima, nam hcet non exce-
dat vires naturales dsemonis, movere interius
phantasiam iho modo, non fuit decens, ut pro
statu innocentise tanta hcentia in corpus ho-
minis ihi tribueretur, sed hoc pertinuit ad poe-
nalem subjectionem, qua homo post lapsum
potestati dsemonis traditus est : et ita non so-
him motus concupiscentiaa, sed etiam motus
phantasise prseternaturah modo a dsemone im-
missus, erat non sohim contra decentiam et
dignitatem , sed etiam contra rectitudinem
iUius status : tum quia unusmotus es^propter
ahum, et ideo tanquam unus reputantiu^; tum
etiam, quia si iUa hcentia deemoni daretur,
vix poterat sinc novo miraculo motus concu-
piscentiaa cohiberi ne insurgeret; tum deni-
que, quiaipsemet motusphantasiffi sic excita-
tus esset prseter rectum ordinem naturalem.
Et confirmatur ex D. Gregorio, hom. 16, in
Evangehum ubi ex eo quod deemon non po-
tuit Christum tentare delectatione, aut con-
sensu, intuht: Atq^ce ideo omnis diaholica illa
tentatio non intus fuit : ergo simih modo ex
eo,quod dsemon non potuitEvam tentare per
delectationem, recte inferimus, exterius ten-
tasse, non mere interius.
8. Satisfit oJjjectioni positce in n. 5, et aliis
ejus iwolationilus . — Declaraturque hoc am-
QU/E EVAM AD PECCANDUM INDUXIT. 3:27
phus respondendo ad objecta contra rationem
D. Thomse. Nam prima ratio principahs recte
probat, seu sumit in antecedente, potuisse
phautasiam in statu innocentise moveri ab ob-
jectis materiahbus mediis sensibus externis
ordinario et naturah modo : inde autem non
recte infert, potuisse mere interius a dajmone
excitari, quia motionis modus imperfectus, et
quodammodo prseternaturahs est, ideo justi-
tia3 originah repugnabat. Unde ad secundum
respondetur, non esse eamdem rationem de
tentatione per locutionem externam, vel per
internam suggestionem. Cujus optimum ar-
gumentum est, quia Christus potuit priori
modo tentari : posteriori autem modo non de-
cuit. Rationem vero differentioa attigit divus
Thomas quia in locutione, seu suggestione ex-
terna sola extcrior creatura a dafmone proxi-
me immutatur, et ideo postea sequitur, ut
sensus hominis a voce exterius formata natu-
rah et ordinario modo excitetur. Unde tunc
extrinsecum et valde accidentarium est, quod
ihud objectum extrinsecum virtute, et indus-
tria dasmonis formatum fuerit, quia inde nul-
his naturahs ordo in ipso honiine, vel in poten-
tiis ejus invertitur. Quod secus csset si motio
phantasiffi mere interius fieret virtute dcemo-
nis : nam esto non posset immediate, et per
se imprimere species in phantasia, satis ma-
gna subjectio et imperfectio hominis fuisset,
sipossel dsemon interius movere humores, et
spiritus animales intra corpus hominis exi-
stentes, atque iUo modo interiores ejus poten-
tias cxcitare. Nam si hoc posset, parum abes-
set, ut etiam concupiscentiam movere , et
membra corporis aherare sine hominis vohm-
tateposset,quod absurdissimum est: nuhaergo
tahs potestas, vel heentia iUi fuit pro iUo sta-
tu concessa. Unde ad tertium hbenter concc-
dimus utramque sequelam, nirairum, non po-
tuisse dasmonem, vel homines in statu inno-
centige perseverantes, vel etiam beatissimam
Mariam Virginem iUo interiori modo tentare,
nam ita maxime deceliat, et iUi statui quasi
connaturaie futurum erat.
9. Ad prohationem Cajetani in num. 2. —
Ad motiva vero Cajetani respondetur. Adpri-
mum, parum referre, ut iu ahis Scripturse
locis daimon per metaphoram Draco, aut ser-
pens vocetur : tum quia non oportet, ut vox
in uno loco Scripturse metaphorice usurpata,
in eadem significatione iu quohbet aho loco
sufnatur, ut est per se notum ; tum etiam,
quia non negamus, serpentem significare dee-
monem etiam, in dicto, cap. 3^ Gen. imo, ut
328 LIB. IV. DE AMISSIONE
videbimus, multa ibi dicuntur, quae non nisi
in dsemonem conveniunt, sed dicimus, in dic-
to loco Genesis non appellari dsemonem ser-
pentem solum per metaplioram^ sed etiam quia
per serpentem sensibilem, et externis oculis
expositum loquebatur. Sicut etiam, in dicto
loco Apocal. d 2^ daemon Draco dicitur, et per
metaplioram^ et quia revera sub forma sensi-
bilis draconis apparebat in visione imaginaria,
quse ibi describitur : et ita paulo inferius dra-
co ille dicitur, serpensille antiquus, alludendo,
ut ibi notat Ribera, ad serpentem de quo modo
agimus, nam fuit idem Draco, quamvis sub
sensibili forma serpentis. Imo hinc videtur
illud nomen quasi hsereditasse, ut significat
Hieronymus, Isai. 17. Unde ad secundum
sumptum ex illa comparatione, callidior cunc-
tis animantihus, respondemus primo cum Au-
gustino \\, Gen. ad litter., c. 29, etD. Thoma
2, 2, q. 165, art. 2, ad 4, comparationem il-
lam per metaphoram convenire in ipsum dse-
monem, non solum comparatione brutorum
animalium , sed etiam respectu hominum.
Nihilominus vero addimus respectu aman-
timn brutorum eamdem comparationem per
proprietatem sumptam veram esse de ipso
animah, ac serpente, nam propter calhditatem
iUius animahs dixit Christus Matth. 10. Estote
fruilentes, sicut serpentes. Ubi Ucet non ponat
apertam comparationem, satis tamen indicat
habere illud animal magnam astutiam nati-
vam ex instinctu naturaU. De qua re videri
possunt Hilarius, Chry sostomus et Hieronymus,
Matth. 10, Albinus, etahiinGen. et Basihus,
homil. 12, in initium Proverb. et Epiphanius,
hgeres. 37, et Hugo deSaucto Victore, in Insti-
tutionibus monast., 2 p., 1. 3, de proprietati-
bus Bestiarum, c. 40, usque ad 53, et Phnius,
hb. 8, historise, c. 27. Quorum sententias col-
hgit Pereirius, L 6, in Gen., q. 1, de hac re.
Ad tertium respondetur, sine proprio mira-
culo potuisse dfemonem sua naturah virtute
per serpentem loqui, ut ex dictis Hbr. -4, de
Angehs constat sicut asina Balaam movente
Angelo locuta est num. 22. Nam licet ibi dica-
tur, Aperuit Dominus os asina; non ideo dic-
tum est, quia illud fuerit proprium miracuhim,
ut Cajetanus supra argumentatur, sedut signi-
ficaretur, non fuisse opus dasmonis, sed boni
Angeli ex divina ordinatione. Aha vero ar-
gumenta Cajetani exphcando tentationem, et
peccatum Evse, ac poenas ejus dissolvemus.
10. Error alius extreme contrarius prcece-
dentl. — Secunda sententia priBcedenti extreme
contraria asseruit, serpeutem ilhim fuisse ve-
STATUS mNOCENTL45.
rum anima-, quod vel virtute sua naturah po-
tuitloqui, vel saltem Deum iUi tribuissepro eo
tempore intehectum, et facultatem ad loqucn-
dum, et consequenter etiam ad percipiendum,
quoe ihi Eva respondebat. Hanc opinionem
refert Abulensis, Gen. 13, q. 418, et q. 429,
in priori sensu, de virtute scilicet naturah : et
nominat Joseplium dicentem, diabolum non
tentasse Evam, sed sohim serpentem, ut httera
sonat. Unde vult (inquit) quod serpens erat na-
turaliter loquens et intelligens, et ita potuit
intelligere Jioc, quod dixit, et concipere illud :
et in fine ait plurimos tempore Josephi hoc ip-
sum sensisse. Insinuatque illa opinionem Jo-
sephus, hb. \ . Antiquit., cap. 2, ahas 3, non
tamen habet iUa formaha verba, quod serpens
erat tunc naturaliter intelligens, seu potens in-
telligere, quw dicebantur, estque res adeo ab-
surda, utvix in mentem hominis philosophi,
et non ignorantis venire potuerit. Imo nec di-
cit expresse serpentem tunc potuisse natura-
hter loqui. Hoc autem saltem insinuat inferius,
dicens : Cluod Beus iratus contrd serpentem oh
malitiam, qua erga Adamum est usus, illi vo-
cem ademit. Posset autem hoc sano modo ex-
poni, si ad deemonem referatur, ita ut seusus
sit, Deum privasse dsemonem potestate am-
phus loquendi, veltentandi hominem per ser-
penteni. Sed hoc etiam vohmtarie dictum es-
set, quia Scriptura nihil dicit de ademptione
vocis facta serpenti, etiamsi per serpentem
dsemon intehigatur. Nec multum nobis curan-
dum est de sensu Josephi, quia fortasse ex ah-
qua falsa traditione Judaica potuit errorem
ilhim concipere, etiamsi absurdissimus sit,
non philosophise tantum, sed etiam veree fidei
contrarius, quia nec philosophia, nec fides
agnoscit animal habeus intehectum, et ratio-
ne utens, nisi hominem : et idem est de pro-
pria locutione, ut tradit etiam Aiistoteles^ 1. 4,
de Generat. animal., cap. 9, et lib, 5, cap. 7.
11. Barceplia eumdem errorem in posteriori
sensu tribuit S. Ephrem. — Expugnatur dictics
error. — Magis autem mirandum est, quod
Moses Barcepha, hb. de Parad., p. 1, cap. 27,
eamdem sententiam in posteriori sensu de vir-
tute divina exphcatam tribuit sancto Ephrem .
Proponit enim dubium, an tentator f uerit cor-
poratus serpens, vel Satan intra illum latens,
et ait : Ephrem in quodam commentario tradi-
disse, quod serpens cor^poreus muUerem aUocu-
tiis fiierit, quia Satan impetravit a Beo, iit ei
locutionem et intellectum concederet. Qua3 sane
sententia multo est absurdior, quam pra?ce-
dens; tum quia, si serpeus ex uatura sua non
CAP. I. DE TENTATIONE SERPENTIS,
est intelligens, non potuit accipere vim intel-
ligendi, nisi mutata natura, et tunc jam non
esset serpens, sed liomo^ nam quod per sensus^,
vel materiales potentias intelligeret^ prorsus
erat impossibile^ tum etiam, quia licet esset
possibile, esset stupendum miraculum frustra,
et sine fundamento^ vel causa excogitatum, et
prseterea peculiarem absurditatem liabet^ di-
cere fecisse Deum tam grande miraculum ad
petitionem dsemonis^ et ad finem decipiendi
hominem. Etquoadhoc idem est de locutione,
quia Hcet minus repugnet^ locutionem quoad
externum^ et sensibilem sonum fieri per ser-
pentem^ ut instrumentum Dei;, tamen non erat
necessarium fieri miraculoso modo; necetiam
decebat, Deum tali miraculo vehiti juvare
daimonem ad tentandam Evam. Potuit ergo
facile fierij ut supra dixi, per naturalem poten-
tiam Angeli formantem sonum similem locu-
tioni humanse per os serpentis^ seu in ore ejuS;,
supplendo per aeris motionem defectum natu-
rahs facultatis, et instrumenti idonei ad for-
mandam vocem^ qxii erat in ore serpentis.
Sicnt etiam in locutione asinaeBalaam per bo-
num Angelum factum est. Nec in operibus
Ephrem, quee nunc extant^ absurdam hanc
sententiam ego reperio, quin potiusin 3 tom.,
tract. de Poenitent., versusfinem^ ait: Inimi-
mmi, idest, dseimonein, per scieutiam ciinctanmi
rerum intelligentiam priinos parentes decepisse.
12. Secunda assertio catholica. — Vera ergo
et catliohca sententia est d£emonem fuisse,
qui sub specie visibilis serpentis Evam tenta-
vit. Nam quod auctor prsecipuus ihius tenta-
tionis et seductionis^ dsemon fuerit, in Scrip-
turalegitur. Namhacrationedicitur Sapient. 2.
Invidia diaboli mors introivit in orhem terra-
rum, et ob eamdem causam Joan., Apoc. 20,
vocat illum serfentem antiqtcmn, ut supra no-
tavi. Et Christus Dominus Joan 8, diadolum
(dicit) fuisse liomicidam al initio, quod ratione
hujus tentationis dixit, quia diabolus deci-
piendo Evam, et per iham Adamum, causa
fuit mortis ipsorum, et omnium hominum.
Et ratio est clara, quia tentatio iha non potuit
fieri nisi a creatura intellectuali, et non ab
liomine, quia nec erat alius prseter Adamum,
nec si faisset, per serpentem loqui potuisset,
nec bonus Angehis potuit esse auctor tanti ma-
U : ergo fuit diabolus. Communiter creditur
esse Luciferum, quod et multis conjecturis po-
test fieri verisimile, et est verbis Christi con-
sentaneum. Quod autem non in propria, et
sola spirituali natura, sed sub specie visibili
serpentis ad tendandum accesserit, satis con-
QUiE EVAM AD PECCANDUM INDUXIT- 329
tra Cajctanum probatum est, et addi potcst
ihud Pauh 2, ad Corinth. 11 : Timeo, ne sicut
serpens Evam seduxit astutia sua, ita corrim-
pantur senstis vest7'i. Eademque est communis
sententia Sanctorum, ut videre hcet in Basilio,
homil. deParad. et Chrysostomo, liom. 16 et
17, inGen., TheodoretoJ, q. 31 et 32, inGen.,
Ruperto et aliis infra citandis.
i3. An serpens per quem dcemon tentavit fue-
rit verus, vel apparens. — Prima sententia
trihuitur Cyrillo. — DifEcultas autem est, utrum
serpens ille quo dajmon usus est tanquam
instrumento, fuerit verum animal, vel tan-
tum apparens, seu simulacrum, et imago quse-
dam serpentis. In hoc enim sunt opiniones,
prima negat esse verum animal, sed tantum
corpus effictum ad similitudinem ejus a dse-
mone, qui ad decipiendam Evam ejus perso-
nam induere voluit. Hanc opinionem tribuunt
Cyrillo, Moyses Barceplia, et Pereira. Verum-
tamen Cyrillus, 1. 3, contra Julian., non tam
aperte hanc sententiam adstruit. Namrespon-
dens ad verba Juhani calumniantis , dicere,
serpentem locutum esse cum Eva sermone hu-
mano, esse quid simile fabuhs Greecorum : res-
pondet, se mirari quomodo Julianus non intel-
lexerit vocem illam dsemonis operatione fuisse
factam : Serpente vel amentum malignitatis
illius sic adrmhrante. Quae verba non minus
de vero serpente, quam de ejus effigie intelligi
possunt. Et infra § ult., concludit, quod ser-
pens solum existens per se non fuit mulieri
locutus, cum natura, sermonis, et mentis ex-
pers sit, quod de vero animali dictum est.
Subjungit autem hsec verba : Induit vero per-
sonam ejus , malorum auctor Satan. Solum
ergo ex illo verbo induit, videtur collegisse
Moyses, loqui Cyrillum de serpente tantum ap-
j)arente : sed profecto etiam potestdici dsemou
induisse personam serpentis, quia loquendo
per verum serpentem tanquam unum quid
cum illo reprsesentari voluit. Verumtamen
illam opinionem defeudit Eugubius, in Genes.
14. Suadeturprimo. — Et suaderi potest pri-
mo, quia Angeli tam boni, quam mali quando
corpora sumunt ad aliquod ministerium, non
formant vera animalia, qua3 extcrius repraj-
seutant, sed eorum similitudinem, neque etiam
uti solent veris animalibus, vel assumere illa
ad sua opera efficienda, \\i in superiori trac-
tatu, lib. -4, dictum est : ergo etiam dasmon
formavit eodem modo, et assumpsit similitu-
dinem serpentis ad suum opus, et non verum
animal. Probatur consequentia. Primo, quia
non erat major necessitas veri animalis ad
330 LIB. IV. DE AMISSIONE
tentandam Evam, qnam ad alia opera. Et est
optimum exemplum de tentatione Cliristi,
quam daimon perficit in assumpto corpore ho-
minis apparentis, non per verum hominem.
Secundo, quia ex verbis Scripturae id colligi
non potest, tum quialicet loquatur simpliciter
de serpente, tamen etiam simpliciter vocat
homines eos, qui Abrahae apparuerunt, quam-
vis vere fuerint Angeli ; tum etiam quia no-
menserpentis maxime refert ad ipsum doemo-
nem, quem sic vocat propter assumptam si-
mihtudinem serpentis, sicut jam diximus, et
infra exphcando maledictionem serpentium
latius videbimus. Tertio^ quia ex nuho effcctu,
vel signo ostendi potest, illum fuisse vernm
serpentem. Nam quod Pereira objicit, quia
quando Angehassumunt adumbratam formam
hominis, confecto ministerio, iham exuunt :
serpens autcm ille non evanuit fmita tenta-
tione, nam postea prtesens adfuit maledictioni
Dei : hoc (inquam) non cogit, quia hcet pos-
sit Angehis statim exucre formam, quam in-
duit, tamen etiam potestsubilla aliquantuhmi
perseverare, prsesertim quia tempus iUud bre-
vissimnm fuit et forlasse daBmon nondum ex-
pleverat totum mahim, quod intendebat. Vel
certe, quod credibilius est, Deus coegit ihum
ad permanendum, vel ad comparendum in ea-
dem specie, quia hcet ipse suum pravum opus
consummasset , Deus suum bonum opus , id
est, judicium suumnondum tulerat. Nam certe
nisi hoc ad divinam providentiam rcferatur,
etiamsi iUe fuerit verus serpens, potuisset non
adesse quando Deus poenam deuuntiabat pri-
mis parentibus, vel etiam poterat non adesse
dsemon : igitur ex iho signo non recte colhgi-
tur, verum fuisse scrpeniem,
15. Semnda sententla Barceplue. — Secunda
sententia niliilomiuus affirmat, ilhnn fuisse
verum serpentem. Haiic opinionem refert alle-
gatus Moses ex quodam Jacobo Sarugense,
quam ipse approbat, et sequitur. Ratio vero,
qua utitur, infirma est, scilicet, quia Eva cor-
pore et spiritu constabat, et ideo daemon, qui
spirituahs est, sibi conjunxit corporalem ser-
pentem ad aggrediendumillam. Ha3c enim ra-
tio ad summum probat assumpsisse dsemonem
sensibilem formam serpentis, veram quidem
quoad corporis sensibilitatem, non quoad spe-
cificam naturam serpentis. Alii etiam Patres,
hcet aperte hoc non disputent, tamen in modo
loquendi lianc sententiam multum insinuaut,
ut videre licet in Basilio, Clirysostomo, Theo-
doreto, locis citatis, et Augustino, lib. 11, de
Civit., cap, 27, ubi de dsemone dicit : In ser-
STATUS INNOCENTI^.
pente lociitus est, ittens eo veliit organo, motens-
que ejus naturam eo moclo, qv.o ille movere, et
onoveri illa 'potuit ad exprimendos verlorum
sonos. Ubi in verbo illo, rnovens naturam ejus,
muhum insinuat fuisse verum animal. Et in
capite 28 iterum id repetit, et adihictis exem-
plis simihbus magis declarat : et in hb. 1-4, de
Civit., cap. 1 1, expresse dicit iii Paradiso fuisse
animalia terrestria, et inter ea serpentem, quo
dsemon ad suam deceptionem tanquam instru-
mento usus est. In quibus verbis satis indicat,
serpentem ilhim fuisse verum animah
16. H(ec secunda sententia satis probahilis
est. — Atque haic sententia facile defendi po-
test. et cum omni proprietate verba Scripturae
intehigit, et ideo satis probabihs est, quamvis
a nobis nuha sufficiens ratio reddi potest, cur
potius vero animah, quam ejus simulacro
dffimon usus fuerit, cum alioqui non soleant
Angeh ita operari per animahum corpora, ut
objcctum est. Id vero Imic sententiaj obstare
uon debet, quia etiam non possumus suffi-
cientem rationem reddere, ob quam dsemon
potius per serpentem, quam per aliudanimal
Evam tentaverit. Prsesertim cum alia sint ap-
tiora ad vocem humanamformandam per illo-
rum ora, quam serpens : et alioqui serpentis
aspectus ingratus, imo ethorrificus hominisit.
Quocirca sicut Augustinus, lib. 11, Gcnes. ad
lit., cap. 3, dicit: Non delemus opinari.quod
serpentem sihi, per quem tentaret dialolus, ele-
gerit, sed cum esset in eo decipiendi cupiditas,
non nisi per illud animal potuit, per quod posse
permissus est. Ita nos dicere possumus, dsemo-
nem non sua libera electione usum fnisse po-
tius vero animali, quam ejus simulacro , sed
tunc non fuisse permissum fictum animal for-
mare et assumere. Cur autem non fuerit per-
missus, respondere possumus ad ahdita , et
justa Dei consilia pertinere, sicut de priori
permissione idem Augustinus dixit. Et fortasse
in statu innocentiaj non permitteretur dtemon
uti phantasticis corporibus ad homines deci-
piendos et illudendos , propter illius status
immunitatem.
17. Cujus speciei fuerit ille serpens igno-
ratur. — Ex quibus colligere possumus, super-
vacaneum esse inquirere, cum sint varia ge-
nera serpentium , cujusnam speciei fuerit :
tum quia sciri a nobis non potest, tum etiam,
quia nec rationem probabilem cur potius hu-
jus speciei, quam alterius fuerit, reddere pos-
sumus. Quod coutra peregrinas aliquorum o-
piniones latius prosequitur Pererhis, in dict.
I. 6, qua:-?t. 1. Et nihilominus ipse conjectatur
CAP. I. DE TENTATIONE SERPENTIS,
fuisse serpenteni;, qiiem scytalem vocant, qiiia
est animal formosum et pnlehrum, adeo ut
licet sitreptandopiger^ admiratione sui capiat
stupentes^ quod aflert ex Solino, cap. 30. Sed
lioc etiam milii incertum est, nam Latini longe
aliter nomen illud scytale interpretantur , ni-
mirum, significare murem arachneum, seu a-
raneum, ut est apud Calepinum verbo scytale,
cum Gohmiella, quem cit. 1. Q, c. 17, et apud
Scholiastem Phnii, 1. 32, cap. 5, qui addit ex
Lucano, esse serpentem exitiosum, nihil tamen
de ejus pulchritudine dicit. Nec existimo dffi-
monem fuisse usum illo serpente proptcr pul-
chritudinem, sed propter calliditatem, ut infra
explicabo. Unde verisimile est, sicut Gliristus
Dominus quando Luc 10, dixit, estote frudentes
sicut serfenteSjXwMiwa est decommunibus ser-
pentibus, hominibusque notioribus, ita ser-
pentem illum, quo usus est dajmon fuisse u-
num ex his, qui notiores sunt hominibus, et
inter eos f requenter versantur, etiamsi in par-
ticulari quahs speciei fuerit ignoretur.
18. Cur Eva non horricit serpentem. — Sed
ilhid magis mirandum, et inquirendum est
quomodo Eva audiens serpentem loquentem
non horruerit, ac turbata timuerit, sed potius
magnatran quilUtate responderit, etcolloquium
cum serpente miscuerit. In quo puncto ahqui
respondent, Evam non horruisse serpentem,
quia tunc omnia animalia erant homini sub-
jecta, et nihil mah poterant illi inferre. Ita
Ghrysostomus, homil. 16, in Gen., additque
Basilius, inhom. dePar. serpentem speciaUter
fuisse tunc mitem, Damascenus etiam L 2,
c. 10, adjungit : Qioocl serpens familiaris ho-
mini erat, ut qui frcecceteris animantihcs ad
eum accederet, llandisque motiius cum eo vehtti
colloqueretur. Exquo {^\\) factum est, utomnis
mali auctor dialolus ipsius operaiiteretur, etc.
Ahi denique addiderunt, ilhim serpentem fa-
ciem virgineam habuisse, quod ex Beda refert
Bonaventura, in 2, d. 21. a. 1, q. 2, ad arg.,
quera ipsesequitur.Verumtamen sihsecultima
sententia in hoc sensu intelligatur, ut aliqua
species serpentum faciemvirgineamhabeat na-
tnralem, et ideo talem dsemonera legisse, fabu-
losa res est, ut Lyranus et Pereirius dicunt
contraMagistrura historise^quiain dicto sensu
id asseruisse videtur, Quia neque in philoso-
phis, nec in historicis talis generis serpentura
raemoria invenitur. Neque etiam videtur veri-
simile, quod possit tam imperfectum et lior-
reudum animal faciem virginis connaturahter
habere. Si vero sit sensus doemonera astutia
sua forraasse hujusraodi faciera in capite ilhus
QU^ EVAM AD PECCANDUM INDUXIT. 331
serpentis ut Eva placide, et sine perturbatione
secura loqueretur : sic non habet tantara ab-
surditatera. Niliiloraiuus tamen habetmagnam
incertitudinem quia Scriptura nihil de hoc lo-
quitur, et Patres frequentius significant, da3-
monera usum fuisse naturali serpente sine ali-
qua fictione, aut apparente imrautatione. Et
praaterea etiam illo admisso non expedit diffi-
cuhatem, utvidebimus. Ihud autem, quod ad-
dit Damascenus de familiaritate hominis cum
serpente non video quomodo constare possit,
et difficuhatera etiara non evacuat. Denique
quod Ghrysostoraus et Basilius dicunt, tunc
omnia aniraalia, et serpentera in peculiari,
fuisse homini mansueta, sufficit quidem ad ra-
tionem reddendam cur Eva nihil horruerit,
vel timuerit viso serpente, nara eodera modo,
si dearabulando in Paradiso occurreret ei leo,
vel ursus, nihil profecto paveret, aut tiraeret.
19. Qiia rationepotuerit Eva irutum animal
ad coUoqimm admittere. — Responsio Cyrilli,
Magistri et Alulensis. — Difficultas vero est de
loquela et colloquio cura serpente. Nara si Eva
credebat, illura esse verum serpentem, sicut
exterius apparebat, quomodo potuit non ad-
mirari cum illum loquentem audiret ; et cum
esset prudens et intelligens , quoraodo non
prius secum recogitavit, qualis esset illa locu-
tio ? Ac denique cura sciret, illud esse aniraal
irrationale, quomodo potuit ad iUum loqui, et
cum eo miscere sermonem, Ad haec respondet
aliqua exparte Gyrillus, I. 3, cont. Jul., § ecce
iterum. Cum tuncnon esset alitid rationate ani-
mal, mulier impendio simplex existimalat for-
tasse, et alHs animalihus datum esse, humana,
voce toqui posse. Magister etiam in 2, d. 21,
cap. 2, in fm., dicit mulierem piUasse, ser-
penteyn officium loquendi a Deo accepisse. Eum-
que secutus est Abulensis, Gen. 13, q. 457,
cpii Augustinum etiara refert, I, 1 1, Gen, ad
lit. Sed in eo non invenitur ; quin potius con-
trarium cx illo suraitur, quatenus in cap. 30,
dicit, raulierem non potuisse decipi a serpente,
nisi prius peccaret. Et ideo etiam dixit divus
Thomas, dict. q. 94, a. 4, ad 1, non oportere
in hac parte sequi Magistri auctoritatem, et
ob eamdem causara milii non placet heec res-
ponsio. Nam (ut ex verbis dictorum auctorum
constat) supponit magnara deceptionera iu
Eva, nara oportebat eara existiraare, serpen-
tera non solum loqui, sed etiam uti ratione
potuisse, quod absurdissimum est.
20. Quo pacto Pererius et Ystella prwdic-
tam responsionem. tueantur. — Impugnantur
tamen, 1 , 2. — Respondent aliqui illud non esse
332 LIB. IV.: DE AMISSIONE STATUS INNOCENTI^.
intelligendiim de positiva deceptione, sed de
negativa nescientia qnse potuit esse in Eva,
quia non oportuit eam adeo sapientem esse,
sicut Adamum, neque per experientiam tunc
cognoscere poterat^ an aliud esset animal lo-
cutionis^ et rationis capax prseter hominem.
Et in lioc sensu defendunt rationem illam Pe-
rerius et Ystella. Sed imprimis interpretatio
est contra expressa verba Magistri et Abulen-
sis^ imo etiamCyrilli, utallegatumest. Deinde
videtur impossibile in illa actione separare de-
ceptionem a nescientia, quia Eva audierat
serpentem loquentem^ et illi respondit tan-
quam personse intelligentise capaci : ergo ne-
cessario debuit putare illum^ quem audiebat^
et ad quem loquebatur, intelligentem esse :
ergo si cogitabat, illud solum esse animal, quod
oculis videbat et loquebatur, non babuit tan-
tumnescientiam^ sed etiamjudiciumerroneum
circa proprietatem^ seu capacitatem serpentis.
Respondere videtur Percrius, illam ignoran-
tiam Evse (quam ipse puree negationis vocat)
non exchisisse omnem assensum_, sed firmum.
Quia non credidit (inquit) firmo assensu ser-
pentem posse naturaliter loqui, sed dubio tan-
tum, et quasi suspenso. Quee verba satis dubia^
et (ut ita dicam) suspensa sunt, quia eorum
auctor^ neque negare potuit assensum^, nec af-
firmare ausus est : et ideo vocat dubium, et
suspensum. Verumtamen si dubium esset^ quod
vocant negativum tantum^ seu per suspensio-
nem Judicii utriusque partis^ nulhis esset as-
sensus neque posset esse principium practice
operandi et loquendi. Si autem fuit proposi-
tivum judicium^ etiamsi non esset firmum sed
formidolosum^ esset veradeceptio.
21. Tmpugnantur teriio ex Ruperto. — De-
nique illam sententiam merito refellit Ruper-
tus, hb. 3, in Gen.^ cap. 3, dicens : Item et
illud quceritur, ^Urum nescierit mulier, quod
serpens ceque ut ccetera ani^ncmtia irrationalis
esset, et sua facultate loqui non posset. Si hoc
nescivit minorem ( quod aisurdtim est ) intelli-
gentiam in illo lucido Dei ParacUso liahuit ,
qnam nunc liahet in liac ohscuritate vitce flence
miseriis, uhi licet caro, quce corrurnpitur ag-
gravet animam, scit tamen miUamprceter suam
rationalem esse vitam. Si autem ( quocl verum
est) scivit, serpentem non nisi alieno spiritu
potuisse loqui profecto in eo mirce seductionis
immensitas est, quod quasi omnipotentiam sjn-
ritus ejus mirata est mulier, qui per rationole
animal liumana formare verha potuisset. Sen-
tit ergo Rupertus cognovisse Evam aliquem
et consequenter cognovisse eumdem spiritum
responsum suum potuisse percipere, et ideo
nihil timuisse;, nec dubitasse cum eo loqui.
22. Verior responsio ex allato Ruperto. —
Miliique lieec sententia valde probabilis videtur .
Nam satis credibile est^ habuisse Evam noti-
tiam substantiarum spiritualium, id est, quod
prseter res corporeas creasset Deus spiritus ra-
tione utentes, et liabentes potestatem ad ha-
benda corpora: Ergo facile cogitare potuit,
aliquem spiritum sibi per serpentem loqui.
Fortasse tamen non discrevit an spiritus bonus,
vel malus esset^ quia de Angelorum lapsu re-
velationem nondum habuerat^ quia hoc erat
magis occultum^ et contingens, minusque ad
perfectam notitiam creationis Universi neces-
sarium. Vel certe_, si id cognoverat, tunc de
hoc non cogitavit, nec ex prioribus verbis, et
interrogatione serpentis statim dijudicare po-
tuit qualis esset spiritus, qui sibi loqueretur.
23. Eamdem. indicat B. Thomas. — Atque
hanc sententiam indicasse videtur D. Thomas,
4 p ,, qusest. 94^ art. 4^, ad 2, dicens : Quod
mulier putavit, serpentem accepisse loquendi
officium non per naturam, sed ahqua superna-
turali operatione. Ubi cum dicit supernaturali,
non est rigorose inteUigendum , sed quatenus
quidquid in ahquo fitultra virtutem naturalem
ejus-, quodammodo supernaturale dici potest.
Bonaventura etiam in 2;, d. 21, art. 1, queest. 2,
ad 1 , favere videtur , quatenus ait, miilierem,
non credidisse eum, qui loquehatur cum serpente
esse adversarium sedpotius honum consiliarium.
Et ideo (inquit) tam occulta erat illa tentatio,
sicut si diabolus loqueretur ad cor interius. In
quo supponit, cognovisse muherem ahquem
spiritum locutum esse in serpente. Quod au-
tem ait credidisse illum fuisse bonum cousiha-
rium, vel corrigendum est, vel negative, seu
potentiahter interpretandum, scilicet, non ju-
dicasse ilhim fuisse malum, sed vel abstraxisse,
vel simpliciter processisse, quasi suppouendo
potuisse esse bonum consiliarium.
2-i. Instat contra lianc responsionem Pere-
rius primo. — Secundo. — Tertio. — Objicit
vero contrahanc sententiam Pererius. Primo,
quia non satis consonat narratiouiJNIoysis : nam
ihe simpliciter dicit, serpentem locutum esse
ad mulierem., eique mulierem respondisse.
Quod historice, et plane de serpente intehigi-
tur, ad spiritum autem nonnisi incommode,
et violenter dctorquetur. Secundo, quia si
Eva spiritum per serpentem sibi loqui credi-
disset, magis fuisset perturbata, et dolum sta-
spiritum per serpentem secum fuisse iocutum : tim suspicata esset, videus euim, non in spe-
CAP. II. QUOD FUERIT INITIUM
cie hominis (sicut Angeli sibi^ et marito appa-
rere solebant) sed per serpentem seciim loqui
fraudem aliquam statimtimuisset. Tertio, quia
Eva^ quando reprehensa est a Deo, noninspiri-
timi sed in serpentem culpam conjecit^ et Deus
non spiritui, sed serpenti maledixit. Sed hsec
cx supradictis facile solvuntur. Quia etiamsi
Moyses loquatur de corporeo serpente;, sub illo
comprehendit spiritum^, qui loquebatur, sicut
solet loqui Scriptura de Angehs specie sensibih
apparentibus et loquentibus.
25, Ad primum. — Ad semndum. — Ad
Urtium quid. — Unde ad primum dicimus^
quod sicut serpens, qui locutus est, non crat
solum animal sensibile, sed spiritus per iHum :
ita etiam serpens, cui respondit mulier eodem
modo intelligendus est : et ita ex Httera illa
colhgi non posse^, putasse Evam sokim serpen-
tem seusibilem esse^ qui loquebatur^ sed con-
trarium potius indicari, uam relativum cui,
refert eumdem^ qui locutus fuerat. Ad secun-
dum imprimis ex Scriptura non constat^ An-
gelos sanctos ahquando apparuisse in specie
hominis Evee ante peccatum. Nam Gen, i,
sokim habentur illa verba : Benedixitque illis
Deus, et ait^ crescite, etc. Et infra : Dixitque
Deus : Ecce dedi volis omnem lierlam, etc. Ex
quibus ad summum colhgi potest^, locutum
esse Deum sub forma humana sensibih ad pri-
mos homines ante peccatum. Quamvis etiam
possiut illa verba intelhgi de interna inspira-
tione et locutione^ per quam Adam^ et Eva il-
lam cognitionem accepermit. Et cap. 2^ solum
dicitur de Deo : Et adduxit eam (id est, Evam)
ad Adam, quod non est necesse inteUigi fac-
tum apparente Deo in forma sensibih : et
quidquid de hoc sit^ de ahis certe apparitioni-
bus Angelorum factis aut soh Evse^ aut ihi si-
mul cum Adamo^ nuha est ibi mentio, Et
deinde quamvis sub forma hominis prius ei
apparuisset ahquis Angehis, non ideo postea
perturbata fuisset nam potius generaliter sciet^
solere Angelos per corpora loqui, dubitare au-
tem posset, an omnes loquantur per eadem
corpora, vel per diversa, et cur ille, qui loque-
batur sub aha forma veniret, quam prior. In
quo nuhum est inconveniens, sed potius ad
providentiam Dei pertinere potuit : ut Eva fa-
cihus cognoscere posset dsemonis deceptionem,
et ita minus excusabihs redderetur, Ad ter-
tium idem, quod ad primum^ respondendum
est : latius dicetur inferius, exphcando, verba^
quibus Deus serpentem maledixit.
PECCANDI EV/E, ET QUEM, ETC. 333
CAPUT II.
QUOD FUERIT INITIUM PECCANDI EViE , ET QUEM
PROGRESSUM IN MULTIPLICANDIS PECCATIS HA-
BUERIT.
1. Prima sententia Riq^erti. — Secunda
sententia indicata ah Augustino et Prospero.
— Initium peccandi dici potcst, vel primum
peccatum ab Eva commissum, vel primum
tempus, in quo Eva peccare incepit. Utrumque
ergo initium exphcare intendimus, sed ut fa-
cihus declaremus speciem peccati primi, ac
praecipui ab Eva commissi, inquirimus prius
temporis initium, in quo Eva ab innocentia
cadere coepit, et conscquenter totum progres-
sum, et ordinem peccatorum ejus exphcabi-
mus. Primum ergo Rupertus, hb. 3, in Gen.,
cap. 1, sentit, ahquod peccatum Evse totam
serpentis tentationem antecessisse. Putat enim
intra Paradisum non fuisse serpentes, nec aha
bruta animaha^ quia contra pulchritudinem,
et decentiam;, seu munditiem iUius loci futu-
rum f uisse existimat ; et ita locus ihe non esset
tantas beatitudinis existimandus, quantffi fuisse
dsecribitur. Ex hoc ergo infert, quod mulier
cor^pore ( ut ait ) et oculis vaga dum incontinen-
ter deambulat, forte prospectans qualis extra
Paradisum mundus liaheretur, et dum serpens
dulcedini terrce proprius, et amhitiosius inniti-
tur, locus dialolo datus est, et occasio porrecta,
ut Evam tentaret. Per quaj verba satis signifi-
cat, Evam culpa sua et inordinatis actionibus
tentationi occasionem praebuisse, ac proinde
culpam ahquam priorem tentatione fuisse,
Etenim verba iha, mulier corpore, et oculis
vaga, dum incontinenter deamhdat , manifeste
indicant inordinatam actionem. Ahqui etiam
dixerunt, Evam, prius quam a diabolo, tenta-
retur, peccasse per superbiam, et nimiam con-
fidentiam sui ; et movebantur, quia Deus non
permitteret tentari innocentem, nam ipsa ten-
tatio qua^dam poena est, Quam sententiam in-
dicare videntur Augustinus II, Gen., cap. 5,
et Prosperus, hb, 2, de Vit, contemp,, c.
2, Ruperti sententia profligatur. — Prior
vero sententia Ruperti omni caret fundamento.
Nam imprimis, quod supponit intra Paradisum
non fuisse animantia, falsum esse patet quia
intra Paradisum eis Adam nomina imposuit,
ut Geu. 2, narratur, ut supra exphcuimus.
Deinde tentatio Evse non lege a situ arboris
scientiae facta est, nam in progressu tenta-
tionis vidit mulier ligmwi, quod esset lonum
334 LIB. IV. DE AMISSIONE
ad, vescendum etpulcJirum ocidis, etc^ Gen, 3,
Lignum aiitem scientiee boni^ et mali erat
in medio Paradisi, vel prope arborem vitee,
nt ex 2, Gen., colligitur : ergo verisimile
non est serpentem fuisse extra Paradisum,
quando Evam tentavit, quia distantia a me-
dio Paradisi usque ad terminos ejus non erat
tam parva, ut in illa posset coUoquium in-
ter serpentem et muliereni misceri : erat
enim distantia plurium milliarium, ut in su-
perioribus diximus. Unde non est etiam cre-
dibile Evam in brevi tempore tam longam
deambulatiouem fecisse. Denique iila inordi-
natio qnam Rupertus Evse tribuit, nullum ha-
bet fundamentum in Sfcriptura, nec rationem,
cur prsesumenda sit, Nam si tanta erat inordi-
natio, ut esset peccatum mortale, nulla mate-
ria, nullumve indicium tam gravis culpa?. ibi
reperimus : si autem venialis tantiim culpa
judicetur, haec in illo statu ante mortalem ca-
sum inveniri non poterat, ut diximus. Neque
absque temerario judicio illam sine ulla pro-
batione prcesumere possumus, nam sine uUa
veniaU culpa potuit Eva aHquando sola, et se-
parata a marito in Paradiso, et non longe ab
arbore scientiae boni et maU deambulare. At-
que ita serpens ante omne peccatum Evse, oc-
casionem tentandi iUam arripere potuit.
3. Altera quoque sententla eximgnatur . —
AUera vero sententia multo magis falsa est,
Primo quia sine uUo fvmdamento judicat su-
perbise peccatum in Eva ante omnem tentatio-
nem externam, Secundo, quia si vera esset iUa
sententia, non fuisset dsemon initium, et quasi
prima radix lapsus humanse naturse, cujus
contrarium ex Scriptura supra ostendimus. Et
idem supponunt iidem sancti qui differentiam
constituunt inter Angehim et hominem, quod
iUe ex se, et nuUo exterius suggerente lapsus
est : homo vero non nisi per suggestionem da;-
monis; et ideo omnes theologi conveniunt,
Evam ante tentationem nihil peccasse, ut vi-
dere Ucet in D. Thoma 2, 2, q. 161, art. \, et
aUis in 2, d, 21, Neque est verum tentationem
liabere rationem poense, maxime quando sine
perturbatione animi fieri et vinci poterat : fuit
ergo ad probationem virtutis et augmentum
meriti, ut dixit Augustinus, Ub, 11, in Gen.,
cap. -4, Nec in cap, 5, aliud docet, ut infra vi-
debimus, simulque locum Prosperi exponemus,
4. Tertia sententia Pererii qua> inclicatur
etiam a Cajetano. — Est ergo aUa sententia di-
cens Evam peccasse statim post iUam interro-
gationem serpentis : Cur prwcepit vobis Deios,
ut non comederetis de omni ligno Paradisi?
STATUS INNOCENTI^.
Nam statim (ut auctores hujus sententiai inter-
pretantur) Eva per snperbiam peccavit, quia
verbis serpentis iuducta aegre tuUt, iUo Dei
prsecepto esse astrictam, et appetiit potestatem
Ubere et sine taU subjectione vivendi. Itaopi-
natur Pererius, Ub. 6, in Gen., disp. de Peccat. '
Evae, q. 1. et citat Cajetauum in eumdem lo-
cum. Verumtamen Cajetanus Ucet probabiliter
conjectet, Moysem non retuUsse omnia verba
serpentis, sed paucis verbis muUa comprehen-
disse, quibus (ut ipse late discurrit) persuadere
vohiit, praeceptum ilUid esse nimis grave, et
contrarium Ubertati et commodis liomiuum,
non tamen dicit, Evam statim fuisse in super-
biam elatam. Id tamen insinuat, explicando
verba Evse respondentis ad serpentem, ait
enim quod diabolicum xenemim in affectum
mulieris serpsit per dispUcentiavi prcecepti.
Fundamentum hujus sententise est, quia Eva
respondendo serpenti muUa peccata exterius
commisit : ergo jam peccaverat interius per
peccatum superbiae. Consequentia supponitur
ex doctrina Augustiui 14, de Civitat., cap. 13,
ex iUo Eccles. 10: Initium omnis peccati est
superlia; et specialius Tob. 4: In ipsa initium
S2mpsit omnis perditio. Antecedens autem pro-
batur. Primum ex Chrysostomo, homU. 16, in
Genes. dicente: Oportelat initio colloquium il^
lius non ferre, etc. Quia autem nescio quomodo
allecta colloquimn serpentis tulit, per quem ut
instrumentum pernicios a diaboli verhasuscepit,
co7igruum erat statim, etc, utipsa aversaretur,
et fugeret illius consuetucUnem , etc. Verum
quia prce magna negUgentia non attendebat,
non solum non est iUum aversata, sed omtie
onandatum ilU detexit, et margariiasporcis ch-
jecit. In quibus verbis negUgentiam et culpam
Evse tribuere videtur in toto Ulo coUoquio, et
prsesertim exaggerare videtur malum detegen-
di divina mysteria sine delectu, et coUoquendi
cum dsemone cum tanto discrimine. Unde hoc
est primum peccatum quod aUqui in iUa res-
ponsione accusant/ scilicet, quod Eva periculo
deceptionis ettransgressionisprsecepti diviuise
exposuit, Quia tenebatur advertere iUum esse
superiorem aUquem spiritum, et se esse insuf-
ficientem ad rationem ilU reddeudam, vel ad
disputandum cum illo, ideoque maritum potius
adire debuisse, eique serpentis interrogationem
notam facere, ut curam ilUus negotu assume-
ret, Et prseterea aUi in verbis Evee triplex
peccatum inveniunt, Primum mendacii in ver-
bo iUo, ne tangeremus illud. Secundum infide-
litatis in verbo iUo, 'iie forte moriamur. Osten-
dit enim se dubitare de re a Deo simpUciter
CAP. II. QUOD FUERIT INITIUM
revelata. Tertium esse potest aliud mendacium,
quod ex eisdem verbis colligi videtur, quia
Deus non dixerat^ si comedetis^ forte morieris^
sedj In quocumque tlie comederis , viorte inorie-
ris. Ubi non solum non addidit particulam
fortc, sed potius addendo, in qiwcumque clie,
ostendit comminationem esse absolutam et in-
fallibiliter exequendam.
5. ]?rima a&sertio D . Tliomw et theologorum.
— Prolatur primo. — Nihilominus respondeo^
Evam nec ante, quam serpenti responderet,
nec in verbis per qua3 serpenti respondit, ali-
quid peccasse. Hsec est aperta sententia divi
Thomse^ in d. qutest. 165, art. 2, et aliorum
theologorum, in 2, d. 22, nam docent primum
peccatum superbise in Eva fuisse appetitum
simihtudinis ad Deum, quem appetitum non
concepit, donec serpens rephcavit, et dixit,
Nequaquam moriemini, secl eritis sicut dii,
etc. Ergo antequam serpens illa verba profer-
ret, non prtecessit aHud superbiee peccatum,
ergo antea nulkim peccatum Eva commiserat.
Consequentia liajc nititur in illo principio su-
pra ex Augustino posito, initium peccandi in
JEva fuisse supeo^Mam. Alteraillatio cum ante-
cedente probatur, quia Eva non est in super-
biam elata a se (ut ita dicam), sed excitata per
suggestionem extrinsecam dsemonis, sed ante
illa verba nullum habuit motivum extrinse-
cum superbiffi, ut ex prioribus verbis serpentis
manifestum est. Nam esto concedamus, ser-
pentem non dixisse illa sola prsecise verba,
quse Moyses refert, nihilominus non possumus
nos pro hbito confmgere alia verba, quffi in
iUisnon insinuentur, vel virtute contineantur.
In serpentis autem interrogatione nulhim est
verbum formale aut virtuale ad superbiam
excitans, sed ad summum tacite indicans, vel
preecepti onus, vel pericidosam curiositatem
inquirendi rationem ejus. Imo in hoc etiam
calliditas serpentis ostensa est quod non statim
aperte transgressionem aut elationem persua-
sit, sed remote interrogando aggressus est, ut
occasionem haberet proponendi postea falsam
rationem preecepti, qu£e ad superbiam excita-
ret.
6. Prohatur secimch ostendenclo verla Cliry-
sostomi in n. A^, procedere mystice, non littera-
titer. — Deinde probatur assertio, quia ex res-
ponsione Evse, vel ahquo verbo ejus nuUum
peccatum cum fundamento colhgi potest. Nam
imprimis, quod Ghrysostomus neghgentise,
audaeise, aut imprudentiEe illam arguere vide-
tur, magis mystice et ad mores, quam secun-
dum rigorem et proprietatem inteiiigendum
PECCANDI EV.«, ET QUEM, ETC. 335
videtur. Vel etiam negative (ut sic clicam) et
non privative accipi debet. Facile namque
concedcmus, Evam non fuisse usam optimo
consilio, nec summa prudentia, quasi dispu-
tando cum serpente : quia multo melias fuisset
illius consortium fugere, et cum merito rem
totam communicare. Verumtamen, Iioc me-
dium licet consultius fuisset, non fuitabsolute
ex praicepto necessarium : nulla enim sufficiens
ratio talis prsecepti apparet. Neque etiam po-
test Eva accusari eo quod detexerit supernatu-
rale mysterium: tum quia non erat illi sub
secreto datimi; tum etiam quia spiritus, c[ui
per serpentem ei loquebatur, jam se ostende-
rat illius mysterii conscium, et Eva potius ver-
ba illius correxit, vel ambiguitatem declaravit.
Nam serpens non dixit, ut non comederetis de
tali liguo, scilicet, scientia^ : sed ut non come-
deretis de omni ligno Paradisi, quod verbum
ambiguum erat, nam significare poterat, man-
datum illis fuisse, ut de nullo ligno comede-
rent. Et in priori sensu verba eraut falsa: in
secundo autem confusa et incerta, et ita sim-
pliciter erant ambigua et captiosa : et ideo Eva
responsione sua veritatem declaravit, et con-
fessa est, tum divinum beneficium agnoscendo,
dicens, dc fructu lignorum, qicce sunt in Para-
dlso vescimur : tum determinatam exceptionem
per preeceptum factam explicando, de ligno,
inquit, quod est in medio Paradisi. In hoc
ergo non videtur reprehensione digna, nec
dici potest projecisse margaritas ante porcos,
vel quia nondum cognoscebat illum esse spi-
ritum malum, sed simpliciter spiritum intelli-
gentem et capacem illius declarationis, vel
quia non s emper est malum, tentanti dsemoni
respondere, veritatem illi objiciendo, quam
ignorare se simulat, sicut Ghristum Dominum
fecisse scimus.
7. Prolatur ultetius respondendo ad fanda-
mentum Cajetani, in num. 4. — Confrmatur
responsio ex G-regorio.- — Nec etiam video, quo-
modo ex verbis illis, aut ex illa exaggeratione,
ne comederemus, et ne tangeremus illud, colligat
recte Cajetanus, Evam jam concepisse displi-
centiam praecepti, vel, ut alii volunt, accidiam
spiritualem, seu tsedium de prohibitione ^bi
facta. Nihil enim horum in verbis illis signifi-
cari video, nam priora verba, ut dixi, potius
ostendunt tam beneficii, quam preecepti me-
moriam : posteriora vero, scilicet illius exag-
gerationis, ne tangeremus, ut jam supra dixi,
non continent falsitatem, tum quia fieri potuit,
ut etiam verbum illud fuerit a Deo in prsecepto
expressum, vel quod Adam illo modo prsecep-
336 LIB. IV. DE AMISSIONE
tum promiilgaverit Evte, qiiamvis a Moyse in
preecepti enarratione illud verbum fuerit omis-
sum ; tum etiam quia ciim dicitur^ ne tange-
remus, intelligendum est de tactu ad esum or-
dinato^ et ita simpliciter continetur in prohi-
bitione comedendi^ et sine ullo mendacio potuit
ab Eva explicite declarari. Neque in lioc osten-
dit displicentiam prsecepti, sed potius sestima-
tionem, et rigorem circa modum, quo erat
perfecte observandum. Confirmatur et decla-
ratur liaec responsio ex D. Gregorio, lib. 35^
Mor. 10, alias 13, ubi boc praeceptum his ver-
bis refert : Sednotanclum, quod illi dicitur, ex
onmi ligno Paradisi comedile, de ligno autem
loni et mali ne tetigeritis, ubi preeceptum ip-
sum refert per verbum non tangendi : ergo in-
tellexit, illud esse comprehensum sub verbo
non comedendi.
8. Item respondendo ad id guod de tripUci
Evce peccato asserehatur in fine mm. A. —
Penique particula foo^te^ addita ab Eva dicente,
ne forte moriamini, non continet mendacium,
nec mentis dubitationem circa rem a Deo dic-
tam indicat. Primum, quia, ut in superioribus
diximus, interdum ita loquimur, non propter
dubitationem, sed propter contingeutiam effec-
tus per se spectati seu ad ejus pericuhmi indi-
candum. Itarespondit Bonaventura, in2, d. 22,
art. 4, qusest. 1, ad argumentum. Ubi etiam
addit, potuisse Evam sine peccato dubitare non
de veritate Dei, sed de sensu verborum ejus,
an, sciUcet, inteUigenda essent de morte cor-
porah, vel spirituah, aut an esset poena simph-
citer statuta, et infahibihter exequenda, vel
tantum quam Deus comminatus esset remissi-
bihter ; et idem in virtute respondet D. Tho-
mas, in 2, d. 22, qusest. 1, art. 1, ad 1. Unde
addere possumus, potuisse Evam dubitare, an
verba illa : in qtiacitmque die comederitis ,
morte moriemini dicta f uerint tanquam commi-
natoria poenee, vel solum tanquam significan-
tia effectum ex manducatione ihius cibi conse-
quendum, quahs esse posset mors, si fructus
ihius arboris ex natura sua esset nocivus, et
humano corpori contrarius. Quia ergo serpens,
interrogaverat Evam ratione prsecepti, dicens,
cur prcecepit, etc, videtur iha in verbis suis
pro ratione reddidisse periculum mortis, quod
ex tah cibo imminebat, quia vero non erat
certa, an esset hsec ratio prsecepti, addidit par-
ticulam foo^te, tum ut suam dubitatiouem os-
tenderet uon de veritate, sed de sensu verbo-
rum Dei, et de ratione proecepti : tum etiam
ne falsum diceret, sed suam ignorantiam, seu
nescientiam ostenderet, quse ihi statui non
STATUS INNOCENTI^..
repugnabat. Et ita facile cxcusatur ahcrius
mendacii, quod ihi objiciebatur. Nam j:)arti-
cula in quocumque die, dictam sensuum ambi-
guitatem non exchidit.
9. Secundaassertio, qucB ex dictis eruitur. —
Prolatur auctoritate Augustini, B. Thomre et
aliorum. — Ex quibus tandem conchidimu.s,
peccatum Evse incepisse statim ac verba iha
serpentis audivit; necjuaquam moriemini, sed
eritis sicut dii, etc. Heec est sententia D. Au-
gustini, hb. 11, Gen. ad htt., cap. 30,etlib. 65,
Quaest. ad Orosium, qusest. 4, quam sequitur
D. Thomas, 2, 2, quaest. 163, art. 1 et 2, et
ahi theologi in 2, d. 22, et Pererius, hb. 6, in
Gen. in expositione verborum serpentis et
muheris, et in disput. de Peccato Evae. Et pro-
batur, quia post iha verba serpentis, nequa-
quam., etc, statim additur : Vidit igitur mulier
ciuod lonum esset ligimm, etc Sedperhsec verba
indicanturpeccataexterioraEvse : ergosignum
est interius peccasse statim ac serpens secundo
locutus est. Consequentia probatur : tum quia
inordinatio in motu corporis inordinatiouem
interiorem supponit, nam ab iha procedit :
tum etiam, quia in iho statu erat hoc pecuhari
ratione necessarium, quia in eo ita erant or-
dinata omnia per originalem justitiam, ut non
possit in inferioribus partibus esse defectus,
nisi in superioribus prsecederet, et ideo non
potuit in corpore sanctitas amitti, nisi violata
prius animae sanctitate, ut in simhi dixit Au-
gustinus, hb. 1, de Civitat., cap. 8. Antece-
dens vero probatur ex ipsis verbis Genesis
nam postquam muher promissionem serpentis
audivit, statim curiose aspexit hgnum scien-
tise, et viclit, quod esset honum ad tescendum.
lu quibus verbis satis significatur inordinate,
et non simphci, ac puro animo aspexisse. Nam
prius (ut per se credibile est) jam seepius 11-
gnum illud aspexerat, et tamen non viderat,
quod bonum esset ad vescendum : ahter ergo
tuuc aspexit.
10. Item ostendltur ex aliis. — Unde Albinus,
qusest. 66, in Genes., interrogat, cur onulier
co7isideravit lignum post serpentis persuasio-
nem ? Et respondet : Ut explicaret, si quid in
eo mortiferum esset, dum autem niliil in eo tale
reperiret , confidentius gustavit ex eo. Ideo au-
tem intentionem id explorandi habuit, quia
jam appetere inceperat esum ejus , a quo
propter mortis timorem retardabatur : ergo
modus ille aspiciendi inordinatum animum
supponebat. Unde Rupertus, hb. 3, in Genes.,
cap. 9. Revera (m.(]m\) nondumeo modo viderat,
quia cum ea prcesimiptione , qua nunc intuita
CAP. II. QUOD FUERIT INITIIjM
est, nondum consideraverat. Et infra : Vidit
igitur, id est, consideravit, diligenter intuita
est, curiosius attendit , et judex eorum , quce
audierat, ipsa esse voluit. Confirmat hoc Ber-
nardus, tract. de Gradib. humilit., gradu, \,
§ 2. Quid tuam (inquit ad Evam) mortem tam
intente tueris ? quid illo tam crebro vagantia
luminajacis : qiiid spectare libet, quod mandu-
care non licet ? Et infra : Bt si culpa non est,
culpce tamen occasio esi et indicium commissa',
et causa est committencke. Quamvis ergo ille
aspectus oculorum pro se malus non appareat,
et ex levitate, curiositate^ aut sensibili vohipta-
te factus, levis culpa esse possit, tamen in ea
nec fuit sine culpa, ut verba ipsa indicant, ut
cum Patribus ponderavimus, et effectus mons-
travit, nec potuit esse in eo statu ex veniah
culpa, aut prseveniente motu indehberato :
ergo fuit ex ahquo pravo appetitu jam con-
cepto. Unde Gregorius 21, Morah, cap. 2, ait :
Fva prius incaute conspexit lignim , quam
ipsum contingeret : ideo autem incaute aspexit,
quia mens ejus jam interius corrupta fuerat.
Et inde etiam provenit ut idem hgnum, pul-
chrum ocuhs, aspectuque delectabile, muho
ahter quam antea, ei visum fuerit : nam quse
non rectis oculis aspiciuntur , vehementius
movent, et juxta affectum videntis pulchriora
apparent. Unde Gaudentius, in tract. io, qui
est de Machabseis;, ita exponit iUa verba, Fruc-
tus ille ita visus est speciosus, ac dulcis, ut con-
cupiscentiam prcsstaret oculis, et gulce concilia-
ret illeceJjram. Jam ergo interius peccaverat
Eva, quando iUo modo arborem aspexit : ergo
signum est, lapsum ejus incepisse statim, ac
serpentis promissionem audivit.
11 . Quodnam fuerit illud primum JEvce pecca-
tum. — Peccasse Evam per infidelitatem sua-
detur ex Scriptura. — Item per superhiam af-
firmant Augustinus et D. Thomas. — Jam
vero exphcandum sequitur quodnam illud pri-
mum peccatum EvEe fuerit. Duo enim ibi in-
tervenire potuerunt, scilicet, infidehtatis, et
superbisR;, et utrumque videtur in Eva prseces-
sisse. Nam imprimis de Eva dicit, Apost. 1, ad
Tim. 2, Mulier sechicta in prcevaricatione fuit,
cum tamen de Adam dicat, non fuisse seduc-
tum. Iha autem seductio Evae in rebus ad fidem
pertinentibus fuisse videtur, nimirum in hoc,
quod serpenti dicenti , nequaquam moriemini,
phis credidit, quam Deo dicenti, morte morie-
mini : ergo per hanc deceptionem et infideh-
tatem incidit. Item credidit promissioni ser-
pentis , eritis sicut clii , quse errorem in fide
continebat. Denique credidit, Deum prohi-
III.
PECCANDI EV/E, ET QUEM, ETC. 337
buisse esum ligni, quasi ex invidia, ne fierent
sicut dii , scientes bonum et mahim , quod e-
tiam errorem intolerabilem continet. De pec-
cato vero superbise id affirmat Augustinus in
locis superius citatis, et praisertim hb. 11,
Genes. ad litt. , cap. 30, quem D. Thomas se-
quitur, et videtur communiori sententia theo-
logorum receptum. Et maxime probari solet
ex sententia Sapientis Ecclesiast. 20, et Tobiae
cap. 4, dicentium, initium peccandi fuisse su-
perbiam. Denique ex fide, quam Eva serpentis
promissioni, et verbis dedit, satis probabiliter
colligitur, Evam appetiisse excellentiam a ser-
pente promissam inordinato modo, et ultra
suse naturse proportionem, quod ad superbiam
pertinet.
12. Arguitur ex duolus illis peccatis infide-
titatem prcecessisse. — Inter lisec autem duo
peccata dubitari potest, quodnam illorum prius
fuerit. Nam quod praecesserit infidelitas pro-
bari potest, quia prius Eva credidit vera esse
verba serpentis, quam excellentiam scientiae
et similitudinis ad Deum inordinate appeteret,
sed infidelitas consummata est in illa creduli-
tate, superbia vero in hoc appetitu : ergo prse-
cessit infidelitas superbiam, Major probatur,
primum ex Augustino 14, de Civit., cap. 17,
ubi de primis hominibus ait : Hoc itaque co-
gnoverunt , quod felicius ignorarent si Beo
credentes, et obedientes non committerent , quod
eos cogeret, experiri infdelitas, et inobedientia,
cquid nocerent : ubi infidelitatem ponit tanquam
radicem, et initium totius lapsus primorum
hominum. Deinde ratione, quia judicium in-
tellectus prsecedit actum appetendi, nam est
causa illius, et in hoc particulari facto non
appetisset Eva similitudinem Dei, nisi credi-
disset serpenti dicenti, sibi esse possibilem,
quia sola apprehensio sine judicio non sufficit
ad inducendum afi^ectum. Et quamvis fortasse
posset aliquis simplici affectu ferri ad impos-
sibile, et a fortiori ad bonum apprehensum
nondum judicatum possibile : nihilominus ef-
ficaci affectu, nemo potest appetere, nisi quod
judicat sibi esse possibile. At vero appetitus
Evse fuit efficax, cujus signum est, quia ex vi
illius statim applicavit media, aspiciendo at-
tente pulchritudinem cibi, et applicando ma-
num ad tohendum illum de arbore, et come-
dendum : ergo talis appetitus ex prsecedenti
deceptione, et errore processit.
13. 01)jectio7ii occurritur. — Dices, non po-
tuisse foeminam decipi antequam pcccaret, quia
in statu innocentiiDe nuUa poterat esse decep-
tio, ut supra dictum est. Respondetur decep,
22
338
LIB. IV. DE AMISSIONE STATUS INNOCENTI^.
tionem intellectus non potuissepraecedere omne
peccatum voluntatis, quod supra dictum est,
potuisse autem prsecedere speciale peccatum
superbio3;, ut argumentum probare videtur.
Quia illamet deceptio voluntaria fuit^ per vo-
luntatem, scilicet, credendi serpenti, quce vo-
luntas ex objecto non fuit actus superbiee^, sed
haeresis^ quatenus in vobmtate esse potest^ seu
impise affectionis ad res fidei contrarias, vel
temeraria deliberatio contra studiositatem.
Unde ante lianc voluntatem credendi non prse-
cessit alia deceptio^ sed inconsideratiO;, et le-
vitas, ac negligentia circa examen rei cre-
dendse. Hoc ergo peccatum ante supei-biam
prsecessisse videtur. Et lianc sententiam secuti
sunt Lutherus et Galvinus,, ut Bellarminus re-
fert^ dicto libro 3^ de Amissione gratia, c. 4.
44. Verior sententia prcecessisse suiierliam.
— Nihilominus contrariam sententiam^ nimi-
rum primum peccatum Eva3 fuisse superbiam^
docet expresse Augustinus^ dicto cap. 30^, di-
cens : Quando Ms verUs crederet mulier a lona,
atque utilire se ftiisseprohiditos, nisijaminesset
menti amor ille proprice j^otestatis, et qucedam
de se superha prcesumptio, quce per ilJam sen-
tentiam fuerat conmnzenda et Jmmilianda? Et
hanc sententiam sequiturMagister in 2;, d. 22,
ubi doctores communiter eam approbant, et
D. Tliomas 2, 2, cpisest. 163, art. \, prsesertim
ad ^, ubi post relata verba Augustini, subdit,
quod non est sic intelligendum, quasi superbia
prsecesserit suasionem serpentis, sed quia sta-
tim post suasionem serpentis, invasit mentem
ejus elatio, ex qua consecutum est, ut crede-
ret esse verum^ quod serpens dicebat. Quse ex-
positio adliibenda etiam est ad verba ejusdem
Augustini, lib. 11, Genes. ad litt., cap. 5. sci-
licet : Nec arhitrandum, est, quod esset hominem
dejectimis iste tentator , nisi pra^cessisset in
animahominis qucedam elatio comprimenda, etc.
Nam videtur iu his verbis supponere Augus-
tinus elationem non fuisse ex tentatioue dse-
monis, quod falsum est : nam supra probavi,
primum peccatum Evffi quodcumque illud fue-
rit, ex suggestione dsemonis fuisse. Loquitur
ergo Augustinus de dejectione hominis quoad
peccatum comedendi de ligno vetito, signifi-
cans. non potuisse, nisi inchoando a superbia,
ad illud perveniri. Et iu eadem sententia est
Prosper, hb. 2, de Vita contempl., cap. 19,
qui eodem modo exponendus est, et ex his,
quse infra de Adamo dicemus, hgec pars magis
confirmabitur, et auctoritate illam late probat
Bellarminus, dict. cap. 4.
43. ProlatD. Thomas prcedictam sententiam..
— Ejus tamen ratio non satis urget. — Ratione
confirmat eam divus Thomas, quia non potuit
Eva primo peccare ex affectu aHcujus objecti
sensibilis, in quod concupiscentia solet inor-
dinate tendere, quia hsec inordinatio non ha^
bebat locum in statu innocentiee : ergo primiim
Evae peccatum fuit ex appetitu alicujus spiri-
tualis boni supra siiam mensuram, quod ad
superbiam pertinet. Hfec autem ratio non vi-
detur omnino cogere : tum quia in statu inno-
centiae possent peccare homines primo, ac im-
mediate circa bona sensibilia, non prseventi,
aut preemoti a concupiscentia sensibiH , sed
tantum ex sua mera voluntate, amando illa
bona contra regulam rationis : tum etiam, quia
potuit Eva peccare circa spiritualem actum,
qualis est actus credendi, in quo non fuisset
appetitus excellentice, vel superbise. Unde non
recte etiam sequitur, si Eva peccavit primo
circa objectum spirituale, contempto divinse
regulse ordine : peccasse primo per superbiam,
quia potuit peccare, facile credendo serpenti,
non per sirperbiam, sed per negligentiam, nec
per formalem contemptum Dei, qui ad super-
biam spectat, sed per contemptum materialem,
et inconsiderationem divinse regulse.
16. Pie exponitur prolatio D. Thomce. —
Igitur cum D. Thomas in sua ratione utitur
illo verbo nonpotuit, non estcum tanto rigore
accipiendum, ut absolutam impotentiam si-
gnificet, sed moralem impossibilitatem : sic
enim in eo statu, et cum tanta rectitudine ani-
mi et potentiarum, vix fieri poterat, ut contra
divinum prseceptum, propter solam sensibilem
delectationem, voluntas nulla prgevia concu-
piscentia mota, libere determinaretur.
17. Quce utciimque etiam talet ad suadendum
superhiam prceivisse ante infidelitatem . — Atque
in hoc sensu conjectura est satis probabilis,
quae cum eadem efficacitate procedit, super-
biam ad infidelitatem comparando. Primo qui-
dem, quia nullum motivum ibi prcecesserat,
quod intellectum Evae fide, et doctrina illumi-
natum posset movere ad credendum serpenti
plus, quam Deo, nisi aliqua pertm-batio in
animo ejns prajcessisset, seu aflectus, qui in-
tellectui tenebras immitteret.Hic autem aflec-
tus, cum non fuerit de re materiah et sensibili,
non uisi appetitus excellentise esse potuit :
prsecessit ergo hic appetitus infidelitatem.
Quam rationem insinuavit Augustinus 1-4, de
Givitat., cap. 13, dicens : Ad malum opus non
perveniretur, nisi prcecessissct mala voluMas.
Porro malce coluniatis initium, quod esse po-
tuit, nisi sicperUa? Et infra : /Si toluntas m
CAP. II. QUOD FUERIT INITIUM
amore s^iperioris imimitabilis honi, a quo illus-
trabatur, stabilis permaneret, non inde ad sibi
flacendum averteretur et in lioc intenebresceret,
ut illa verum crederet, dixisse serpentem. Et
declaratiir amplius liffic ratio, quia liaBresis du-
pliciter in aliquo invenitur, scilicet, vel tan-
quam in auctore, vel tanquam in discipulo,
seu persuaso ab alio. Et priori modo non ori-
tur^ nisi vel ex superbia^ vel ex nimio affectu
ad res terrenas et sensibiles^ ut sentit Augus-
tinus, lib. de Pastorib.^ cap. 8;, et lib. de Utilit.
credendi;, in principio. At vero qui ab alio
trahitur in hseresini;, vel in superbia^ et affectu
temporalium ilhim imitatur^ vel ignoranter, '
et ex quadam simphcitate decipitur. Eva au-
tem infidehs fuit isto secundo modo tanquam
ab aho decepta, uon possumus autem dicere
ex simphcitate et ignorantia fuisse deceptam :
tum quia serpens nuha ratione sophistica ad
iham persuadendam, sed simplici attesiatione
usus est : Nequaquam moriemini , etc, tum
etiam, quia Eva erat sufficienter in fide in-
structaj et alioqiu nulla ratio boni per se ap-
parebat in credendo serpenti^ nisi ex affectu
ad ahud bonum ahqua ratio utilitatis, vel
commoditatis redundaret : ergo necessario
debuit preecedere afiectus aliquis^, ex quo vo-
luntas iha credendi serpenti , originem du-
ceret ; cum ergo ihe affectus non fuerit ad
ahas res terrenas^ profecto esse non potuit nisi
superbia.
18. Ad Augustinim allatum nim. 12. —
Exflicatur peccatum superbice Evce ut satisfiat
rationi eodem nim. 12 allatce. — Neque contra
hoc obstat ratio superius facta^ negamus e-
nim^ judicium ahquod erroneum praecessisse
in Eva ante inordinatum appetitum excehen-
tise. Et ad Augustinum respondemus in eo loco
per inobedientiam intelligere peccatum man-
ducandi de ligno vetito^, ut est per se notum,
etiam ex communi usu loquendi de illo pecca-
to : et illam inobedientiam dicit ex infidelitate
processisse. Et ita exponit Augustinum D.
Thomas 1. 2, qusestion. 89^ art. 3^ ad 2, non
declarat autem eo loco Augustinus quomodo
Eva fuerit ad infidelitatem inducta, quia jam
cap. 13, dixerat ex superbia inductam fuisse.
Ut autem ad rationem respoudeamus, prius
objectum illius superbise explicare necesse est.
Quod optime tractat divus Thomas, dict. qutes-
tion. 163-, art. 2, et in summa dicit^, fuisse si-
militudinem Dei non secundum sequalitatem^
sed secundum quamdam imitationem in excel-
lentia scientiee^ et potentise ultra regulam de-
bitam^ et supra suam mensuram^ et ita inter-
PECCANDi ev.t:, ET QUEM, ETC. 339
pretatur Augustinum in id Psalm. 68. Quce
non rcqmi tunc exolvebam, Concione 1 , dicen-
tem de primis hominibus, Rapere voluerunt
divinitatem , ut intehigatur de divinitate non
per essentiam^ sed per quamdam excellentem
participationem , quia prior est impossibilis ,
posterior vero facile potest ut possibilis appre-
hendi.
19. Procjredititr expUcatio. — Et hoc ipsum
satis colhgitur ex verbis serpentis. Quia, ut
supra dixi, Eva non est excitata ad superbiam,
nisi ex suggestione serpentis : ergo ihud fuit
objectum superbise mulieris, quod illi fuit a
serpente propositum^ ut Chrysostomus, homil.
16, inGenes. et Augustinus, lib. 8, de Genes.,
cap. 13, recte ponderarunt. Serpens autem si-
militudinem Dei illi proposuit, dicens, Eritis
sicut Dii, et statim declaravit, qualis esset illa
similitudo, dicens , Scientes bonum. et malum.
Ergo superbia Evai fuit appetitus excellentise
in cognoscendo quid sibi esset bonum, quidve
malum. Qualis autem fuerit hic excessus in
scientia boni, etmali, non satis constat. Nam
vehe scire bonum et malum , et in lioc assi-
milari Deo, non est per se malum : malitia er-
go est in excessu, ut siquis velit scire plus^
quam oportet, et assimilari Deo plus, quam
debet. Hunc ergo excessum explicat D. Tho-
mas dicens, in hoc peccasse Evam, quod voluit
tantam scientiam boni et mali habere , ut per
virtutem proprise naturee determinaret sibi,
quid esset bonum, et quid malum ad agendum,
vel etiam ut per se cognosceret, quid sibi boni
et mali esset futurum. Unde probabile est,
Evam tunc non cogitasse in particulari de
modo illius excellentiae, sed, auditis verbis
serpentis, statim concepisse quamdam scien-
tiam sibi sufficientem ad beatam vitam, et ad
regendum seipsam, et statim illam appetiisse
sine ordine, vel subjectione ad Deum, sed ab-
solute, ut ihi fuit proposita, etiam contra or-
dinem, et prceceptum Dei, et ita per super-
biam in illo appetitu excessisse. Additque con-
sequenter divus Thomas , etiam excessisse
Evam, appetendo potestatem operandi virtute
propriaB naturse ad beatitudinem consequen-
dam, quod significavit Augustinus 11, Genes.
ad litter., cap. 30. Et intelligendum videtur
de appetitu cjuasi in actu exercito, ut sic di-
cam, magis quam in actu signato, id est, ma-
gis ex modo volendi, quam ex parte objecti,
expresse sibi propositi. Nam excellentia illa
potestatis non fait a serpeute distincte propo-
sita, tamen quia obtulit, et promisit similitudi-
nem Dei obtinendam prater ordinem ab ipso
340 LIB. IV. DE AMISSIONE
statutiini;, imo contra praiceptum ejus, icleo
virtute illam perfectionem proposuit, ut obti-
nendam propria inciustria et facultate. Eodem
ergo modo Eva illam appetiit^ non quidem
directe cogitando de tali potestate^ nec de mo-
do acquirendi dictam excellentiam, sed nimio
quodam amore sui absolute appetendo illam
excellentiam , nihil pro tunc consideraus, vel
de qualitate illius , vel de modo illam obti-
nendi.
20. Satisfit jam rationi in mm. 12. — Hoc
ergo posito^ respondemus ad hujusmodi ela-
tionem non fuisse necessarium, ut infidehtas
prEecederet, imo neque aliquod judicium erro-
neum, seu simpUciter falsum etiam contra ra-
tionem naturalem. Quia apprehenso illo ob-
jecto sub illa confusione proposito^ satis erat
apprehendere, et judicare illam scientiam ut
possibilem sibi simphciter, et consequenter ut
sibi maxime convenientem, si obtineretur. In
hoc autem judicio nulla falsitas in rigore invol-
vitur, quia scientia ipsa absolute possibilis est,
et conveniens si obtineatur : id autem, quod
ibi adjungebatur^ vel inordinatum;, vel impos-
sibile, non proponebatur formahterin objecto,
sed virtute, quatenus illa excellentia scientice
sine modo, aut mensura proponebatur, et ideo
potuit etiam esse excessus in modo appetendi
sine prsevio judicio falso in intellectu. Atque
hinc etiam facile intehigitur^ non fuisse neces-
sarium, ut in Eva infidelitas surperbiam ante-
cederet, quia ad appetendam inordinate excel-
lentiam propriam nuUum judicium speculati-
vum fidei contrarium necessarium fuit : sufii-
ciens enim fuit practicum judicium^ quo vel
excellentia scientiee boni et mah, vel major
potestas, et hbertas in operando bonum, vel
mahim chcto modo, proposita fuerit, ut appe-
tibihs, et proprise naturse ahquo modo conve-
niens.
21. Sententia fTOut hactenus exposrta, com-
munis est. — Et ita in hac senteutia fere hoc
modo exphcata conveniunt cum D. Tlioma
schola.stici iu 2, dist. 22, et specialiter decla-
rat Bonaventura, a. 1, q. 1, etlatius ^Egidius,
qusest. \, art. 1, dubio l,litterah. Et quamvis
Scotus, et sequaces de Adamo ahter sentiant,
non tamen de Eva, ut notavit Hererra, in 2,
dist. 22, quajst. 2, conchis. l, ubi etiam addit,
omnes tlieologos in hae seutentia convenire.
Quam erudite confirmat, et declarat Beharmi-
nus, hb. 3, de Amiss. grat., cap. 4 et 5. At
vero Pererius, dicto hb. 6, in Genes., qucest. 1
et 2, de peccato Evjb ex parte dissentit. Fate-
tur enim, ahquam superbiam prsecessisse infi-
STATUS INNOCENTI^.
dehtatem. Distinguit tamen duo peccata su-
perbiaj in Eva. Primum commissum statim ac
serpensinterrogavit : Cur pra^ce^plt voHs Deus:
et antequam ahquid promitteret^ et hoc, dicit,
prjecessisse infidehtatem. Ahud peccatum su-
perbias ponit in Eva post promissionem ser-
pentis, et hoc dicit, fuisse posterius infidehtate,
imo fuisse quintum Evse peccatum. Verumta-
men fundamentum de iho primo peccato su-
perbiee explosum jam est, et ita ruit tota iha
pars, superfiuaque est illa multiphcatio pecca-
torum, quse ante appetitum superbise ex pro-
missione serpentis conceptum, in Eva excogi-
tantur.
22. ArgicitiM' contra dicta in num. 11. —
Evam peccasse per infidelitatem . — Ex dictis
vero nova difficuhas oritur circa infidehtatis
peccatum, nam si ante superbiam non prffi-
cessit, post iham non videtur necessarium, nec
sufiicieuter probari posse. Nam imprimis nec
Moyses ihudnarrat, nec ex dictisejus cohigitur.
Quia post completa verba serpentis, tantum
subdit: Viditigit^ir mulier, quodlomm essetli-
gnum ad tescendim, et pulchrum oculis, aspec-
tuque delectaUle. Ex quibus verbis cohegimus
supra prsecessisse in Eva superbiam. Statim
vero sohim additur : Et tidit de fructu illius.
et comedit, deditque viro stco, etc. hi quo sohim
narrantur exteriora peccata contra speciale
praiceptum divinum: sed ista omnia, supposita
dicta superbia, potuerunt sineinfidehtatecom-
mitti, sicut nunc fidehs peccat comedendo car-
nem in die prohibito : ergo non est, unde tale
peccatum infidehtatis cohigamus. Secundoau-
getur difiicuhas, quia si ex aliquo loco coUi-
geretur heec infidehtas, maxime ex iho 1, ad
Timot. 2. Midier seducta est, ex ilhs enim
verbis colligunt omnes Patres, Evam credidisse,
vera esse, quee serpens dicebat. Ita tradit divus
Thomas, 1 part., quaest. ^i, art. 3, ad 1, et2,
2, queest. 163, art. 1, ad 4, et art. 4., in cor-
pore, et ad 1, ex Augustino 11, Genes. ad
htt.^ cap. 30 et 42, et idem habet lib. % de
Genes. contra Manich., cap. 15 et 14, de Ci-
vitat., c. 17, etin Enchirid., cap. 45. Et idem
sentit Clirysostomus, homiL 16, in Genes. et
consentiunt ibi Rupertus, et ahos infra refere-
mus. Sed hoc non satis est, ut dicamus, Evam
propriam infidehtatem commississe,ergo. Pro-
batur minor, quia potuit Eva credere serpeuti,
non credendo, Deum dixisse falsum^ sed cre-
dendo, vel non prohibuisse esum ligni scien-
tiae eo modo, quo ipsa cogitaverat^ vel saltem
non fuisse mortem comminatum, ut irremissi-
bilem poenam. Sic enim Augustiuus, dict. hbr.
CAP. II. CIUOD FUERIT INlTiUM PECCANDi EV.^E, ET QUEM, ETC.
341
41^ Genos. ad litt., cap. 30^ dixitEva: ISlon
credens, posse hule se onori, arMiror, quod pu-
taterit, Deum alimijus significationis caiisa
dixisse, si manducaveoitis, morte onoriemijii .
Ergo licet falsam existimationem liabnerit cir-
ca intelligentiam verbonim Dei^ et in lioc de-
ceptafueritjnon tamen necesse est^ ntinfidelis
fnerit. Tertio ma-simum Evee peccatum fuit su-
perbia, ut sentit D, Thomas, 2^, ^, cjuEest. 163,
art. 3. At si fnisset infidelis, majus peccatum
fuisset hffiresis : ergo non commisit tale pec-
catum.
23. Vera sententia de infidelitate Evce susti-
netur et roloratur. — Nihilominus chcendum
est, absohite Evam post superbiam in infideh-
tatem incidisse, id est, crechdisse ahquid dictis
Dei, et verce fidei contrarium. Ita docet Au-
gustinus locis citatis, et sequitur divus Tho-
nias, et sumitur ex ahis Patribus, qui absohite
tribmmt infidehtatem primis hominibus, ut
ahegatum ost. et aihos referemus capite c[uarto
a num. A. Et hoc sufficienter probatur ex loco
Pauh, quia seduci non est ahud, quam induci
in errorem, seu falsum judicium : loc[uitur au-
tem Pauhis non tantum de errore practico, sed
etiam de speculativo , ait enim , Adam non
fuisse deceptum, sed Evam. At vero Adam
practice etiam erravit: ergo loc[uitur Paulus
de deceptione per judicium falsum speculati-
vum : ergo si mulier seducta fuit, in errorem
est inducta. lUe autem error fuit circa mate-
riam fidei, ut manifestum est, quia per illum
errorem credit Eva aliquid contrarium dictis
Dei, vel aliter, quam a Deo dictum fuerat : in
utroque autem est error contra fidem. Ut, ver-
bi gratia, non solum est hsereticus, qui credit,
Christum falsum dixisse, cum dixit : Hoc est
corpus meum, sed etiam, qui credit, CHRISTUM
quidem verum dixisse, tamen non fuisse locu-
tum in proprio sensu, sed sub aliquo senigma-
te : ergo similiter quomodocumque fuerit de-
cepta Eva circa verba Dei, vel circa sensum,
quo proprie ab ipso prolata sunt, in materia
fidei erravit.
2i. Infidelitatem Evce fidsse hceresim fro-
labile. — Duobus autem modis intelligi potest,
Evam ineam infidelitatem incidisse, uno modo
formaliter, et cum pertinacia, ac propria hse-
' resi, alio modo solum materialiter, id est, sine
pertinacia, ac propria hseresi. Priorem modum
inchcant multi Patres, dicentes , credidisse
Evam, Deum ex invidia sibi prohibuisse esum
fructus ligni vitse, ac subinde mentitum esse,
cnm dixit, morituros eos fuisse, si deligno co-
mederent : nam si hoc credidit Eva, nuUa
certe formaliter hoeresis cogitari potest. Hoc
autem modo fuisse Evam deceptam, significat
Augustinus, dicto libr. 1 1, Genes. ad litt., cap.
ultim., et lib. 2, de Genesi contra Manich.,
cap. 15, et Chrysostomus, homil. 16. in Genes.
et alii ibidem, etCyrillus Alexandrinus, lib. 3,
contra Julian., § uli autem, ubi sic inquit de
deemone : Vide quod fessimarum doctrinarum
fuerit inventor, oion enion dixisse, inquit, illis
veritatem %miversorum Beum; sed mentititm po-
tius, et per invidiam prohiiuisse, ne comede-
rent, ut pote Beos fore scientes, si comederent.
Igitur et ipsam summam, et ineffalnlem natu-
ram calumniatus est, et pestUenteni doctrinam
primis parentibus immisit. Et hinc Patres in-
terdum indicant, amisisse Evam fidem, pec-
cando, cum tamen fides non nisi per forma-
lem infidelitatem amittatur. Atque ita signifi-
cat Ambrosius, Epistol. 33, ad Marcellinam
sororem, et Tertiillianus, lib. 2, contra Mar-
ciouem, cap. 2, quse sententia probabilis est.
25. Proiaiilius non attigisse ad hceresim.Ve-
rumtamen fortasse probabilius dici potest, il-
lam infidelitatem non fuisse cum pertinacia, et
formali hseresi. Nam difiicile creditu est, Evam
statim ad simplicemassertionemserpentis cre-
didisse, Deum mentitum fuisse, et ex invidia
pri3eceptum posuisse, quia hsecnon solum sunt
contra propriam fidem, sed etiam contra ra-
tionem naturalem. UndeD. Tliomas, in 2,dis-
tinct. 22, qua^st. 1, art. 1, ad 1, de primis ho-
minibus dicit, quod non crediderunt falsum
dixisse, hoc euim simpliciter infidelitatis fuis-
set, sed crediderunt forte alio modo intelligen-
dum fore metaphorice, vel ad aliquid signifi-
candum, dictum. In qnibus verbis alludit ad
sententiam Augustini supra citatam ex lib. 11,
Genes. ad litter., cap. 30. Et augetur difficul-
tas, quia nec ipse daamon expresse dixit, Deum
fuisse mentitum, aut ex invidia prohibitionem
fecisse : ergo nuUum est sufficiens argumentum
ad judicandum, id statim Evam credidisse.
Unde Epiphanius, hseres. 38, cum dixisset,
diabolum per meudacium decepisse Evam alia
pro aliis dicendo, statim adjungit : li^t amici-
tiam cum creatore ostendens, dixit, Eritis sicut
dii, scientes lonum et malum. Quomodo autem
amicitias cum Deo fingeret, si mendacii, et in-
vidiae Deum accusaret : significat ergo Epipha-
nius (ut recte Bellarminus expeudit) deenio-
nem se finxisse pium expositorem verborum
Dei, persuadendo non fuisse intensionem illius
prohibere esum boni fructus, et utihs ad ves-
ceudum, sciendumque bonum et malum, sed
in alio sensu, et ob aliam causam illa verba
3-4'2 LID. IV. DE AMISSIONE
protiilissc, ct alia multa in favorcra luijns seu-
tentife lirobabiliter Bcllarminusconjcctat. Quse
tamen uon ita est accipieuda;, ut credamus,
Evam excusari posse ab omni culpa contra
prfficeptum tidei, quia judicium illud falsum,
iu quo decepta fuit, contrafideidoctrinamfuit,
et leviter atque imprudenter illud tulit : ergo
saltem ex ignorantia culpabili iu ea credulitate
peccavit : ergo aliquam culpam contra obliga-
tionem fidei commisit. Nibilominus tamen pro-
babiliter excusatur a propria infidelitate^ seu
hseresij quia non cum pertinacia erravit^ quo-
niam nou animadvertit, fucum iUum verbo-
rum daimonis fuisse contrarium verbo Dei, et
testimonio ejus. Atque hoc modo conciUantur
dicta Patrum, et solvuntur ratiouesdubitandi iu
principiopositee, utfacile consideranti patebit.
26. Tertium Evce peccatum comestio vetita.
■ — Q;iiartum Evce peccatum scanclalum qiiinta
excusatio, qucevenialis videtur. — Post haic vero
duo prsecipua peccata, quse interius in mente
Evae cousummata suut^ secutum est tertium
per iuternum etiam desiderium inchoatum,
opere vero consummatum, comedeudo de U-
gnovetito. Et hoc significant iUaverba: Vidit
mulier, quodlonum essetlignumadvescendum,
et fulcliTum oculis , aspectuque delectabile, et
tulit de fructu, illius, et co7nedit. Dequo peccato
nihil fere novi dicendum superest. Nam supra
expUcando prjBceptum a Deo impositum pri-
mis homiuibus, expUcatum est, quam gravis
culpa fuerit ejus transgressio, tam ex geuere
suo, quam ex individuo. Declaravimus etiam
varias maUtias, quse in iUo exteriori actu iu-
veutce sunt, quarum praecipua fuit iuobedien-
tia, qu8e Ucet aUoqui geueraUs, et quasi mate-
riaUs esse soleat, in iUo tamen actu propter
modum prohibitiouis, et pro3cipuam iuteutio-
nem prohibentis, formalis, et prascipua fuit. lUi
autem conjunctafuit maUtia gulee propter ma-
teriffi quaUtatem et conditiouem. Et ita has
duas maUtias agnoscit iu iUo actu D. Thomas^
2, 2;, q. 163, art. 1, ad 1 et 2. Augustinusvero
pUires aUas maUtias in iUo peccato considerat,
ut rapiuffi, homicidii sui ipsius, et aUas simi-
les, quee fortasse non secundum proprias spe-
cieS;, sed virtute, vel materiaUter iu eo aetu
inventai sunt, de quibus etiam nounuUa in su-
perioribuo diximus. Post hsec vero peccata se-
cutum est gravissimum peccatum seandaU
conteutum in illis verbis, dedit viro suo. Qui-
bus taudem addi potest excusatio peccati, quam
adhibuit cum a Deo fuit reprehensa. Sed forte
in ea excusatione non fuit mortaUs maUtia, ut
inferius agentes depeccatis Ada3 notabimus.
STATUS INNOCENTI^.
CAPUT III.
UTRUM INITIUM PECCANDI IN ADAMO, FUERIT
SUPERBIA.
1 . Negat Scotus putans id peccatum fuisse
inordinatujn affectum erga uxorem. — Suadetur
primo ex veriis Adce. — Dicendum sequitur de
peccatis Adse, et de ordine, ac modo, quo illa
commisit. lu qua re prsecipua qusestio iuter
scholasticos est, an primum Adse peccatum
fueritsuperbia. Nam Scotus, in 2, distiuct. 21,
qusest. 2, negat primum Adee peccatum fuisse
appetitum excelleutiee, sed illud dicit, fuisse
excessum amoris erga uxorem , nam phis ,
quam Deum, iUam dilexisse videtur, quaudo
quidem ue iUi displiceret Deimandatumtrans-
gressus est. Quse sententia suaderi potest pri-
mo ex verbis ipsius Ada3, nam cum a Deo de
peccato suo argueretur, respoudit: Mulier ,
quam dedisti mihi sociam, dedit mihideligno,
et comedi. Per qure verba se tacite excusavit,
quod amore suse socise ductus petitioni ejus
conseuserit, per quam excusationem, velit, no-
lit, inordinatum amorem uxoris coufitetur, et
se excusaudo accusat, ut dixit Augustinus M:,
de Civitat., cap. 14, in ea vero excusatione
soUim affectum uxoris, ut primam origiuem,
seu maUtiam sui lapsus coguoscit. Quin etiam
Deus hoc admittere videtur respondens Adai :
Quia audisti vocem uxoris tucR, et comedisti,
etc. Per quse verba nuUam aliam priorem cul-
pam in Adamo declarat, aut puuit.
2. Secundo ex Augustino. — Secundo favet
huic sententisB Augustinus, lib. M, Genes. ad
litt., c. 42, ubi ait, Adamum non carnis vic-
tum concupiscentia, sed amicabiU quadam be-
nevolentia erga uxorem _, Deum offendisse.
Noluit enim (iuquit) eam contristare : quam
credelat posse sine suo solatio contadescere siab
ejus alienaretur animo, et omnino illa interire
discordia. Et adjungitexemphmideSalomone,
qui amore muUerum idola colebat, quamvis
nou crederet ilUs esse servieudum. Quo exem-
plo utitur etiam Ub. 14, de Civit., cap. 11, di-
cens : Adam non tanquam verum lccquenti cre-
didisse Evcd, sed sociali necessitudine paruisse.
Et inferius addit, quod Adam sciens, ac pru-
dens peccavit, ne uxori dispUceret. Sed inex-
pertus divinie severitatis, iuquit, in eo falli
potuit, iit veniale crederet esse commissum.
3. Tertio ratione. — Tertio argumentor ra-
tione Scoti, quia primum peccatum Adee non
fuit ex amore sui : ergo non fuit peccatum su-
CAP. III. UTRUM PRINCIPIUM PECGANDI IN ADAMO FUERIT SUPERBIA.
343
perbise^ nam^ ut supponit Scotiis, appetitus su-
perbise est nimius amor sui, Antecedens pro-
bat ex differentia inter Angelum et hominem^
nam Angehisprimo intelligit se, et ideo primo
potuit peccare per superbiam^ nimium amando
se : homo autem prius alia objecta sensibilia
inteUigit, quam se^ et ideo non potuit primo
peccare ex nimio amore sui. Unde ukerius
conchidit^ peccasse primo ex nimio amore uxo-
ris^ cjuia non habuit aliud objectum sensibile^
quod ad peccandum eum excitaret. Praaser-
tim^ quia primum peccatum non poterat esse
ex amore proprii commodi, iit prtecedens ra-
tio probat : ergo esse debuit ex amore benevo-
lentise aherius personse;, qua3 etiam esset ob-
jectum sensibile , tunc autem non erat alia,
nisi propria uxor : ergo peccavit primo Adam
per nimiam benevolentiam Evaj.
■4. Affirmativa pars coimmnis. — Gontraria
sententia est D. Thomse, dicta q. 163, art. 2,
et communis tlieologorum cum Magistro in 2,
dist. 22, ubi specialiter ^gidius, quast. 2, et
Durandus, quasst. 1. Qui omnes affirmantpri-
mum Adae peccatum superbiam fuisse. Ethaec
sententia nobis probanda est^ quia est confor-
mior Scripturis et sanctis Patribus, quia vero
ejus intelligentia , et probatio pendet ex ob-
jecto, quod potuerit Adam primo appetere per
superbiam, ideo prius explicandum est, ntrum
Adam tale objectum habuerit, aut habere po-
tuerit. Et qnia objectum liujusmodi per exter-
nam tentationem , et suggestionem proponi
debuit, ideo sicut in lapsu Evse fecimus, ita in
Adamo exphcandus est modus tentationis, et
progressus ejus, ita enim et de objecto super-
biae, et de initio, et progressu, quem Adam in
peccando habuit, constabit.
5. Prima stbppositio. — Contra illam facit
Cajetamis. — Improhatur tamen Cajetanus. —
Primo ergo suppono, Adam prius quam Eva
tentaretur, nihil peccasse. Hoc per se satis ve-
risimile est, et ex dictis de initio peccandi
ipsius Evse a fortiori ostendi potest. Existimat
autem Cajetanus, Genes. 3, circa iha verba,
deditque viro suo, Adam peccasse^, antequam
muher ilU cibum offerret. Putat enim Evam in
prajsentia Adse de cibo comedisse, quod colH-
git ex eisdem verbis , quse in Hebreeo sic ha-
bent, deditque mro suo secum. Quee particula
secum superflua esset, inquit, nisi per eam in-
dicaretur, quod cum Eva comedit, vir ei pree-
sens aderat, et in hoc ait : Prhmim peccatum
Adoi insinuatur negligentia , scilicet cohibendi
uxorem a comestione vetiti fructus. Atque ita
fit, ut Adam prius peccaverit , quam ab Eva
tentaretur. Sed fundamentum Cajetani mihi
non videtur probabile, quia si Adam co tem-
pore adfuisset, verba etiam serpentis audivis-
set, quod est contra narrationem Scripturse
dicentis de serpente : dixit ad mulierem, ibi
enim tacite excluditur vir, et simul insinuat
cahiditatem serpentis, nam solus cum sola lo-
qui voluit, ut illam facilius deciperet. Neque
etiam verisimile est, Adamum audivisse verba
serpentis, et nec credidisse iha, nec ilUs con-
tradixisse. Quod si Adam non interfuit coUo-
quio serpentis, profecto nec comestioni Evae
adesse potuit, quia serpens non reUquit Evam,
nec persuadere cessavit, donec iUa comedit.
Neque obstat iUa particula secum, tum quia
in vulgata non habetur, quod saUem est si-
gnum, non esse necessariam ad verum sen-
sum a Spiritu sancto intentum : tum etiam,
quia in Hebrseo non conjungitur cum verbo,
dedit viro S7W, sed cum verbo, et comedit, unde
Chaldaica habet, et comedit cum ea. Destructo
ergo illo fundamento, manifestum cst, non po-
tuisse peccare Adamum per illam negiigen-
tiam, ac proinde Adamum ante, c[uam tenta-
retur ab Eva, nihil peccasse.
6. jSecimda snppositio. — Secundo suppono,
Adamum non fuisse immediate tentatum a
serpente , seu dcemone antequam peccaret.
Hoc etiam est certum, c[uia tahs tentatio Adse
in Scriptura non refertur, neque per probabi-
lem conjecturam prcesumi potest. Quia taUs
tentatio non potuit esse mere interna, ut de
Eva probatum est, eadem enim ratio, vel ma-
jor est de Adamo ; neque etiam fuit externa,
quia deemon in sola specie serpentis ad primos
homines in Paradiso locutus est, et immediate
cum sola Eva est locutus, ut per iUam virum
dejiceret. Nam, ut recte notavit Augustinus 14,
de Civitat., cap. 11. Bwmon serpente tanquam
instrumento ahutens fallacia se7'mocinattis est
fmmince, a parte scilicet inferiore illius huma-
nce copulce incipiens, nt gradatim perveniret ad
totum, non existimans, virum facile credulim,
nec errando posse decipi , sed dum alieno cedit
errori.
7. Tertia suppositio. — Tertio igitur est
certum, Evam tentasse Adam, seu da^monem
per iUam ipsum ad comedendum cle arbore
vetita, inducendo. Hoc significavit scriptura
iUis brevissimis verbis, dedit viro suo, quse ita
omnes Patres intellexerunt, et est communis
sensus Ecclesiee, et res per se satis clara. Non
explicat autem Scriptura, quomodo, aut qui-
bus verbis Eva maritum ad comedendum in-
duxerit : non videtur autem dubium, quin
3-44 LIB. IV. DE ABIISSIONE
prffitor actionom offfTeDdi fruetum arboris^
verbis, et precibus iuduxerlt virum ad come-
dendum, ut omnes notant. Quia mulier efiica-
citer desiderabatj hal^ere virum socium in
manducatione cibi, sola autem oblatio fructus^
vel etiam simplex invitatio ad comedendum
non erat sufiiciens inductio, et ideo verisimile
est, adhibuisse preces, vel alicjuid hujusmodi.
Et prsesertim credibile est, quod omnes etiam
auctores declarant, narrasse mulierem viro
suo, quod de fructu illo comedisset^ nihilque
mah sensisset , imo visum esse optimum , ac
delectabilem. Atque hoc bene etiam colhgitur
ex illa particula secum, quai iii Hebraeo addi-
tur^ vel cum ea, ut dicit Chaldeeus, nam cum
ipsa se jam comedisse narrasset, invitavit vi-
rum, ut idem ipse faceret., et hoc est comedere
secum, vel cum ea. Nam in hac societate, seu
communicatione in participatione cibi maxime
potuit Eva fundare rationes, et preces, quibus
auimam Adami ad comedendum inclinaret.
8. Qim fiierit Adamo Gccasio prlmo peccan-
di. — Opinio Pererii. — Ejtis fundamentum. —
In his autem omnilms nondum apparet objec-
tum, quod Adam ad appetitum immoderatum
excellentise excitare posset, et ideo inquiren-
dum ulterius est^ an Eva narraverit Adamo
promissiones serpentis, ut illis auditis potuerit
animus Adte in superbiam elevari. lu quo
puncto Pererius, lib 1, in Genes.^ circa illa
verba, deditque viro suo, dicit, non esse veri-
simile, Evam narrasse Adamo dicta et pro-
missa serpentis, nam si ea aperuisset, facile
Adamus animadvertisset fraudes dtemonis, si-
bique cavisset. Unde ipsemet deemon, quia
propter hanc causam uon est ausus Adamum
primo aggredi^ aut tales promissiones illi fa-
cere, etiam Evam instruxit, et instigavit, ut
nihil de promissionibus sibi factis cum illo
communicaret nec de eiTectibus futuris, quos
sperabat, sed tantum ea proponeret, quse ex-
perta jam erat, et efficaciora erant ad permo-
vendum Adamum, adjunctis precibus et blan-
clitiis, quibus significaret, non posse perfectam
societatem et pacem haberi, nisi etiamin par-
ticipatione illius fructus communcm vitam
agerent.
9. Ojjinio BellarmAni rerior. — Gontrarium
nihilominus pro comperto liabet Bellarminus,
dicto lib, 3, de Amiss. gratiee, cap. 4, § ult.,
ubi ait, illa eadem verba, Eritis sicuti dii,
scietites honum et malum, fuisse occasionem
superbiffi tam viro, quam foeminse, nam sicut
prseceptum non comedendi solus vir a Deo au-
piverat, et pcr illum explicite et distincte foe-
STATUS mNOCENTI.E.
mino3 promulgatum est, ita e contrario, tcn- I
tationis verba promissoria sola mulier a ser-
pente audivit, et per illam in notitiam Adai
pervenerunt. Atque hic modus dicendi videtur
insinuari ab Augustino, lib. W, Genes. ad litt., .
c. 30, dum aitde Eva, Sumpsit de fructu ejus, |
et manducavit, et dedit etiam viro suo secum.
Fortassis etiam cum verbo suasorio ; quod Scrip-
tura tacens intelligendum reliquit. Deinde vi-
detur hsec opinio per se satis verisimilis, quia
cum mulier fuisset illis verbis mota et inducta,
et maxime cuperet virum imitatorem sui ha-
bere, credibile est, ei proposuisse motivum et
rationem, quse illius existimatione fortissima
erat. Necpie ipsa cogitare potuit Adamum ex
verbis illis potuisse sumere occasionem, frau-
dem aliquam suspicandi, cum ipsa nihil tale
suspicata fuissst, et nihil jam de veritate pro-
missionis dubitaret, et prassertim cum jam es-
set experta ex esu fructus vetiti mortem non
fuisse secutam, necpie aliqiiod almd malum in
se animadvertisset, Et prseterea nulla est ratio
ad eredendum, eonsulto, \oIuisse mulierem
illud sceretum marito celare, eum nou celaret
factum, ct aliquam rationem redditura esset,
ob quam ausafuissct de ligno vetito comedere.
Unde nulla est causa existimandi, dgemonem
consuluisse mulieri, eamve instigasse, ut pro-
missioncs illas viro non revelarct: nam per
hoc potius se exponeret periculo turbandi ip-
sam Evam, et ineidendiin suspicionemfraudis
ac deceptionis; eo vel maxime, cpiod etiam
dsemon sperare potuit illa verba per foeminam
dicta animum viri ad appetitum tantse excel-
lentiffi movere et inducere potuisse : ergo veri-
similius est etiam doemonem eooperatum fuisse
ad illum modum tentandi Adam. Quia quo-
eumque modo illum tentasset, semper timere
potuit, ne resisteret et constans esset, et ideo
heec generalis ratio non erat sufficiens, ut mo-
dum illum tentandi per dietas promissiones
impediret. Et alioqui vero similius est in ipsa
prima tentatione aliquid miscere voluisse, quod
superbiam, et excellentia^ appetitum excitaret^
quia optime seiebat, nullum fuisse medium,
quo facilius posset homo in illo statu ad pec-
candum induci,
10. Suadet^ir prceterea ex Scriptura. —
Deinde a posteriori hoc sumitur ex Scriptura
et Patribus, quatenus sentiunt, etiam Adamum
peeeasse per superbiam, appetendo similitudi-
nem Dei. Hoc probatur primo ex verbis Dei ad
Adam, Genes. 3 : Ecce Adam quasi unus ex no-
his factus est, sciens lonum, et malum. Qute
verba ironice dicta fuere, ut omnes Patres af-
CAP. III. UTRUM PRINCIPIUM PECCANDI IN ADAMO FUERIT SUPERBIA
34.5
firmant. Augnstimis ii, Gcnes^ ad litt.^ c. 39;,
ait;, illa verba fnisse Dei insnltantis Adamo,
qnia non solum non fuerit factus, qualis fieri
volnit, sed neque illud quod factus fuerat con-
servavit. Idem fere liabet lib. 5, de Genes.,
contra Manicli., c. ^l, et 1. i, contra adversa-
riumlegisetProplietarum, c. 15, et Cln^ysosto-
mns, liomil. 18, in Genes., late idem docet, et
inter alia ait : V^cli Dens per liwc verla in me-
moTiam referre, quomodo decepti fiierinl a dia-
holo per serpentem, et quoi spe potiendce divini-
tatis ciium Tiunc sumere ausi sunt. Ubi de utro-
que loquitnr, et postea specialiter applicat
verba Dei ad Adamum lioc modo : Propter Jioc
contempsisti oiiandatum meum, : Ecce quod ex-
pectasti factus es: imo non quod expectasti, sed
quaUm te fieri dignum erat. Et homil. 31, in
Matth., ironice etiam verba illa exponit, et in
homil, 6, in varios Mattliffii locos, prius ait:
Et Ms primus Jiomo expectationilus a diaholo
inflatus, prcecipitatusque est, sperans enim esse
JDcics, etiam quod Jiaiehat amisit. Et deinde
hoc probat ex citatis verbis Dei. Qua3 eodem
modo intellexit Theodoretus, quEcst. 40, in
Genes., et Gregorius Nissenus in Fragmentis,
sen in hbro de Gognit. Dei, parum a principio
in tom. 3, Biblioth. et Albinns, qusst. 80, in
Genes.
11, Deinde ex Patriius. — Prseterea hi ahis
locis docent Patres, eamdem snperbiam, qngg
prostravit Evam, A.damum etiam dejecisse, ita
repetit Augustinus 14, de Civit., cap, 13. Ubi
de ntroqne ait : In occulto inali esse caperunt,
lit in apertam ijiohedientiam laherentur. Et sta-
tim declarat, ilhid initium fuisse superbiam,
ex qua factum esse dicit, ut vel illa (scihcet
muher) verum crederet, dixisse serpentem, vel
ille (scilicet vir) Dei mandato uxoris prcepone-
ret voluntatem., etc, et in Dialogo 65, quees-
tionum ad Oros., qugest. 4, de primo homine
dicit: Elatus superhia, stiasioni serpentis ohe-
diens, prceceptwn contempsit. Quod non potest
de foemina exphcari, quia statim snbdit: Et
ah illo uno Jiomine omnis Jiumana natura vi-
tiosa, atque peccato ohnoxia facta est. Et aile-
gat testimonia Pauli, quas de Adamo manifeste
intelliguntur. Verum est illud opns inter in-
certa Augustini opera recenseri. Idem vero
Angnstinus, in id Psalm. 68: Qicce non rapui,
tunc cxolveham, inquit, scdquidrapuit? Adam.
Et infra rapere voluerunt divinitatem, et perdi-
derunt felicitatem. Et concione 2, in Psalm. 70,
circa illa verba, Deus, quis similis tihi: dicit,
Adam, quia perverse voluit esse simihs Deo,
miserum factum esse. Idem docent Prosper,
lib. 2, de Vita contemplat., cap. 19, et Ful-
gentius, lib. de Incarnat. et gratia, cap. 22. Et
Gregorius, hb. 4, Moral. cap. 9, aperte ait,
dffimonem promissione sua Incem obtulisse, et
tenebras peccati indnxisse, ct videtnr tam de
Adamo, qnam de focmina loqui. Et idem sentit
Bernardus, in serm. 1, Adventus, et in 2 serm.,
in octavam Paschae, Leo papa, serm. 5, de Na-
tivit., et Basilins, in Orat. Quod Detcs non sit
auctor malorum.
12. ConcIudituT ex dictis, peccatum Adami
cjuscque ohjectum quale fuerit. — Ex his ergo
satis probatum mauet, Adamum snperbiendo
peccasse, et conseqnenter Evam, cum illum ad
peccandum induxit, ahquod objectum ei pro-
posaisse, quod ihum ad superbiam excitaret.
Nnhum autem aliud objectum probabiliter co-
gitari potest ab Eva propositnm, nisi illudmet,
quod sibi fiierat a serpente promissum: ergo
proba])ihssima est conjectnra, qnod Eva non
solum petendo et rogando, sed etiam promis-
sionem serpentis referendo, virum ad peccan-
dum indnxerit. Ex quo ulterius concluditnr
assertio intenta, jnxta D. Thomse sententiam,
nimirum primum internum peccatum Adae,
sicut etiam Evse, fuisse superbiam. Hoc satis
jam est auctoritate probatum ; et quod de pri-
mo peccato Eva3 supra adduximus, idem con-
firmat. Nam supposito dicto fuudamento, quod
idem objectum snperbise mulieri a serpente
immediate propositum, per illam viro etiam
patefactum fuerit, facile credi potest, idem
fuisse initium peccandi in Adamo, quod fuerat
in Eva. Et hoc etiam confirmat ratio supra
addncta ex D. Thoma, quod in eo statn prima
deordinatio vohmtatis, moraliter loquendo,
esse non poterat circa objecta sensibilia, et
ideo credibile est fuisse circa spiritualia, ni-
mirum per inordinatnm appetitum excellentife
in scientia, seu similitudine Dei.
13. Ad primum pro Scoto i7i n. i. — Atqne
hoc magis confirmabitur respondendo ad mo-
tiva Scoti. Primnm sumebatur ex verbis excu-
sationis Adse: Mulier, quam dedisti miJii so-
ciam, etc, Genes. 3. Ad quod imprimis dici-
mus, non esse verisimile, volnisse Adamum,
imum peccatum alio peccato excusare: hoc
enim modo magis seipsum accusaret. Non er-
go ex nimio amore, sed ex natnrali societate
occasionem excusationis sumpsit. Unde Gre-
gorius, lib. 22, Moral., cap. 13, alias 9, in hoc
reprehendit specialiter Adam, qnod in ipsum
Deum videtnr voluisse refundere causam suoe
rninai. Qiii foeminam sihi in sociam dederat,
simulque amorem quasi natnralem erga illam
340 LIB. IV. DE AMISSIONE
indiderat^ qiisc fuit occasio aiidiendi verba ejus
cum siraili afFectu, es quo provenit, ut facilius
per ea ad consentiendum socice induceretur^
Deus autem, respondendo Adse^, Quia audisti
vocem itccoo^is ticcp, et comedisti, imprimis tacite
rejicit excusationem^ quia etiamsi esset uxor^
seu persona alias diligibilis, seu amica^ pos-
tulans aliquid divino praecepto contrarium^
audienda non esset^ ut notavit Augustinus 14,
de Civitate, cap. 14. Deinde significavit Deus,
Adamum non solum peccasse comedendo^ sed
etiam audiendo uxorem;, utrumque enim dis-
tincte reprehendit. In quo autem constiterit
illud peccatum audiendi uxorem, infra magis
explicabitur : certum autem est^ non fiiisse in
substantia actus^ sed in modo, quia nimis re-
misse et indulgenter, et sine ulla reprehen-
sione illam audivit. Quod quidem peccatum
sive commissionis ^ sive omissiouis externum
fuit^ et consequenter (juxta ea, quaj de Eva
diximus) illud fuit indicium animi jam inte-
rius deordinati, utique per excellentiaj appe-
titum^ ac superbiam.
14. Ad secimdwn in mwi. 1. — JExplicatur
Augustinus. — Ad secundum sumptum ex
Augustino^ respondetur, ex iliis verbis Augus-
tini ad summum colligi priusquam Adam con-
sentiret in esum cibi prohibiti, jam peccasse
per inordinatum amorem uxoris, quod verum
est, ut in puncto proximo prsecedente decla-
ravi. Quoties ergo Augustinus ait, Adam pec-
casse, Ne uxori disfliceret, et sciens, ac imi-
dens, et similia, non loquitur de primo pecca-
to Ad;», sed de peccato comedendi de ligno
vetito, ante quod jam preecesserat peccatum
superbise. Quod ex eisdeui locis colligi potest :
nam in lib. 11, Genes. ad litt., cap. 39, dicit,
illa verba, ]]Jcce Adam factus est, sicut imus ex
nolis, etc, fuisse, Dei deterrentis cceteros ne
ita superlirent ; et in cap. 42, circa fmem ait:
Virum propter aliquam mentis elationem, quce
Deum internorum serutatorem latere non pote-
rat, aliqua experiendi ciipiditas solicitavit, cimi
mulierem mderet , accepta illa esca non esse
mortuam ; etlih. 14, de Civitat,, post verba
citata ex cap. 11, in cap. 13, adjungit, in
utroque pracessisse superbiam tanquam ini-
tium omnis malse operatiouis. Et sic etiamlo-
cum habet, quod in eodem capite Augustinus
dixit potuisse Adam falli, reputando venialem
transgressionem ex uxoris affectu commissam.
Quia jam prsecesserat superbia, per quamjam
amiserat liomo privilegium ne posset decipi :
sicut de Eva diximus, et in capite sequenti
magis de Adamo explicabimus.
STATUS INNOCENTI^.
15. Ad verda Augustini ibid. — Ordo
tentationis , et ruinre Adami, — Neque ob-
stat, quod in cap. 42, lib. 11, Genesis dicit
Augustinus de Adamo, non carnis victum con-
cupiscentia, quam no7idum seiiserat, sed amica-
bili henevolentia deliquisse. Nam responderi
potest, vel illam amicabilem benevolentiam
prout prsecessit inobedientiam non fuisse cul-
pabilem, sed fuisse ipsummet amorem natu-
ralem, a quo interdum aliqua occasio peccandi
accipi solet, sicut respondet Cajetanus 2, 2,
qusest. 163, art. 4. Vel certe dicendum est (ut
jam indicavimus) quando ille amor coepit esse
peccaminosus, jam preecessisse superbiam, et
consequenter Adamum prius amisissejustitiam
originalem, quamvis nondum sensisset legem
fornitis in membris suis, de qua loquitur Au-
gustinus. Sicut etiam supra de Eva diximus
illam prius amisisse originalem justitiam ,
quam concupiscentiee motus sentiret exterius.
Et utrumque pro aliquo tempore verum inve-
nietur, si ordo tentationis, et ruinae Adami
consideretur. Nam cum primum muher acces-
sit ad tentandum virum, illam ex naturali
amore benigne suscepit, et sine resistentia au-
divit, quod facere potuit sine cnlpabili excessu
in amore, quia nondum adverterat pericuhim,
aut occasionem peccandi, nec etiam obligatio-
nem resistendi, aut repreliendendi uxorem.
Imo priusquam Adam inciperet ita obligari,
potuit inculpabiliter verba uxoris audire inte-
gre, quia privis debuit factum Evse pleue co-
gnoscere, quam cogitare posset, illam esse re-
prehensione dignam, aut in verbis ejus tenta-
tionem et inductionem ad malum contineri.
Auditis ergo verbis uxoris cum deberet contra
illam iusurgere, potius elatione animi, et ap-
petitu excellentiae per verba uxoris sibi repree-
sentato^. deliquit. Et inde factum est, ut circa
benevolentiam uxoris excedere inciperet, ni-
mium illi indulgendo, vel, ut Augustinus ait,
timendo eam contristare. Qui excessus inchoari
jam potuit ex inferiori appetitu sensitivo, quia
originalis justitia jam erat amissa, quamvis
ipse Adamus fortasse non animadverteret no-
vitatem, ut sic dicam, ilhus inordinationis,
nec unde proveniret. Atque ita ex amore uxo-
ris jam culpabili ad externam, et apertam ino-
bedientiam progressus est.
16. Locus Augustini obscurus. — Arguitur
primo. — Arguittir secundo. — Resfondetur ad
lioc posterius. — Respondctur ad iUudprius. —
Sed adliuc obscurum est, quod Augustinus ait
Adamum consensisse petitioni Evse. Nolens
illam contristare, et ne discordia, et dissen-
CAP. III. UTRUM rRINCIPIUM PECCANDI IN ADAMO FUERIT SUPERBIA.
347
sione animorum contalesceret . Nam in statu in-
nocenti£e non poterat esse tristitia, aut inordi-
nata dissensio animorum: ergo non potuit
Adam hsec mala timere si constanter resisteret^
et suum statum conservaret. Et declaratur^
nam vel Adam quando timuit contristare E-
vam,, cognoverat illam peccasse : vel nondum
hoc intellexerat. Si lioc posterius dicatur, non
potuit timere ahquod maUim pcenas, ubi nul-
lam agnoscebat culpam : si autem Adam con-
scius jam erat peccati Evee, simulque cogno-
scebat, quod rectitudinem originalis justitiee
jam amiserat, profecto mnlto magis pericukim
proprium , quam tristitiam uxoris veritus
fuisset : imo ex damno alterius, illi in crimine
sociari timuisset. Respondetur, ab hac idtima
parte incipiendo , longe verisimilius esse ;,
Adam non cognovisse, vel saltem actu non
considerasse factum Eva3 sub ratione culpae,
vel saltem gravitatem ejus nou ponderasse :
itemque multo minus cognovisse mutationem
factam in Eva per peccatum. Quod satis signi-
ficat Scriptura, auia non nisi post utriusque
peccatum, dicit, Ape7-ti simt oculi avihoriim.
Et Augustinus dicit Adam per se fuisse induc-
tum ad comedendum , quia videbat uxorem
comedendo non fuisse mortuam. Sub quo taci-
te intelligit, non vidisse aUquid poeiiale in ipsa,
nec aliquam mutationem in ejus statu esse fac-
tam, quia si aliquid hujusmodi expertus esset,
multum profecto a simili manducatione de-
terreretur : non potuit ergo timor contristandi
uxorem ex tali cognitione, seu experimento
oriri. Unde ad priorem partem duobus modis
responderi potest. Prior est Augustinum sup-
ponere, fieri potuisse, ut Adam non cognosce-
ret omnes prserogativas, et privilegia status
innocentise. Uude cum alias sciret hominem
naturaliter contristari, quando vokmtas ejus
non impletur, potuisse timere, ne forte uxor
contristaretur : ad hunc enim timorem illa
nescientia sufficere poterat siue positivo judi-
cio falso, quod in illo statu posset esse tristi-
tia. Vel secundo dici potest, non loqui Augus-
tinum cum tanto rigore de tristitia, aut simik
animorum perturbatione , sed locutum fuisse
modo nobis usitato ad expkcandam nimiarn
benevolentiam Adse ad uxorem, propter quam
vokiit cavere, ne inter ipsos esset dissensio vo-
kintatum, seu morum dissimiktudo, quse jus-
titiam et perturbationem, quantum est ex se,
inducit, iUam enim Adam in statu etiam inno-
centise fugere potuit.
17. Ad tertium fro Scoto in num. 3. — Ad
rationem Scoti coucedimus, superbiam csse
quemdam nimium amorem benevolentiee sui :
nam idem appetitus exceUentige simul estcon-
cupiscentia excellentiee, et benevolentia sui ,
quia sibi amat superbus iUam exceUentiam.
Negamus autem consequentiam, scikcet kunc
amorem sui non posse esse primum peccatum,
quia nikil est, quod impediat, quominus vo-
kmtas kominis primo feratur inordinate ad
exceUeutiam sibi appetendam, seu concupis-
cendam. Sicut in Eva ostendimus, et idem in
superiori tractatu de Angelo diximus. Nec ob-
stat differentia, quam inter kominem, et An-
gekim Scotus meditatus est : nam ad summum
probat non ita posse liominem ex prima cogni-
tione sui ad superbiam moveri. Sicut motus
est fortasse Angekis ex prima cognitione suee
naturaks excellentia^. Vel etiam probabikter
suadet iUa differentia non ita facile potuisse
kominem sine suasore extrinseco ex se, ab in-
trinseco, ad superbiam elevari, sicut potuit
primus Angekis. Hoc tamen non obstat quo-
minus primum objectum extrinsece proposi-
tum Adffi, et efficacius ad excitandum iUum ad
aUquem inordinatum affectum fueritobjectum
superbiee. Atque ita comparando personam
Evaj (ut sic dicam) ad verba ejus, efficaciora
fuerunt verba ad provocandum Adamum ad
superbiam, quam ipsamet Eva sua pra^sentia
fuerit potens ad incknandum iUum ad sensibi-
lem, acinordinatum sui amorem. Uude ad con-
firmationemnegaturantecedens : nam optime
potuit primum peccatum Adte esse ex amore
proprii commodi, vel potius in excessu taUs
amoris. Nam appetitus exceUentiaa amor pro-
prii commodi, est : et in -iUo prima inordi-
natio esse potuit, ut ostensumest. kiioquanto
Adam magis seipsum amabat, quam uxorem,
tanto facilius potuit prius peccare ex amore
proprii commodi, quam ex amorc benevolen-
tice et commodi suaj uxoris.
CAPUT IV.
UTRUM ADAM PER INFIDELITATEM PECGAVERIT, VEL
QUiE PEGGATA POST SUPERBIAM COMMISERIT.
1. Prv7mm punctum an peccaverit Adam
per infidelitatem. — Pars negans' suadetur pri-
mo ex Paulo. — Tria sunt in koc capite expk-
canda. Primum, an primus komo post super-
biam infidelis fuerit. Secundum , an tanta
fuerit infidektas ut etiam fidem amiserit. Ter-
tium, post superbiam quot peccata, et quo
ordine commiserit. Ratio vero, et fundamen-
tum totius dubitationis est illa sententiaPauli 1 ,
adTim. 2. Adam non est sedmtus, mulier au~
348 LJB. IV. DE AMISSIONE
tem seclucta in pra^varicatone fuit. Nam jiixta
lioc Pauli testimonium necessarium videtur
dicendum;, Adam nullam infidelitatem com-
misisse, quia alias nullum esset discrimen^
quod inter ipsum et Evam Paulus con.stituit.
Probatur sequela : namvel consideratur Adam
priusquam in superbiam elevaretur, et sic ve-
rum est non fuisse ante seductum, et conse-
quenter neque infidelitatem. In lioc autem
asqualis est illiEva: namut supraprobavimus^
non per errorem, sed per inconsiderationem
superbiendo deliquit. Unde quoad hoc eodem
modo, seu cum eadem proportione lapsus Adae
per superbiam explicandus est. Nam si non de
errore speculativo^ sed de practica deceptione
sermo sit :ita deceptusest Adam superbiendo,
sicut Eva. At vero si Adam consideretur post
peccatum superbise pro illo tempore^ vel quasi
statu, erit necessario constituendum discrimen
inter ipsum, et Evam, quod Paulus intendit.
Diximus autem tunc fuisse seductam Evam, et
in aliquam infidelitatem incidisse : ergo juxta
mentem Pauli etiam tunc non fuit seductus
Adam, et consequenter pcr infidelitatem non
peccavit.
2. Stiadctur secunclo ex Augustino. — Acce-
dit secundo, quod D; Augustinus multis in lo-
cis ita hsec Apostoli verba interpretatur, prte-
sertim libr. 11 , Geues. ad Htt., cap. 42, ubi
quserit : Si tam spiritualis erat Adaon, quam-
vis mente, non corpore quomodo credere potue-
o'it, quodfer serpentem dictum cst, etc. Et infra
in virtute respondet: Ideo Apostohim dixisse
mulierem seductam esse, non virum. AfErmat
enim Apostohis virum per mulierem praivari-
catum esse, non vero seductum : quia non cre-
didit vera esse, quse serpens mulieri narrave-
rat^ scihcet, quod eos Deus ah esca illius ligni
invidendo vetuisset. Et ideo idem Augustinus
14, de Civitat., cap. \l, dicit^ diabohim ideo
prius accessisse ad foeminam, qiiia non existi-
mavit virum' facile credidum, nec errando po-
tuisse decipi, sed tum alieno cedit errori. Quod
statim confirmat dictis verbis Apostoh.Et inde
infert, quod Adam sciens_, prudensque pecca-
vit. Nam hos, inquit, sedttctos intelligi voluit,
qui id, quod faciunt, non putant esse peccatum :
ille autem scivit, alioqui quomodo verum erit,
Adam 7ion est seductus. Unde in fine capitis
conchidit : Qtiid ergo opus est plurilus ? Et si
credendo non sunt amho decepti : iKccando tamen
ambo decepti sunt.
3. Tertio suadetur ex conjectura. — Tertio
addi potest conjectura sumpta ex verbis Adte
et Evffi : nam cum mulier interrogaretur a Deo,
STATUS INNOCENTI^.
Qiiare lioc fecisti ? respondit, serpens decepit
me, Adam autem non est confessus deceptio-
nem sicut Eva, sed tantum dixit : Mulier dedit
mihi et comedi : ergo signum est Adam non
f uisse deceptum, sed solam Evam . Dices ex illa
collatione verborum solum colligi deceptio-
nem Evaj positive, ut sic dicam, ex verbis ejus
probari : deceptionem autem Adte non ita pro-
bari, quamvis minime etiam probetur inde,
quod infidehs non fuerit, seu deceptus. Sed
contra, quia ex eo^ quod nonprobaturdecep-
tus, saltem cohigimus, nos non posse alBrmare
illum fuisse deceptum, aut in errorem incidisse.
Quia crimen, quod non probatur, non est ah-
cui tribuendum : hoc autem crimen Adami in
Scriptura non probatur, quia secluso iUo loco
nulhis est, unde probetur: etsechisaScriptura,
nulla relinquitur talis crimiuis probatio : imo
nec etiam prsesumptio. Nam si aUqua esset,
maxime quia Adam peccavit per superbiam,
appetendo, esse ut Deus : sed hunc appetitum
habere potuit sine deceptione : aut positivo er-
rore, quasi speculativo, ut supra ostensum est^
etiam in Eva : ergo ex superbia non infertur,
quod prsecesserit error. ^hilto vero minus po-
test inferri, quod fuerit subsecutus, quia non
ex omni superbia sequitur deceptio per heere-
sim, vel errorem, et Adam potuit postea co-
medere non ex increduhtate verborum Dei, sed
ex affectu complacendi uxori, vel ad summum
in hoc seduci potuit, quod existimavit venia-
lem fore culpam, quam proptcr benevolentiam
uxoris committeret : vel in hoc etiam, quod
cum videret Evam non incmuisse mortem co-
medendo, existimare sine infidehtate potuit,
Deum in ahquo seusu sibi occulto poenam il-
lam comminatum fuisse^ posseque illam evi-
tare, etiamsi comederet sine mendacio verbo-
rum Dei.
■4. Pars affirviians multormn, Patr^m. —
Nihilominus coutrariam sententiam muUi an-
tiqui Patres docuerunt, simphciter docentes
Adam fuisse seductum deceptione fidei contra-
ria. Ita sentit Ignatius, EpistoL 5, ad Tralha-
nos, dicens : Excogitate artes serpentis illiiis,
qui omnis mali primus auctor est, qui per mu-
lierem decepit primum generis nostri parentem
Adam. Prsemiserat autem, fugite omnes hcere-
ses. Unde videtur de hujusmodi deceptione
loqui. Idem docuit Tertuhianus, lib. 2, contra
Marcion,, cap. 2, ubi ausus est dicere, Quis
duiitavit ipsum illud Aclce clelicturn hTresim
pronunciare : et iufra : Confessns est seductio-
nem :non occultavit seductriccm. Similiter Ire-
noeus, hb, 3, cap. 37, dicit: Adam, fuisse se-
CAP. IV. UTRUM ADAM ETIAM PER
ductum suT) occasione hnmortalitatis. Et infe-
riiiS;, qnod Dens odivit seiyentem, guia seduxit
hominem. EtCyrillus Alexaudrinus, libr. 2^ in
Joan.^ cap. 3;, de Adam inquit : Postea qtiam _
diabolica fraudes eductus Dei prcvceiita contemp-
sit, etc. Deinde CyprianuS;, lib. de unit.Eccle-
siee^ dicit^ quod dcemon al) initio statim mundi
fefellit, et verhis mendacihis Uandiens rudes
animas incauta credulitate decepit. Glarius do-
cuit hoc Prosper contra Collatorem^ cap. 19,
ubi de Adam ait : Perdidit primus fidem, per-
didit cliaritatem. Et infra : Tmpie altiora sec-
tando veritatis scientia, et pietatis oledieiitia
dejectus est : et cap. 21 : Perdidit loni scien-
tiam, quia perdidit bonam consdentiam, humi-
litatem superMa destruxit , infidelitas rapuit
fidem. Similia fere repetit lib. 1, de Vita Con-
templat.j cap. 19, ubi inter alia de primis ho-
minibus dicit, quod se fieri posse, quod Deus
est, crediderunt. Et ad excerpta Genuensis ,
dub. 3, sic contra obtrectatorem doctrinfe Au-
gustini argumentatur, Quid est, quod eidem
naturce solam fidem non vult esse prareptam,
quam nisi primum amisisset cceteris honis om-
niitis non careret. Credendo enim Adam dia-
lolo, non credit Deo, etc. SimiH modo loquitur
Fulgentius, lib cle Incarn. et Grat., cap. 22,
dicens de primo homine : Dialolica persuasio-
ne dejectus perdidit Mmilitateon, perdidit fi-
nem, perdens autem fldem perdidit divinam
protectionem. . Innuit etiam Hilarius, can. 3,
in Matth., dicens de dsemone : Adam pellexe-
rat, et inmortem, fallendo traduxerat. Etiterum
infra dicit : Adam tertio divini nominis ambi-
tio7iecorrupisse, diis futurum similepolticendo.
5. Accedere videtttr Augtistinus. — Item Epi-
phanius. — Prseterea Ambrosius, lib. de Parad.,
cap. 4, Mulier, inquit : pinor dicepta est, et
virumipsa decepit, et similia repetit, cap. 12,
dicens, mulierem prius errasse , Viro enim
midier , 7ion mutieri vir auctor erroris est: et
statim citat verba Pauli. Idem lib. de Elia et
Jejunio, cap. -4, expendens verba illa : Ecce
Adam factus est quasi unus ex nobis, ait: Ir-
ridens utique Deus, approbans dicif, hoc est
putalas te similem fore oiostin, ubi dicendo,
piUabas, deceptumessedicit, ethb. 5, Exaem.,
c. 7, expresse dicit : Adam per Evam deceptus
est. Et idem fere habet hb. 3, de Virg. versus
finem, et hb. 2, EpistoL, epist. 13, ad Mar-
cell., sororem, ubi non dicit, deceptum, sed
supplantattm. Addit vero statim, Agnoscis
esse te nudum, quia bona indumenta fuiei per-
didisti. Et in Prsefat. ad Psalm., dicit : Adam
fuisse uxoria persuasione decepticm, et Deum
INFIDELITATEM PECCAVIT, ETC. 349
prcevidisse locum eum errori daturim, et super
Psalm. 39, circa illa verba : In capite tibri,
etc, Adam (inquit) tit caderet a seo-pente de-
ceptus est. Et iterum infra : Adam cum Chris-
to no7i fuit, quando deceptus est. Et similia re-
petitPsalm. 72, infme, Idem in dicat Leo papa,
serm. de Nativit., dicens : quod gJo^nabatur
diabolus hominem sua fraude deceptum ■ et
serm, 3. Illa, inquit, quce deceptor invexit, et
homo deceptus admisit, mdtum habuerunt iii
S alvatore vesti giwn. Et serm, 4, cap, 2, ait :
Invido et deceptori temere, atque infeliciter cre-
didit, et superbice consiliis acquiescie^is reposi-
tum honoris augmentum occupare maluit, cpiam
mereri. Interdum etiam videtur Augustinus
consentire, Nam Psal, 68, circa illa verba :
Quce 7ion rapui tmic exotvebam, ait : Quis ra-
puit primo ? Itle cqui seduxit Adam. Et lib, 14,
de Givit., cap. 17. Utrique parenti tribuit infi-
delitateyn, et inobeclientiam., et alibi ait, utrum-
que divinitatem appetivisse 11, Gen. ad litt.,
cap. 34et39. Et similiter Epiphanius, haeres.
38, contra Gainos , Diabolus , inquit , per
onendaciu^n decepit Evam, et Adam alio pro
aliis diceois.
6. Hsec autem Patrum sententia non est con-
traria Paulo, et ideo Apostoli sententia variis
modis ab ipsis explicatur. Primo, quia putant
verl)is Pauli addendam esse hanc particulam
primo, ita ut sensus sit, Adam non primo se-
ductus fuit, sed Eva. Ita CEcumenius, Glossa,
et nonnulli alii in Paulum, et allegatur Epi-
phanius, hseres. Ad, contra Quintillianos, seu
Pepuzianos, quia verba Pauli ita relevt, Adam
non est deceptus, sed Eva prima decepta in
transgressione fuit. Apostolus enim non habet
illamparticulam^rw;^a, unde videtur ab Epiph,
addita ad illam interpretationem indicandam.
7. Patres adducti ne Paulo repugnare vi-
deantur varie ipsum exponunt. — Secundo alii
addendum putant in ilhs prioribus verbis ,
Adcm 71071 est seductus, hanc particulam, per
se7'pentem. Ita habetur in commentario Am-
brosio attributo in illum locum: et sequitur
Haymo. Prseterea citatur Hieronymus, lib. 1,
contra Jovinianum, c[uia verba Pauli sic refert,
Adam 7ion est seductus; mulier autem seducta
facta est in prceva7'icatio7iem, ac si dicere vo-
luerit, Adam non est ita seductus, ut fuerit
uxori causa errandi : sicut Eva seducta marito
fuitcausa erroris et preevaricationis. Sicetiam
sentit Augustinus, hb. 11, Genes. ad litter.,
cap. 42, exponit enim dici mulieremseductam
in prffivaricatione, quia per illam etiam vir
prcevaricatus est : statim vero declarat, Adam
350 LIB. IV. DE AMISSIONE
nihilominus per foeminam non fuisse seduc-
tum, et id probat^ Paulumque ita exponit. Ma-
gis videtur indicare illam expositionem Am-
brosius, in dicto^ cap. 12^ libri de Paradiso:
nam post illa verba , Viro mulier, non mulieri
vir auctor erroris est, subjungit : Unde et Pau-
lus ait, Adam non est decejHus , mulier autem
sediictainfrcevaricatione fuit. Et eodem modo
legit Clirysostomus-, homilia nona, in primam
ad Timotlieum, tamen paulo aliter exponit^
Adam non tam graviter fuisse seductum, quia^
Par, inquit^ non est al ea, quce sihi generis so-
cietate jungerelur decipi, et a bestia, qu(c scr-
vituti hominis fuisset adducta : illud igitur
seductio fotius ac verius dicipotest. Ad compa-
rationem ergo mulieris dicit illum non fuisse
seductum.
8. Tertio exponunt ahi, Adam dici non
fuisse seductum^ quia in Scriptura non legi-
tur seductio ejus, sicut de Eva legitur : nam
illa deceptionem suam confessa est : non au-
tem vir. Sicut ad Hebr. 1, dicit Paulus : Mel-
chisedech fuisse sine patre, et sine matre, non
quia illis caruerit^ sed quia in Scriptura non
leguntur : ita indicat Theopliylactus ibi^ et
refert (Ecumenius^ et sequitur Hugo de Sancto
Viclore, quKst. 16. Ultimo addunt aliqui sen-
sum esse muHerem fuisse deceptam proprie^
et formaliter a serpente, quia ex intentioue
fallendi et decipiendi serpens illam seduxit :
muher vero non ita decepit virum^ sed quasi
materiaUter credens^ verumesse^ quodilhsua-
debat. Hanc expositionem legi in Pererio, et
in nullo antiquiore illam reperio : ipse vero
dicit indicari ab Augustino^ in dicto, cap. 42.
Sed certe in alio sensu locutus est Augustinus^
ut paulo post dicam. Alii citant Nazianzenum^
Orat. M, quse est prima de Resurrectione^ quia
dicit : Victa est mulier dolo, et arte dcemonis,
posteavictus estvirper mulierem. Sedhsecver-
ba^ et parum ad rem faciunt, quia non dicit
virum fuisse deceptum, sed victum et in Na-
zianzeno formaliter non reperiuntur. Nam in
illa Orat. i, de Resurrectione nihil dicit : in
Orat. autem ^, in Pascha, quse est 42, et in
Orat. 38,de Nativit.^ sic inquit : Postquam dia-
ioli invidia, et mulieris insultu, quem ut mol-
lior passaest, accepti mandati ohlitus, ah acer-
ho illo gustu victus est, ibi tamen non dicit
deceptum^ sed victum, et ideo ex illis verbis
nihil ad rem prsesentem colligi potest.
9. Allata^ expositio7iesprohahiles oh auctorita-
tem Patrum, per se vero non satisfacit. — Id
ostenditur de exposiiione prima. — Hee omnes
expositiones probabiles quidem sunt propter
STATUS INNOCENTI/E.
Patrum auctoritatem ; mihi tamen, ut verum
fatear, non satisfaciunt. Nam priores eo ipso^,
quod particulam aliquam addendam, vel
subintelligendam censent, suspecta^sunt, quia,
ut Juristae dicunt, expositio, quai aut aliquid
addit textui, quando ex illo non evidenter
colligitur, aut omnino necessaria non est, mi-
sera est : at vero omnia, quee ex illis exposi-
tionibus adduntur^ neque necessaria sunt,, nec
ex textu colliguntur. Hoc imprimis patet de
illa particula, primo, quam aliqui ex textu col-
ligunt, quia Paulus prius dixerat, Adam pri-
mus formatus est. Unde inferunt etiam in al-
tera sententia, Adam non est seductus, subin-
telligendam esse particulam, prius. Sed revera
potius esset contrarium inferendum : nam illse
duffi sententise non sunt connexse, neque una
pendet ab aUa in suo sensu, et veritate, et
ideo non est, cur illa particula addita in priori
sententia subintelligatur in secunda, ubi non
est posita : imo potius inferendum esset con-
sulto fuisse omissam in posteriori parte, quia
ibi non erat necessaria. Unde illa additio mul-
tum derogare videtur simpUci.locutioni, et
veritati textus : alias etiam dicere Paulus po-
tuisset, Adam non peccasse, sed Evam, quia
non primus peccavit. Denique ad intentionem
Pauli non multum conferebat, quod Adam
non fuerit primo deceptus, si tandem deceptus
fuit : nam propter solum ordinem non osten-
ditur vir prudentior, aut sapientior, quam foe-
mina.
10. Ostenditur etiam in secunda expositione.
— Atque conjecturse seque procedunt de altera
additione per serpentem, quia multo miuus
habet hsec additio fundamentum in Paulo,
qui non negat effectum ex tali causa proces-
sisse : sed simphciter negat factum esse talem
effectum, seu deceptionem. Non licet autem
tam facile mutare sensum loquentis. proprio
arbitrio, dictionem ahquam addendo. Et pr^-
terea etiam hsec additio parum juvat intentio-
nem Pauli, quia non minoris imprudentige;,
vel levitatis fuisset decipi a foemina, quam
decipi a dajmone per serpentem, cjuia non po-
tuit fcemina rem credibiliorem facere, cmn
tota ejus suasio, quantum ad intellectum per-
tinet, in sola narratione verborum serpentis
niteretur, Denique tertia particula, scilicet, in
prcevaricationem, nou habetur in textu sacro,
neque in vulgata Latina, nequse in Grsecia;
sed utrobique legitur, in prcevaricatione, etita
etiam legunt Gr^ci Patres, ut apud Chrysos-
tomum,Theophylactum et Theodoretum videre
licet_, et ita etiam legit Ambrosius, imo et Au-
CAP. IX. UTRUM ADAM ETIAM PER
gustimis in citato loco^ qiiamvis iii margine
alia lectio adjungatur. Hac vero lectione sup-
posita, niliil ex illa colligi potest ad Pauli sen-
tentiam limitandam;, nam simplcx sensus est,
in prcevaoncatione, id est, in lapsu generis liu-
mani Adam non fuisse seductum, sed Evam :
Deinde etiamsi legamus, in prcexiaricationem,
violenter exponitur conjungendo illam parti-
culam cum priori parte sententise^ scilicet,
Adam non fuisse ita seductum^ ut fuerit mu-
lieri causa praevaricandi : sicut e contrario
mulier seducta fuit causaprsevaricationis viri:
nam liic sensus nec contextui verborum^ nec
intentioniPauliconsentaneus est. Nec Hierony-
mus^ aut Chrysostomus, vel Augustinus ita
exposuerunt, Simplex ergo sensus etiam illa
electione retenta^ est Evam per seductionem,
et artem dsemonis in preevaricationem induc-
tam esse, Adam autem non ita fuisse induc-
tum in prcevaricationem^ quia seductus non
est. Quee est expositio Augustini, in eodem
loco lib. W, Gen. adlit., cap. ultimo.
11. Ostenditur idem in tertia. — Denique in
expositione quarta ostenditur. — Altera vero
expositio, quod Paulus dixerit, Adam non
fuisse seductum^ quia in Scriptura nonlegitiir :
imprimis est contra generalem regulam expli-
candi Scripturam absque necessitate, vel auc-
toritate. Nec propter alium locum Pauli ad
Hebrseos septimo extendenda est expositio,
quia ibi ex materia^ et ex ipso contextu^ et
modo dicendi facile colligitur ille sensus quasi
metaphoricus : nam erat ibi necessarius , et
ita expositio illa communis est omnium. In
prajsenti vero loco^ quem tractamus^ tahs pro-
prietas locutionis necessaria non est, imo vi-
detur contraria intentioni, et rationi Pauli^
nam si in reipsa Adam seductus est^ sicutEva :
quod iUud non sit deutroque scriptum^ parum
refert ad ostendendam in foemiua minorera
doctrinse capacitatem, quam in viro, quod
Paulus intendebat. Loquitur ergo Pauhis de re
ipsa^ et eadem fere ratione rejici potest ultima
expositio fundata in rigore verbi^, seducendi,
seu decepiendi, scihcet quod proprie inchidat
intentionenj decipiendi. Nam hoc etiam nihil
referebat ad institutum Pauh^ quia intentio
loquentis^ vel decipientis^ parum vel nihil re-
fert ad dijudicandum inter eos, qui facile
sinunt se decipi^, quis eorum levior, aut in-
cautior fuerit. Eo^ vel maxime, quod hcet in
verbO;, decipiendi, active sumpto^ id est, ex
parte ejus^ qui decipit, iUa consideratio locum
habeat, nihilominus passive, id est, ad eum^
aui decipitur, non bene apphcatur. Nam, qui
INFIDELITATEM PECCAVERIT, ETC. 351
facile credit falsa dicenti, non minus decipitur,
id est, non minus errat^ nec minus ostendit
animi levitatem, inconstantiam , vel impru-
dentiam^ sive aher loquatur ex intentione fal-
lendi;, et sciens se dicere falsum, sive ex igno-
rantia credens, verum esse^ quod suadet ; si-
cut si fidehs credat prfedicanti errorem, non
minus decipietur, et erit ha^reticuS;, sive prse-
dicator putet, esse verum^ quod docet : sive
consuho doceat falsum ex intentione fahendi :
ergo iha diflferentia ad exphcandum locum
Pauh impertinens est.
12. Augttstini tandem expositio proponittir
et prcefertur, — Igitur expositio Augustini
cffiteris prceferenda videtur ; nimirum Evam
fuisse seductam credendo ahquid contrarium
verbis Dei : utique existimando non fuisse ma-
lum edere de hgno scientise boni et mah.
Adam autem non fuisse ita seductum^ sed
sciendo ihud esse peccatum ductum amore
foeminse comedisse. Ha3c est sententia Augus-
tini^ in dicto hbro undecimo Geneseos ad htte-
ram^ cap, 42, et lib. 14, de Civitate, capite
undecimo et sequentibus, et probatur ex dic-
tis, quia nuha aha expositio satisfacit senten-
tia? Pauh : et nuha est necessitas detorquendi
verba ejus ad aliquem improprium sensum,
eo vel maxime, quod tahs deceptio Adse, ne-
que ahbi legitur in Scriptura sacra, ut quee-
dam expositio assumebat, neque ipse Adam
iham confessus est, sicut fecit Eva, neque ex
ahis factis ejus, neque ex circumstantiis per-
sonse ejus probabihter preesumi potest, ut recte
Augustinus ponderavit; neque denique in ver-
bis Dei loquentis ad ipsum Adam tahs decep-
tio indicatur. Non enim desunt, qui ex iha
Dei irrisione : Ecce Adam sicut unus ex nolis
factus est , deducere nitantur deceptionem
Adae. Verumtamen hcet inde cohigatur Adam
appetivisse simihtudinem Dei : non tamen col-
hgi potest fuisse deceptum, neque comedisse,
quia crederet, ex pomi esu excehentiam scien-
tiee boni et mah se fuisse consecuturum.
Nam prius quam omnino deciperetur per su-
perbiam elatus Dei simihtudinem appetiit, in
quo etiam Eva ihi similis fuit, nam prius fiiit
superba, quam decepta, ut supra cum Augus-
tino et D. Tlioma diximus. Hoc autem satis
esse potuit ad iham irrisionem, seu expro-
brationem Dei. Quod autem postea comederit
ex falsa existimatione consequendi scientiam
per cibum, et per se est parum credibile, et
nuho indicio in Adamo ostensum est, sicut
in Eva. Nam ihe, supposita deordinatione
facta per peccatum superbia3_, habuit pecuha-
352 LIB. IV. DE AMISSIONE
rem occasionem^ et inceiitivum comedendi^
quod non liabuit Eva, scilicet^ ejusdem uxofis
affectum et importunitatem. Unde non de
illo, sicut de ipsa legitur, quod lignum as-
pexerit, et quod bonum ad vescendum^ pul-
chrum oculis^ aspectuque delectabile visum
fuerit^ et ideo de fructu ejus tulerit : sed so-
lum, quod fructum arboris a foemina oblatum,
et quasi intrusum acceperit; non est ergo
fundamentum ad asserendum Adam fuisse de-
ceptum. Cur ergo a plano^ simplici^, et pro-
prio sensu verborum Pauli recedemus?
13. Instatur ex variis testimoniis ejusdem
Augustini. — Sed instari potest, quia Augus-
tinus in eisdem locis docet Adamum in multis
deceptum fuisse. Primo^ quia veniale esse
credidit contra prajceptum Dei^ comedere de
ligno vitee propter amorem mulieris, qui er-
ror non parvus, sed fidei contrarius est. Id
autem docet Augustinus, libro quarto de Givit.,
cap. 11 et 13. Secundo^ quia credidit^ se non
moriturum etiamsi comederet de ligno,
quia viderat uxorem non esse mortuam. Ita
habet AugustinuS;, lib. 11, Gen. ad litter.,
c. 30, et indicat in capite ultimo. Tertio, quia
credidit, vel saltem dubitare coepit, an futurus
esset sicut Deus cibum illum comedendo. Nam
hoc etiam significavit Augustinus, dicto cap.
ult., lib. 11, Genes. ad litteram, dicens : Vi-
omm. propter aliquam mentis elationem sollicita-
vit aVupia experiendi cupiditas. Hxperiendi ni-
mirum qualis esset virtus ilHus cibi, et an pos-
setscientiam couferre, sicutserpenspromiserat:
ergo signum est coepisse saltem dubitare, an
vera essent verba serpentis, et consequenter
existimasse falsum subesse potuisse verbis Dei,
vel fieri potuisse, ut Deus ex invidia esum
illius, cibi prohibuisset, aut possibile fuisse, se
fieri similem DEO, et nulli subjectum : quse
omnia gravissimos errores continent.
l^. Hcec Augustini testimonia quamvis
plane concedantur rem non conficiunt. — Ad
primum tamen respondetur. — Respondeo ,
licet ista omnia concedantur eo modo, quo
proposita sunt, nihilominus simpliciter ve-
rum esse , quod Apostohis ait , Adam non
fuisse seductum. Nam seducere proprie est,
alium in errorem inducere, et e contrario se-
duci est arte, et circumventione alterius a ve-
ritate averti, et decipi, quomodo decepta est
Eva, non autem Adam. Nam si illis modis de-
eeptus Adam fuit, non propter serpentis pro-
missionem, nec propter fidem, quam verbis
ejus, aut uxoris adhiberet, sed propter
propriam conjecturam , adjutam partim
STATUS INNOCENTI^.
elatione superbiee, partim inordinato afi^ectu
erga uxorem in eas falsas cogitationes induc-
tus est. Quia ergo non circumveutus ab
alio, nec per astutiam alterius erravit, si
erravit, ideo negatur fuisse seductus. Deinde
ad singula respondendum est. Et primum qui-
dem Augustini dictum est probabile propter
ejus auctoritatem, et conjecturam : nam ma-
jorem certitudinem , nec ex Scriptura, nec
aliunde habet. Existimo tamen non esse intel-
hgendum de peccato veniaU proprie, et in ri-
gore sumpto, ut distinguitur a mortaU, nam
fuisset crassissimus error, qui non poterat tam
facile cadere in mentem sapientis viri, ut erat
Adam : neque nos fundamentum habemus, ut
hoc de illo suspicemur. Vocavit ergo Augusti-
nus veniale id, cujus venia de faciU speratur,
et ita exposuit Augustinum D. Thomas 2, 2,
qusest. 163, articulo quarto, ad 3, dicens :
Adam inexpertus divinw severitatis credidit il-
lud peccatum esse teniale, id est, de facili re-
missiHle. Htec autem creduUtas in hoc sensu
non contiuet errorem contra fidem, neque de-
ceptionem ex astutia alterius, sed ex nimia
passione, et facilitate credendi ex iUa redun-
dante.
15. Ad secundum. — Et juxta hoc faciUs est
responsio ad secundum : nam Ucet Adam cre-
diderit se moriturum non fuisse propter expe-
rimentum Evce, quod videbat, ut Augustinus
conjectat ; nihilominus non est verisimile, id
credidisse in sensu contrario verbis Dei, seu
existimando, quod perinde est, Deum falsum
dixisse. Nam imprimis Adam tantum fuerat
expertus Evam non statim fuisse mortuam :
non vero quod non esset postea moritura, seu
quod non facta fuisset mortaUs : ergo ex vi
iUius experientise sohim inducebatur, ut cre-
deret se etiam non fuisse statim moriturum,
hoc autem non erat contra verba Dei in vero
sensuinteUecta, ut constat.Deindeetiamsi spe-
raverit Adam, vel crediderit nunquam fuisse
moriturum, quamvis comederet : nihilominus
potuit id sperare, et possibile credere ex in-
dulgentia, et remissione Dei, quee etiam non
erat contraria verbis, et comminationi DEI, ut
per se constat : ergo etiam hic lapsus mentis
Adoe non fuit per circumventionem erroris
fidei contrarii, sed per nimiam, et impruden-
tem fiduciam ortam ex aflectu ad uxorem
inordinato.
\Q>. Ad tertium. — Quodvero attinetad ter-
tiam deceptionem, ego apud Augustmum il-
lam non invenio, quin potius ubique negat
Adam, jam, ut inquit, spirituali mente prcsdi-
CAP. IV. UTRUM ADAM ETIAM PER
tuvd, ullo moclo credere potuisse, quod Deus ab
esca illius ligni invidendo vetuisset, id est, ut
prius dixerat : Q^uod ideo lignum illud tangere
prohibuerit, quod sciret eos si comedissent, ve-
lut Deus futuros tanquam eis divinitatem invi-
deret, qui eos Jiomines fecerat. Ubi oum ait,
nullo modo credere potuisse, profecto insinuat
non potuisse credere ita esse factum, neque
esse possibile^ nec in aliqiiam illius existima-
tionem, vel suspicionem incidere potuisse :
nam hoc totum probat illa ratio: Sijam spiri-
tuali mente prceditus erat, et confirmatur hoc
ex his, qu8e lib. ik, de Givit., cap. 11, idem
Adam sciens prudensque peccavit, et non po-
tuisse ita seduci, ut crederet, comedendo po--
tuissea peccatoexcusari. At verosialiquomodo
credidisset in Deum potuisse cadere invidiam,
et ex illa proliibitionem facere, et se posse Deo
similem fieri, vel a subjectione Dei hberari
per esum cibi, profecto facihus dici posset,
credendo se non peccaturum, etiamsi de illo
cibo comederet.
17. Confirmatiir proxima responsione ad lo-
cuviAugustini. — Tandem non minus excludit
hujusmodi deceptionem, vel dubitationem illa
ratio Augustini , quod Adam, jam spirituali
mente pra?diius erat : quia tam crassi sunt hu-
jusmodi errores, ut vir sapiens non magis po-
tuerit de ilhs dubitare, quam illos credere, et
ideo existimo non solum non credidisse Adam
Deum falsum dixisse, aut ex in vidia prohi-
buisse esum iUius fructus, aut comedendo de
illo cibo, et futurum omniscium, et ab omni
subjectione hberum : verum etiam 7iec de his
erroribus dubitasse, quia nec propter dictum
serpentis, aut uxoris ad hoc inductus est, ut
ex PauH sententia colhgitur : nec ahquam ve-
risimilem causam tahs dubitationis habuit.
Augustinus autem cum dixit aliquam cupidi-
tatem experiendi sohcitasse Adami animum
ad comedendum, non loquitur de appetitu ex-
periendi, an essent vera verba Dei, vel serpen-
tis, qui appetitus increduhtatem et dubitatio-
nem fidei contrariam sine dubio supponeret ;
sed loquitur Augustinus de appetitu expe-
riendi, quidnam lateret in eo fructu, quem
Deus sibi prohibuerat : et quid ex iUius esu con-
secuturum esset. Quam curiositatem sine dubi-
tatione de veritate verborum Dei habere potuit.
Sohim videtur cupiditas iUas involvere dubi-
tationem de effectu mortis, quam Deus com-
minatus fuerat. Tamen non oportuit hanc du-
bitationem fuisse de veritate verborum Dei,
sed de sensu iUorum, an immutabilem seu-
tentiam ex absoluto decreto continerent, vel
III.
INFIOELITATEM PEOGAVERIT, ETC. ^ 353
potius viam ahquam, et spem mahim iUud
evadendi relinquerent, etiamsi ex cibo come-
deret, et hanc fuisse mentem Augu.stini mani-
festum est : uam statim addit iUam cupidita-
tem experiendi ex eo fuisse ortam, quod vide-
rat Evam, sumpta esca, non fuisse mortuam.
18. Fx dictis eruitur conclusio hipartita qua
duoTjus simul punctis n. 1, prcepositis satisfit.
— Ex his ergo concludimus, secundum Ada3
peccatum non fuisse infidehtatem, non sohim
propriam, quse est cum pertinacia, et lioeresi,
verum etiam, nec minus propriam, quse est
per errorem abs(]ue pertinacia, quamvis non
sine culpa, per neghgentiam et ignorantiam
culpabilem, vel temeritatem in judicio ferendo
de rebus ad fidem pertinentibus. Prior pars
sufficienter probatur ex supra dictis de infide-
htate Evee. Diximus enim probabilius esse
iUam non commississe similem infidehtatem
formalem : ergo idem est multo probabilius
in Adamo, propter majorem ejus sapientiam,
prudentiam, et aUas animi dotes, quas indi-
cavit Augustinus, dicens, quod jam erat spiri-
tuah mente praiditus. Denique pars heec prior
ex posteriori a fortiori coUigitur. Posteriorem
autem mihi sufficienter probat testimonium
Pauh, prout exphcatum est, et auctoritas Au-
gustini quam satis etiam jam ponderavimus,
et ahse rationes, et conjecturse, quas adduxi-
mus.
19. Patres aliquot ex allatis n. 4, qm modo
accipi possunt. — AdPatres vero, qui seductio-
nem et infidelitatem videntur Adse tribuere,
imprimis respondeo, fortasse non omnes in
eo sensu locutos fuisse, sed phires eorum lo-
qui de deceptione, seu errore practico, seu
operis, quo omnis peccans dicitur errare, vel
sicut concupiscentia, vel superbia dicitur ho-
minem seducere, juxtaiUud ad Rom. 7 : Pec-
catum occasione accepta per mandatum seduxit
me, et per illud occidit, et iUud ad Gal. 6 :
Qui se existimat aliquid esse, cum nihil sit,
seipsum seducit, et ilhid Dan. 13 : Species de-
cepit te, et concupiscentia siiivertit cor tuum,
ethacratione dixit Augustinus, d. 1. ll,Gen.
ad ht. Adam postquavi de ligno prohibito se-
ducta mulier manducaverat , eique dedit, ut
simul ederent, noluit eam contristare, et infra :
Ergo alio quodam modo etiam ipse deceptus
est, 71071 dolo illo serpentino, etc. Nam alius
modus non fuit, nisi practicte deceptionis.
Unde ibidem comparat Adamum Salomini,
qui practice seductus est a muheribus, et ad
colendum idola inductus, quamvis per specu-
lativum errorem deceptus non fuerit, creden-
23
354
do idolum esse Deum
possuut facile exponi Hieronymus et Ignatius,
Cyrillus et Cypriauus, Leo papa, Hilarius et
Epiphauius, imo etiam Ambrosius fere in om-
nibus locis ex eo citatis.
20. Ad Amirosmm citaUim n. 5. — Acl Pros-
■perimi et Fulgentmm in n. A. — Quod vero idem
Ambrosius ait Adam amisisse bona indumenta
fidei, dc charitate, virtutibus et donis intel-
hgi potest : nam hasc sunt bona indumenta
fidei : quod autem ipsam etiam fidem amise-
rit;, non satis aperte affirmat Ambrosius. De
Prospero vero et Fulgentio id negare non pos-
sumuS;, quamvis autem eorum sententia pro-
babihs sit, eam sequi non cogimiir. Necvideo
cur de Adam dixerit Prosper quod^ nisi /Idem
amississet, cceteris bonis omnibus non careret :
cum possint ca^terse gratise amitti non amit-
tendo fidem. Ut in nobis certum est : et in
illo statu non est cur repugnaret;, cum nec in
Angelis repugnaverit. Nec inde sequitur fidem
esse naturalem;, ut videbatur sentire ille^ cou-
tra quem Prosper scribit;, quia etiam habitus^
vel actus aliquis infusus potest manere in pec-
catore. Tangit autem cjuffistionem Frosper
quomodo fdii Adge sine fide concipiantm% si
Adam sibi illam non perdidit ; sed lioc in ma-
teria de peccato originah tranctandum est^ et
infra forte attiugetur.
21. Ad Tertullianum ihid. — Ad Tertullia-
num prior responsio applicari potest. Cum
vero dicit deHctum Adee fuisse hseresim : aU-
qui respondent sumpsisse vocem hceresis in
primseva, et generali significatione, prout pra-
vam electionem ex proprio arbitrio profectam
significat. Qua expositione admissa^, cum dicit^
confessus est seductionem, dc practica sechic-
tionefacilepotest exponi. Cui expositioni non
parum favent antecedentia et subsequentia
verba.Nam prius inquit : Qmd si a prlmordio
liomo animalis non percipie/is, qiice siint Spi-
ritus, stultitiam existimavit Dei legem. Quod
profecto nou potest iutelligi de existimatione
speculativa, sed practica^ et ideo subdit^ %bt
qvmn ohserxare neglexit : facto ei'go legem Dei
stultitiarh reputavit, non judicio; et infra
etiarasi Adam vocasset rudem hoireticum sub-
jungit .■ Non oiaudivit, non tamen lilasphema-
vit creatorem, necrcprehendit auctorem, quema
primordio sui honum et optimum, invenerat. In
quibus verbis non contemnendam conjecturam
indicat, quia post peccatum^ audita voce Dei,
statim Adam hdelem se osteudit, et Deum, ut
LIB. IV. DE AMISSIONE STATUS INNOCENTI.f:.
vel cultu dignum^ et ita nuisse fidem ejus^ et cum illa, quamvis sine
charitate, de Paradiso exiisse.
22. AdAugustiimm in mcm. 3. — Alia vero
loca Augustini, qute ibi citavimus, non solum
non contradicunt : verum potius confirmant
generalem expositionem datam. Nam Augus-
tinus non est sibi contrarius^ et ubi ex pro-
fesso rem tractat, declarat, Adam non per
errorem infidelitatis, sed aUo modo fuisse de-
ceptum : ergo quando in Psalm. 68, dicit,
quod Lucifer seduxit Adam , loquitur de aho
modo practicse seductionis. Cum vero iA, de
Civit., capit. 17, generatim, seu in plurali
dicit, primos parentes expertos esse, quid infi-
delitas et inohedientia nocerent : non idcirco
tribuit utrumque defectum utricpie parenti,
sed hoc rehnquit exphcandum juxta doctri-
uam, quam prius tradiderat, unde cum parti-
tione accommodata intelhgendum est. De
appetitu autem simihtudinis Dei jam dictum
est potuisse sine infidehtate haberi. Unde obi-
ter constat falsum esse quod quidam dixerunt
Adamum peccatum idololatriffi commisisse :
nisi metaphorice id dictum intehigatur, Hla
enim sententia tribuitur Augustino in libro
Qusest. novi et veteris Testamenti, cpii Au-
gustini esse non creditur : sed quicumque
fucrit auctor iUius operis videtur per quam-
dam metaphoram sumpsisse illam senteutiam
ex Augustino, Conc. 2, in Psal. 70, circa illa
verba, Beus quis similis tihi? dicente, Adam
vohiisse sub nulhus potestate esse : et ita fieri
sicut Deus. Hoc enim non formahter vohiit,
neque pro Deo coH, aut adorari coucupivit :
et ideo non commisit speciale peccatum ido-
lolatrige : hcet per metaphoram dici possit id
commisisse eo modo, quo Pauhis ad Phihp. 3^
dixit : Quorum Deus venter est.
23. De teriio puncto in num. \,postsuperliam
alterum Aclce peccatum fuit inorcUnatus arnor
uxoris. — Uhimo cohigitur ex dictis quodnam
fuerit secundum Adffi peccatum. Jam enim
ostensum cst, non fuisse infidehtatem, neque
peccatum haljens mahtiam proprie contrariam
fidei, aut pracepto ejus : rehnquitur ergo^ ut
secundum ejus peccatum fuerit iuordinatus
amor ad uxorem. Ita sumitur ex Augustiuo,
in d. lib. 14, de Civit., c. 11, et 1. 11, Gen. ad
ht., cap. 42, ubiait, Adam comedisse de ligno
ut complaceret uxori : ergo prsecessit nimia
benevolentia iixoris antequam de liguo come-
deret, et hanc sententiam a fortiori amplexus
est Scotus : nam quia in Adamo peccatum
supremum Dominum, et legislatorem cogno- superbio3 non aguovit , ideo dixit primum
vit : ergo verisimile est Adam semper reti- peccatum Adami fuisse inordiuatum amo-
CAP. IV. UTRUM ADAM ETIAM PER
rem iixoris. Secundum est autem inordina-
tionem talis amoris satis intelligi^ aut expli-
cari non posse^, nisi per aliquem effectum
alteri prgecepto contrarium, Nam amor uxoris
de se bonus est : supponimus enim non fuisse
exaliquo pravo motivo^ sedex naturali debito
ad uxorem;, ut sociam a Deo datam, et ex
propria carne formatam^ et multis naturalibus
donisa Deo ornatam : ille ergo amor de senon
erat inordinatus. Nec etiam per solam inten-
sionem inordinatus fuit^ quia si actus est bo-
nus, intensio ejus non est mala^ nec alicui
praecepto divino contraria.
24. Tunc ergo amor uxoris nimius, et inor-
dinatus ostenditur, quando est causa^ aut ratio
transgrediendi voluntatem Dei^ ne uxor con-
tristetur, quia tunc jam diligitur uxor appre-
tiative magis quam Deus. Sic ergo Adam ni-
mium dilexit uxorem^ quando ex afFectu
uxoris aliquam uaturalem, seu divinam obli-
gationem transgredi coepit. Prima obligatio
Adami postquam Eva illum ad comedendum
invitavit^ fuit gravissime illam reprehendere;,
80 quod ausa fuerit fructum arboris contingere^
et quod verbis serpentis fidem adhibuisset^ et
quod se ad peccandum invitare auderet. Tene-
batur ergo^ et ex officio tanquam caput cjuS;,
et ex charitate Dei^ et ipsius uxoris illam cor-
rigere, et ad poenitentiam^ ac emendationem
delicti exhortari. Hoc autem facere omisit^ in
quo primum co3pit ostendere inordinationem
amoris circa illam. Unde dici potest secun-
dum peccatum Adami quoad propriam , et
formalem militiam fuisse omissionis debiti
officii erga uxorem^ quia (ut dictum est) illam
non correxit : imo ita blande et remisse cum
illa se gessit, ut ejus delectum approbasse vi-
deretur. Tn hoc ergo sensu dicimus inordina-
tum amorem uxoris fuisse secundum peccatum
Adami, non solum internum^ sed etiam exter-
num^, quod et a peccato superbise;, et ab inobe-
dientia comedendi de ligno vetito distinctam
malitiam habnit.
25. Teriiim Adami peccatum. — Unde ter-
tium peccatum Adee recenseri potest^ quod de
ligno vetito comedit : et Iioc quasi per anto-
nomasiam lapsus Adse vocatur, quia per illud
totum genus hamanum cecidit : et ita de illo
specialiter loquitur Apostolus ad Rom. 5 ,
cum dicit : Per mmm hominem peccalum in-
travit in miindttm, et per peccatum mors, et ita
in omnes liomines mors pertransiit , in quo
omnes peccaverimt, et similiterinferius nomine
inobedientiee illud peccatum intelhgit, cum
dieit : Sicut per inoiedientiam uniiis homlnis
INFIDELITATEM PECCAVERIT, ETC. 3o3
peccatores constiticti sunt multi : ita et per
unius oheditionem justi constituentur multi.
In illo autem peccato plures malitise distingui
solent, utgulee, furti, inobedientiee, dequibus
supra diximus. Et licct probabile sit illam
inobedientiam non fuisse formalem, id est, ex
dire<-ta intentione non obediendi Deo, nec ex
proprio contemptu prcccepti ejus : nihilomi-
nus censeo illam fuisse specialem malitiam
distinctam ab aliis, quia ex principali inten-
tione Dei prcecipientis illa prohibitio posita
fuerat ad subjectionem profitendam, et quasi
per modum tributi impositi in recognitionem
divini dominii. His addit S. Augustinus, in
Ench., cap. 45, malitiam homicidii, quia ho-
mo semetipsum pircecipitavit in mortem, et for-
nicationis spiritualis, quia integritas mentis
hunianis serpentina suasiofie corrupta est, et
avaritife, qtcia plusquam illi sufficere dehuit
appetivit. Sed hsec sunt partim metaphorice
dicta, partim vero declarant circumstantias,
quffi potuerunt peccatum illud notabiliter ag-
gravare intra eamdem speciem, quia sint ge-
nerales, quamvis probabile sit illam de horai-
cidio fuisse specialem.
26. Peccatum aliud notatur in Ada^no, et
quomodo intelligendum. — Prteter ha3c peccata
solent ahaAdamo tribui. Unum est in eo quod
illud peccatum existimavit esse veniale, ut ex
Augustino diximus. Sed si per veniale nihil
aliud intellexit nisi esse aliquo modo excu-
sabile apud Deum, ac propterea aliquo modo
venia dignum, seu facile remissibile, ut supra
exphcuimus : non fuit illa magna culpa,
quamvis audacia peccandi sub illa specie pec-
catum ipsum aggravare potuerit : si autem
proprie, et rigorose de peccato veniali inteUi-
gatur, et talis error (de quo non constat) in
Adamo admittatur, esse potuit error humanus
sine lapsu in fide, existimando materiam esse
levem, et ex circumstantia complacendi uxori
fieri leviorem, ac proinde potuisse a mortali
culpa excusari.
27. Item aliud. — Aliud Adce peccatum
fuisse creditur dubitasse de sensu comminatio-
nis Dei, eo quod videret uxorem per esum
ligni non fuisse mortuam. Et fortasse hoc vo-
cavit sacrilegium Augustiuus, in dicto c. 45
Enchiridii dum ait : In illopeccato uno fuisse
sacrilegium, quia Deo non credidit. Non enim
videtur in verbo oion credendi propriam infi-
delitatem intellexisse, quia hoc non consonat
doctrinai ipsius in aliis locis, ut vidimus : ergo
sacrilegium vocare videtur, quia noluit verba
Dci simpliciter, sed in sensu suo accipere, ut
356 LiB. lY. DE AMISSIONE
licentiam peccandi assumeret. Verumtamen
de liac circumstantia idem, quod de preece-
denti sentio, quia non oportet (ut supra dixi),
ut Adam dubitaverit de veritate • imo nec de
proprietate verborum Dei^ sed de tempore, et
modo executionis eorum, et an irrevocabilis ,
vel irremissibilis esset, vel si existimavit ilhid
peccatum esse proprie veniale, potuit etiam
sine errore contra fidem, credere non fuisse
dignum morte, nec de iilo fuisse Deum locu-
tum, sed de tali manducatione, quee, et gravior
esset, et minus esset excusabilis. Atque ita in
illo objecto per se spectato, nec sacrilegium,
nec alia malitia specialis apparet, quamvis
illa cogitatione, vel fiducia uti, ad licentiam
peccandi sumendam, non parum augere po-
tuerit peccandi modum, et inobedientiam
intra speciem suam. Unde fortasse Augustinus
in generali, et quasi metaphorica significa-
tione nomine sacrilegii usus est. Vel certe
(quodpro aUis locis etiam ahorum Patrum no-
tari potest) ibi loquitur Augustinus simul de
peccato Adse et Evse, sub nomine, seu cohec-
tione unius primi peccati : et ita iUud quale-
cumque sacrilegium non credeudi propter
Evam, et non propter Adam adjungi potuit.
Sicut ibidem Augustinus ait integritatem
mentis humanse serpentiua suasione fuisse
corruptam.
28. Item alind guod tamen expenditur. —
UUim^im peccatum quod in Adamnotatur. —
Qidd de illa sententta. — Si Adam non se excu-
sasset, aParadiso no7i exulasset. — NonestAu-
gustinus. Nec Laurentius Justinianus. — Ahud
peccatum Adami fuisse dicitur nimia cupidi-
tas et curiositas experiendi, quid lateret, in
fructu prohibito. Tamen hoc etiam non appa-
ret speciale peccatum. Nam si iUa cupiditas
consideretur, ut prseveniens consensum hbe-
rum per motum ahquem provenientem a fo-
mite jam inordinato per peccatum superbiee,
sic nonfuit novum peccatum. Si autem iUa cu-
riositas spectetur, ut consummata per con-
sensum, sic non fuit consummata, nisi per
hberam vohmtatem comedendi ex hgno pro-
hibito : et consequenter non fuit distinctum
peccatum, sed ad summum, addit pecuhare
motivumejusdem peccati, quod potuit quidem
ahquantuhim iUud aggravare, non tamen ad-
dere uovam speciem maUtise saUem gravem.
Tandem additur aUud peccatum ab Adamo
commissum, quando peccatum suum excusa-
vit, quod ahqui ita exaggerant, ut scelera
tam et impiam excusationem vocent, eo quod-
Deo imputare vohierit, quod ei dando sociam.
STATUS INNOCENTIJ:.
occasionem peccandiprsebuisset. Et Gregorius
quidem, Ubr. 4, Moral., cap. 28, aUas 25, et
Ubr. 22, cap. 9, aUas J3, indicat iUam excu-
sationem ex superbia fuisse, et per illam atro-
ciorem fuisse factam priorcm culpam. Et Au-
gustinus 14^, de Civitat., cap. 14, ostendisse,
dicit, Adam superbiam, qtiia voluit culparn
suam in r)inlierem referre. Unde indicat excu-
sationem iUam fuisse indicium gravioris, et
adhuc permanentis superbiae, ac subinde fuisse
culpabilem, quatenus est ex superbia profecta.
Et ita non videtur novam speciem peccati ad-
didisse , sed primum peccatum superbise
auxisse, et quodammodo iterasse. Referritan-
dem solet ex Augustino hsec sententia, quod
Si Adam non se excusasset, sed potius se accu-
sasset, a Paradiso non exulasset, quas habetur
in quodam sermone, qui ohm erat 19, de
Sanctis, nunc autem rejectus est in appendi-
cem, estque septuagesimus quintus, quia non
creditur esse Augustini. Tribuitur etiam iUa
sententia Laurentio Justiniano, in Ubr. de
Triumph. Christi agone, cap. 21, sed imme-
rito, et in rigore non est solida sententia iUa,
quia si Adam in Paradiso poenitentiam egisset,
et se accusasset, Ucet recuperasset gratiam,
non tamen originalem justitiam, et conse-
quenter nec intra Paradisum habitare permit-
teretur.
CAPUT V.
QUIS GRAVIUS PECCAVERIT, ADAM, AN EVA.
1. Quadriiplex comparatio inter peccata
Adami et Evce proponitur. — Quoad quartam
comimrationem communior resolutio. — Hsec
comparatio fieri potest primo inter singula
peccata ejusdem speciei, quee iUi homines
commiserunt, quis eorum in tali specie gra-
vius peccaverit : secundo in peccatis specie
diversis, quis turpius dehquerit : tertio in nu-
mero peccatorum, quis plura peccata commi-
serit : quarto denique absohite et simphciter,
omnibus peusatis, quis corum gravius pecca-
verit. Et in hoc posteriori sensu solet hsec
qugestio tractari. In qua communior sententia
est Evam gravius peccasse Adamo. Ita docet
D. Thomas 2, 2, quasst. 163, art. 4. luchnat
Scotus, in 2, distin. 21, quast. 2, artic. 3, h-
cet distinctione utatur. Plures vero adhibet
Bonaventura in 2, distin. 22, art. 1, qu8est.3.
At vero Richardus, artic. 1, qusest. 3, diserte
dicit, quod omnibus pensatis, mulier gravius
peccavit. Et idem habet yEgidius, qusest. i.
CAP. V. UTER GRAYIUS PECCAVERIT, ADAM ET EVA.
357
art. 3, consentit Pererius^ lib. 6^ in Genes.^
disput. de Gravit., peccati primorum paren-
tum, qusest. 2. Et principalis auctor hujus
sententige videtur fuisse Clirysostomus ; nam
liomil. 7, ad pop., versus fmem, ita ponderat
verba illa Deij Adam tili es ' Considera qiiia
non Etam vocavit, non vocavii serpentem : sed
qui omnium levissime pcccaverat, hunc ad judi-
cium primtmi accersit, ut ab eo incipiens, qni
aliqua potest venia potiri etiam in eam, quce
multum peccaverat mitiorem ferat sententiam.,
etc. Similem sententiam habet Epistol. 3 ad
Olympiadem, ait enim, Evam majori moerori
addictam fuisse, quia gravius peccaverat : Et
quidem, inquit, usque eo gravius, iit Adce pec-
catum cum hujus peccato collatum^ ne peccatum
quidem existimetur. Et rationem reddit, quia
vir non est seductus, sed mulier, quw in frau-
dem impulsa fuit, ac Dei legem violavit, et sibi,
et marito venenatum poculum temperavit. Idem
fere repetit super Psal. 6;, non longe a prin-
cipio.
2. Oppositmn sentit Cajetanus et Bellarmi-
nus. — Nihilominus contrariam sententiam do-
cuit Cajetanus, Genes. 3, circa illa verba ,
Tulit de fructu arboris, et comedit, ubi phis
justo peccatum Evse extenuat. Eademque sen-
tentia longe aliter, et mcUus exphcata placuit
Bellarmino, hb. 3, de amissione GratijE, cap. 9.
Et movetur imprimis auctoritate Ambrosii,
hbr. de Institution. Virginis, cap. -4, ubi mul-
tis tituUs preefert, et exaggerat paccatum Adee.
Primo, quia vir erat fortior fcemina, et ideo
minorem excusationem habet. Secundo, quia
mulier ab altiore creatnra seducta est, scihcet
a dsemone per serpentem, vir autem ab infe-
riori, scihcet foemina. Tertia, quia Adam gra-
vius punitus est, nam ei dicitur, Terra es, et
in terram ibis, uxori autem, In dolore pariss
filios, etc. Quarto, quia Adam immediate a
Deo ipso preeceptum acceperat, uxor vero per
virum, et aha similia considerat, qua3 morali-
ter magis, quam rigorose dicta sunt, et hujus
sententiffi fuit etiam Anastasius Synaita, 1. 19.
Exaemeron, circa medium, ubi plures ahas
conjecturas adducit non magni momenti Ve-
rumtamen ad ferendum absolutum judicium
in hac causa oportet prius sigillatim discur-
rere in particulari per tres comparationes in
principio propositas : nam ex variis opinioni-
bus circa illas, et ex judicio illarum pendet
totius negotii absoluta resolutio .
3. Fit comparatio quoadprim.um peccatum.
— Primum ergo peccatum utriusque pareutis
in specie, et objecto simihtudinem habuit : in
circumstantiis vero potest excessus, et defec-
tus utrinque considerari : et ideo in hoc primo
peccato prsecise, a>qualitas fuisse videtur. Ita
significavit Augustinus, lib. H, Gen. ad litt.,
cap. 35 , dicens : Evam peccasse impari sexu,
pari facto, id est, pari superbia, utique quan-
tum ad speciem peccati , et quoad similitudi-
nem Dei, ac excellentiam ab utroque concu-
pitam, ut idem Augustinus declarat, cap. 34,
et indicat lib. 14, de Civit., cap. 11, 13 et 14.
Quoad circumstantias vero et modum appe-
tendi illam excellentiam, mutuus exccssus se-
cundum diversas rationes intervenisse videtur.
Nam utriusque parentis superbia considerari
potest, vel prsecise, ut in utroque fuit primum
peccatum, in primo signo per inconsideratio-
nem commissum aute propriam deceptionem,
et omnem aliam pravam affectionem. Atque
lioc modo culpabilior videtur fuisse superbia
Adami ; tum quia majore erat prfeditus co-
gnitione et virtute , et ideo facilius potuisset
resistere et attendere ; tum etiam, quia majori
obligatione tenebatur, cum esset caput, et ra-
tioue etiam sexus deberet esse constantior ;
tum denique, quia quoad superbiae motum ve-
hementior fortasse fuit, quia major etiam fiiit
persuasio, et inductio fceminae per tentationeni
immediate a dffimone visibiliter factam, quam
Adami per mulierera. At vero si superbia illa
consideretur, ut perseverans in progressu pec-
candi, videtur tandem multo gravior in Eva
fuisse, ut ex sequenti puncto patebit.
4. Quoad secund^m peccatum. — Secundum
peccatum in Eva fuit infidelitas, ut supra vi-
dimus, quffi si fnit formalis per propriam hsere-
sim, ut multi volunt, illa sufEcit adostenden-
dum simpliter gravius peccasse Evam, quam
Adamum, de quo multo probabilius est in ta-
lem errorem non incidisse. Verumtamen e-
tiamsi absque propria haeresi culpabiliter de-
cepta fuerit Eva credendo verbis serpentis,
illud peccatum per se est satis grave, et ex illo
idterius coUigitur auctam fuisse superbiam
Ev83. Quia excellentiam, quam simplici affec-
tu prius appetierat, post illam credulitatem
coepit efficaciter intendere : nam propterillam
consequendam divinum pra^ceptum transgredi
voluit. Atque ita D. Tliomas, in 2, dist. 22,
quaest. 1, art. 3, inde eolligit gravitatem pec-
cati Evse : Quodex sola elatione mentis ad pec-
candummota ftdt.^ic ergotam in primo, quam
in secundo peccato gravius peccans inveuitur
Eva, quam Adara. In priroo quidem, quia ille
excessus in modo superbiendi pejor fuisse vi-
detur, et majoris inordinationis in Eva, quam
358 LUi. IV. DE AWISSIONE
in Adamo : iinde etiam auxit inobedientiam
cjiis^ ut statim videbimus. In secundo item
peccato plane excessit^ quia in viro non fuit
illa deceptio per quam verba serpentis vera
csse crediderit, ut jam ostendimus. Unde se-
cundum peccatum Adee^ quod in nimio amore
uxoris cum defectu corripiendi illam positum
fiiit^ ut dixmius, comparatum ad falsam Evee
credulitatem multo levius fuit ; tum ex specie
sua, et objecto^ ut per se constat^ tum etiam
ex modo peccandi, quiamajori concupiscentia^
et quasi connaturali inductus fuit Adam, Eva
vero ex sola superbia cum negiigentia valde
culpabili seducta est. Et prfeterea etiam in ipsa
Eva nimius amor viri considerari potest, ideo
enim ipsum ad comedendum invitavit^ quia
eum valde diligebat. Nam ob eam causam vo-
luit fructum illum cum ipso communicare.
Qnia vero illa in hoc, ex eiTorc procedebat
fere sine ullo excessu in amore viri^, potuit il-
lam ad comedendum invitare^ et ideo in hac
parte multo major excessus viri, quia sciens et
vidcns^ut Augustinusait^ propteramorem uxo-
ris Deum offendit.
5. Q,uoad tertium peccatum. — Tertium u-
triusque peccatum fuit inol)edientiacomedendi
ex fructu prohibito, ut supra dcclaratum est.
lu quo ctiam invenitur inaiqualitas in objecto^
et specie peccati^ tam in specie guiae, quam in
specie furti, seu rapince, si in illo actu secun-
dum propriam et specificam mahtiam fuit, et
idem est de malitia inobedieutias : nam pras-
ccptum sub cadem ratione^ ct sequaliter utri-
que impositum fuit^ et quod DEUS immediate
ilhid promulgavcrit soli Adae, Evse autem per
Adamum^ non refert ad augcudum;, vel mi-
nucndum peccatum, quia respcctu utriusquc
erat prseccptum mcre divinum, et eequah ccr-
titudinc tenendum. Nihilominus tamen illud
peccatum cx gcncralibus circumstantiis dictis^
in Adamo gravius fuit, quia ob virilem condi-
tioncm, ct majorcm sapientiam poterat^ et de-
b:!bat esse constantior, et quia caput et gu-
])ernator crat, majori obhgatione ad id tene-
])atur. Nam licet idem praeceptum ex parte
Dei, vel Ecclesiee;, verlji gratia, Preelato, et sub-
ditis eeque proponatur : nihilomiuus ex condi-
tione, seu ex capacitatc persouffi potest unam
magis oiDhgare, quam aliam.
6. Progreditur comparatio quoad iderii ter-
tium peccatum. — Aliunde vcro hoc ipsum pec-
catumexmotivo peccandi gravius fuitiuEva,
quam in Adamo : nam Eva comedit cx motivo
conscquendi excellentiam , quam appetei^at :
Adam vero non ex inteutione superlufe, sed
STATUS INxNOCENTI.^E.
solum ex passionc et fragilitatc animi, utuxo-
ri condescenderet, comedit. Unde colligit divus
Tliomas supra, etiam lioc peccatum f uisse sim-
pliciter gravius iu Eva, quia peccatum magis
aggravatur ex motivo, quam ex aliis circum-
stantiis : quia finis potissima circum.stantia est
moralium actuum. Conjectari ctiam potest,
Evam cum majori libertatc et voluntate co-
medisse, quia non ita ferebatur ex passionc
sensibili, sicut Adam. Nam iste fere coactus
timore displicendi foemiuffi: iila vero valde
voluntarie ex solo affectu superbiaj, ct ex cte-
citate mentis, quam inde contraxerat, preecep-
tum transgrcssa est.. Dicere autcm potest ali-
quis, Evam etiam fuisse ductam ex sensibili
concupiscentia gustandi fructum, qui jam pul-
cher oculis apparuerat. Yerumtamen hoc per
comparationem ad Adamum parum potuit di-
minuere culpam, cum potuerit eadcm concu-
pisccntia in Adam invcniri ; sicut ctiam e con-
trario aliqui pouderant in pcccato Adami ma-
jorem gravitatem ex motivo curiositatis, quam
liabuit cxperiendi, quid in illo fructu lateret.
Sed uon cst, cur credamus, Evam in similem
curiositatcm non incidisse : imo fortasse illam
haimit dclcriorem : nam illacupiebat experiri,
quod nou credcbat : Adam vero quod ignora-
bat, vcl ad summum de quo dubitabat, seu
dubitare potuit sinc infidelitate, aut errore,
ut jam dictum est.
7. Ultra heec vero considerari potest inhoc
peccato, quffidam circumstantia personse Ada-
mi, quae in Eva inventa non est. Nam Adam
comedendo pcccavit, nou tantum, ut privata
persona: sed etiam ut caput geueris humaui :
Eva vero solum ut privatapersona comedeudo
deliquit, et idco peccatum Adae totum geuus
humanum infecit, et gratiaDei, justitia origi-
nali, immortalitate corporis, aliisque bonispri-
vavit. Eva autem sibi soli nocuit : nam licet
ipsa peccasset, postcri eorum bona illa non
amitterent, nec peccatum originalc incurre-
rent, iit in propria materia latius dicetur. Ex
liac ergo parte videtur peccatum Ado3 fuissc
multo gravius, quam Evee, quia ex nocumento
proximipeccatum aggravatur, illud autem no-
cumentum gravissimum fuit, et quodammodo
infmitum : unde vidcri potcst peccatum Adaj
ratione illius circumstantiee non solum illud
unum pcccatum Evte, sed ctiam omnia cjus
peccata simul sumpta cxcessissc.
8. In hoc vero duo considerauda sunt : u-
uura cst nocumentum non aggravare pecca-
tum, nisi sit prsevisum. Incertum autem est
utram Adam prsesciverit nocumentum illud.
CAP. V. UTER GRAVIUS PECCAVERIT, ADAM, AN EVA.
359
quoil toti posteritati imminebatj si ipse pecca-
ret, qnia non est certum, an pra^sciverit pac-
tum, seu conditionem in illis verbis : In qua-
cimque, die comederis, morie morieris, inelu-
sam, uon solum ipsius personam, sed etiam
in ipso omnes ejus posteros compreliendisse,
et ideo incertum etiam est an ex illa circum-
stantia peccatum Ada3 gravius fuisset. Nos au-
tem in superioribus diximus probabilius esse
liabuisse Adam notitiam divini pacti, et sta-
tus, ac conditionis personae suae, ideoque non
dubitamus, quin ex eo capite peccatum Adte
multum fuerit aggravatum, et ita loquuntur
communiter doctores eam circumstantiamnu-
merantes, inter eas, qufe peccatum Adse gra-
vius reddiderunt. quod indicavit D. Tliomas,
2, 2, q. J63, art. 3, ad 2, et 3part., qugest. 2,
art- 2, ad 2, et Bellarminus, lib. 3, de Amis-
sion. Gratise, cap. 9, et Pererius, dicto lib. 6,
qusest. 1, debac re. Niliilominustamen exlioc
inferri non potest, Evam minus peecasse, quia
non fuit ipsa ab eadem gravitate immunis.
Nam licet ipsa sua propria transgre.ssione, et
comedendo de ligno vetito posteritati non no-
cuerit : niliilominus inducendo Adamum, ut
comederet , fnit causa ejusdem nocumenti ,
quia fuit causa peccati Adee, et fortasse non
minus, vel paulo minus, quam Adam malitiam
illam participavit. Nam licet Adam efiicacius,
et propinquiusnocumentum illud nobis intule-
rit, niliilominus ipsa prior causa, etsub ea ra-
tione principalior illius nocumenti fuit, prop-
ter quod dicitur Ecclesiastici 25. A muliere
initium faclum- est feccati, et per illam oonnes
morimur. Sicut Augustinus, in Psalm. 63,
dixit Juda?os non minus peccasse occidendo
Christum lingua, petendo a Pilato, ut crucifi -
geret eum, quam ipsum Pilatum , vel alios
prajcepto, et opere crucifigentes ipsum : igitur
in hac ipsa gravitate parva est, vel nuUa diffe-
rentia.
9. Quoad qnartum jjeccatum . — Quarto loco
inter peccata Evse supra posuimns peccatam
scandali, quod invitando et inducendo virimi
ad comedendum commisit: in quo non est du-
bium, quin gravissime peccaverit : et in hac
gravitate videtur simpHciter excedere ipsum
Adamum, quia ille nec ahud illi simile, nec
etiam dissimile, et fequivalens commisisse vi-
detur, quo possit illa gravitas compensari, ut
ex numeratione peccatornmutriusque parentis
supra facta, facile intelligi potest. Sed forte
quis dicet, huic peccato Evee comparari posse
peccatum Adse, quod comisisse diximus non
corripiendo, neque instruendo Evam^ prout
ex charitate et otficio tenebatur: nam ejus-
dem feremalitiaeest, non corripere proximum,
cum quis tenetur, et ilkim ad peccandum in-
ckicere, eo vel maxime quod Adam etiam suo
exemplo scandakim Evae intulit, eamque in
suo peccato, et malo proposito confirmavit.
Respondemus , probabiliter quidem hoc dic-
tum esse: nihilominus tamen, etlonge gravius
fuisse scandalumEvse, quiacausafuitomnium
peccatorum Ada3, et ita totam illorum gravi-
tatem participavit, et quodammodo suam fe-
cit, et preeterea facta iUa comparatione inter
illa duo peccata, reUnquitur infideUtas Eva3,
in qua tota superavit Adamum : nam si quse
fuitin Adamo deceptio, vel non fuit peccatum
a reUquis distictum, vel fuit levissimum com-
jjaratione deceptionis Eva?, ut prsecedenti ca-
pite satis declaravimus. Denique se excusando
uterque aUquo modo deliquit, et in hoc non
solum similes, sed etiam ffiquales fuisse vi-
dentur. Nam infequaUtas, quae consideratur ex
parte Evse , quia planius confessa est suum
peccatum, dicens: Serjjens decepit me, parvi
momentimihi esse videtur : quiaper iUaverba
noUiit ipsa confiteri speciale peccatum, sed
aUud excusare : nam deceptionem tunc non
credebat esse accusandam, sed potius esse ex-
cusatione dignam. In illo ergo peccato vel nul-
la, vel parvafuit diversitas.
10. Concluditur jjro commtmiori resolutione
n. \ , posita,discurrendo per comparationes ini-
tio capitis noiatas. — Quapropter pensatis om-
nibus, Evam gravius peccasse invenimus. Quia ^
in numero peccatorum pUn^a peccata principa-
Ua, ut sic dicam, et omnino distincta comisit
Eva, cjuam Adam : nam Eva quatuor, vel quiu'
que commisit, sciUcet superbiam, infideUta-
tem, inobedientiam, scandalum, quibus etiam
addi potest excusatio : nam si quse alia nume-
rantur, vel non sunt peccata, ut iUa omnia,
qua3 superbiam antecessisse putantur, ut su-
pra declaravi : vel in praedictis continentur, ut
gula et simiUa. In Adamo vero juxta ea, quee
circa testimonium Pauli diximus, tantum pos-
sunt quatuor numerari peccata, sciUcet, super-
bia, nimius amor uxoris, inobedientia et ex-
cusatio peccati : nam licetaUqui plura ei im-
ponant, aliqua inimerito ei tribuunt, ut infi-
deUtatem, vel idololatriam : alia a preedictis
nonsunt distincta, \\t curiositas, Isesio proximi,
aut siquid est simile, ut satis jam expUcatum
est. Igitur casus Evas quoad numerum pecca-
torum major fuit, quam lapsus Adse, et hinc
uUerius concluditur, omnibus pensatis, gra-
vius deliquisse. Nam in peccatis simiUbus in
360 LIB. IV. DE AMISSIONE
specie, ut fiierunt superbise^ inobedientise et
excusationis quoad circumstantias invenitur^
vel sequalitas, vel parva differentia, in qua
plura sunt, qua3 aggravent peccataEvas saltem
quoad superbiam, ut declaratum est. Inter pec-
cata vero specie differentia, ut infidelitas, vel
excessus in amore uxoris,, multo gravior fait
Evffi culpa : et ultra bgec addit Eva inductio-
nem mariti, quge proprium et gravissimum
peccatum ejus fuit : ergo simpliciter illa gra-
vius peccavit. Atque ita sententia Clirysosto-
mi et D. Tliomse simpliciter preeferenda est.
Sententia vero Ambrosii tantum secuudiim
quid, seu juxta aliquas circumstantias, et pe-
culiarem considerationem interpretanda est.
CAPUT VI.
UTRUM PECCATUM PRIMORUM HOMINUM FUERIT
OMISIBUS GRAVIUS.
1. Responsio D. Thomcdbipartiia. — Hanc
comparationem proponit divus Tliomas 2, !2,
quaist. 163, art. 3, et in summa respondet,
peccatum primorum parentum simpliciter non
fiiisse gravissimum : quia in aliis hominibus
fuerunt peccata in speciebus suis graviora.
Majora enim peccata sunt odium Dei, haeresis
desperatio, formalis contemptus Dei, vel su-
perbia (ait D. Tliomas) qua quis Deum negat,
vel blasphemat, quam superbia, vel inobedien-
tia primorum parentum. Secundum quid au-
tem, seu ex circumstantiis ait D. Tliomas,
peccatum primorum parentum habuit maxi-
mam gravitatem propter perfectionem status
ipsornm. Quse resolutio communiter recepta
est ab interpretibus D. Thomce, et ab scholas-
ticis iii 2, disp. 21, ubi speciaUter Richardus,
art. 3, q. 2, ilhid comparat cum peccato Luci-
feri , et cum peccato Judse, ot utrumque ho-
rum putat fuisse gravius simpUciter, Ucet se-
cundum quidpeccatumAdse excesserit, et idem
fere habent Bonaventura, art. 3, qusest. 3, et
^Egidius, qucBst. 2, art. 2, Scotus et Durandus,
aUique, et Alensis, 2 part. , qua^stion. 103,
membr. 3.
2. Contra primam partem responsionis ol-
jicitur. — Verumtamen circa utramque partem
aUqua notanda sunt : circa primam de gravi-
tate specifica, seu essentiaU, noii est dubium
quiii peccata primorum parentem non attige-
rint supremam speciem maUtiai, qua3 in acti-
bushumanis esse potest, imo phiraaUa peccata
esse in speciebus suis graviora, ut evidenter
probant exempla supra posita, supposita doc-
STATUS INNOGENTL-E.
trina, quara de peccatis primorum parentum
tradidimus. Potest tamen hic moveri dubium,
quomodo hinc concludat D. Tkomas, quod U-
cet peccatum Adse fuerit secundum quid gra-
vissimum, non tamen simpUciter. Nam ad
judicandum de gravitate simpUciter aUcujus
peccati non est tantum species ejus consi-
deranda, sed adjunctis, et ponderatis simul
omniljus circumstantiis. Unde fieri potest, ut
peccatum levius in maUtia specifica simpUciter
sit gravius secundum moralem ffistimationem,
quam peccatum gravioris speciei, propterva-
rias circuinstantias, ut aduUerium contra per-
sonamregis majus peccatum est, quam homi-
cidium vulgaris hominis : ergo quamvis pecca-
tum Adte in specie non fuerit gravissimum,
potuit nihilominus ex circumstantiis ita cres-
cere,ut non tantum secundumquid, sed etiam
simpUciter excesserit omniaaUapeccata,etiam
in suis speciebus graviora.
3, Occurritur oljcctioni , ji(xta quamdam
doctrinam. — Hsec objectiopendetex aUaqutes-
tione, quse tractatur 1, 2, qusest. 73, et aUquo
modo philosophiam attingit, sciUcet, an indi-
viduuminferioris speciei, propterdifferentiam
individualem,etaccidentia possit esse meUu.s,
vel gravius quam iiidividuum perfectiorisspc-
ciei : vel etiara utrura possit species coutenta
sub inferiori genere, et in eo magnam perfec-
tionera habens esse perfectior quara infima
species supremi generis. Partem enim negan-
tem aUqui probabiUter defendunt, juxta quo-
rum sententiam objectio expedieuda est, ne-
gando assumptum, et consequenter dici potest
D. Tliomam, in loco citato, preedictai favere
sententiee, et secundum iUam fuisse locutum,
Quia vero nunc nohimus de iUa opinioneferre
judioiura, nec iUam quiBestionem defmire, sed
in materiara de peccatis remittere, ideo res-
pondemus aUter D. Thoraam interpretando.
Nara particula iUa, simpticiter, duos potest ha-
bere sensus : unus est, ut significet orauibus
pensatis, omne peccatura esse , vel non esse
sirapUciter gravius. AUus est, ut soUira signi-
ficet tale peccatum in potissima raaUtia sua,
eique raaxirae propria et essentiaU, quce vehiti
per antonoraasiam dicitur maUtia ejus siinpU-
citer in ea esse, vel non esse gravissimum.
D. Thomas ergo in hoc posteriori sensii dixit
peccatum primi hominis non fuisse gravissi-
mum simpUciter, id est, in potissima, et essen-
tiaU maUtia sua, respectu cujus accidentaUs
maUtia ex circumstantiis sumpta secuudum
qiiid diciliir. An vero iUud peccatum pensatis
omnibus fuerit gravissimum, nec ne, utiquein
CAP. VI. AN PECCATUM PRIMORUM IlOMmUM FUERIT, ETG.
361
ordine ad demeritum, seii meritum poense^ non
videtnr D. Thomas tractassB;, aut definiisse,
quia res valde occulta est^, in qua vix potest e-
tiam per conjecturam ferii judicium;, ut se-
quenti puncto amplius patebit.
4. Cio'ca secundam partem responsionis divi
Thomce recensentur, imprimis sex circumstan-
tice peccatonm in Adamo et Eva. — Circa alte-
ram vero partem de gravitate ex circumstan-
tiis sumpta, non est dubium, quin multas con-
ditiones aggravantes peccatum in persona Ld^,
(et idem est cum proportione de Eva);, concur-
rerint, quas sub pcrfectione status D. Tliomas
compreliendit. Distinclius autem magisque in
particulari eas considerat Augustinus variis in
locis. Primo ex parte iutellectus Adee^ quia erat
sapientissimus, et decipi ante peccatum non
poterat, cum tamen considerare;, quidquid ad
non peccandum necessarium erat^ vel utile,
facillime posset. Secundo ex parte voluntatis,
quia magna libertate, et sine passionum per-
turbatione consensit. Tertio ex parte materiee,
quia prseceptum Dei erat de re facili, et quae
absque ullo incommodo custodiri posset, ut
late expedit Augustinus li, de Givit., cap. 12
et sequentibus. Quarto ex divinis beneficiis,
quibus homo in eo statu fruebatur. Qiianto enim
Jiomo magis fruebatur Deo, tanto majori im-
pielate dereliquit Deum, ut dicit Augustinus 21 ,
de Civit., cap. 12. Quinto hiuc accessit illi
peccato magna ingratitudo, quam ponderat
idem Augustinus, lib. 14, de Civit., cap. 15.
Sexto ponderat ibidem temeritatem quamdam
et nimiam audaciam in peccando, \\h\ magna
erat inobedientice poena proposita. Nam quis,
inquit, explicet quantiim rnalum slt non obedire
in re facili, et tantce potestatis imperio, et tanto
terrendi supplicio. Quibus omnibus addi solet
circumstantia magni nocumenti universo ge-
neri humano illati, de qua in superiori capite
satis dictum est.
5. Dictw circumstantice non ceque apflican-
t^ir illis peccatis. Non est ergo dubium, quin
hrec omnia adjuncta essentiaU malitise peccati
Adse illud longe gravius reddiderint. Sed con-
siderandum est in Adamo pkira fuisse peccata
specie diversa, praecipue tria, quee supra de-
claravimus, circumstantias autem dictas, non
omnibus aiqualiter accommodari : nam priores,
in quibus perfectio intellectus et immunitas
ab omni passione preecipue ponderantur, in
primo peccato superbiee considerari debent :
nam post ilhid statim rectitudo justitiee amissa
fuit, et inordinata concupiscentia coepit obs-
curare intenectum et inehuare voluntatem_, et
inde potuerunt ahquantulum diminui sequen
tia peccata: e contrario vero tertia et sexta
circumstantia maxime ad transgressionem
prcecepti non comedendi de ligno prohibito
accommodantur, et maxime propria gravitas
iUius est, quge ultimo loco ex magnitudine no-
cumenti proponitur. Quarta vero et quinta,
qua3 fere in unam ingratitudinem coincidunt,
in omnibus peccatis inventa est, et quo plura
multiplicabantur peccata, eo magis in poste-
rioribus peccatis ipsa ingratitudo crescebat.
6. Ex proxime notatis difficilis esse oioscitur
secunda pars dictce resolutionis . — Uude intel-
ligi potest diflicinimum esse in prfedicta com-
paratione absohitum judicium ferre: quia non
potest certo sciri, an in omnibus dictis circum-
stantiis, primi parentes omnes ahos superave-
rint, neque etiam nobis constat quantum, ex
aliis circumstantiis, lapsus ille primorum pa-
rentum climinui potuerit, ut, verbi gratia,
quanta fuerit illorum inconsideratio, quse con-
sensum in primum peccatum antecessit, vel
quantus fuerit conatus in ipso alTectu peccandi ;
potuit enim esse remissus, quod multum pec-
catum diminuit, vel denique quantum ex par-
vitate materiee intra latitudinem peccati mor-
tahs potuerit illud peccatum aUevari.
7. Auctoris resol^itio, si peccala primorum
parentum cumpeccatis Angelorum conferantur.
— Niliilominus tamen conjectura utendo di-
cere possumus si comparatio illa fiat inter pec-
catum homiuum et Angelorum , simphciter
fuisse gravius Angelorum peccatum quam ho-
minum, quia in specie superbise couvenerunt,
et in eo circumstantiee fere omnes fuerunt in
Angelo graviores, scilicet, materia ex parte
excellentiae concupitse, sapientia et hbertas
ex parte personse : prsesertim in primo Angelo,
qui nuUo extrinseco suadente peccavit. Item
ingratitudo post recepta majora beneficia. Ma-
jor conatus in peccando , locus dignior , et
quodammodo etiam tempus, quia Angelus ci-
tius peccavit : ac denique damnum magis ir-
reparabile. Accessit etiam peccatum invidise,
quod ex suo genere gravissimum est, et in An-
gelis, non vero in primis liominibus inventum
fuit. Denique etiam in Angchs pecuharis ino-
bedientia non defuit , et contra pra^ceptum
longe gravius. Qua3 omnia ex supradictis de
peccato Angelorum clara sunt. Unde sive
singula peccata cum singulis simihbus , vel
a^qualibus, sive una peccatorum coUectio in
multitudine et gravitate cum alia conferatur ,
semper lapsus Angelorum iuvenietur simplici-
ter major. At vero coufereudo peccatum cum
362 LIB. IV. DE AMISSIONE
peccatis aliorum solum dicere possumus, illud
peccatum parentum fuisse adeo grave^ ut re-
gulariter ordinaria peccata hominum superet.
Niliilominus tamen addendum est primo mul-
tos alios fuisse majores peccatores saltem
propter multitudinem peccatorum, Secundo
in aliquibus hominibus ahqua peccata simpli-
citer graviora fuisse_, ut preecipue credi potest
de Juda^ et de peccato principum Judeeorum
Christum crucifigentium, ut ex Bernardo no-
tavimus ad 3 par. div. Thoma^, qusest. Al,
art. 6 , in Comment. Et idem aliqui credunt de
obstinatissimis haireticis^ ut ArriO;, Luthero
et simiHbus, quod mihi valde verisimile est.
CAPUT VII.
AN CONVENIENTER PRIMI HOMINES FUERINT A DEO
PUNITI PROPTER SUUM PECCATUM.
i . Eimmeratio pmiarim primorum paren-
tum et serpentls. — Explicata culpa primorum
parentum, dicendum breviter est de ipsorum
poenis^ qua3 Gen. 3^ per difmitivam sententiam
Dei, ejusque propriis verbis impositce sunt.
Cum enim in capite secundo luiicam tantum
poenam Deus Adee comminatus fuissct^ scihcet
poenam mortis^ dicens : In quncimque die co-
mederis ex eo, morte morieris. Postea in cap. 3,
post transgressionem phires poBiias ei impo-
suisse videtur , et quod magis mirandum est ,
non sohim homines^ sed etiam serpentem vi-
sus est Deus punirC;, et ipsis hominibus prius
sigillatim imposuit distinctas poenas, et postea
unam communem utrique pra?dixit , sciUcet
morteirij et aham intuHt et executus est : ni-
mirum perpetuam e Paradiso relcgationem.
Quae omnia breviter exphcanda a nobis sunt,
quod non potest commodius fieri^ quam sin-
gulas Dei sententias percurrendo et expli-
cando.
2. Be prnna serpentis primum duhium. —
An ipsi bruto vel dcemoni per illud tentanti iu-
flicta sit. — Trima sententla. — Primo ergo
dixit Deus ad serpentem : Q^uia fecisti hoc,
maledictus es inter omnia animalia , et lestias
terrce, super pectus tuum gradieris, et terram
comedes ctmctis dlehis vita; tuce. Tnimicitias
ponam. inter te, et mulierem, et semen tuum,, et
semen illius, ipsa conteret caput tuum, et tu in-
sidiaheris calca,neo ejus. Circa quse verba im-
primis expUcandum est, utrum ad ipsum ani-
mal visibile dicta sint^, ita ut de ipso siut ad
htteram intelligenda, velpotius de diabolo, ad
quem ex intentione Dei loquentis dirigebau-
STATUS INNOCENTLf;.
tur. Prima sententia est verba illa pertinere ad
verum animal serpentem^ et ihum fuisse a Deo
maledictum in detestationem et abominatio-
nem peccati^ cujus instrumentum suo modo
fuerat^ hcet ipse non peccasset. Sicut etiam
Deus maledixit terram propter peccatum Adee.
Ita indicat Didymus apud Lypomanum in Ca-
ten. Gen. 3, et Moyses Carceplias^ lib. de Pa-
radiso^ par. i, cap. 27, refert Ephrem idem
docuisse, qui consequenter asseruit serpentem
fuisse inteUigentia preeditum , et addit non
fuisse animal reptile, sed pedes habuisse, et
quadrupedem fuisse , sed propter peccatum
ihis fuisse privatum, et in reptile commuta-
tum, virtute ihorum verborum;, Super pectus
tuum gradieris.
3. Improbatur Ticec sententia, si ut veria so-
nant accipiatur. — Sed hcec sententia in hoc
sensu intenecta, quod Deus verba illa ad ipsum
serpentem tanquam intelhgentem dixerit, im-
probabihs est , quia brutum animal non erat
capax intellectus, ut supra dictum est. Praete-
rea improbabile est, Deum per iham maledic-
tionem mutasse naturam ilhus auimalis, aut
mancum, et monstrosum iUum effecisse : ita
ut nunc non sit naturale serpenti carere pedi-
bus, ct super pectus reptare, sed esse effectum
contra naturam ejus ex hominis peccato pro-
venientem. Hoc enim, et a recta ratione, et a
sincera fide aUenum est. Quod vero dixit Didy-
mus, serpeutem Ucet haberet pedes, virtute da;-
monis erectum ad loquendum cum muliere ac-
cessisse, et ideo jussum esse, ut in pectus, et
ventrem caderet : quoad priorem partem acci-
dere quidem potuit. sed incertum est : verum-
tamen iUo etiam dato , probabile non est
propter iUam causam Deum dixisse, super pec-
tus tuum gradieris. Quia si verba iUa dirige-
rentur ad serpentem, nuUum effectum, vel
poenam in eo habere potuissent, quia serpens
tam ante^, quam post peccatum habuit hanc
naturalem conditionem super pectus gradiendi,
et simihter virtute dsemonis non minus post
peccatum, quam antea potest ad malefacien-
dum erigi, si a Deo permittatur. Nec enim per
iUa verba Deus privavit dsemonem naturaU
potestate, quam habet ad movendum locahter
haec animaUa preeter eorum naturam.
4-. Secunda sententia. — Est ergo secuuda
sententia docens Deum per iUa verba directe ,
et ex intentione locutum esse ad dffimonem ,
quamvis per quamdam metaphoram, seu ac-
commodationem ad naturales proprietates veri
serpentis miserum dajmonis statum expUcave-
rit. Hcec est seutentia D. Thomfe il, 2. q. 163;,
CAP. VI. AN PECCATUM PRIMORUM HCBIINUM FUERIT, ETC.
363
art. 2^ ad 4, quam ex Augustino sumpsit^
quem refert ex lib. 2. in Gen. contra Manich.^
cap. 17 et 18, et lib. 2. Genes. adlit., cap. 36.
Eamque sequuntur Beda in Exaem. et Ru-
pertus, lib. 3, in Gen., cap. 18^ et Hugo de
Sancto Victore in Annot. in Genes., suo cap. 3^
ubi inter alia ait : Non serpens, sed qui i7i ser-
peiite latehat diaholus maledicittir : vocaticr ta-
men Qiomine ejus , qida eum quasi tunicam in-
duxerat ; et infra : et vocando eum attrihuit ei
illa, quce sunt serpentis , et est Mstoria meta-
pJiorica : et eamdem sententiam communiter
sequuntur expositores iu Genesim. Solus Pe-
rerius, lib. 6, in Gen., disp. de Serpente, q. A,
in fme, aliqua ex parte contradicit. Ait enim
maledictionemillam secundum historicum sen-
sum ad verum serpentem pertinuisse : in sensu
autem mystico, et a Deo principahter intento
addiabohimessereferendam. Sed fortasse non
re, sed in modo loquendi differt : opinor enim
sensum ilhmi de dasmone non esse dicendum
mysticum, sed proprie htteralem, seu histori-
cum, quamvis (ut dixit Hugo) sub metaphorica
significatione fundata magna ex parte in pro-
prietatibus veri serpentis, quas verba iha se-
cundum corticem htteree (ut sic dieam) proprie
significant. Quod non obstat, quominus aUer
sensus a Spiritu sancto intentus htteralis sit, ut
est vulgare inmateria de sensibus Scriptura}.
5. In gratiain fradictce sententice explican-
iur verla, maledictionis ad serpentem. — Etim-
primis declaratur hoc ex initio ejnsdem tertii
capitis Genesis , Sed et serpens erat callidior
cunctis animafUibus terrce. Nam iha verba in
sensu proprio , et htterah de diabolo intehi-
guntur , ut supra diximus cum Augustino ,
hb. W, Gen, ad ht., cap. 29. Quamvis secim-
dum primam significationem verborum ser-
pens proprie significet verum animal, quod
propriam etiam cahiditatem naturalem habet,
cjuai potuit etiam significare astutiam diaboh,
qui, ut ait Augustinus^ In illo, et de illo agehat
dolum : et ideo propter diaboh astutiam ser-
pens astutissimus dictus est, tanquam orga-
num mahgnissimi dsemonis : sicut hngua di-
citur prudens, quam vix prudens movet, et
simih modo, quod ibi additur, qui dixit ad
mulierem in eodem sensu ad dsemonem refe-
rendum est, ihe enim erat, qui principahter
loquebatur, serpens autem tanquam hngua
ejus : etsimihter cum adjungitur, cui respondit
mulier, relativum cui deemonem principahter
refcrt, nec enim serpens verba intehigere po-
terat : nec credibile est Evam hoc existimasse,
ut supra docui. Loquitur ergo Scriptura de
dsemone, quasi vestito serpente : seu de ser-
pente quasi informato pravo spiritu tanqnam
de uno supposito : sicut loquitur in ahis locis
de viris, qui apparuerunt Abraha^ Loth, et
simihbus. Igitnr omnia, quse de iho serpente,
vel ad ilhim tanquam ad intehigentem dicun-
tur, in sensu proprio primario ethistorico intel-
hguntur dicta ad dcemonem sub illo latentem,
quamvis ahusionem ahquam, seu metapho--
ram contineant secundum materialem , ut ita
chcam, significationem verborum, quee in ve-
rum serpentem convenire potest.
6. Deinde appUcantur dcemoni. — Sic ergo
iha maledictio ad dsemonem facile refertur.
Nam proxime ante illam prsecessit responsio
Evse dicentis ad Deum, Serpens decepit me:
quse certe non intehexit verum animal serpen-
tis ipsam decepisse, sed da^monem: ergo cum
subdit: Et ait Dominus Deus ad serpentem,
qvAa fccisti lioc, maledictus es, etc^ in eadem
significatione ad serpentem locutus est. Non
enim verus serpens: sed deemon sub iho fecit
ihud, quod fuit maledictionis causa: ergo ad
ilhmi relata est principahter, vel etiam omnino
maledictio; nec obstat, quod sohmi fit compa-
ratio ad ctetera animantiairrationaha : sic enim
dixit Deus : Maledictus es inter omnia animan-
tia et hestias terrce. Nam hoc pertinuit ad dse-
monis confusionem, quia servata proportione
miserabihor et infirmior est quam bestise ter-
ra3, non in dignitate, seu potestate naturse
suiae, sed, ut in dicto hb. 2, contra Manich.,
dixit Augustinus, cap. 17, in conservatione
naturre. sua?, ut D. Thomas legit, vel ut habetur
in Plantini editione : In conversationem naturce
su(B. Quia pecora non amiserunt heatitudinem
alicjuam ccelcstem, quam nunquam hahuerunt,
sed in sua natnra, quam acceperunt, peragunt
vitam. Unde cohigit per ihara maledictionem,
nuham novam poenam deemoni fuisse imposi-
tam, sed miserum ejus statum in reprehensio-
nem et confusionem ejus ei fuisse objectumet
commemoratum. Nam cum ei dicitur, Qitia
fecisti rem- Jianc , non significatur, causam
damnationis, vel, ut ita dicam, essentiahs ma-
ledictionis dasmonis fuisse, quod Evam dece-
perit. Nam ihe actus in statu damnationis
commissus non erat meritorias novte essentia-
hs poen83, fuit tamen dignus divinse objurga-
tionis et ostensionis perpetuaj inimicitiffi cum
hominibus, quee poenam accidentalem non pa-
rum augere potuit. Addit vero Augustinus eam
poenam dsemonis esse indictam ihis verbis ,
Qua nohis cavenclus est. Pcena enim, (inquit)
ejus est, ut in potestate lialeat eos, qui Dei
364. Lin. IV. DE AMISSIONE
prcecepta contemnunt . Hanc enim potestatem
datam ei tunc esse Augustimis seutit, dum
subdit: IIoc enim explicatur his verMs, quihus
in eum profertur sententia, et inde major poma
est, quia de liac tam infelici potestate lcetatur.
Quomodo autem per illa verba hoc explicetur,
Augustinus non declarat. Possumus autem di-
cere, daimonem desiderando imperium et po -
testatem supra homines, eos ad peccandum
induxisse, Deum autera ei maledicendo ilH in-
dicasse illam potestatem, et peccantium ho-
minum societatem ad majorem ejus poenam et
ignominiam fuisse futuram^ quia etiam homi-
nibus abominabilis et horribilis factus est,
plusquam omues ferte et bestise terrse.. Denique
sic etiam verba illa secuudum corticem Utteras
accommodata serpenti, optime per metapho-
ram UtteraUter ad dsemonem transferuntiir.
Nam serpens revera nihil feeerat propter quod
propria maledictionedigiius esset: tamen quia
daimon iUo, tanquam instrumento usus fuerat
per metaphoram dicitur maledictus inter bes-
tias terrse, id est, horribiUs ct maxime fugien-
dus inter iUas, quibus miser status dajmonis,
et maUtia ejus, ac potestas ad notandum si-
gnificantur, ut expUcatum est.
7. Reliqua maledictionis verla dcemoni simi-
liter accommodantur. — Atque ad eumdem mo-
dum CEetera subsequentia verba interpretanda
sunt. Addit enim Deus : Swper psetus tuum
gradieris, et terram comedes cunctis diehus ritce
tuce. Quse verba materiaUter ad verum serpen-
tem appUcata, satis per se clara sunt : nam,
ut ait ibi Tlieodor. q. 34 : Serpens mollum inde
damnuvi accepit, cum hanc motus speciem a na-
tura habeat. Idemque cum proportione eet de
aUmento terraB : neutrum ergo serpenti acces-
sit ex peccato Uominis ut propterea quasi in
poenam ipsius serpentis id dictum fuerit. Dic-
tum est ergo ad significandum per iUam me-
taphoram abjectam conditionem, et miserum
daemonis statum : dicitur enim : Super pectus
tuum gradieris. Quod in colubro animadverti-
tur (ait Augustinus) . Et ex illo animante visi-
bili ad nostrum invisibilem. inimicum tocutio
figuratur. Nomine pectoris, dicit, significari
superbiam, quia ibi dominattir impetus animi.
Hieronymus vero in quffist. Hebraic. dicit no-
mine pectoris, significari caUiditatem, et ver-
sutias deemonis. Nam in pectore veluti servan-
tur fraudes et doU. Unde significatum est
omnes gressus dsemonis essenequitias, et frau-
des. Quod vero additur : Terram. comedes om-
nibus diebtis vitce tuce, facilem, et quasi paten-
tem habet metaphoram, vel quia dainiou vi-
STATUS INNOCENTl^.
tiosis, et terrenis cogitationibus , et pravis
actibus, ae peccatis hominum pascitur vel
etiam quia homines peccatores, quasi cibus,
et aUmentum sunt ipsius dsBmonis : nam et
Petrus dixit : Quia adversarius vester diabolus
circuit qucerens, quem. devoret 2, Petri 5. Ho-
mines autem peccando terra, et cinis quodam-
modo facti sunt. Sic exponit Greg. in Ps. 4.
Poenitenti., et consequenter de tempore hujus
vitee, usque ad consummationem saecuU expo-
nit sequentia verba : O.nnUms diebus vitce tuce.
Quod etiam Augustinus, dictoc. JS, ita decla-
rat, id est, Omnihus diehus, quihus agis hanc
potestatem. ante tdtimam judicii pcenam. Hoc
enim tempore dsemonquodammodo vivit, quia
in hoc acre caUginoso libere quodammodo
agere, et quasi ofticium Serpentis facere per-
mittitur tentando, et si)irituaUter occidendo
homines, et ita aUqua ex parte nondum con-
summatam mortem secundam obtinuit, donec
post diem judicii in infernum detrudatur.
8. Verborum sequmtium inimicitias ponam,
etc, prima expositio. — Secunda expositio. —
AUera vero pars iUorum verborum : Inimici-
tias ponam inter te, et mulierem, varias habet
expositiones. Et imprimis secundum corticem
Utterse de vero serpente accepta, siguificant
iUum esse infestum, etperniciosumUominibus,
et insidiari calcaneo, quia cum in aUiores par-
tes non se erigat, in inferioribus, et terrse
propinquioribus mordet : homo autem potens
est caput ejus pede conterere, aut baculo si
animadvertit. Qui sensus potuit quidem quasi
obiter intendi, vel potius supponi : tum ad in-
dicandum hoc etiam genus beUi, seu inimici-
tiarum inter hominem, et nociva animaUa ex
peccato esse ortum ; nam antea omuia fuissent
homini mansueta et subjecta; tum etiam ad
fundandam figuratam, seu metaphoricam lo-
cutionem. Nihilominus tamen, ut dixi, aUus
sensus aUior fuit ad Utteram, et principaUter
intentus. Potest autem esse muUiplex, unus
est, ut nomine, midieris, ipsa Eva inteUigatur.
Hunc indicat Hugo in adnotationibus ejusdem
loci, dicens ibi insinuari, quod Eva resipiscens
pcenitejitiam egerit. Nam Eva per gratiam Dei
poenitentiam agendo , sicut in Dei amicitiam
rediit, ita novas inimicitias cum dccmoue con-
traxit, caputque ejus contrivit, idest, super-
biam, vel pravas suggestiones et deceptiones
ejus, Ucet dajmon calcaneo ejus, id est, omni-
bus vestigiis, vel finibus actionum iUius insi-
dietur.
9. Proxiyna espositio extenditur. — Et Uic
quidem sensus est probabiUs, si ad solam
CAP. VI. AN PECCATUM PRIMORUM HOMINUM FUERIT, ETC.
365
Evam non limitetnr, secl cum proportione ad
quamcumqiie sanctam animam extendatur.
Nam lioc exignnt illa verba : Et inter sernen
tuum, et semen illius nam semen diaboli^ id
est , Luciferi dici possunt relic[ui dfemones,
quos inductione sua, quasi in peccato genuit;,
vel intelligi possunt liomines mali^, vel pravi
conceptuS;, quos in hominem immittit, cum
illum tentat : semen autem mulieris dicuntur
omnes filii Evee, ex quibus multi sancti caput
dsemonis conterunt, et licet ipse semper insi-
dietur illis ab inferiori animae parte, id est^
appetitu sensitivo inchoando. tandem contra
illum victoriam reportant. Et ita ipso Lucifero^
ac sociis ejus invitis^, homines sedes gloriffi,
quas ipsi amiserunt, obtiuebunt. Unde nomine
mulieris recte etiam potest humana natura^
seu genus humanum intelligi. Nam ex quo
homo peccavit^ inimicitiae et belhmi immane
inter dffimonem, et hominem orta sunt, in
quo bello nobilior pars hominum de potestate
dsemonis triumphat^ ejusque caput conterit^
cum ipse semper insidietur calcaneo ejus. No-
mine autem mulieris, potius quam viri hu-
mana natura significata est : Quia homines non
tentantur a dmnone, nisi ptr illam animaUm
partem, quw quasi mulieris imaginem in ho-
mine ostendit, ut Augustinus dixit^ quem di-
vus Tliomas secutus est.
10, Tertia expositio prohalilis et pia. —
Alia illorum verborum expositio mystica for-
tasse, sed valde pia, et probabilis est^, ut per
muherem beatissima Virgo prsedicta fuerit^
quse inter puros homines perpetuas^ ac maxi-
mas inimicitias cum daemone habuit, iUiusque
caput ipsa contrivit. Quia licet dsemon calca-
neo VirginiS;, id est^ omnibus vestigiis ejus ab
initio conceptionis ipsius insidiatus fuerit ,
semper victus, et prostratus ab illa discessit.
Qiiem sensum optime prosequitur Rupertus
L 3, in Gen.^ c. 19 et 1. 2, de Vict. verb. et il-
lum ex Patribus tractavi in 2^ t. 3^ p. disp. 3,
sect. 5^ et Ystella in Gen. hunc sensum Utte-
ralem esse censet^ et Leonem papam et Sera-
pionem in iUius contirmationem aUegat. Pe-
reira etiam notat communem Patrum senten-
tiam esse, Christi (qni solius mulieris, et non
viri semen^, seu fructus fuit) victoriam contra
deemonem in his verbis Geneseos fuisse ab ini-
tio mundi prgedictam : imo et ab Adamo sub
iUis verbis fuisse intellectam.
11. Corollarium, per explicatam maledictio-
7iem nec serpenti, nec dtemoni, nec hominiius
notam poenam indictam esse. — Ex dictis circa
serpentis maledictionem constat, nec ipsi ser-
penti^ nec dsemoni novam pcenam fuisse a
Deo impositam per verba proedicta^ nec etiam
homini]>us. Non quidem serpenti^, c[uia necpie
proprie capax iUius erat^ neque fundamentum
poense^ quod est culpa in eo locum habebat.
Nec etiam dsemon^ nisi forte quoad aliquam
objurgationem et accidentalem poenam, quia
jam non erat iii statu merendi augmentum
substantiaUs poence^ ut dixi. Necpie denique
ipsis hominibus, quia Deus nec illis maledixit,
nec verlia illa ad ipsos direxit. Imo si attente
aliqua ex illis verbis considerentur, licet ali-
qua ex parte miserum statum, in quo homines
inciderunt, indicent, quatenus vel rebellionem
animantium bestiarum contra homines, vel
inimicitiam, et pugnam perpetuam cum dse-
mone multo acriorem quam in Paradiso futura
esset, alicpio modo significavit, nihilominus
magis proprie consolationem aliquam eisdem
hominibus prsebuerunt , et fiduciam conse-
qnendi victoriam contra dffimonem, silegitime
pugnaverint , per semen alterius mulieris ;,
quod est Christus, prsecipue obtinendam.
12. Observatio pro pcenis primortim paren-
tum post illam maledictionem adj ectis . — Quia
vero Dei opera sunt misericordia et veritas,
ideo post hanc promissionem, sententiam con-
tra ipsos homines protulit : circa cjuam im-
primis observandum est, Deum nullam fecisse
mentionem spiritualium poenarum, sed earum
tantum, quse ad corpus aliquo modo pertinent,
fortasse cpiia homines per peccatum deordinati,
et animalibus brutis similes effecti, illis poenis
magis commoveri poterant, easque evidentius
experiri. Prsscipua vero poena, et cseteras om-
nes virtute complectens, fuit privatio justitise
originalis, cpiatenus corpus animas, et appeti-
tum inferiorem superiori, et superiorem Dco
perfecte subjiciebat. Quam poenam ipso facto
(ut sic dicam) et ante omnera declaratoriam
sententiam incurrerunt, ut prius significatum
fuit illis verbis, £Jt aperti simt octdi amborum,
etc, ut supra explicata sunt : et ideo forte
hae poena prsetermissa, quse jam inerat, et per
etfectum sentiri poterat, Deus alias calamitates
commemorat. Ex quibus, quajdam foemina-
rum, allae virorum proprise sunt ; alise vero
sunt utrisc]ue communes, quse suo ordine pro-
nunciantur, initio a foemina sumpto, cujus
tres poense declarantur.
13. Prima pcena mulieris. — Ohjectio po-ima.
— Secunda. — Tertia. — Ad primam . — Prima
continetur ilUs verbis, Multiplicaho cerumnas
tuas, et conceptus tuos. Circa quam statim
occurrit objectio , quia foecunditas foeminai
366 LIB. IV. DE AMISSIONE
magis ad Dei beneficium, quam ad poenas per-
tinet : cur ergo tanquam specialis pcEna a Deo
pronunciatur. Item quia etiam in statu inno-
centise fceminarum conceptus multiplicaren-
tur : ergo non est poena peccati. Item quia
poenae illa? prout communes sunt aliis foeminis
in omnibus inveniri debent, sed non omnes
fcemina; sa^pius concipiunt : imo aliquse nun-
quam patiuntur serumnas fsetus, quia nun-
quam concipiunt. Ad principalem objectionem
respondet D. Tliomas,, d. q. iQA, a. 2;, ad 2,
non conceptionem ipsam secundum substan-
tiam suam : neque quoad fructum ejus inter
poenas computari, sed quoad modum, quia est
cum serumnis, id est, cum angiistia, ta?dio, et
aliis incommodis, quibus foemina dum foetum
in utero portat affligitur. Ita ut duee illee par-
ticulee, (erumnas, et conceptus , conjunctim
exponantur : scilicet, muUiflicabo ccrumnas,
etiam in conceptilms tuis, et ita serumnas pa-
tiuntur etiam virgines, quia licet actu non
concipiant ex propria conditione sexus, et ex
materia ad conceptionem a natura ordinata,
multa incommoda, et interdum taidia et do-
lores, ac ffigritudines patiuntur. Quee omnia
in non virginibus majora sunt : nam licet ste-
riles esse contingat, ffirumnis, et teediis non
carent : praterquam quod ipsa sterilitas poena
est, et tajdium auget, ut indicat D. Tliomas
supra ad 3. Multum vero augentur hujusmodi
serumnse in liis, quse concipiunt, et eo amplius,
quo sffipius concipiunt. Et ita multiplicatio
conceptuum ratione talis modi specialis foe-
minee poena esse dicitur. Addit denique Ru-
pertus, 1. 3, Gen. , c. 22, multiplicationem
conceptuum in natura lapsa, quatenus per
illos multi reprobi generantur, vel quatemis
plures ex eis, suis vitiis, et flagitiis parentes
affligunt, vel quia saspe monstrosi uascuntur,
et interdum menstrui exeunt : sEepissime vero
sunt immutari, aut post nativitatem brevi
extiuguuntur : vel denique aliquando plm^es
sunt, quam ut a parentibus sustentari possint,
sicque ad poenam ex peccato manantem pri-
morum parentum pertinere, in sterilibus ipsa
sterilitate compensatur.
14. Ad secundam, — Ad tertiam. — Et ita
patet responsio ad secundam : nam in
statu innocentise esset quidem liumana con-
ceptio, et filius portaretur in ventre a ma-
tre tempore a natura preescripto : quamvis
contrarium sine fundamento Oleaster dixe-
rit ( de quo infra redibit sermo ) sed tamen
divina providentia fieret, ut foemina3 sine ulla
afflictione, vel tcedio omnia sustinereut : et
STATUS INNOCENTI/E.
ideo nunc modus ille conceptionis poena est
peccati. Ad tertiam etiam jam declaratum est,
cjuomodo illa pcena omuibus fcpminis commu-
nis sit, major autem, aut minor juxta condi-
tionem status, vel etiam complexionum diver-
sitatem. Nam, ut recte notat D. Thomas, in
d. q. 164, a. 1, ad 4, hse pcenalitates non sunt
poenee per se, ac directe impositse tanquam a
judice taiatse, in quibus semper cequalitas cum
proportione ad legem, et ad delictum serva-
tur : sed sunt poenalitates consequentes ex illa
primaria poena privationis justitiee originalis,
quee est veluti radix cseterarum : unde per ac-
cidens contingere potest, ut in diversis foemi-
nis inajquales sint, etiamsi peccatum originale
in eis idem, seu sequale sit.
45. S ecunda pcena mulieris. — Secunda poena
foe.min£e illis verbis declaratur, In dolore paries
filios, quse nova explicatione non indiget, idem
enim judicium est de hac poena, quod de
morte : uam per se spectata pura natura hu-
mana, conditio naturalis foeminse est cum do-
lore parere : tamen quia in statu originalis
justitite, mulieres ab hujusmodi malo divina
virtute preeservarentur : ideo in hoc statu
poena est peccati, quam Deus illis verbis de-
claravit. Quomodo autem in statu innocentige
esset partus sine dolore, infra declaraturi su-
mus. Ubi etiam expouemus talis doloris cau-
sam : et quomodo iu statu illo impediretur.
16. Tertiapoena. — Atque eodem fere modo
tertia poena explicanda est : sul viri potestate
eris. Ut enim uotavit Augustinus, lib. 11, Gen.
ad lit., cap. 37, subjectio uxoris ad virum
bona, et naturalis, ac necessaria est, unde in
statu innocentise fuisset : imo vero jam fuit :
nam ante peccatum Eva subjecta fuit Adse,
quia iu illius adjutorium creata est, et sine
subordinatione, ac debito ordine non poterat
inter eos pax, et perfecta societas subsistere. Ni-
hilominus tamen ex privatione justiti» origi-
nalis per peccatum inducta, provenit, ut in
hoc statuilla subjectio habeat rationem poenae.,
quam antea nou habuit. Quia in priori statu
vis tantum directiva in viro erat necessaria,
quia foemina in vi justitise promptissima esset
ad parendum, nihilc[ue inordinate concupis-
cere posset directioni viri contrarium : et simi-
liter vir propter eamdem rectitudinem, ho-
neste, ac suaviter, sine uUa perturbatione sua
potestate uteretur. Nunc autem subjectio foe-
minse poenalis est, aliquando quidem ex parte
ipsius, quia immoderate aliquid concupiscit,
propter quod, vel non sine tristitiaviroobedit,
vel correctioue indiget, iu qua subest marito
CAP. VII. AN CONVENIENTER
qiioacl vim coercivam : aliquando vero ex parte
ipsius viri^ qui vel inconsiderate^ aut etiam
inique imperat^ aut injuste vel immoderate
punit. Et lioc per illam particulam, sicl) po-
testate, presse intellectum indicatam est. Et
per alteram particulam^ et ipse do^ninaditur
^;?a'magis declaratur^ ut notavit Rupertus^ 1. 3^
in Gen., capit. 21. Quia verbum dominandi^
vel majorem potestatem^ vel usum ejus libe-
riorem^ vel veliementiorem indicat.Divus Tho-
mas autem, dicta queestion. iQ^, artic. 2, ad i,
unico verbo respondet, nunc subjectionem
fceminse esse poenalem, quia saspe necessarium
illis est contra propriam voluutatem, viri vo-
luntatiparere.
17. Poena viri trifartita. — Deprlmaparte
quce est, maledicta terra in opere tuo , etc. ,
ckibiiim. — Responsio. — Tandem contra virum
pronuutiat Deus sententiam , dicens : (luia
auclisti vocem uxoris tuce, etc. Et tres etiam
poenas, vel tres ejusdem poenas partes expri-
mere videtur : una est, Maleclicta terra in
opere tuo,in lalorllus comedes ex ea omniius
dielus mtcB tuce. Alia est, Spinas, et trihulos
germinabit tibi, et comedes lierham terrce. Ter-
tia est, In sudore vultus tui vesceris pane tuo
donec revertaris in terram cle qita sumptus es,
etc. Girca primam statim occurrit interrogatio,
qualis illa maledictio terrse esse potuerit. Quia
sicut divina cujuscumque rei benedictio, niliil
aliud significare potest , nisi fcecunditatem
ejus, ut supra dictum est, de benedictione
data viventibus ad crescendum, et multipli-
candum. Ita e contrario maledictio terrse non
nisi sterilitatem indicare potest. Deus autem
nonreddit sterilem teri^am propter hominis
peccatum, quia non immutavit naturam ejus,
nec aUquas cjualitates, seu dispositiones pra-
vas in illamimmisit : quid ergo coutulit terras
illa maledictio, aut quo bono illani privavit?
Respondeo sicut de doloribus, et airumnis
cUxinms, secundum se quidem esse naturales :
nuuc vero esse peccati poenam : ita de sterih-
tate terrse dicendum esse;, per se spectatam
naturalem esse, seu ex cursu naturaUum cau-
sarum consequi : nunc autem esse poenam
peccati. Quia si status innocentiee duraret,
homines non sentirent defectum sterilitatis
terrse, cjuia vel ad suam sustentationem pecu-
liari terra3 cultura non indigerent, sed ex spon-
taneis arborum fructibus sufficieuter alerentur :
vel si alic[uid operis in cultu terras ponerent,
et iUud sine labore, aut defatigatione perfice-
rent, et ex illo abundantes fructus sine ullo
sterilitatis incommodo perciperent. Quia vel
PRIMI HOMINES FUERINT, ETC. 367
intra Paradisum habitarent, cujus tota terra
foecundissima erat, vel ci ahc[ui extra Paradi-
sum viverent;, ita per divinam providentiam
gubernarentur , ut nullibi sterilitatera terrae
sentirent.
18. Verbortim m. opere tuo, umts sensus. —
At vero post peccatum ejectus esthomo de Pa-
radiso, et extra ilhim privatus est illo pecuhari
beneficio speciahs providentiee Dei, et ideo di-
citur terra maledicta, quia propter peccatum
sua3 naturah conditioni, et sterihtati reheta est,
ut licet homo impense laboret, vix reddat illi
necessarium fructum. Unde c[uod addit, in
opere tuo, duobus modis potest intelligi : pri-
mo, iii opere tuo, id est, in peccato tuo, seu
propter peccatum. Et ita exponit Hieronymus,
in c[ueest. Hebraicis super Geneslm, cumAqui-
la et Tlieodosio : et favet Paraphrasis Chal-
daica, quee vertit, Maledicta terra propter te :
estque probabihs sensus, quem muhi sequun-
tur. Aher vero sensus est, In opere tuo, non
prseterito, sed fiituro, id est, in cuhura, et de-
fatigatione tua. Qui sensus est satis consenta-
neus htteree juxta vulgatam echtionem, et
magis juxta Septuaginta, qui vertunt, in ope-
rihus tuis. Item quadrat contextui, quia Deus
jam dixerat : Quia audisti vocem uxoris tuce,
et coonecUsii, etc, muleclicta terrce, etc. Jam
ergo satis declaraverat maledictionem illam
propter peccatum indici. Ergo satis verisimile
est, addendo, in opere tuo, vohiisse sterihtatem
declarare et exaggerare : c[uia hcet homines
multum laborent colendo terram, illam ma-
ledictioni et sterilitati subjectam experiuntur.
Quod amplius Deus explicat, dum addit , In
laboribus comedes ex ea omnihus cliebus vitcB
tuce. Quia ut victui necessaria tribuat, magno
labore, et sudore opus est : quse necessitas
(ut dixi) in statu innocentiaj minime fuisset.
19. Circa secu)iclani parte^n pcjence, spiuas et
tribulos germinabit dubium resolvitur. — Altera
pars hujus poenaj illis verbis explicatur, Spinas
et trihulos germinahit tihi. Girca c[U8e verba
occurrebat cpieestio, utrum non interveniente
peccato, terra spinas et alias herbas inutiles,
vel noxias produceret. Sed Iianc in superiori
hbro, capite 7, tractavimus. Diximusque futu-
ras fuisse spinas et tribulos in terra, etiamsi
homo uon peccasset, Sed tunc non essent poe-
nales homini, quia neque illum pungerent, aut
dolorem inferrent, neque terroe foecuuditatem
homini convenientem impedirent. Nunc autem
inter poenas primi peccati ponuntur, quia et
mortale corpus pungunt et aflQigunt, et magna
ex parte sterilitatem terrse et laborem in cul-
368 LIB. IV. DE AMISSIONE
tura illius augent, ut notum est. Et ideo addit
Dominns^ Et comedes lierlam terrce, ac si di-
ceret, ut herbas utiles habere possis ad ves-
cendum, spinas et tribnlos evellere, non sine
labore et dolore tibi necessarium erit.
20. Tertia pars poenw. — Tertia pars ejus-
dem poenae iUis verbis explicatur, In sudore
vultus tui vesceris pane, donec revertaris in ter-
ram de qua sumptus es, ubi nomine, panis,
omnis cibus ad vescendum aptus comprehen-
ditur, ut est frequens usus Scripturge. Et
fortasse per antonomasiam (ut sic dicam) id
speciaUter in pane declaratum est: tum quia
inter omnes cibos panis est maxime ad vitee
sustentationem necessarius : tum etiam quia
pUires operationes laboriosEe ad ilUus proepa-
rationem obire necesse est, quam in ceeteris
cibis, aut fructibus : nimirum^ arando^ semi-
nandO;, meteiido, triturando, et pUires aUas
exercendo, quse ad panem conficiendum ne-
cessarise sunt. Nihilominus tamen ibi etiam
tacite indicantur omnes labores et sudoreS;,
quibus homines in lioc statu mortaUs vitse in
iUa sustentanda^ defatigantur. Quod si quis
objiciat, non omncs liomines hanc poenam
sentire, quia sine uUo labore suo panem in
deUciis comedunt^ de quibus iUud accipi potest,
In lahore hominum non sunt ; et cum hominibus
non flagellaJjuntur, Ps. 72. Respondet D. Tho-
mas, dicta q. 164, art. 2, ad 3, imprimis satis
esse ad hujus poense veritatem, quod homines
in hoc statu sine labore et sudore sustentari
non possint, etiamsi hic labor non ab omnibus
individuis speciaUtcr sentiatur, sed ab iis, qui
agriculturam et alia similia opera exercent.
Deinde ait D. Tliomas etiam alios non comedere
panem sine labore, quia ut laboribus aliorum
fruantur, aUos labores pro repubUca sustinent,
regendo, miUtando, etc.
21. Exponuntur verba , donec revertaris ,
etc, ad eamdem parteni attinentia. —'Pra&terea.
in iUis ultimis, donec retertaris, etc, declara-
vit Deus, hanc poenam usque ad mortem esse
duraturam, quia toto tempore vitse indiget
homo aUmentis, quibus sine labore non vesci-
tur. Et Uujus occasione iterum renovat, seu
preedicit poenam mortis per peccatum contrac-
tam, dicens : Quia pulvis es et in pulverem re-
verteris. In qua causali locutione notari potest,
indicasse Deum ex ipsa hominis natura, et ex
materia, ex qua est formatus, quasi intrinseca
necessitate consequi, ut homo in pulverem per
mortem et corruptionem revertatur: nihilo-
minus tamen simul declarat mortem subsecu-
tam esse ex peccato, quia sine ino non fuisset,
STATUS INNOCENTI.-E.
ac proinde esse pa?nam peccati, ut supra in
capite 14-, libri 3, iate declaratum est. Et exhac
pcena consequens etiam fuit, ut homines extra
Paradisum ejicerentur, de qua ejectione et
modo, quo facta est, dicendum superest, non-
nuUa vero attigimus in capite proxime aUegato,
et prius in capite sexto, qui est de Paradiso.
CAPUT VIII.
QUANBO FUERIT ABAM E PARADISO EJECTUS, QUAN'-
TOQUE TEMPORE IN ILLO PERMANSERIT.
1. Quot exflicanda. — Qua hora conditus
Adam opinio no7inuUorum. — Auctorisjudicium.
— Qusestiouem lianc usque in hunc locum dis-
tuli, ut simul tempus, in quo primi homines
peccarunt, et in quo puniti sunt, quantoque
tempore Paradisum incoluerint, explicarem.
Nam ho3c tria valde inter se connexa sunt ut
estperse manifestum. Ante omnia verosuppo-
nendum est, Adamumfuissein sexto diecxtra
Paradisum creatum , et postea in Paradisum
translatum. Ita dictum est supra, 1. 3, c .5, et
coUigitur ex narratione Gen., cap. 1 et 2, ibi
tamen non explicatur hora creationis ejus,
unde certo sciri non potest. Dixerunt vero aU-
qui, fuisse creatum prima hora illius diei post
SoUs ortum in nostro horizonte, seu in Para-
diso, quffi hora dici potest prima diei artificia-
Us, quse fuit septima inchoata, seu decurrens
diei naturalis in tempore sequinoctii, iu quo
mundus creatus est. Sed Ucet hoc probabiliter
dictum sit, non potest esse certum, quia in
Scriptura non dicitur, nec aUa via est revela-
tum, neque sufficienti conjectura ostendi po-
test. Prffisertim, quia eodem die sexto creavit
Deus animaUa bruta, priusquam hominem :
unde fit verisimde, in prima illa hora ea creas-
se : nihilominus tamen, ut 1. 3, cap. 4, dixi,
inter hominis creationem, cseterorumque ani-
malium . non oportuit muUum temporis inter-
cedere; et ideo potuit creari Adam in prima
hora, vel parum post iUam, quia bruta prope
SoUs ortum fieri potuerunt, et homo orto jam
sole. Denique satis est, quod homo in principio
illius diei creatus fuerit, sive in prima, sive in
secunda Uora, in hoc enim non est scrupulose
immorandum, neque ad id, de quo nuuc agi-
mus, estnecessarium.
2. De intervallo temporis inter Adce creatio-
716771 et tra7isIafionem in paradisum opi7iio quo-
rtmida^n. — Probabilior opi^iio. — Similiter in-
certum est, quantumtemporis intercreationem
Adse, ejusque translationem in Paradisum, in -
CAP. VIII. OUANDO FUERIT ADAM E PARADISO EJECTUS
tercesserit : quia hoc etiam uon est revelatum.
Unde non defuerunt qui dixerint^ quadragesi-
ma diepostcreationem fuisse Adam ingressum
in Paradisum^ ut refert Anastasius Synaita,
1. 9 Exaem., versus fmem. Sed longe proba-
bilius est, eodem die 6, translatum esse. Nam
ostendimus, in dic. c. A, Evam fuisse creatam
in illo die : et^ in cap. 5^ probavimus creatam
esse in Paradiso : ergo necessarium fuit^ ut
Adam in illum jam translatus fuisset^ cum Eva
ex ejus costa formata^ et statim ac producta
est, ipsi Adse prsesentata, et matrimonio con-
juncta fuerit. Unde tandem supponimus^ om-
nia^, quse Gen. ^, circa plasmationem Adse et
Evse;, eorumque in Paradiso conversationem,
facta narrantur_, in sexto die creationis mundi
perfecta fuisse. Ita non ex contextu illius capi-
tis manifeste colligitur. Difiicultas igitur in
praesenti superest^ an tentatio serpentis^ et ho-
miuum lapsusin eodem die sexto contigerit.
3. Opinio affirmans Adamum ipso sexto clie
peccasse. — Multorum opiniofuit^, satisque an-
tiqua, afErmans Adamum in eodem die^ in quo
creatus est^ peccasse, Ita docet IrenseuS;, 1. 5^
cont. haer., cap, 23^ dicens : Factum est ves-
fere, et mam dies tmus. In Jiac ipsa die maii-
ducaterunt, in ipsa autem et mortui simt. Et
infra dicit, propterea Ghristum in eadem die,
id est, feria sextamortuum esse. Quam seuten-
tiam^ et ejus allegoricam rationem late prose-
quitur Anastasius Synaita, Anag. contempla-
tionum in Exaem. ^ 1. 1, in princ. Et^ quod
mirandum est;, prius dicit : Vespcre sexti diei
in horto, et Paradiso factus est Adam, etc, et
nihilominus postea subdit : Has vesperas sexti
horce fecit Christus propter illum hominem, qui
in Paradiso eversus fuerat in illa vespera. In
quibus verbis imprimis subsistere non potest,
quod ait Adam factum esse in Paradiso ; nam
contrarium docet Scriptura^ etipsemet dixerat
in 1. A, postmedium. Deinde parum verisimile
est^ in ejusdem diei sexti vespere factum^ et
lapsum fuisse. Pro illa vero sententia^ quod
eodem die^ quo factus est Adam^ peccaverit^
refertur in catena Lypomanus, in Gen.^ circa
idj De omniligno Paradisi vescimtir. Diodorus
Tarsiensis^ citantur etiam Cyrinus et Epipha-
nius, quorum loca non inveni. Denique Pere-
rius, 1. 6^ in Gen.^ disp. de liac re, pro eadem
refert : jMoysen Barcepha^ Ub. de Paradiso,
allegantem etiam pro illa Philor., in oration.
de Arbore vitffi : et Jacobum quemdam in ora-
tione de Passion. Comini. At ego apud Mosen
Barcepha sokim inveni hanc opinionem cum
aliis relatam, in 1 p.^, de Parad., c. 28^ satis a
III.
ETC. 3C9
medio : ipse vero .subdit : Sed nos hcec inferius,
Deo volente, explicahimm dilucidius. In reli-
quis vero partibus ejus operis nihil amplius
invenio, Attjue hanc sententiam secutus est
Abulensis, Gen. 3^, q. 14.
4. Prima congruentia pro hac opinione. —
Seciinda congruentia. — Congruentise pro hac
sententia sunt^ imprimis allegorica tacta ab
Irenaeo^ quod Adam in sexta feria creatus est,
et in eadem, vel simih die, seu feria mortuus,
vel spiritualiter secundum animam, vel quoad
corpus inchoative (ut sic dicam) quia ex illo
die co3pit mori : sed non est sic mortuus in aha
sexta feria : ergo in eadem prima, in qua con-
ditus est. Majorsohim suadetur, quia ob hanc
causam vohiit Christus in sexta feria mori.
Minor autem probatur : tum quia non est ve-
risimile, fuisse Adamum in Paradiso per dies
octo^ ut statim ostendetur : tum etiam, quia
non haberemus fundamentum historicum, ut
sic dicam^ ad asserendum inferia sextapeccasse.
Unde formari potest secunda conjectura ex
historia Gen.^ nam in cap. ^, narrantur trans-
latio Adse in Paradisum, et nominum anima-
Hura impositio, et Evffi formatio cum verbis,
Adamus ad uxorem locutus est. Et statim, in
c. 3, incipit Moses tentationem serpentis enar-
rare. Ergo signum est, brevissimum tempus
interpositam, ac subinde eodem die post pau-
cas horas dsemonem ad tentandam Evam ac-
cessisse. Fitque hoc verisimile, quia dsemon
ardebat invidia^ et desiderio privandi homines
felicitate illius status : et ideo credibile est,
quam primum potuit ad tentandum homines
accessisse. Prsesertim, quia timere potuit, ne
homo per temporis moras, vel meditationem
divinarum rerum vel divinis illustrationibus
cautior factus^ difhcihus vinci posset.
5. Tertia conjectura. — Tertia ratio fit^ quia
homines ante lapsum de fructibus Paradisi
nihil gustarunt^ nec comederunt quidquam :
ergo non fuerunt per integrum diem in Para-
diso, neque in illo moram ahquam fecerunt;
quia non est verisimile per integrum diem^ et
noctem nihil comedisse. Antecedens colhgi po-
test ex verbis iUis serpentis. Cur prcecepit vo-
Ms Deus, ut non comederetis ex omni ligno Pa-
radisi ? Id est^, ex nullo hgno, quod non fiiisset
ausus dcemon dicere, si ex aliquo fructus illos
comedentes vidisset. Unde Moses Barcepha, in
dic, c, 28^ ex quodam TheodorO;, etahis refert,
dsemonem non audivisse pra^ceptum a Deo im-
positum^ quia non voce sensibih, sed interna
revelatione fuerat factum : et quia csetera ani-
mantia videbat pabuhmi ex terra sumere,
24
370 LTB. lY. DE AMISSIONE
Adamum aiitem et Evam^ licetcorporeconsta-
rent^ nondum vesci, in suspicionem venisse^
datam eis fuisse legem^ qua certus aliquis mo-
dus vescendi illis esset preescriptus. Augusti-
nus etiam^ serm. 65^ de temp. de Adam ait :
Qucimdm jejunavit, in Pai-adiso fiiit, signifi-
cans ante peccatum non comedisse. Accedit,
quod si de aliqua arbore gustassent;, maxime
de arbore vitse, quia ejus virtutem non igno-
rabant. At de illa non gustasse constanter tra-
dit Pererius, lib. 3, in Gen., disp. de Arb. vit.,
q. 5, et 1. k, circa illa verba: In quacumque
die: ergo.
6. Pradida opinio non repugnat Scripturce,
est tamen incerta et parum verisimilis. — Et
htec quidem sententia nihil continet vel in se
impossibile, vel narrationi Moysis repugnans.
Quia^ ut ex dictis supra, 1. 3^ c. 4 et 5^ intehi-
gitur. omnia illa, quse de creatione primorum
hominum^ in c. 1 et 2, Gen., narrantur, po-
tuerunt in sexto die ante meridianum tempus
perfici, et sub meridiem per duas, vel tres ho-
ras potuit tentatio serpentis, et lapsus hominis
consummari, et sub vesperam hora nona, pau-
lo ante Sohs occasum^ potuerunt fieri ceetera,
quae usque ad ejectionem hominum de Para-
diso Moyses narrat. Omnia non cohoquia, quse
ibi describnntur, brevissimis moruhs fieri po-
tuerunt, et actus interni sufBcientes ad con-
summandum peccatum, fere inmomento fiunt :
Deus etiam summa veiocitate perficere potuit
opus suum, tam inquirendo de dehcto ab ho-
minilius commiso, et quasi de iho juridice in-
terrogando, veritatemque examinando, quam
etiani sententiam proferendo ac denique iham
exequendo in fme ejusdem sexti diei, homhies
utique extra Paradisum ejiciendo. Quod autem
hoc totum, quod possibile judicamus, ita fac-
tum sit, valde incertum est, et per ea, qua3 di-
cemus, ht saltem parum verisimile.
7. Secunda opinio Mpartita primos parentes
icltra diein naturalem in paradiso fuisse, incer-
tmn tamen quantum fuerit tempus. — Unde ahi
doctores tempus habitationis Adse et Evee intra
Paradisum, unius diei durationem excessisse
opinantur, quamvis in temporis determinatio-
ne nec inter se conveniant, nec aUquid certum
definiri posse arbitrentur. Et imprimis hcet
iha omnia, quse de primis hominibus narran-
tur Geu. 1 et 2, fuerint in sexto die facta.
Nihilominus, quod csetera omnia, qua3 in c. 3
addantur, eodem die contigerint, nec in Scrip-
tura habet fundamentum, nec ihi est multum
consentaneum. Nam, quod post narrationem
earum rerum, quse in formatione Evse. conti-
STATUS INNOCENTJyE.
gerunt, statim fiat transitus ad tentationem
serpentis describendam^ nuUum argumentum
est, quod iUa tentatio eodem die facta sit, quo
Eva est formata. Quia nec Scriptura narrat
omnia, qua^ facta sunt : nec ex ordine narra-
tionis coUigi potest, eodem die fuisse facta cse-
tera, quse consequenter narrantur. Ahunde
vero Gen. 3, dicitur^ Deum deambulasse in
Paradiso, Ad auram post meridiem, quando
Adamum interrogavit, ubi es, etc, unde pro-
babihter coUigi potest, Adam peccasse ante
meridiem, ac subinde non fuisse Evam tenta-
tam in eodem sexto die^ in quo fuit creata.
Quia consideratis rebus, quae in antemeridiano
tempore iUius diei sexti prsecesserunt, vix cre-
dibile, potuisse statim Evam ante meridiem
ejusdem diei solam, et a marito separatam in
Paradiso ambulare usque ad locum, in quo
erat arbor scientise boni et mah^ et ibi cum
serpente miscere coUoquium, consentire, ac
comedere de fructu arboris, et postea maritum
qua^rere, et iUum invitare, et ad peccandum
trahere : ergo credibihus videtur, aUero die
ante meridiem iUum casum accidisse. Scio
Hieronymum, in q, Hebr. in Gen,, sic inter-
pretari verba iUa : Ad auram post meridiem :
id est, nt meridiano transacto , refrigerium
aurcB spirantis ostenderet. Unde etiam Augus-
tinus, 1. 11, Gen. ad ht., c. 33, legit, Ad ves-
peram, et 1. 1, Geu. ad ht., c. 10, addit, id est^
cum jam ah eis sol occideret. Unde potuit in
eodem postmeridiano tempore, ante vesperam,
sed ante auram, durante adliuc meridiano ca-
lore lapsus hominum accidere, Sed nou est,
cur res tantas et tam graves ad hujusmodi
temporis angustias redigamus.
8. Becundo. — Prfeterea conjectura ex ni-
mio afi^ectu deemonis ad ejiciendum hominem
sumpta, per se spectata^ nihil suadet, nam hcet
ex parte deemonis non defiierit volantas, nihU-
ominus uon constat, occasionem exequendi
iUam vohmtatem fuisse tam cito dsemoui ob-
latam. Unde potest facile conjectura in contra-
rium retorqueri. Nam, quo dsemon ardentius
cupiebat hominem viucere, eo astutius ojipor-
tunitatem expectabat, in qua posset cum cer-
tiori spe victoriai hominem aggredi : ergo non
est verisimile subito post formationem Eva5,
nuUis aUis circumstantiis observatis, iham ag-
gressum fuisse. Unde ahqui Patres considera-
runt, observasse deemonem priusquam in spe-
cie serpentis cum Eva loqueretur, quia inter
caetera animantia, serpens frequentius inter
priinos homines versaretur : indeque sumpsisse
occasionem accedendi sub ejus specie ad teu-
CAP. VIII. QUANDO FUERIT AD
taiidum Evam. Ita insimiat Josepli, 1. l^, aiite
c. 2j alias 3^, diceiis: Cwm per id temporls iml-
lum. esset inter animalia dissldium, ct seoyens
familiariter cum Adamo et uxore degerd, invi-
debat eis, etc. Expressius id tradit Damasce-
mis, 1. 2;, de Fide, c. 10, illam familiaritatem
et consuetudinem inter liomines et serpentem
describens: eamque astruit, ante peccatnm
Ev£e prsecessisse : et inde accepisse dffirnonem
occasionem tentandi Evam per serpentem, in
quo manifeste supponit, per aliquod tempus
Evam in Paradiso habitasse, priusquam a dce-
mone tentaretur.
9. Tertio. — ■ Tertia item conjeetura indc
sumpta, quod primi parentes de cibis paradisi
ante lapsum non gustarunt rem incertam as-
sumit, et fortasse falsam. Nam contrarium
docet Augustinus, 1. 11 Gen. ad lit,, c. 31,
dicens, primos parentes credidisse, fructum
arboris scientise boni et mali fuisse imioxium,
quia tale pomum existimarunt fuisse in illa
arbore, cujus generis poviajam in aliis arho-
o^ibus innoxia senserant, non quidem solo visu :
tum quia per solum liunc sensum non perci-
pitur, an fructus noxius vel innoxius sit : tum
etiam, quia per visum seque fructus omnium
arborum coguoscebant, nec magis unum, quia
alium innoxiuni esse judicabant. Senserant
ergo (ex sententia Augustini) alios fructus esse
innoxios ex illis edendo: et nihil mah, sed po-
tius boni ab illis percipiendo, Unde iu aho loco
non dicit Augustinus Adam abstinuisse ab ahis
cibis, quamdiu in Paradiso fuit, sed jejunasse,
servans onandatim, abstinendo utique a cibo
vetito, nam hoc ad prgeceptum jejunii pertinet.
Nec etiam conjectura sumpta ex verbis serpen-
tis quidquam juvat, quia non dixit serpens:
Cur prcecepit vobis Deios, ut de nullo ligno Pa-
radisicomederitis? hoc enim tam apertum erat
mendacium, ut non sit verisimile ausum fuisse
dsemonem mahtiam suam tam aperte prodere.
Dixit ergo : Cur prcecepit voMs Deus, ut non
comederetis de omni ligno Paradisi? Quse pro-
positio juxta dialecticorum regulas particularis
est, non universahs : unde potius ex illa indi-
cium sumi potest, sohtos fuisse primos homi-
nes edere de aliis arboribns, et a hgno scientiee
abstinuisse : et inde sumpsisse deemonem oc-
casionem interrogandi, cur non de omnibus
eomederent. Et hoc confirmant verba Evee
respondentis, De oonni ligno Paradisi vescimur,
etc, quod non solum propter jus, sed etiam
propter usum, qucin habebant, dixisse videtur.
Et verbum, tescimur ex omni ligno, non unum
actum, sed consuetudinem significat : ergo per
AM E PARADISO EJECTUS, ETC. 371
phires dies ibi extitisse et comedisse, verisi-
mihus est. An vero de hgno vitas comederint,
magis incertum est, quia non est de iho eadem
ratio, eo quod non videtur fuisse in commuiie
et ordinarium alimentum destinatum, sed pro
certis temporibus opportunis, quanquam hcet
id affirmetur, nulhim inde absurdum cohigi
possit, quia hcet semel, aut iterum de iho
fructu comederent : non statim immortales
fierent, ut supra dictum est.
10. Quarto. — Accedit tandem aha conjec-
tura : quia conveniens fuit primos homines
ante peccatum expertos fuisse amsenitatem,
et dehcias Paradisi, quod in brcvi parte unius
diei facere non poterant : ergo verisimile est,
non permisisse Dcum, eos tentari et cadere,
antequam dictum experimentum caperent,
quo magis postea de tanto bono amisso dolere
possent. Erat autem duplex iUius loci ameeni-
tas : una spirituahs aha vero corporahs. De
priori ait Augustinus, 1. 14, de Givit., c. 10:
Amor erat imperturbatus in Dcum : atqueinter
se conjugum fida et sincera societate viventiim,
et lioc amore grande gaudiim, etc. Quae verba
diuturnitatem ahquam durationis in iho fehci
statu indicant. Quod kitius prosequitur, c. 26,
dicens : Vivebat sine egestate fruens Deo. Et
clarius, L 20, c. 26, commemorando tempus,
in quo primi homines in Paradiso fuerant, ad-
jungit : Tunc piiri, atque integri, absque labe
fxcciti, seipsos Deo mundissimas hostias offe-
rcbant. Et infra de illo tempore, quo vixerunt
homines in Paradiso, exponit verba Isaiai 65,
Secundimi dics ligni vitce, erunt dies populi
m,ei, indicans fuisse tempus phnium dierum.
Unde Gregorius, 1. \ dial., c. 1, chxit : In Pa-
radiso asseverat Jiomo verbis Dei perfrui leato-
rum Angelorum spiritibtcs, cordis munditia, et
celsitudine visio7iis interesse. De posteriori vero
usu Paradisi ad corporis vohiptatem , et com-
moditatem pertinente, etiam idem fit verisi-
mile : tum quia sequitur ex priori, non enim
poterat aliquo tempore in dehciis spirituahbus
versari, quin corpore etiam aleretur, et opti-
ma ihius loci temperie recrearetur, et ad exer-
cenda spirituaha disponeretur , ac juvaretur ;
tum etiam, ut in ipso sensibih experimento
Paradisi, ac felicitatis ejus vel diligentius ihum
sibi custodiret, vel si neghgenter illum amit-
teret, postea vehementius de tanto bono per-
dito doleret.
11 . Co?icluditur ulterius in gratiam ejusdem
primcs partis non fuisse Adaonum et Evam
ejectos quo die habitare cceperunt Paraclisum.
— His ergo et simihbus conjecturis fit proba-
37i2 LIB. IV. DE AMISSIONE
bilis prior pars proposita, nimirum non eodem
die peccasse Evam^ quo formata, seu producta
est : nec Adam in eodem die peccasse, in quo
vel creatus, vel in Paradisum translatus est.
Unde consequenter sequitur, non fuisse primos
homines de Paradiso ejectos in eodem die in
quo eum incolere coeperunt. Ratio est^ quia
Adam et Eva in eodem die, in quo peccarunt^
de Paradiso ejecti sunt : ergo sicut non pecca-
runt eodem die^ quo fuerunt in Paradisum in-
troducti^ sed post aliquod tempus, ita nec
fuerunt in eodem die inde ejecti, in quo illuc
intraverant. Consequentia evidens : et ante-
cedens valde probabiliter colligitur ex con-
textu Gen. 3. Nam post narrationem lapsus
utriusque parentis , additur : El aperti sunt
oculi amborum, et fecerunt sihi perizomata, et
cum audissent vocem Domini Dei amlulaiitis in
Paradiso ad auram post meridiem, etc. Ex qua
verborum feris videtur colligi , omnia illa eo-
dem die contigisse : tum quia ipse contextus,
et modus loquendi lioc indicant : tum etiam
quia sunt illa omnia moraliter valde conjuncta,
et facile poterant, quasi continue fieri ; tum
prsEterea, quia vox illa, 2^osl meridiem, tacite
refertur ad eumdem diem, in quo Adam et
Eva peccaverant , et videre suam nuditatem ,
et erubescere, illamque operire coeperant ; tum
etiam, quia bsec celeritas divinae admonitionis
et castigationis opus fuit magnaj misericordiae^
justitise, ac providentise. Misericordise, ut illi
homines a Deo ipso moniti , ac correcti citius
ad gratiam redirent. Justitiae, quia Deus com-
minatus fuerat eis^, quod in quacumque die
comederent;, essent morituri, id est, mortales
efiiciendi : ac proinde indigni^ ac incapaces
iUius loci : ideoque ratio justitia^ postulabat;,
ut ab esu ligni vitae statim longarentur. Fuit
etiam opus convenientis providentise^ ue forte,
si in Paradiso post peccatum pernoctarent^ ibi
coirent cum voluptate, et fortasse cum nova
culpa saltem veniali, quod in loco illo non
decebat.
121. Conchiditur tandem j^rior pars sectcndce
opinionis in n. 7. — Unde tandem conckiditur^
primos parentes^ non tantum per sex, vel sep-
tem lioras^ ut aliqui dixerunt vel novem^ aut
decem, ut aUi voluerunt^ referturque iu addit.
ad Petr. Com. in hist. sui c. 24^, in Gen,, de
quo pkn^es opiniones referl Abulensis^ Gen. 13;,
q. 106, etsequentibus, sed plusquamper unum
naturalem diem in Paradiso habitasse. Proba-
tur prius de Adam, quia creatus creditur in
initio sexti diei circa ortum SoUs, et paulo
post translatus in Paradisum, ut supra osten-
STATUS INNOCENTI^.
sum est, et illo die non peccavit, ut diximu.s,
nec in sequenti est ejectus de Paradiso, nisi
prope Solis occasum, ut etiam vidimus. Ergo
licet demus, peccasse, et ejectum fuisse aitero
die post creationemj necessario dicendum est_,
fiiisse in Paradiso, saltem per diem naturalem
cum dimidio, vel circiter, et htec ratio cum
proportione de Eva procedit, excepta iUa mora,
quee inter Adami translationem et Evse pro-
ductionem interposita est, nam tanto tempore
fuitdiutius inParadiso Adam, quam Eva. Sed,
ut supra dixi, brevis fuit illa mora: et sic etiam
concluditur Evam plusquam per diem natu-
ralem in Paradiso fuisse. Et in his concordaut
Abulensis, in c. 13 Gen., q. 107 et 108, et
Pererius, 1. 6, in Gen., disp. de hac re, q. 2.
13. iSuadetur etiam prima pars prwdictce
opinionis deincertitudine temporis. — An vero
inhabitatio iUa Paradisi per pkires integros
dies duraverit, incertum est, prout in altera
parte nostree resohitionis proposui, quia non
possumus cum fundamento affirmare, an se-
cundo, vel tertio, aut quarto die a creatiouis
suai die primi komiues peccaverint. Pererius
vero eadem quajstione postquintam propositio-
nem divinat (ut ipse ait) primos komines pec-
casse prima feria sexta sequente post iUam, in
qua creati sunt, id est, post octo dies, quos
fere totos in Paradiso feUciter vixerunt : et
ducitur dupliei coujectura : Una est, quia ve-
risimile est, Ckristum fuisse incarnatum, et
mortuum in iUo die, in quo Adam peccavit, et
ejectus est e Paradiso. AUera est, quia koc
modo salvatur sententia Patrum dicentium
Adamum peccasse eodem die, quo fuit condi-
tus : inteUigi enim potest, de eodem non uu-
mero, sed quasi specie, seu simiU in ordine
feriarum kebdomadffi. Sed neutra coujectura
suadet. Quia satis est, quod Christus eodem die
conceptus et mortuus fuerit, propter recrean-
dum hominem, quo die ipse fuit conditus. Et
si qui sunt Patres, dicentes Adam peccasse eo-
dem die, in quo creatus est, de eodem numero
aperte loquuntur, ut patet ex verbis Ireneei su-
pra citatis, et aliis. Aliunde vero obstat illi
existimationi, quo Patres sequenter docent,
Adam et Evam in Paradiso virgines permau-
sisse : et specialiter tradit Hierouymus, ep. 22,
de Custod. virg. ad Eustoch., et hb. 1, contra
Jovinian., et Augustinus, d. serm. 65_, deTemp.
et in quaBstionibus ex veter. Test. UU attribu-
tis, q. 8, et lib. 9, Geu. ad lit., cap. 4, ubi ra-
tionem reddit : Qiiia mox creata muliere,prius~
quam coirent, facta est illa transgressio, cujus
merito de loco voluptatis exierunt. Quce ratio
CAP. IX. AN PRIMI PARENTES SUI
non congTuit, si octo dies integros in Paradiso
innocentes extiterunt. Quod si dicatur : ideo
non convenisse;, quia expectabant divinam
monitionem ^ ut ibidem objicit Augustinus.
Respondemus imprimis cum eodem Augustino^
lib. 11, c. -41, id sine ratione fictum esse. Nctm
ilhul tunc legitimum esset, cum primum fieri
potidsset. Est ergo verisimilius c^uod Abulcnsis
supra_, conjectat, peccasse primos parentes al-
tera die, post creationem, et eodem die fuisse
ejectos. Neque obstat quod illa fuerit dies sab-
bati, quia Deus in eo requievit ab opere crea-
tionis, non gubernationis : et ideo merito po-
tuit in eo justum judicium cum misericordia
conjunctum exercere.
CAPUT IX.
AN PRIMI rARENTES SUI EECCATI VENIAM CONSEQUI
rOTUERINT, VEL ETIAM CONSECUTI FUERINT ET
JETERNAM SALUTEM.
1 . Prima assertio ejusque prolationes, quoacl
potentiam. al)Solutam. — Quamvis lisec qusestio
ad rerum productionem non pertineat, est ta-
men adeo connexa prsecedentibus, ut illis elec-
tis, statim sui desiderium excitet : ideocpie
proetermitti non potuit, praesertim cum brevi-
ter possit expediri. Triaigitur puncta in titulo
tanguntur, unum de potestate obtinendi pec-
cati commissi remissionem : aliud de facto,
quoad gratise reparationem : et tertium etiam
de facto quoad consecutionem gioriee. Circa
primum duo in peccato distinguenda sunt ;
culpa scilicet et poena : qua3 duplex etiam est :
una prsesentis vitaB, aba vita3 futuree. Potestas
etiam distingui potest, vel in potentiam Dei
absokitam, vel in ordinatam. Non est ergo
dubium de potentia absoluta. Sic enim non
solum fide certum, sed etiam ratione evidens
est, peccatum primorum parentum fuisse re-
missibile quoad omnia, id est, quoad culpain
et omnes poenas. Probatur : tum quia divina
bonitas et potentia est infinita , et ex parte
efFectus nulla repugnantiaostendi potest ; tum
etiam, quia Angelorum peccatum fuit hoc
modo remissibile, considerata nuda extrinseca
potestate Dei, ut supra ostensum est, tum de-
nique , quia cor liominis, et Angeli in manu
Dei est, et quocumque voluerit, vertet illud. Et
alioqui est supremus Dominus, qui omnem
poenam condonare, et omnem ejus reatum au-
ferre potest.
2. De orclinaria arguitur pro parte negante.
— De potentia vero ordinata potest nonnullam
PECCATI VENIAM CONSEQUI, ETC. 373
dubitationem facere exemphim Angelorum,
quibus nulhim peccatum remissum est : quod
est judicium, secundum ordinatam potentiam
non fuisse illis remiscibile, id est, non fuisse
illis concessam viam ad remissionem peccati
obtinendam, quia si concessa fuisset, in aliquo
ex tanta muhitudine factum esset, cum effec-
tus esset contingens. Ergo idem judicandum
est de liominibus in statu innocentise peccanti-
bus. Probatur consequentia, quia non sunt
magnis digni venia homines in taU statu pec-
cantes, quam Angeli ; tum, quia tanta facili-
tate poterant cavere peccatum, sicut Angeh ,
tum etiam, quia cum essent inferioris naturaj,
per tequalem superbiam, appetendo similitu-
dinem Dei peccaverunt; tum denique, quia
servata proportione, majoribus donis, ac be-
neficiis Dei prseventi fuerant, ad innocentiam
CListodiendam, quam Angeli.
3. Assertio secunda de fide quoad dictampo-
tentiam ordinariam prohatur. — Niliilominus
de fide certum est potuisse Adamum et Evam
secundum ordinariam potentiam et legem a
Deo statutam, veniam sui peccati consequi
sahem quoad culpam. Hoc probatur ex puncto
sequenti. Nam osteudemus hanc peccati ve-
niam datam esse primis parentibus : ergo si-
giium est, potuisse illam de lege consequi.
Probatur consequentia, quia non est id facturn
per miraculum, nec per dispensationem in
aliqua lege. Ubi enim tahs lex ostendi potest ?
Quin potius leges illse. universales : hi quacum-
quelioraingemueritpeccator, etc. Convertimini,
et convertar, etc, non minus primos parentes,
quam ceeteros homines compreliendunt, cum
universales sint de omnibus hominibus pec-
catoribus. Tmo Patres ad Angelos damnatos
ihas extendunt, quantum est ex parte Dei. De
quo dixit Bernardus, in tract. de Gradib.
humil., circaprimum gradum superbife, § Ilcec
inquam : Sic temperat in vindicta sententiam,
ut si velis resipiscere (loquitur ad Luciferum)
non neget veniam, secundum autem duritiam
tuam, et cor impceuitens , non possis velle, et
ideo nec pcBna carere.
Ad argumentum in %. 2. — Et ita satisfit
rationi dubitandi propositai. Nam in hoc An-
gelus et homo aequiparantur, quod si uterque
poenitentiam ageret, uterque veniam obtine-
ret. Sed differunt, quod Angelo peccanti non
est diuturna via concessa ad poenitentiam
agendam, ut vichmus suo loco : homini autem
concessa est. Quee differentia non est in gra-
vitate peccati, nec ex diversa facihtate vitandi
illud : nec ex majori, vel minori ingratitudine
374 LIB. IV. DE AMISSIONE
ob inaequalia beneficia recepta : qnamvis in
his omnibus Lucifer Adamum superaverit : sed
oritur ex diversa conditione^ et capacitate na-
turffi. Nam Angelus propter proprium cogno-
scendi et eligendi modum, brevissimara pos-
tulat moram ad beatitudiuem promerendam,
vel amittendam , ut supra visum est : homo
autem diuturno tempore suum perficit iter,
propter tardiorem modum inteUigendi : et ma-
jorem voluntatis, et electionis mutabihtatem;,
et ideo etiamsi status innocentise duraret ,
tempus vise in hominibus longum, ac diutur-
num fuisset^ ut in fme hbri sequentis, videbi-
mus. Hinc ergo factum est, ut Adam post
transgressionem in statu viaj, usque ad mor-
tem rehctus fuerit ; et inde consequens fuit
ut ad agendam poenitentiam fuerit adjutus :
ac proinde secundum ordinariam legem pec-
cati veniam consequi' potuerit.
5. Prcedida asserlio 'procedit etiam de poena
alierius vitce. — duid de poenis liujus vitcB. —
Ha3c autem de remissioue peccati quoad cul-
pam dicta: sunt, et consequenter de poenis,
quoe in futuram vitam reservantur, verum ha-
])et. Nam poena asterna necessario cum culpa
remittitur : temporalis autem poena hcet non
cx necessitate simul cum culpa auferatur re-
mitti tamen potest : si peccator veht quantam
potest, et debet agere poenitentiam, vel cum
primum de culpa vehementer dolet, vel postea
satisfactionem addendo : si remissius conver-
sus fuit. Hsec autem poenitendi, vel satisfa-
ciendi lex^ et potestas non minus in primis
hominibuSj quam in suis posteris locum ha-
buit : nec minus in prima transgressione ,
quam in cseteris, si quas postea forte commise-
runt. At vero quoad poenas temporales hujus
vitse, fuit iUud peccatum irremissibile secun-
dum ordinationem divinam. Illa euim lex
Dei, In quacumque die comederis, morte mo-
rieris, omnino absohita fuit, et ab omni con-
ditione, si pcenitentiam non egeris, vel alia si-
mih hbera : ideoque non obstante quacumque
poenitentia Adse, tam in illo, quam in posteris
executioni mandata est. Idemque est de jus-
titise originahs amissione quoad dona propria
ihius justitise uUra gratiam sanctificantem, et
ejus dona, et ita non sohim transgressione
ablata est Adamo justitia, sed etiam propter
nuham poenitentiam iUis amphus restituta
est.
6. Idem cernere hcet in poena exihi a Para-
diso, quia hcet Adam in Paraihso sufTicienter
de peccato dohiisset, vcl fortasse ad vocem
Dei interius dohierit, nihilominus a Paradiso
STATUS INNOCENTI.E.
perpetuo relegatus est, ita ut non posset am-
phus reditum ad iUum promereri, quod satis
experientia monstravit. Quapropter per exag-
gerationem, etconcionatorum morem existimo
clictum ab Augustino, serm. 19, de Sanctis,
qui est 3, de Annuntiat., non fuisse Adamum
a Paradiso exchidendum , si statim magna
cum humihtate, et sine excusatione, veniam
a Deo postulasset. Hoc enim rigore sumptum,
non solum est incertum, quia de tah DEI pro-
missione non constat, sed etiam contra aUe-
ram Dei legem, In quacumque clie, etc, esse
videtur. Quia si homo a Paradiso non exularet
propter humilem conversionem , per esum
ligui vitce perpetuo vivere potuisset : et sic
poenam mortis per poenitentiam evaderet ,
quod (ut existimo) dici non potest. Eo vcl
maxime, quod sera poenitentia si in reipsa
alteri a^quahs sit, non est minus efficax propter
solam temporis dilationem : sed per nuUam
poenitentiam potuit Adam postea mortem e-
vadere : ergo nec in principio potuisset. Ratio
vero omnium est, quia poenae hujus vitai non
impediunt viam sahitis, et potius deservire
possnnt ad meritum, et ad majorem de peccato
commisso poenitentiam agendam. Et ideo ea-
rum remissio non fuit primis homiuibus per
poenitentiam promissa, sicut nec nobis promit-
titur, ut in proprio tractatu diximus.
7. Tertia assertio Adamamsuce primcBtrans-
gressionis veniam obtimcisse. — Prodatur prhjio
ex Sapientia 10. — Circa secundum punctum,
hseretici, qui dixerunt Adamum damnatum
esse, prfficipuam causam damnationis ejus in
primum ejus peccatum retuhsse videntur, ut
in puncto sequenti videbimus : et consequen-
ter negarunt peccatum iUud fuisse remissum
Adamo. Ahquidenimex scriptoribus cathohcis
antiquis, qui hbrum Sapientiee, ut canonicum,
non admittebant, rem hanc dulsiam et incer-
tam esse dixerunt, quia extra iUum hbrum,
nihil de hac re in Scriptura sacra invenitur ;
et ita opinatus esi; Rupertus, L d, in Gen.,
c. 30 et 31. Jam vero certissimum est, Adam
suae primffi transgressionis veuiam fuisse asse-
cutum. Probatui", quia id de fide certum est,
hbrum Sapientise esse canonicum , ut definit
Concihum Tridentini, sess. 4, ut ahaantiquio-
ra omittam: sed in cap. 10, ejus hbri diserte
dicitur. Hcec (id est, Sapientia) illum, qui pri-
mus formatus est a Deo Pater ordis terrarum.
cum- solus esset creatus, custodivii, et eduxlt il-
lum a delicto sno, id est, a peccato suo iUum
hberavit, et in gratiam restituit. Nou enim
ahtcr homo a peccato educitur. Unde hcet ex
CAP. IX. AN PRIMI PARENTES SUI
lioc loco non evidenter colligatur Adam esse
beatiun;, seu salvuni (ut infra ex Augustino et
Anselmo, refercmus, et rationem reddemus);,
niliilominus plane convincit, et apud me plc-
nam fidem facit, quod a primo peccato justifi-
catus fuerit. Omnino enim violenta, et impro-
babilis est expositio Cantacuzeni quam ibi re-
fert Lorinus, quodeducere Adamum de delicto
suo fuerit illi dare preeceptum, quo servato,
in peccatum non incideret. Itaque impositio-
nem illiuspra^ceptivocat eductionem adelicto.
Sed contra proprietatem verborum, et per me-
taphoram inusitatam, et adeo impropriam, ut
accommodari noii possit. Nam pra^cepti impo-
sitio quodammodo est occasio delicti : proptcr
quod Paulus legem veterem legem mortis ap-
pellat. Unde (si ita loqui licet) potius inductio,
quam eductio delicti dici poterat. Nam multo
esse a tali delicto liberior homo, si prasceptum
ei non fuisset impositum. Deuique eductio a
dehcto supponit dehctum in persona, qua) ab
iho educitur, et verbum ednxit refert opus
eductionis, quod verefactum est. At vero im-
positio prsecepti nec supponit dehctum, a quo
hominem educeret, nec cum effectu prgeserva-
vit hominem a dehcto, ut iho modo ihum a
dehcto eduxisse dici posset. Est ergo clarus
htterahs sensus, a quo recedere in tam aperla
sententia, erroneum esset.
8. ProJjatur deinde assertio ex PatrilMs. — ■
Accedit communis sententia Patrum : nam qui
de sahite setcrna Adami testificantur, a fortiori
docent fuisse ihi peccatum remissum, quia,
qui semel peccavit, sine peccati remissionenon
potest salvari. Et hos Patres in puncto sequen-
ti referemus. Speciahter vero Adamum poeni-
tentiam ihius peccati egisse, et veniam obti-
nuisse, affirmant Gregorius, L 6, epist. 31,
ahas c. 195. Adam (inquit) postrdodum per
pcenitentiam ad vitam rediit. Hilarius, can. 8,
in Matth. In Adami (inquit) peccato imiversi
gentiJjus remittit. Augustinus, serm. 104, de
Tempore, Adam , quia interroganti Domino
confessus est peccatum^ , quod commisit; venia^
redditus est ; et h^Ngnceus, lib. 3, c. 37, Intellec-
tus (inquit) transgressionis fecit pmnitentiam.,
foenitentihiis aiitem largiturlenignitatem suam
Deus : et hanc poenitentiam, dicit, ostendisse
Adamum, Faciendo sibi cinctorvum ex foliis
ficus, quce carnem possent affiigere. Tertuhia-
nus etiam, 1. de Pcenit., in verbis ultimis, Ipse
quoque (ait) humance, et ostensce in Dominum
frinceps Adam, exomologesi restitutus in Pct-
radisum suum, non tacet: et L contr. Marci.,
cap. 25, latius expendens locum Gen. 3, dicit.
PECCATI VENIAM CONSEQUL ETC. 375
vocasse Deum Adam, eum ad confessionem in-
vitans. Ut ita noiis conderentur exempla confi-
tendorum delictorum, et ut initiaretur evange -
lica doctrina. Ux ore tuojustificaleris, etex ore
tuo damnaberis, et infra dicit Deum non ma-
ledixisse Adam , nec Evam , ut restittUionis
candidatos, ut confessione revclatos.
9. Adam intra Paradisum imperfecte saltem.
pceoiitere capit, ac brevi post ahjectionem justi-
ficatus est. — Verumtamen circa hsec dicta Pa-
trum advertere oportet, muho certius esse
Adam fuisse consecutum sui dehcti veniam,
absohite loquendo, et abstrahendo a tempore,
sicut sapiens loquitur, quam quod intra Para-
disum justificatus fuerit : nam hoc non satis
cohigitur ex Scriptura. Nam potius muhi Pa-
tres ex Adami excusationecolhgunt, ihiusp(B-
nitentiam tunc non fuisse perfectam : quamvis
enim utihs ex parte fuerit, quatenus suum de-
hctum confessus est : nihilominus non perfecta
humihtate suum dehctum recognovit : et ideo
incertum rehnquitur, an tunc veram contri-
tionem conceperit. Non est tamen dubium,
quin ex tunc poenitentiam agere coeperit, in
qua postea, et in dies crevisse credendum est.
Ac subinde vel antequam de Paradiso exiret,
vel non muho post, fuisse justificatiim. Ratio-
nes autem, vel indicia hujus veritatis sunt im-
primis ex parte Dei, qui benignissime tracta-
vit Adamum, et magnam ejus curam gessit :
ihum ad poenitentiam provocando, quando il-
him vocavit, correxit, ac leviter punivit : ut
eleganter expendit Chrysostomus, liomiL 7,
ad pop., sub fmem. Secundo, ex parte Cbristi :
cujus fidem jam Adam habebat, ut supra vi-
dimus. Et hcet prius non fuerit ihi revelatus,
ut Redemptor : tamen ex fide, quam de iho
habebat, facile intehigere, ac credere potuit,
esse sufficientem ad redimendum : quia ihum
recognoverat, ut fontem suai gratiae et justi-
ti» : et ideo potuit in illo confidere, quod per
ipsum posset in Dei gvatiam, et justitiam re-
dire. Et preeterea satis verisimile est, quod
muhi auctores dicunt, Adamum post peccatum
expressamfidemChristi Redemptoris habuisse,
sperasseque ipsius gratia, et efficaci virtute a
suo dehcto hberari potuisse. Tertio sumi pos-
sunt conjecturce ex circumstantiis persona^ sa-
pientis, et optime institutse : et ex mutatione
magua, quam in se fuerat expertus Adam, et
ahis, quai ad pcenitentiam vehementer ihum
provocare poterant, quae unusquisque facile
considerare potest : et in sequenti puncto ahqua
attingentur.
^ 10. Circa tertium punctum liceresis Tatiard
376 LIB. IV. DE AMISSIONE
Adam et Evam non fuisse sahos. — Superest
ergo tertium punctum de salutc seterna Adee,
quodsine dubio distinctum est a prfecedente.
Potuit enim Adam primi sui peccati remissio-
nem consequi, etnihilominus postea damnari :
sicut nunc plurimi homines ssepius praeceden-
tium peccatorum veniam obtinent, et tandem
postea demnantur, quia cum finali impoeni-
tentia ahquorum peccatorum, velalicujus ul-
timi peccati mortahs, moriuntur. In hoc ergo
puncto fuit antiqua sententia cujusdam Ta-
tiani, qui dixit Adam etEvam damnatosesse.
Ita referunt antiquissimi Patres. Irengeus, 1. \,
cap. 31, et 1. 3, cap. 39, a quo idem sumpse-
runt TertuUianus, lib. de Prsescript. hseret.,
cap. ult., et Epiphanius, hseres. -46, et Augus-
tinus, hseres. 23, et Eusebius, Hb. 4 hist.,
cap. 25, et Pliilastrinus, in catolog. haeresum
in 1, sub titulo de hffiresibus, qua3 post Apos-
tolos extiterunt. Qui omnes non solum dicunt
assertionera illam ab hominc hceresiarcha,
qualis fuit Tatianus, fuisse primum probatam,
sed etiam ipsam, ut hasreticam damnare vi-
dentur. Et ita illorum Patrum sententiam ex-
ponit, et sequitur Castro, verbo Adam, haeresi 1 ,
dicens: hanc scntentiam esse Ji(Breticam oh com-
munemVatrum consensionem , licet exScriptura
prohari non possit clare, sedper quasdam pro-
laliles deductiones. Quas ibi ex Irseneo addu-
cit, et ahas ipse addit, quse certe ad convin-
cendam de heeresi sententiam illam in sensu
dicto, parum efficaces videntur, ut ostendam.
11. Ruperti sententia bipartiti fundamenti.
— Secunda pars fundamenti suadetur. — Hinc
ergo Rupertus, hb. 3, in Gen., cap. 31, putat
non esse de fide Adam esse sanctum et beatum,
tum quia ex nullo testimonio sacroe Scripturae
id colhgitur : tum quia nec defmitio Ecclesise
de hujusmodi assertione lata est, lisec posterior
pars ostendi potest. Nam quod Castro de com-
muni consensu Patrum allegat, non cogit,
Primo quidem, quia non omnes Patres refe-
rentes hsereses Tatiani, hanc inter illas nume-
rant. Omiserunt enim illam Hieronymus, in
catal. script. eccles.inTatian.Et Tlieodoretus,
1. i, hter. fabul. in eodem, et Damascenus, de
ha^^res. Secundo, quia hcet Augustinus et alii
referendo ahas hsereses Tatiani, hanc asser-
tionem addant, non dicunt in particulari esse
hsereticam, sed Augustinus simpliciter dicit de
Tatiano : Saluti primi Jiominis contradicmit.
Tertio, qnia Irenseus et Epiphanius qui maxi-
me id significant, in aUo sensu loqui videntur,
ut statim exponendo eorum rationes, dicam
in numero 13. Quia in iUo efficaces esse non
STATUS mOCENTI^.
possunt. Ergo non est cur sententia illa Tatiani
ex hac parte possit, ut hseretica, damnari. Et
hanc etiam partem confirmat Augustinus, in
Ep. 99, ad Evodium, dicens : Ecclesiam fere
totam consentire Christiim , cwm ad inferos
dcscendit, inde Adamum liherasse, ubi addens
particulam fere aperte fatetur, non esse totius
Ecclesise absolutum consensum. Unde non
conckidit, esse de fide, sed tantum ait, quod
eam (id est, Ecclesiam) non inaniter credlsse,
credendum est : significans profecto, tantum
esse rem non inaniter creditum, non tamen
omnino certam.
12. Suadetur priorpars. — Deinde priorem
partem de Scriptura probat Piupertiis. Quia si
aUquis esset sacrse Scripturas locus , maxime
esset ille Sapient. 10. lUe autem uon convincit:
ergo. Minorem probat ipse, quia liber iUe ca-
nonicus non est, ut de iUum mendacii arguit :
quia statim de Adamo dicit : Beum dedisse illi
mrtutem continendi oinii'a,c{\\.oi\ desolo Chi-isto
vere dici poterat. Scd jara sentcntia Ruperti,
quoad hanc partem, hseretica e.st. Nam (ut
dixi) definitum est, iUum Ubrum esse canoni-
cum. Imo etiam rauUo ante Ruperti tempora
a muUis ConciUis, ct al) Aiigustino, aliisque
Patri])us liber iUe iuter cauonicos habebatur
et numerabatur. Et verba iUa : Dedit illi zir-
tutem contincndi omnia, verum et facilem ha-
bent sensum, nimirum dedisse Deum Adamo
potestatem gubernandi hsec inferiora omnia,
et dominandi cunctis animantibus terra}, ma-
ris et coeli, ut habetur Gen. 1. Nam verbum
continendi in Grasco idem , quod dominandi
significat. Dantur etiam alii sensus illorum
verborum, sed necessarium non est in hoc
immorari. Quocirca in hoc, quod Rupertns
non solum negat probari ex Scriptura salutem
seternam Adse : sed etiam negat probari re-
missionem peccati, et illius poenitentiam, mul-
to gravius erat, ut in tertia assertione dixi.
Sine errore tamen in fide posset dubitare, an
salutem ajternam fuerit consecutus : etiamsi
fuerit eductus a delicto suo, quia non est cer-
tum, postea non peccasse, neque fuisse dam-
natum. Et videtur significasse Augustinus, in
dicta Epist. 99, ubi ad confirmandum a?ter-
nam salutem Adae adducit, testimonium illud,
solum ut probabile, dicens : Hoc, quod ihi
scriptum- est, magis pro Jiac sententia, quam
pro ullo alio intellectu facere tidetur. Quod ego
intelligendum puto respectu salutis aeternoe,
nam respectu remissionis prioris peccati sen-
sus est certus, et omnino necessarius. Ex iUo
autem coUi2;ere aeternam salutem. solum est
CAP. IX. AN PRIMI PARENTES SUI
per conjectnram Yerisimilitudinem^ iit infra
declucam.
13. Quibtcs aliis Scnftiirce locis Irencei
contendat proiare wternam salutem Aclce. —
Quihis item^ Castro, secl defectuose. — At vero
Irenaeus supra ex aliis Scripturoe locis verita-
tem dictam confirmare conatur. Dicit enim
Paulus \, Corintli. 15 : Sicut in Aclam omnes
moriuntur, ita et in Christo oynnes mmficahun-
tur. Unde colligit : Si filii Adce per Chfistum
lilerantur, multo magis ipsum Aclam fuisse
lileratum. Nam cum Christus venerit ad ex-
pugnandum deemonem, et quos tenebat capti-
vos, Adamum scilicet et filios suos redimen-
dos^ injustum videretur filios Adse^ et noii
parentem ipsum a captivitate liberare. Deinde,
quia si Adam adliuc serpenti subjectus est^ res
successisset juxta serpentis nequitiam^ et non
juxta vohmtatem Dei : et sic Deus quodam-
modo esset a serpente victus. Quod videretur
esse contra ilhid PauU ad Rom. 5. TJU abun-
davit delictum, superalundaxit et cjratia. In-
ducit etiam Irseneus, in 1. 3^ c. 38, ilhid \,
Cor. 15. Stimuhcs peccati, mors : ■uhi est mors
victoria tua? uhi est mors stimulus tuus? Nam
solum peccatum Adcs fuit stvnulus mortis, et
ideo 7ion poterat idjuste dici, si non ille lihe-
ratus fuit, cuiprimwn dominata est rnors, il-
lius enim saltts, evacuatio est mortis. Domino
igitur vivificante hominem, icl est, Aclam, eva-
cuata est mors. Hsec Ireneeus. Quibus nonnulla
aha addit Castro supra. Semper tamen in hoc
deficitj quod non distingiiit inter remissio-
nem primi peccati, et consecutionem ajternse
sahitis; quse valde diversa sunt, ut declaravi.
14. Primapars resolutionis auGtoris circater-
tiimi punctum. — Addo praiterea distinctionem
aliam esse hoc loco necessariam, ut rationes
vim liabeant ad confiitandum proprium sen-
sum illius erroris, et veritatem cathohcam, ut
omnino certam ostendendam. Duobus enim
modis potest intehigi Adamum fuisse salvatum
per Christum;, sciUcet quoad suftlcientiani; vel
etiam quoad efficaciam, quorum terminorum
significationem, tanquam notam, ex materia
de Incarnatione suppono. Tatiani ergo sen-
tentia fuisse videtur Adamum neutro modo
fuisse a Christo redemptum, ac proinde non
solum salvum non esse, verum etiam nec pec-
cati veniam fuisse consecutum. Imo non tan-
tum de facto hoc beneficium non obtinuisse,
verum etiam nec potuisse justificari aut sal-
vari. Quod indicasse videtur Tertunianus, d.
hb. de Prspscript., cap. 52, dicens, Tatiani er-
rorem fuisse, Aclamum salutem consequi non
PECCATI VENIAM CONSEQUI, ETC 377
potuisse, et Ireneeus, dum ait : Eos qui contra-
dlcunt saluti Adce, consequenter dicere, non in-
venisse Christuvi ovem perditam. Haec enim in
aho, quam in prtedicto sensu vera esse non
possunt. Quia optime potuit Christus redimere
genus humanum totum, et conscquenter in-
venire ovcm perditam : etiamsi Adam cum
effectu nec salvatus csset , nec poenitentiam
egisset. In hoc etiam sensu bona est ihatio,
quam Epiphanius facit. Si Adam non salvatur
qui estmassa suhjecta, neque cimdquam ipsius
massce salvatur. Qua3 in aHo sensu nulhus esset
momenti : quia licet Adam cfficaciter non sal-
varetur, possent alii salvari, supposita univer-
sah redemptione pro omnibus sufficientc. Unde
subdit inferius Epiphanius : Quomodo non sal-
Tatur Aclam-, quem tamen pro desperato hahes,
quanclo ipse Dominus nnster Jesus Christus,
uhi venit in onundum, mortuos suscitat , etc.
Denique in hoc sensu merito inter gravissimas
hsereses illa Tatiani mimeratur : ct ex dictis
loci Pauli convincitur efficaciter, et aliffi om-
nes rationes ad hunc sensum optime accom-
modantur.
15. Secuncla pars ejusdem resolutionis. —
Ostenditur explicando quce allata sunt exScrip-
tura, n. 12 et 13. — At vero supponendo Ada-
mum fuisse a Christo redemptum, et per me-
ritum ejus potuisse salvari : et tractando de
solo effectu sahitis a^ternai, et efficaci appliea-
tione meritorum Christi ad himc eflectum con-
sequendum, sic fateor, nulhnn esse in Scrip-
tura testimonium, quo possit convinci ha3c
assertio, ita ut dicere possimus Adamum esse
in sacra Scriptura canonizatum tanquam sanc-
tum et beatum. Nam loca PauH, Rom. 5, et 1
Corint. 15, et simiha quai sunt de universali
redemptione Christi, probant quidem sahitem
Ada? quoad sufficientiam, et quantum ex partc
Christi considerari potuit, non tamen quoad
efficaciam, quatenus ab ipso^Adamo pendet.
Locus autem Sap. 10, qui merito censetur u-
nicus in hac materia, hcet eiricaciter probct
justificationem Adse a prima transgressione
sua, non tamen convincit, mortuum fuisse in
gratia, c[uia potuit postea peccare, et non rc-
surgere, ut objectum est.
16. Tertia fars prolatur ex Patrihus. — Scd
nihilominus etiam in hoc sensu assertio est
certaet contraria, si non est simphciter hoere-
tica, ad illam proxime accedit, et erronea cen-
senda est. Ad hoc enim sufficit fere communis
consensus totius Ecclesiee, de quo Augustmus
testatur. Unde idem Augustinus, L 2, de Pec-
cat. mort., cap. 34, de primis hominibus ait ;
378 LID. IV. DE AMlSStONE
Post peccatumjitste mvendo, merito creduntur
per Domini sanguinem ab extremo swpflicio li-
herati, tibi non ait tantnm a suo peccato, sed
al extremo su/pplicio, et cum dicit^ credantur,
non de opinione^ aut fide tantumhumana^ sed
de fide Cliristiana loqui videtur. Prseterea Hi-
larius, in Ps. H9;, Adam (inquit) veni(e reser-
vatus et glorificatus in Christo est, et Hierony-
mus ad Eplies. A, in illa verba : Recapititlare
oonnia in Christo, dicit^ quod Adam, e Para-
diso ejectus, per Salvatorem revocandus erat.
Unde Mattli. 10, inter primos Patriarchas iUum
numerat. Et cap. 16, in fin., dicit : Adam pri-
mum lileratum esse per Adam secundum. Et
Nazianzenus, orat. 31, circa cap. 19 Matth., de
Adam et Eva dicit: Utrumque serpens decepit :
titrumcjue Christus passione sua saliite donavit,
et idem fere habetorat. 39, circafm., etindicat
TertuHianus, 1. 2, contraMarcion., cap. 10.
17. Accedunt Leo papa et Anselmus. — Atque
hinc Leo IX, in cap. Bi duo, de Consecrat.,
distin. \, dis.it : In Christo resurgente, resur-
rexit lapsus ille Protoplastus : et Anselmus,
1. 2, Ciir Deus hoono, cap. 16, circa medium.
Adam (inquit) et Evam ad illam pertinuisse
redemptionem, duhitandum non est. Loquitur
autem de redemptione non solum quoad suffi-
cientiam, sedetiamquoadeificaciam, quiasub-
jicit. Quamvis hoc auctoritas: divina aperte non
pronuntiet ; etenim redemptionem omnium,
et consequenter etiam parentum primorum,
per Christum sufficienter factam, apertissime
divina auctoritas pronuntiat : efficacem ergo
dicit Anselmus non aperte pronuntiare : quia
(utdixi) licetde remissione peccati Adaeaperte
loquatur, non ita d(i perseverantia in gratia.
Subdit tamen x\nselmus optimam congruen-
tiam, dicens: IncredilUequoquevidetur, quan-
do Deus illos fecit, et proposuit vinmutahillter ,
facere de illis omncs homines quos ad cwlestem
civitatem assumpturiis erat , quod illos duos ab
hpc excluserit proposito.
■' 18. Iteni Athanasius et alii. — Idem con-
firmat late Athanasius , scrm. de Passion. et
cruce Domini , ante mcdium , ubi referens
antiquam traditionem, quod Adam fuerit se-
pultus in Calvarise loco, addit : Quod si iia se
res hahet, viiror loci proprietatem , congrimm
e7iim erat Dominum, cum vellet revocare pri-
mum Adam, in eo loco pati, et infra : Necesse
enim est, resurgente Salvatore, resurgere etiam
cum eo, et ipsum Adamum. Unde omnes Pa-
tres qui dixerunt Adamum fuisse sepultum in
loco Calvarife, sentiunt, non sine mysterio
esse factum : quia Adam efficaciam sanguinis
STATUS INNOCENTL^.
primus experturus erat, ut speciaUter expHca-
vit Epiphanius, hffires. 46, et alios allegavi in
3. p., q. 46, art. 10, in Comment. Et simile
mysterium in sepulchris posteriorum Patriar-
charum considerat Augustinus , q. ibid. in
Gen. Possunt etiam hic addi Patres, qui scri-
bentes de descensu Ghristi ad inferos, et reditu '■
ejus, primum numerant Adam inter eos, qui
cum Domino surrexerunt. IUa enim duo jungit
Atlianasius ibi : et idem habet Origenes, tract.
85, in Matth. , circa cap. 27, aliquantuhim
ante finem. Et Cyprianus, serm. de Resurrect.
Domini; etoptime Macharius, hom. 11, et re-
centiores passim.
19. Corrohoratur tandem eadem tertia pars
ponderando amplius citatumi locwm. Sapient. 10.
— Ex quibus omnibus constat, nunc nonso-
lum esse verum, quod Augustinus dixit, fere
universam ecclesiam ita sentire de sahite Ad»,
verum etiam , totam Ecclesiam absohite in
hanc sententiam jam conspirasse. Addo etiam,
dictos Patres tacite interpretari verba illa Sa-
pientis, Eduxit illum a delicto suo, ut non so-
him de eductione ad statum gratiee, sedetiam
ad statum gloriee intehigenda sint. Et revera
est valde consentaneum intentioni Sapientis :
concluserat enim in cap. 9 : Per sapientiam
sanctos esse quicimque placuerunt Domino a
principio , et in omni prceterito tempore. Et
statim in principio cap. 11, incipit numerare
ab Adamo. Ex mortuis autem non dicuntur
simpliciter placuisse Domino, qui ad tempus
aUquod justificati sunt, sed qui in gratia deces-
serunt : illi enim soli Deo simpUciter placue-
runt. Inter lios ergo numerat Adamum : et
quia maxime videri posset, ejus saluti obstare
posse primum ejus delictum : ideo speciahter
declarat per sapientiam ab iUo Uberatum esse.
Additque, Sapientia custodivit illum, utique a
damnationis malo : propter quod inter sapien-
tes numerari meruit. Denique mihi probabi-
liter indicatur in illis verbis, Adam, postquam
sui delicti poenitentiam egit , iterum a gratia
Dei non cecidisse. Nam loquens Sapiens in
singulari, de suo delicto, indicat non habuisse
aUud, quamvis potuerit etiam per antonoma-
siam de iUo primo peccato singulariter loqui.
Denique congruentiaB ad hanc veritatem con-
firmandam , phn^es a Patribus afieruntur ,
eos.iue referendo satis indicatae sunt. Neque
uUa ratio dubitandi in contrarium occurrit.
20. Quod de Adamo in hoc secundo puncto \
resoUitmn est cum eadem fere certitudine acci-
piendum de Eva, prohatur. — Solum qua?ri
potest, an idem_, et cum eadem certitudine sit
CAP. IX. AN PP.IMI PARENTES SUI
c!e Eva seiitieudum ? Respondeo^ idera et fere
cum eadem certitudine esse de Eva seutien-
dum. Probatur^ quia multi ex dictis Patribus
de utroque parente expresse loquuntur. Prfe-
sertim Augustinus^ d. lib. 2, de Peccat. mort.,
cap. 3-4;, et refertur in capite Sicut prirni, de
Poenit.^ dist. 1. Tertullianus, lib. 2. contra
Marci.^ cap. 25, Nazianzenus, orat. 31, et
Anselmus, lib. 2 Cur Deus homo, cap. 16,
quorum verba supra recitata sunt. Eisque addi
potest Ambrosius, lib. de Isaac, cap. 5, ubi
specialius de Eva loquitur. Unde quamvis Sa-
piens de solo Adam expresse loquatur , sub
illo Evam comprehendit : quia unum vebiti
eedequatum principium generis humani exti-
terunt. Item ad hoc ponderat Hugo Victorinus,
Gen. 3 , verba illa Dei ad serpentem : liiinii-
citias ponam inter te et vmlicrevi, ipsa cofiieret
cajmt tiiuvi : ex iis colligens Evam rediisse in
Dei amicitiam, et deemonem tandem vicisse.
Estque probabilis illatio. Nam Hcet illa verba
forte non sint dicta principaliter de Eva in
PECCATI VENIAM CONSEQUI, ETG. 379
particulari , verisimile satis est , illam non
fuisse ab illa spe , ac promissione exclusam.
Deinde coujecturee, quas Patres adducunt, de
vocatione Dei, et confessione Adse, et de signis
pcenitentise in foliis fici, et de victoria Christi
contra dfemonem, in Eva locum habent. Nam
decuit Ghristum eripere de manu hostis illam
singularem pcrsonam , quam dsemon decepit,
et per quam virum etiam superavit. Est ergo
hiae.c etiam veritas satis certa. Dixi autem fere,
et non simpliciter seque certam, propter locum
Sapientise : et quia Patres frequentius de
Adamo specialiter loquuntur. Et quia aiiqualis
major ratio de Adamo urget , eo quod ille
princi[)ium totius naturse simpliciter fuerit, et
quia ipsa Eva fuit illi peccandi occasio : ni-
hilominus tamen valde tcmerarium esset, sa-
iutem vel solius Evse in dubium revocare, cum
nulla sit probabilis conjectura, vel dubitandi
ratio. Et qua adduximus ad moralem certitu-
dinem sufEciant.
FINIS LIBRI QUARTI DE AMISSIONE STATUS INNOGENTIiE,
ELENGHUS GAPITUM LIBRI QUINTI
DE STATU, QUEM HABUISSENT IN IIOG MUNDO VIATORES, SI PRIMI PARENTES NON PEGCASSENT.-
-«si^S-^&^^-^S
Cap. I. Quomodo propagarenhir lionii-
nes in statii innocenlice, si Adam non
peccassel.
Cap. II. An in statii innocentiw virgini-
tas perpetuo servanda esset.
Cap. III. NormuUa dubia circa filiormn
procreationem in statu innocentiw bre-
viter expediuntur.
Cap. IY. Quanta, et qualis liominum
multiplicatio instatu innocenticefieret.
Cap. V. Utrum in statu innocentice lio-
mines generarentur perfecti quoad cor-
pora, vel quomodo consummatam il-
lorum perfectionem consequerentur.
Cap. YI. Qiiibus rebus ad vitam conser-
vandam liomines in statu innocentice
uterentur.
Cap. YII. Quod genus vitoi corporalis,
seu politicce liomines in statu innocen-
ticE profiterentur .
Cap, Ylll. An liomines in statu innocen-
tice nascerentur in gratia, justitia et
scientia perfecti.
Cap. IX. Utrum in statu innocentice om-
nes homines in gratia confirmati nas-
cerentur , et consequenter an omnes
posteri Adami essent prcedestinali, so-
lique electi ex illo nascerentur.
Cap. X. Dubia qucedam circa doctrinam
superioris capitis expediuntur.
Cap. XI. An in slatu imiocentice , si pcr-
severaret, excellentior esset liominum
sanclificatio, quam sit in statu lapsce
naturcB.
Cap. XII. An statu innocentice durante
lcmgo tempore liomines in illo perma-
nerent, et quomodo ad coelestem glo^
riam transferrentur.
tirts-lv^-.mil.in,miiJJI.-.ui%i.-Mrivm«mmiu<,,iffijf^f<,mmuj
LIBER QUINTUS
SSENT
IN HOC MUNDO YIATORES
SI PRTMI PARENTES NON PECCARENT.
Prasentis lihri doctrina non soluin curiosa ,
sed iitilis. — Matcria liujus libri curiosa ma-
gis, quam necessaria videri potest, eo quod
sit de re incerta, quse nuuquam fuit^ nec fu-
tura est^ nec nobis est revelata. Nihilominus
tamen D. Thomas et alii theologi non omnino
illam preetermiserunt^ quia licet in se revelata
non sit, in revelatis magna ex parte contine-
tur, ex ilHsque deduci potest. Unde etiam fit,
ut illius inquisitio magnam hicem ad cognos-
cendas poenas, quas humanum genus, propter
peccatum Adee incurrit, aflferre possit. Propter
has igitur causas dihgenter inquirendum est^
quomodo status innocentiee communicandus
esset hominibus ab Adamo procedentibus .
ipso non peccante : ct quem statum^ seu mo-
dum vitu3 in hoc mundo habere possent^ vel
etiam habituri essent , quantum ex his , quee
Deus in primis hominibus operatus est, et ex
legibus, quas cum eis statuit, investigari po-
tuerit. Ac denique quomodo ex illo statu, ad
alium feliciorem trausferrentur , explicabi-
mus.
GAPUT I.
QUOMODO MTJLTIPLIGARENTUR, SEU PROPAGARENTUR
HOMINES IN STATU INNOGENTIiE , SI ADAM NON
PEGGASSET.
1. Swpfositio ad qioa^stionem expediendam.
— Ostenditur primo ex Gen. l, 2, ex absurdo.
— Tertio ex ratione D. Thoma. — Supponit
hsec qusestio^ etiamsi Adam non peccasset, ni-
hilominus genus humanum in plura individua
multiplicandum fuisse. Quam suppositionem,
tanquam rem certam , omnes theologi admit-
tunt, quia sufficienter ostenditur ex divina
benedictione. Crescite , et multiplicamini ,
Gen. 1. Quia illa benedictio data est homini-
bus, non occasione peccati, sed per se (ut sic
dicam) propter bonum talis naturse : ergo du-
raret, haberetque eflfectum non intervenicnte
peccato. Itemincredibile est creasse Deum duos
homines, ut si non peccarent, illi soli salva-
rentur : si autem peccarent^ multiplicarentur :
ergo iion est verisimile, perseverantibus in
innocentia duobus primis hominibus , illos
tantum fuisse futuros : essent ergo plures. Et
in hoc sensu dicimus fuisse multiplicandos.
Denique D. Thomas, 4 p., q. 98, art. 1, addit
optiraam rationem quia in humana natura
propter perfectionem animaj rationahs, et im-
mortahs, non tautum species, sed etiam sin-
gula individua sunt per se intenta ab auctore
naturse : ac proinde in statu innocentise plura
individua multiplicarentur.
2. Ohjectio. — SoliUio. — Ex qua ratione
solvitur tacita objectio : quia multiplicatio in-
dividuorum sohim esse solet in speciebus re-
rum corruptibilium , quia est necessaria ad
speciei conservationem : sed in statu innocen-
tiae homines essent immortales : ergo multi-
plicatio phirium individuorum non esset ne-
cessaria ad conservationem speciei : ergo sim-
pliciter non esset, quia ejus neccssitas cessaret.
Respondetur autem primo , naturam huma-
nam de se esse corruptibilem, et ita ex se pos-
tulare individuorum multiplicationem , ac
proinde non fuisse privandam hoc beneficio,
etiamsi per donum justitiai singula individua
perpetuitatem acciperent. Alioqui ne duo in-
dividua, sed unum tantum procreandum esset.
Deinde dicitur, licet homo sit corruptibihs,
auimam ejus esse immortalem, et ex hac parte
singulas animas esse per se, ac principaliter
intentas, multo magis quam species singulas
rerum, et formarum corruptibilium, et ita ra-
tioiie animffi multiplicationem individuorum
CAP. I. QUOMODO PROPAGARENTUR HOMINES IN STATU INNOCENTLE, ETC.
381
non tantum propter conservationem speciei,
sed etiam per se , et propter singulorum indi-
viduorum perfectionem _, et varietatem esse
intentam. Unde dico ultimo illam rationem
conservationis speciei, non esse ada^quatam
causam multiplicationis individuorum. In quo
est notanda difFerentia inter res irrationales,
ac insensibiles, et res intellectu, aut ratione
utentes : quod priores non sunt propter se,
sed propter usiim et commodltatem liominum
et intellectualium rerum : ipsae vero intellec-
tuales res per se^, et propter intrinsecam per-
fectionem intenduntur et multiplicantur.
Unde fit, ut individua specierum aliquarum
rerum homine inferiorum non tantum multi-
plicentur in numero sufiicienti ad conservan-
dam speciem, sed in multo etiam majori, quia
vel ad sustentationem hominum, vel ad pul-
chritudinem universi, et delectationem homi-
num necessaria sunt. Ideoque quando unum
ad omnia sufiicit, non multiplicantur per se
loquendo, ut in elemento terree, et aliis videre
licet. Et idem fortasse est in coeliS;, quamvis in
eis etiam probabile sit multiplicari individna^
licet sint incorruptibilia, si ad usum, vel com-
modum universi illa varietas individuorum,
vel melior, vel etiam sufficiens est. At vero in
gradu intellectuali singula individua sunt per
se intenta;, ut Deo fruantur : nam ad ejus si-
militudinem sunt , ideoque multiplicantur ,
quantum juxta divinse sapientite consilium
sufficiens judicatur. Unde probabile valde est,
(ut supra dixi) etiam in speciebus Angelorum
individua multiplicari. JNiagisque certum id est
de speeie humana etiam in statu immortalita-
tis , quia illa multiplicatio personarum ad
quamdam pulclmtudinem , et decorem totius
speciei confert, quatenus per diversitatem phi-
rium individualium perfectionum, totius spe-
ciei amplitudo magis relucet. Piceterquam
quod ad societatem poUticam homini valde
naturalem;, necessaria est.
3. Arguit primum a triplici incommodo non
fuisse propagandos homines per generationem.
— Secundim. — Tertium. — Hoc ergo suppo-
sito, qusestio est, de modo multipHcationiSj
an esset per viam naturalis generationis ex
conjunctione maris cum foemina, necne, ac
subinde an esset immediate a Deo, an ab ipsis
hominibus. Ratio dubitandi est, quia modus
generationis humanffi contra decentiam , et
perfectionem status innocentise esse videtur :
tiim quia commixtio maris et fceminee sine
delectatione nimia, quse rationis usum obtun-
dat, esse non potest : tum quia conceptus pro-
lis sine ruptione et divisione alicujus partis
fffiminei corporis^, non potest pcrfici, quia non
potest viii semen in uterum uxoris intrare :
talis autem divisio incorruptioni corporis foe-
minee repugnabat ; tum etiam , quia partus
foemina3 non poterat esse sine dolore propter
nimiam partiiim dilatationem, quai ad foetum
emittendum necessaria est : ergo non multi-
plicarentur homuies in illo statu modo adeo
imperfecto. Unde vidctur sequi non fuisse tunc
homines ab hominibus propagandos , sed im-
mediate a Dco : quia non possunt homines ,
nisi dicto modo alios homines procreare : nec
potest homo ab alio, quam a Deo produci, si
ab liomine non generatur.
4. Prccdictis ijiconimodis Patres alii ducun-
tur. — Propter has fortasse difficultates aliqui
antiqui Patres docuerunt , multipHcationem
hominum in statu innocentise non fuisse futu-
ram per naturalem generationis viam, sed per
creationem. Ita docuit Gregorius Nissenus ,
lib. deOpific. hom., cap. 17, et Ghrysostomus,
hom. 18, in Gen., circainitium cap. 4, et lib.
de A^irg., c. 17,infm. Damascenus, 1. 2, c. 30,
et lib. 4, cap. 25. Favet Augustinus, hb. 1,
Gen. contra Manich., cap. 19. Ubi tractans
verba illa, Crescite, ei multipUcamini, ait, licet
noMs ea ita splritualitcr accipere, ut in carna-
lem fmcunditatem post peccatum conversa esse
credatur. Idem sentit Eutliymius, in Psal. 50,
et Procopius, Gen. 4. Atque denique Hierony-
mus, epist. 22, ad Eustocliium de Custodia
Virginitatis saepe indicat usum conjugii per
peccatum fuisse introductum, et in lib. 1 con-
tra Jovinian., parum post mediuni, incertam
rem esse existimans, in hanc partem magis
inclinat. Si oljeceris (inquit) antequam. pecca-
rent, sexim. viri, et fcemince fidsse divisum, et
absque 2^eccato eos potuisse conjungi, quid futu-
rum fuerit incertum est. Infra vero addit :
Quid nocebat si Paradisus nuptias recipit, et
mdla est inter maritatam et virginem diversi-
tas eiiam in Paradiso eos sociari. Ex quo vi-
detur conjecturam facere non fuisse futurum
usum nuptiarum in Paradiso, cum in illo non
inceperit, sed a principio conditionis liumancn
virginitaiem Paradisus, et terra nuptias dedi-
caverit.
5. Hoc ergo sit aliud hujus sententiae fun-
damentum prajter illud, quod in principio po-
situm est. Tertium sit Gregorii Nisseni , quia
in statu post resurrectionem non erunt nuptise,
teste Christo Domino, Mattli. 22, quia tunc,
Jiomines erunt sicut Angeli Dei in cceIo , ut
idem Dominus ait, sed homiues iu Paradiso
382
LIB. IV. DE STATU QUEM HABUiSSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
etiam futuri eriint , siciit Angeli : imo per re-
surrectiouem recuperabunt statum^ quem in
Paradiso liabituri crant, et peccando amise-
runt : ergo etiam in Paradiso non esset futurus
nuptiarum usus. Eamdemque rationem indi-
cat Chrysostomus^ dicens : Post Paraclisi a-
missioncm nunc primum tisus rei venerece ince-
pit : ante inoledientiam e?iim angelicarn vitam
imitahantur , et mcllus dere venerea sermo erat.
Et addit : Quid enim potuit, cum neque necessi-
tatihus corporalihus ohnoxii fuerint : lu quo
quartam rationem indicat. Nam ab illo statu
alienum erat necessitatibus corporalibus inser-
"vire : sed una ex majoribus, et vilioribus ne-
cessitatibus est, qua3 ad prolis generationem ,
et procreationem pertinet : ergo illum statum
non decebat. Quinto argumentatur Damasce-
nusj d. cap, 25. Quia Adam non cognovit E-
vam, donec audivit : TeoTa es, et in terram
reverteris. Ergo ne mors geuus humanum ob-
tereret et absumeret, matrimonium assump-
tum est, ut per liberorum procreationem ge-
nus nostrum procrcaretur : ergo hac necessi-
tate cessante per innocentiam, etiam usus cou-
jugii non fuisset.
(i. Veraassertio affirmans. — Prohatur frima
assertio ex Scriptura. — Rcsponsio Nisseiii
et Bamasceni non admittitur. — Dicendum ni-
hilominus est : quamvis primi homines non
peccassent, et status innocentise perseverasset^
genus humanum per naturalem generationem,
et maris ac foeminse conjunctionem propagan-
dum fuisset. Itadocet D. Tliomas, 1. p., q. 98,
et reliqui scholastici cum Magistro, in 2, dist.
20. Et oppositum tanquam hKresim Armeno-
rum, et Almerici damnat Gastro^ verb. Adam.,
hse.res. 3, ex Guidone Garmelita, et Bernardo
de Luzenburgo, et Augustino, lib. 31, de hoe-
res., in 3, et illam Adamianis tribuit. Probatur
autem assertio primo ex verbis iUis Gen. 2 :
Non est honum hominem esse solum , faciamus
ei adjuiorium simile sihi. De quo adjutorio per
anticipationem in cap. 1, dictum fuerat, Mas-
culum ct foeminamt creavit eos. Ex qua distiuc-
tione sexuum cum simihtudiue naturffi mani-
festum est ihud adjutorium datum esse Ada3
priucipaUter ad filios procreaudos. Ergo futu-
rum esset hoc naturaa oliieium in statu inno-
centise. Respondent Nissenus et Damascenus
Deum prffiscium futuri peccati creasse homines
diversi sexus, ut post peccatum posset genus
humanum conservari et propagari. Sed hoc
verisimiie non cst : tum quia Deus dixit, Non
est honum liominem esse solum, locutusque est
de homine in statu innoceutise : ergo etiam in
illo .statu non erat bonum hominem carcre
tali adjutorio : ergo per se , et uon occasione
peccati factum est. Tum etiam, quia sexuum
diversitas naturalis est homini, et per se illam
exigit, et non ratione peccati : ergo per se
fuisset in innocentiee statu : ergo in eo etiam
suum haberet usum.
7. Item prohatur primo ex Gfen. 1. — Damas-
ceni evasio. — N^on satisfacif. — Secundo con-
firmatur hoc ex illa benedictione divina :
Crescite et multiplicarnini, et replete terrarn,
Gen. \, in illa enim non respexit Deus ad mor-
talem statum, in quem homines per peccatum
perventuros esse praeviderat, sed per se, et in
omni statu multiplicatiouem hominum per
illam beuedictionem intendit : tum quia per
se spectabat ad universi complementum : tum
etiam quia eodem modo benedixit Deus ahis
animaUbus, simiUa verba proferens : Crescite
et multiplicamini. Unde Damascenus, dicto
cap. 25, cum negare non posset banc bene-
dictionem, perseveraute innocentia fuisse com-
plendam, tacite respondet per ea verba : Cres-
cite et onultiplicam^ni, non significari illam
propagationem, quce per complexiim venereum
efficitur : nam Deics alio modo genus nostrum
propagare poterat : Sed hoc satisfacere non po-
test : nam verba illa non sohim passive (ut sic
dicam) continent prsedictionem aut promis-
sionem, quod homines essent muItipUcandi,
sed active inteUigeuda sunt, ita ut per illa
Deus imperet hominibus activam prodiictio-
nem et multiplicationem sibi similium : sicut
quando aliis animalibus imperavit : Crescite
et multiplicamini , activam productionem et
generationem illis indixit. Nec Deus de modo
miraculoso, vel extraordinario , quo posset
multiplicare individua, sed de modo naturali
locutus est : hanc enim virtutem viventibus
naturalem per illa verba significare voluit : illa
autem virtus non operatur nisi per ordinarium
generationis modum : ergo de ilia multiplica-
tione verba illa intelligenda sunt.
8. Ultcrius prohatio ex Gen. 2. — Tertio hoc
maxime confirmatur ex verbis iUis Adse, quse
post formationem Evse de costa sua dixit
Gen. 2 : IPoc nunc os ex ossihus meis, et caro
de carne mea, etc. Quamohrem relinquet Jiomo
Patrem et Matrem, et adlmreUt uxori siue, et
erunt duo in carne una. IUa enim unitas inter
virum et fceminam per vinculum matrimonu,
cpiasi inchoatur, et per copulam consumma-
tur : quia donec conjuges matrimonium cou-
summaut, non fiunt una caro, ut docet
Alexander III, in capite secundo, de Gonver-
CAP. I. QUOMODO PROPAGARENTUR IIOMINES IN STATU INNOCENTIyE.ETC.
383
sione conjugator.^ et specialibus Benedictus,
papa in capite Lex divina 27, quffist. 2, et in
Concilio Lateranensi, p. 6, cap. 27;, Alexan-
der in, postquam verba Adami retulit, sub-
jungit : Qtdhts verhis innotuit, non aliter vi-
rum, et mtclierem fieri ^Josse unam carnem, nisi
carnali copula sibi coluereant. Et sumitur ex
Paulol, Corintb. 6, dicente : Qui adhceret me-
retrici, unum coojms efficitur. Frunt enim
(inquit) duo in carne una. Ergo priusquam
Adam de futura culpa cogitare posset, intel-
lexitsibi fuisse datammulierem in adjutorium,
ut per materialem copulam una caro fieret :
ergo licet Adam non peccasset, Evse commis-
ceretur, fierent uua caro, eademque lex sancti
connubii in statu illo servanda esset. Nam
Adam de obligatione et usu in illo statu ser-
vando locutus est, et in verbo illo, adhwrelrit
uxori suce, prsecipue videtur locutus de adhffi-
sione per copulam et cobabitationem, ut divus
Tbomas exposuit 2, 2_, q. 26, a. 11, ad. 1 .
9. Probatur etiam assertio ex Atcgustino. —
Quarto principaliter probatur conchisio ex
Augustino, bb. 9, Gen. ad lit., cap. 3, et se-
quentibus ubi inter alia dicit : Non video quod
proMberepotuerit, ut essent Iwminibus etiam in
Paradiso honorahiles nufticB, ct torus immacu-
latus ■ hoc Deo prwstante fideliter, justeque vi-
ventibus, et sine ullo inquieto ardore libidinis,
sine ullo labore, doloreque pariendi fcetus ex eo-
rum semine gigneretur. Quod late etiam pro-
sequitur, lib. 14, de Civit., a cap. 21, usque
ad 26. Et ita libro primo Retract., cap, 10,
emendat, quod lib. 1, de Genesi contra Mani-
chseum dixerat. Et eadem ratione cap. 13, cor-
rigit, quoddixerat, Ubro de ver. Rehg., c. 46,
si natura nostra in sua integritate perman-
sisset, non fuisse futuras has necessitudines
consanguinitatum, afiinitatum, et cognatio-
num. Nam revera essent futurse, cum futura
essent conjugia, etfiliorum generationes. Gon-
sentit Gregorius, in Psalm. 5, Poenitent, circa
illa verba : Scribantur hcec in generatione al-
tera, Rupertus, Beda, Abulensis in Genesim.
10. Tandem. probatur ratione. — Ad primum
incommodum in n. 3 , respondet Augustinics.
— Ultimo probatur ratione heec sententia. Pri-
nao a priori, quia naturale est hominibus, ut
per generationem unius ab aho multipUcen-
tur : sed hic modus servari potuit in statu inno-
centise, salva perfectione illius status : ergo ita
fieret. Consequentia est evidens, quia per pec-
catum non est immutata natura, iiisi in his,
quse poenalia sunt : vel e contrario ante pecca-
tum non est natura privata suis naturalibus
actionibus, sed adjuta, ut sine indecentia, vel
morali defectu illas exercere posset. jMajor
etiam ex Philosophia nota est. Minoremautem
probat Augustiuus supra excludendo tres de-
fectus m principio a nobis tactos. Primus erat
de nimia delectatione. Respondet autem quod
virtute doni innocentiffi seu originaUs justitise
hsec imperfectio coliiberetur. Quia ante copu-
lam non antecederet motus invobmtarius, aut
impudicus membrorum, sed ex motione vokm-
tatis honestse, et propter fmem optimum, sine
ardore Ubidinis, taUs motus fieret. Et similiter
in ipsomet actu conjugii Deus excessum Ubi-
dinis temperaret, et sohmi delectationem con-
venieiitem ad perfectionem actus permitteret :
unde taUs, ac tanta esset, ut mentem non per-
turbaret, nec rationis usum perfectum impe-
diret.
11. Ad secundum. idem Augustini quem divtis
Thomas sequitur. — Opponitur primo contra
proximam responsionem. — Secundus defectus
erat ruptio virginaUs claustri in ipsa concep-
tione : de quo etiam ait Augustinus, dicto ca-
pitc vigesimo sexto, potuisse semen immitti
intra nterum foeminai, et conceptum fieri, sal-
vaintegritateclaustrivirginaUs. Sicut (inquit)
sanguis menstruus emittitttr. Nam qua via
sanguis egreditur, posset semen virile ingredi.
Et sequitur D. Thomas supra ad 4. Sed hsec
responsio difiiciUs est. Primo, quia non est si-
mile de exitu sanguinis menstrui, et de semi-
nis ingressu : quia sanguinis ille egreditur de
corpore foeminaB per venas proprias ad illam
purgationem a natura deputatas, quse in su-
perficie vasis fceminei terminantur, habentque
vekiti propria orificia, quas cum ordinarie
clausa sint et quasi compUcata, debitis tem-
poribus reserantur et quasi dilatantur, ut ille
sanguis exeat, quod in virginibus absque uUa
Isesione, et sine dilatatione claustri virginaUs
optime fieri potest. At vero longe diversa ratio
est de ingressu seminis. Nam imprimis in. cor-
pore foeminee, ut in sua integritate et naturaU
compositione nascitur, non est aliqua via ex-
pedita et aperta, per quam ingredi possit: qaia
partes foeminei corporis in iUa via ita suut
compactse vel continuae, ut nihil possit per iUas
penetrare, nisi inter iUas aperiatur via, per
quam semen ingredi possit. Accedit quod se-
men nou potest, c[uasi extrinsecus injici, seu
immitti in matricem, qui est locus conceptio-
nis, sed necessaria est commixtio membrorum
in foemineo vase, ut ipsamet naturaUs mem-
brorum forma et compositio ostendit. At vero
non potest illa commixtio et penetratio fieri
384
LIB. V. M STATU QUEM IIABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETG.
iiaturaliter^ iiisi virginale claustrum reseretur,
sive per divisionem alicujus membranse^ qute
ante copulam erat continua, et viam illam
claudebat : sive per separationem et dissolu-
tionem partium corporis fceminae, quse antea
eraiit non solum contiguffi, sed etiam veluti
conglutniatai et inter se copulatae : ut exponit
Fernelius, de Part. corp. descript., cap. 1, in
fme. Quia sine hujusmodi veluti locali separa-
tione et distantia partium non pateret natura-
liter via ad commixtionem membrorum^ qua3
in copula conjugali fit, et per quam vir et uxor
fiunt una caro.
12. Sccundo augetur vis hu jus rationis, quia
in partu prolis conceptaj multo magis neces-
sarium est claustrum virginale aperiri : nihil
ergo obesse posset^ quin in conceptione rum-
peretur. Probatur consequentia, quia si propter
vitandum dolorem, vel conservandam virgini-
tatem (utita dicam) materialem in conceptione^,
servaretur illa integritas^ esset etiam servanda
in partu, qida non minus repugnabani; illa in-
commoda perfectioni status innocentise in uno
actu vel tempore, quam in alio, vel e contrario,
si in partu esse poterat ruptio sine impcrfec-
tione contraria statui, etiam iu conceplu. Imo
si apertio claustri necessaria futura erat, ut
proles exiret, profecto suaviori modo, magis-
que naturali pararetur via in ipsa conceptione,
ut facilius possent membra in partu laxari, ut
sine dolore fieret. Quod vero saltem in partu
virginalis claustri apertio fuerit necessaria,
probatur, quia exitus pueri ex virgine integra
manente matre, sine grandi miraculo fieri non
potest utique aut per corporum penetrationem,
aut per transitum corporis ab extremo ad ex-
tremum sine prsesentia in medio. At vero tale
miraculum perpetuum in statu innocentiee fin-
gere, nec fundamentum habet, neque videtur
verisimile.
13. Durandi eficgmm evertitur. — Commo-
dior responsio ad dictum semndtm incommo-
dum. — Dicunt vero ahqui, potuisse per solam
partium et pororum materni corporis dilata-
tionem infantem de utero matris exire sine in-
tegritatis ejus diminutione. Quod tradit Du-
randus, in ^, dist. 20, q. 2, ad \, et clarius in
4, dist. M, quajst. 6, ad \, ubi de virginitate
Marife in partu eodem modo sentit. Ibi autem
ex falso fundamento movetur, quia putat duo
corpora non posse simul se in eodem loco pe-
netrare, quod falsum est. Et ideo sententiam
illam quantum ad beatissimffi Virginis partum
improbavimus in 2 tom., 3 p., disp. 5, sect. 2.
In prsesenti vero aho utitur fundamento, sci-
licet, quia divisio claustri non posset fieri sine
dolore, dolor autem in statu innocentise esse
non potest. Sed hoc parum urget: nam etiam
post amissam in conceptione corporalem vir-
ginitatem, cjuoad carnis integritatem non po-
test partus fieri sine dolore naturahter : et
nihilominus in statu innocentiss sine dolore
fieret, ut mox dicemus: ergo etiam a tertio
claustri sine dolore virtute divina fieri poterat.
Prseterea si virginale claustrum per membra-
nam continuam naturahter ciauditur, non pos-
set intehigi exitus prohs per solam dilatatio-
nem sine divisione partium, vel penetratione
corporum : quia pori non possent adeo dilatari,
ut per eos possit corpus infantis exire sine pe-
netratione partium, vel sui corporis inter se,
vel cum partibus materni corporis. Si autem
corporahs virginitas consistit in contiguitate
et copulatione partium, non minus est natu-
raliter necessaria separatio et distinctio iUarum
partium, qua3 sine magno etiam dolore natu-
rahter non fit, non solum in primo partu, ve-
rum etiam neque in caeteris. Ergo et repugnat
dicere partum fuisse futurum per dilatationem
partium, et sine apertione claustri virginahs.
Et prseterea eadem difficuhas superest quomo-
do partus sine dol^re futurus esset: nunum
ergo est inconveniens divisionem, vel separa-
tiouem iham in statu innocentia^ admittere tam
in conceptione, quam in partu. Et ita tenuit
D. Thomas, in 2, dist. 20, ubi Bonaventura,
Gabriel et ahi id sequuntur. Quomodo autem
id fieret sine dolore, jam exphco.
1-4. Ad tertium incommodum idem quoque
Augustinus occwrit. — Quid dicendum ad re-
liqua adducta in n. 4, etc. — Tertium incom-
modum erat, quia partus naturahs sine dolore
non fit. Ad hoc autem respondet Augustinus,
dicto cap. 2G, in Paradiso dolorem partus non
fuisse futurum. Qluia adpariendum maturitatis
impuhus fceminea viscera relaxaret. Exphcari
autem potcst in hunc modum, quia sola rela-
xatio maternorum viscerum, aut viarum cor-
poris dilatatio uou causat dolorem, nisi media
ahqua aheratione, qu£e in partibus ihis per
nimiam compressionem quarumdam, et aha-
rum separationem, vel extensionem fit : hanc
autem aUerationem posset Deus facile impe-
dire, et consequenter etiam dolorem praca-
vere ; imo etiam posset suavi modo partes foe-
minei corporis per convenientes quahtates ita
disponere, ut facile relaxarentur sine doloris
sensu. Quod hcetesset prteter debitum naturce
humanae absolute spectatfe, esset nihilominus
illi statui quasi connaturale, ac debitum, sicut
CAP. II. AN IN STATU INNOCENTI^ VIRGINITAS PERPETUO, ETC.
38:
multa alia privilegia^ quse iu superioribus ex-
plicavimus. Et per lieec responsum est suffi-
cienter rationibus dubitandi in principio posi-
tis, ac fundamentis contrarise sententia^. In eis
vero peculiaris difficultas attingitur de virgini-
tate, an esset in statu innocentia; conservanda
vel amittenda^ quam ex parte^ et obiter, ac
cursim attingimus : quia vero gravis est et scitu
digna, illam integre ac ex professo in eapite
sequenti tractabimus.
CAPUT II.
TJTRUM IN STATU INNOGENTm VIRGINITAS PERPETUO
SERVANDA ESSET.
1. Prima sententia ex D. Thoma quam tue-
iur Capreolus. — Ratio dubitandi est, quia vi-
detur absurdum, quod durante iunocentise
statu virginitas in omnibus personis foret vio-
landa. alioqui status naturas lapsse statum in-
nocentiae in castitatis perfectione superaret :
quod esse videtur^ et contra illius status excel-
lentiam^ et contra id, quod sancti ponderant,
Adam non siue mysterio uxorem non cogno-
visse, donec e Paradiso ejectus est. In hoc igi-
tur puncto D. Tliomas, in 2_, dist. 20^, q. \,
art. 2, ad. \, dicit in primo statu non fuisse
amitteiidam simpliciter virginitatem per co-
pulam conjugalem. Quia duplex integritas ad
virginitatem necessaria est, carnis videlicet^
et mentis^ ex quibus prior valde materialis,
et accidentaria est, posterior autem est forma-
lis et preecipua. In statu autem innocentiee
solveretur quidem integritas carnis : non au-
tem integritas mentis, et ideo absolute et sim-
pliciter virginitas non amitteretur. Et hanc
doctrinam defendit ibi Capreolus conckisione
nona^ et ad argumenta contra illam.
2. Seciinda sententia extreme contraria frce-
cedenti ex Alensi. — Alia sententia huic ex-
treme contraria^ sumi potest ex Abulense^ se-
cundaparte, qusest. 85 ^, art. k, nimirum in
statu innocentise virginitatem non fuisse dis-
solvendam quoad carnis integritatem, quoad
mentis autem integritatem necessario fuisse
violendam. Quia non potuit generatio tunc
fieri sine vohmtate coeundi, et sine opere emit-
tendi_, commiseendi^ ac recipiendi virile se-
men : sed hoc diiecte pugnat cum integritate
mentis ad virginitatem necessaria^ ut statim
amplius confirmabitur : ergo in statu inno-
centise necessario fuisset amittenda virginitas
quoad formale, hcet non amitteretur quoad
corporale. Et potest hsec opinio declarari gal-
III.
tem in ordine ad potentiam Dei absohitam.
Nam foeminam coneipere, vel etiam parere ex
viro^, voluntario et morah modo sine amis-
sione integritatis carnis per Dei potentiam^
seu speciale donum^ non repugnat^, ut est per
se clarum. At vero virginem voluntario^ et
morali, ac naturali modo coire cum viro re-
tenta integritate formali ejus quoad proposi-
tum mentis^ involvit apertam repugnantiam ;
quia integritas mentis consistit in absoluto
proposito non coeundi , et perseverantia in
illo, repugnat autem voluntarie coire, et lia-
bere firmum propositum non coeundi. Nec
refert quod talis voluntas coeundi in statu in-
nocentise esset licita, quia integritas mentis
ad virginitatem necessaria non solum illici-
tum^ sed etiam licitum propositum coeimdi
excludit.
3. Duplex qucBstionis sensus. — Circa prio-
rem sensum assertio negativa. — Proiatur ex-
plicando tria requisita ad mrginitatem fore
violanda in statu innocentice. — Duo possunt
in hoc puncto inquiri. Unum est an in statu
innocentise in eisdem personis simul esse pos-
sit virginitas vera cum matrimonio consum-
mato. Aliud est an saltem ex diversis personis
reperirentur in illo statu^ qusedam filiorum
procreationi vacantes^ et aliae statum virgini-
tatis perpetuo servantes. Prior sensus ad rem
prsesentem proprie pertinet. In quo sentio non
fuisse futuram in illo statu virginitatem simul
cum foecunditate in eadem persona. Ita sen-
tiunt in 2^ dist. 20^ q. 2 et 3, Bonaventura ,
expressius Durandus^ qusest. 2, et ibi ^gidius,
q. 4^ ad fin.;, in dub. litter., qui aliquid singu-
lare addit^ de quo statim dicam. Consentit
Richardus, ibi art. 1, qu8est.4<, Altissiodorensis^
2 p. Summ., lib, 2, tract. lO^ cap. 2^ q. 4. Et
Pererius, lib. \, in Gen.^ disp. de Propagat._,
etc^ q. 4. Et probatur explicando amplius
doctrinam D. Thoma3 supra relatam de duplici
integritate, corporis scilicet et mentis^, quse in
virginibus conservari, aut amittipotest. Quam
doctrinam exactius declarans idem D. Thomas
2, 2^ q. 151^ art. \, in virginibus foeminis tria
distinguit^ quse sunt integritas signaculi vir-
ginalis, inexperientia libidinis^ id est, im-
munitas a voluntaria resolutione seminis cum
delectatione venera, et integritas mentis per
propositum abstinendi a tali delectatione et
commixtione. Ex quibus ait D. Thomas pri-
mum esse per accidens ad moralem virginita-
tem : secundum vero esse per se^ tamen ma-
terialiter se habere, quia passioues sunt mate-
ria virtutum moralium : tertium autem per
95
386
LIB. Y. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
se^ ac formaliter complere virginitatem. Dici-
mus ergo^ quoad hsec omnia violandam fuisse
virginitatem per copulam carnalem etiam in
statu innocentiae,
4. Id ostenditur de primo requisito. — De
primo id jam probatum est : nam ostendimus
necessario fuisse virginale signaculum rese-
randum, ut mulier posset ex viro concipere.
Et quamvis de potentia absoluta Dei aliter fieri
potuisset : non tamen siue magno miraculo
penetrationis corporum. Quia sine illa^ vel
sine apertione signaculi virginalis nullo modo
possent vir et uxor fieri una caro per mem-
brorum commixtionem^ et unius intra alterum
ingressum et seminationem : ostendimus au-
tem hunc modum humangs generationis tan-
quam maxime naturalem in statu innocentise
fuisse futurum. Ergo in illo statu per conjuga-
lem copulam fuisset Isesa virginitas quoad cor-
poris integritatem, quse accidentaria est.
5. Dicit vero Jigidius, et probabile putat
Richardus^ licet signacuhim virginale aperire-
tur, vel in couceptione divideretur^ et partu :
non tamen permanenter, sed solum quasi in
fieri^ quamdiucopula, vel nativitas durarent :
illis vero transactis statim partem illam ad
suam integritatem fuisse redituram : et ideo
simpliciter non fuisse amittendam virginita-
tem quoad hanc partem. Quia post copulam
tam integra mansisset fosmina^ quam prius
erat^ idemque fuisset post partum. Quia par-
tes illas aperiri ad officium naturoe, non esset
imperfectio^ dummodo statim clauderentur,
sicut aperirij et claudi os, vel pectus dilatari
et cohstringi, At vero ita sejungi, vel scindi
partes illas^ ut semper manerent disjunctse,
sicut nunc manent, quidam modus corruptio-
nis fuisset illi statui minime conseutaneus.
6. In hoc vero imprimis assero^ etiamsi to-
tum ilhid concedatur^ negari non posse^ quin
illa Isesio corporahs esset virginitatis amissio
quantum ad hanc partem. Nam si quis diceret
iu partu Ghristi;, dum proles de utero egrede-
retur virgineum claustrum fuisse divisum^ li-
cet adjungeret;, statim post partum iutegrita-
tem claustri plenissime, ac perfectissime fuisse
restitutani;, liasreticus esset : nam sanctissimaj
Mariffi virginitatem negaret et destrueret^ sal-
tem in ipso partu : ergo signum est per illam
divisionem etiam transitoriam , simpliciter
amitti virginitatem. Et ratio est^ quia virgini-
tas est, sicut innocentia : nam sicut hajc negat
omnem culpam aliquando commissam^ ita vir-
ginitas uegat omnem claustri violationem.
Tdeoque licet illa divisio semel facta;, diviua
virtute repararetur quoad partium disconti-
nuationem , vel separationem : nihilominus
virginitatis integritas reparari non posset, si-
cut Deus mundans peccatorem non facit inno-
centem. Addo prseterea valde incertum esse,
quod dicitur , integritatem virginitatis per
apertionem claustri in conceptione, vel partu
amissam statim divina virtute fuisse restituen-
dam : id enim naturale non est ( ut constat )
nec apparet necessitas^, aut fundamentum, cur
dicamus ex ordinaria lege ilUus status illud
miraculum, seu opus supernaturale fuisse re-
petendum, quoties nova conceptio, vel partus
fuisset futurus. Posset ergo Deus id facere
si vohiisset : an vero ita factum esset igno-
ramus.
7 . Ostenditur qiwad secundum requisitum. —
De secundo virginitatis requisitO;, nimirum
inexperientia hbidinis , clarius est^, non po-
tuisse cum carnah copula consistere in statu
innocentise. Probatur^ quia inillo statu neces-
saria imprimis erat emissio seminis volunta-
ria^ quse dictse iuexperientiffi directee oj)poni-
tur, Deinde illa seminis emissio, commixtio
et receptio sine delectatione naturahter non fit.
Dicetur fortasse de ratione virginitatis non
esse omnis delectationis venerese inexperien-
tiam^ sed ilhus, quse nimia est, et quamdam
habet foeditatem et deordinationem^ eo quod
non ratione imperetur, ac temperetur;, sed
caloris alteratione nimium excitetur;, ita ut
ratiouem absorbeat^ vel ejus usum impediat.
Hoc autem non ita esset in statu innocentise,
sed esset moderata delectatio juxta rationis
mensuram, et membra corporis etiam puden-
da non moverentur primo per caloris altera-
tionem naturalem et involuntariam, sed per
rationem, ac voiuntatemj teste AugustinO;, d,
1. 14, de Civit., c. 26. At enim hcet verum sit
carnalem copulam in statu innocentise futu-
ram fuisse sine turhido motu, et spontanea po-
testate, ut Augustinus ait, nihilominus non
fuisset sine resolutione seminis, uec sine de-
lectatione, quse et ex illa naturaliter oritur, et
ad illius operis perfectionem data est a natiu^a.
Imo addunt aliqui^ ut Bonaventura et Richar-
dus supra referunt, et indicat D. Thomas, ma-
jorem delectationem sensibilem fuisse futu-
ram in statu innocentice propter mehorem
corporis dispositionem : quamvis minus per-
turbaret rationem propter majorem illius vi-
gorem et domiuatum. Alii autem volunt ip-
sammet delectationem seusibilem fuisse mi-
nuendam , et moderandam per ratiouis
imperium_, quod magis Bonaventura probat.
CAP. II. AN IN STATU INNOCENTIrE VJRGINITAS PERPETUO, ETC.
Utroque autem modo voluntaria resolutio se-
minis, et talis delectationis experientia essel
virginitati contraria, quia virginitas non solum
excessum^ vel inordinatum modum libidinis,
aut resolutionis seminis, sed absolute substan-
tiam (ut sie dicam) ipsius libidinosi actus ex-
cludit. Ut^ verbi gratia, fieri potuit;, ut paren-
tes Virginis, verbi gratia^ ex privilegio rece-
perint rationis vigorem ad virginem sine
immoderata passione^ velmentis perturbatione
procreandam ; et nihilominus per illum actum
virginitatem corporalem et externam amitte-
rent : idem ergo esset in statu innocentiee.
8. Ostenditur denique quoad tertium requisi-
tum. — Unde a fortiori constat^ quid de tertio
membro^ scilicet virginitate mentis dicendum
sitj nam sine dubio in illo statu violenda fuis-
set . Quoniam integra animi virginitas simul rum
usu matrimonii etiam in statu innocentise esse
non potuisset simul, Probatur , quia ille usus
vob.intarius esset futuruS;, ut per se notum est :
ergo supponeret propositum coeundi, a quo
talis usus voluntarius denominatur : at vero
liujusmodi propositum formaliter violaret vir-
ginitatis integritatem quoad animum : ergo.
Neque obstat si quis objiciat illud propositum
semper fuisse futurum licitum et lionestum.
Respondemus enim primo^ esto ita sit^ nihil-
ominus sicut copula honesta et conjugalis re-
pugnat virginitati quoad integritatem corpora-
lem^ ita propositum licitum copulae honestse,
seu conjugahs repugnare virginitati quoad
animi integritatem, cum hsec maxime in hoc
proposito consistat, ut sentit D. Thomas, in d.
q. 1521^ a. \, et 3 p., q. 29^, a. l^, ad 1. Deincle
addimus incertum esse^ an in statu innocen-
tise, si durasset^ possent homines in peccatum
luxurise incidere, sicut in alia peccata : unde
etiam dubium est^ an interdum amitterent vir-
ginitatem^, vel animi per actus, vel desideria
illicita copulse carnahs.
9. Circa secundum sensum Tiujus capitisin
num. 3 indicatum. — Prima qucestiuncula cu-
jus partem negantem indicat D. Thomas et cla-
rius Altissiodorensis, — Superest autemquar-
tum membrum, seu ahus qusestionis sensus,
nimirum : an in statu innocentiee integra vir-
ginitas servari posset^, abstinendo nimirum a
copula etiam maritah, et ab ipso matrimonio.
Loquimur autem de potestate morah (ut sic
dicam) nam physice clarum est potuisse homi-
nes abstinere a matrimoniO;, ejusque usu, nam
hoc in hbertate hominis positum fuisset : de
morah ergo poteslate, duplex qutestiuncula
proponi potest. Una est, an possent homines
387
tunc hcite continentiam perpetuam servare.
D. Thomasenim, 1 p.^, q. 98, a. 2, ad 3, par-
temnegantem indicat, clumait, quod continen-
tia in statii innocentice non fuisset laudabilis :
nam quod laudabile non est, profecto hones-
tum non est, nam omne honestum est lauda-
bile.Idem apertius tradit AUissiodorensis, 1. 2
SummiB. tract. 10, cap. 2, q. 4, dicit enira
matrimonium in illo statu futurum fuisse in
prsecepto, et non in remedium, ac proinde
non fuisse futuram distinctionem statuum ma-
trimonii et caehbatus.
i 0 . Non placet proxima resolutio. — Sed non
video unde constare possit, preeceptum matri-
mouii omnes et singulos homines in statu iu-
nocentiae fuisse obhgaturum, et extra casum
necessitatis, nam ex natura rei, seu in pura
natura non ita obhgaret. Nec est , cur dica-
mus naturalem legem fuisse in hac parte au-
gendam in statu innocentiae, vel aliquam po-
sitivam determinationemilhus pra^cepti eifuis-
se addendam ; nec etiam credibile est, Deum
ihis verbis, Crescite et multiplicamini, ahquam
pecuharem obligationem, praiter naturalem
legem singuhs hominibus addidisse: nam iha
verba eamdem vim pro quocumque habent
statu tam lapsse naturse, quam integrae, unde
ex se non obhgant singulos, nisi juxta prses-
criptum legis naturahs. Igitur neque in statu
innocentise si duraret, obhgaret singulos, sal-
tem post sufficientem generis humani propa-
gationem : ergo abstinere conjugio non esset
mahim in iho statu : quia neque esset per se,
et intrinsece malum, nec etiam esset speciah-
ter prohibitum, ut ostensum est. Quid autem
in hac qusestione dicendum sit, ex puncto se-
quenti conchidetur.
11. Secunda qucEstiuncula ejusque communis
resolutio ex D. TJioma,Altissiodorensi, Duran-
do et Capreolo. — Altera ergo qusestiuncula est,
an in statu innocentise, mehus esset, respecte
uniuscujusque personae matrimonium contra-
here, quam virginitatem, seu continentiam.
servare. In ciiio puncto satis clara est sententia
D. Thoma3 : nam cum ait in statu innocentise
nou fuisse futuram laudabilem perpetuam con-
tinentiam, vel significat iham non fuisse hci-
tam, ut supra argumentabamur, vel sahem
non esse laiidabilem comparatione utique ma-
trimonii, ac subinde fuisse minus bonam, et
ad consilium non pertinuisse. Idem a fortiori
senserunt Ahissiodorensis et Durandus, a cjuo
in hoc Gapreohis non dissentit, dicta distinc-
tione vigesima,adargumentaDurandi. Etpro-
fcatur ratione Durandi : c[uia actus genera-
388
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
tionis humanse per se bonus est^ unde absti-
nere ab illo per se non est bonum^ sed solum
in quantum potest copula carnalis impedire
majus bonum;, propter quod etiam majus bo-
num censeatur, ab actu generandi abstinere;,
quam illi incumbere. At vero in statu inno-
centise usus matrimonii nullum majus bonum
impediret, quia nec impediret contemplatio-
nem^ nec induceret saeculares curas,, vel cogi-
tationes temporalium rerum: quse nunc ad
onera matrimonii sustinenda^ et ad filios alen-
dos necessarise sunt : ergo nulla ratio melioris
boni^ imo vix aliqua boni species posset illo
statu in virginitate. seu continentia cogitari.
Eamdemque rationem indicat D. Tliomas, in
dicta solut. ad 3;, dicens: Nunc laiidari, id est^
prseferri;, continenUain non fropUr defecUim
foscunditaUs, sedpropter remotionem inordina-
t(B libidinis. Tunc autem fuisset fmcunditas
absque libidine. Atque btec sententia commuuis
est, satisque verisimile videtur.
42. Contraria quoque resolutio ex sententia
auctoris probabilis est. — Possumus autem con-
trarium suadere^ quia etiam in illo statu pos-
sumus aliquam rationem melioris boni cogi-
tare^ et invenire in abstinentia a coitu. Quia
licet foecunditas tunc esset sine libidine inor-
dinata, ct perturbante rationem : non tamen
esset sine magna delectatione sensibili per ra-
tionem moderata et ordinata^ ut D. Tliomas
in eadem solutione ad tertium fatetur : ergo
necessarium erat., ut tempore coitus ratio vi-
gilaret ad cohibendum ardorem libidinis, et
corpus et animum in tali occasione recte gu-
bernandum: ergo quamvis demus potuisse
hominem tunc simul de Deo cogitare sine in-
quietudine , vel perturbatione ; niliilominus
non potuisset tunc ita vacare tota mente^ et
animo contemplationis divinas, sicut posset
alio tempore^ cum a tali actu vacaret : ergo
etiam in eo statu haberet locumintentio absti-
nendi perpetuo ab actu generandi^ propter
suum fuiem liberius et atteutius divina con-
templatione vacandi : ergo sub ea ratione ha-
beret continentia gradum et sestimationem
majoris boni. Unde quod Paulusait \, Cor. 7 :
Mulier innupta et virgo cogitat quce Domini
sunt, ui sit sancta et corpore et spiritu, quce
autem nupta est, cogitat quce sunt mundi, quo-
modo placeat viro. Hoc (inquam) etiam in sta-
tu innocentise locum haberet;, licet aliter et in
minori gradu, quam nunc. Nam tunc etiam
necessarium fuisset, aliquando circa educa-
tionem filiorum occupari^ et similiter oporteret
peculiarem curam habere placendi marito_, et
peculiari amore illum prosequi^ et consequen-
ter affectum cordis aliquo modo dividere : ergo
posset tunc eligi virginitas, ut homo ab illis
etiam curis humanis^ quse in illo statu esse
possent, magis ah)stractus^ totus posset Deo^, et
vitaj spirituali magis consecrari : heec autem
videtur esse sufficiens ratio melioris boni. De-
nique in eo statu non fuissent secundae nuptise,
etiamsi illarum occasio non deesset : ergo pos-
set etiam esse continentia a primis nuptiis.
Declaratur antecedens. Nam licet in illo statu
non esset futura viduitas per mortem alterius
conjugis, quia tunc mors non fuisset: uihilo-
minus posset alter conjugum prius ad statum
glorise transferri^ quam alius. Quid enim ob-
staret^ aut cur dicemus nunquam fuisse con-
juges separandos^ sed certa Dei lege statueu-
dum fuisset, ut unus conjugum ante alium non
transferretur?[lIo ergo posito per illam trans-
lationem dissolveretur matrimonium non mi-
nus, quam si nuuc per mortem dissolvatur,
quia status glorise cum vinculo et obligatione
matrimonii subsistere non potest. Hoc igitur
positivo verisimile non est conjugem in terra
sine consorte relictum^ ad secundas nuptias
fuisse transiturum : uam etiam in natura cor-
rupta propter nimise concupiscentise indicium
minus probantur, etquodammodo odiosse sunt :
ergo verisimile est non fuisse futuras secundas
nuptias in statu innocentise: ergo pari fere
ratione credibile est, potuisse aliquos et plures
homines a primis abstinere , etiam propter
majus spirituale bonum. Probatur consequen-
tia^, quia hic finis majoris fructus spirituahs
inveniri, ac intendi poterat in eo statu^ in ab-
stinentia a secundisnuptiis, alioqui nulla esset
ratio^ cur appeteretur : idem autem fructus in
perpetua continentia^ servata proportione co-
gitari facile potest.
13. Quo pacto Patres aUqui huic parti fa-
teant. — Ad rationem Durandi in nurn. 11. —
Ego quidem hanc posteriorem partem satis
probabilem censeo : et in favorem ejus alle-
gari possunt illi antiqui Patres, qui in univer-
sum negarunt futuram fuisse in statu inno-
centiee copulam carnalem : illi enim pro certo
habuerunt virginitatis observantiam illi feli-
cissimo statui fuisse decentissimam : ergo li-
cet excesserint excludendo ab illo statu im-
maculatum conjugii totum : iu admittenda
nihilominus virginitate, ut voluntaria, et eli-
gibili non videntur excessisse. Neque funda-
mentum contrarise sententiae cogit, quia jam
ostensum est^ matrimonium non fuisse tunc
in prsecepto pro singulis hominibus : unde
CAP. III. NONNULLA DUBIA CIRCA
sub ea ratione, velle aut nolle indifferens erat,
ad nolendum autem illud_, seu eligendam per-
petuam continentiam non deerat lionestus fi-
nis sufiiciens^ quique foecunditati prolis prse-
ponderaret, ut explicatum est : ergo poterat a
multis eligi virginitas. Et verisimile est^ ita
fuisse futurum : tum ex naturali hominum
conditione^ quibus veluti ingenitum est , ad
varios vivendi modos, et ofiicia inclinari : tum
ex diversitate donorum gratise : nam etiam
liaec varietas statuum etiam tunc ad pulchri-
tudiuem Ecclesiee militantis et triumphantis
pertineret. Denique fit hoc maxime verisimile
supposita illa sententia, quod licet homo non
peccaret, Verbum caro fieret. Nam tunc, et
Christus ipse virgo esset, et ex virgine nasce-
retur, qui (ut credi potest) plures ad virgini-
tatem invitarent, et post se adducerent. Est
ergo h83c pars valde probabilis. Cui autem
contraria placuerit, non erit difTicile conjectu-
ris nostris respondere : non enim cogentes ra-
tiones sunt, sed suasorise.
14. Buranta statu innocentke virginitas
servata fuit quoad materiale per occasionem. —
JVon tamen quoacl formale. — Tandem possu-
mus ex dictis inferre, cur et quando de facto
sit virginitas in statu innocentiae servata. Om-
nes enim Patres tanquam certum supponunt,
Adam et Evam ante peccatum fuisse virgines,
et hanc ponere solent inter laudes virginitatis,
quod primum locum in Paradiso habuit. Unde
intulerunt aliqui, durante innocentia perpetuo
fuisse servandam. Verumtamen distinguen-
dum est inter animi corporisque virginitatem,
seu inter mentalem et realem, internam et
externam. In Paradiso etiam virginitas rea-
lis et externa, seu corporalis servata est, quia
ibi non fuit corporum commixtio, nec seminis
resolutio, neque aliquid ejusmodi. Et de hac
virginitate sancti loquuntur. Colligiturque ex
narratione Genesis : nam dum in Paradiso fue-
runt homines, nuUa fit mentio copulee in tri-
bus primis capitibus Genesis. Postquam vero
in fme capitis tertii dicitur ejecisse Deum ho-
mines de Paradiso, statim capite quarto dici-
tur, Adam vero cognovit uxorem suam, etc. At
vero non servarunt homines intra Paradisum
virginitatem internam, seu mentalem secun-
dum animi propositum : nam intra Paradisum
contraxerunt matrimonium, cum animo, et
proposito consummandi illud : ut satis signi-
ficant illa verba Adami : Erunt duo in carne
■una. Unde cum nihil tunc de statu peccati co-
gitarent, non solum intra Paradisum habue-
unt p rop ositum generandi filios , sed etiam
FILIORUM PROCREATIONEM, ETC. 389
proposuerunt generationis actum intra Para-
disum exercere. Unde nunquam cogitarunt
virginitatis observantiam faisse illi loco, vel
statui necessariam, vel sibi convenientem.An
vero aliquando ab aliquibus servanda esset,
nec noverunt, nec fortasse unquam cogita-
runt. Quod ergo intra Paradisum noncoierint,
non fuit necessitatis, sed per occasionem ac-
-cidit, quia habitatio Paradisi moree brevissi-
mse fuit : nam paulo post quam Eva formata
est peccavit, et virum induxit, ac statim fue-
runt exParadiso ejecti, ut notavit Augustinus,
1.9, Gen., ad lit., c. 4, quietiam addit, quam-
vis primi homines in Paradiso habuerint po-
testatem, benedictionem , et fortasse etiam
generandi prseceptum, non tamen habuisse a
Deo temporis determinationem pro quo essent
copulandi, verisimileque esse illam expec-
tasse, Deum autem futurorum prsescium illa
distulisse.
CAPUT III.
NONNULLA DUBIA CIRCA FILIORUM PROCREATIONEM
IN STATU INNOGENTI^ BREVITER EXPENDUNTUfi.
i . Prima duhii parte negante suadetur. —
Primum dubium est, an omnes viri et foeminse
essent foecundse, ita ut semper quoties conve-
nirent, toties filios procrearent. Ratio dubi-
tandi esse potest, quia sterilitas est aliquibus
individuis connaturalis ex peculiari illorum
complexione : sed in statu innocentise essent
variae complexiones individuales : ergo etiam
tunc aliqui futuri essent steriles, qui et matri-
monium contrahere, et consummare possent,
quamvis fructum non haberent. Et confirma-
tur, quia non omnes homines essent sequales
in corporis statura, aut viribus : ergo etiam
in virtute generandi, et foecuuditate possent
esse dispares.
2. Vera duhii decisio. — Ratio communis. —
Nihilominus dicendum est in statu iimocentise
non solum omnes viros et foeminas futuros
foecundos, sed etiam peromnes, et singulas ac-
tus generandi fuisse filios habituros. Hanc sen-
tentiam insinuat D. Thomas, 1 p., q. 99, a. %
ad 3, dicens, fuisse conveniens, ut in eo statu
omnes generarent : non tamen expresse de-
clarat per omnes actus consecuturos fuisse ge-
nerationis fructum. At vero in 2, 2, q. 164.,
art. 2, ad. 3, sterilitatem aliquarum foemina-
rum nunc esse peccati poenam asseverat : sen-
tit ergo in statu innocentiae non fuisse futu-
ram. Expressius et latius hoc tradiderunt
390
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
in 2j d. 20^ D. Bonaventura^ q, 5^, Diirandus,
q. l, n. 7, Jj]gidiu3, q. 1, a, 3^ Richardus,
a. l^ q. 2. Ratio communis est^ quia liomines
in illo statu non coirent, nisi ex recta inten-
tione habendi prolem : ergo quoties copula-
rentur, prolis fructum obtinerent. Antecedens
probatur, quia copula carnis etiam inter con-
juges non caret culpa saltem veniali, nisi recta
intentione fiat. Duplex autem est intentiO;,
qu83 illam honestat, scilicet, si fiat in reme-
dium concupiscentiffi, vel propter generandam
prolem, ut tradunt theologi de matrimonio
disputantes. Nam Kcet aUos tines honestos ad-
dant , tamen vel ad hos reducuntur , vel in
prsesenti necessarium non est illos distinguere,
ut patebit. At vero ex illis duobus finibus re-
medium concupiscentiae non haberet locum
in statu innocentite^ in quo non esset concu-
piscentiee fomes : ergo solum propter gene-
randam prolem tunc esset sanctus et imma-
culatus conjugalis torus. Et sic dixit Augusti-
nus^ 1. 9^ Gen. ad lit.^ c. 1, potuisse sanis esse
ofiicium^ quod imnc eegrotis est remedium.
3. Non convincit. — Et mtUtipliciter refelli-
i?Mr .— Jam vero prior illatio^ scihcet^quod talis co-
pula non posset debitofructu privari variis modis
a dictis auctoribus probatur. Durandus hac ra-
tione utitur. Quia, ubi agens non caret delita
intentione, necactus dehet carere delntofine.^u^
propositio valde generalis est, et solum videtur
necessaria, de fme, qui respondet actui, ut bo-
nus moraliter est^ et meritorius, id est^ de
prsemio quod illi correspondet: sic enim etiam
nunc actus nostri bona intentione facti, non
carebunt debito fine ultimo, licet ssepe careant
fine proximo, seu effectu proximo, seu effectu
intentO;, qui est veluti naturalis, aut physicus
finis talis actionis. Bona enim intentio agentis
non dat pliysicam efficientiam actui, ut infail-
libiliter proximum effectum obtineat. Addit
igitur Bonaventura in illo statu non sokim
voluntatem, et intentionem fuisse rectam, sed
etiam virtutem generativam fuisse ex utraque
parte perfectam. Nam in viro erat potens, et
sufficiens, nec liaiehat impedimentum, et simi-
liter in onuliere pro suo toco et tempore. Sed
hoc etiam difficultate non caret : tum quia
non est necessarium^ ut omnibus individuis
virtus generandi perfecta fuerit; quia multi
viri et fffiminse ex naturali sua complexione
sunt steriles, quse imperfectio non videtur re-
pugnasse illi statui, quia respectu talis indivi-
dui negativa tantum est, et non habet inde-
centiam : tum etiam, quia licet alias personee
sint fcecundse^ in tali loco et tempore et sub
tali infliientia possunt liabere impedimendum
ad generandum cum effectu : quod impedi-
mentum posset latere utrumque conjugem, et
ita possent bona intentione convenire ad ge-
nerandam prolem, et nihilominus effectum
non consequi.
4. Vera prohatio. — Quapropter necessario
recurrendum videtur ad peculiarem providen-
tiam Dei convenientem illi statui ex peculiari
ejus privilegio , atque optimo ordine in eo
constituto, ut quamdiu in animo perfectus
ordo servaretur, in corpore non deficeret. Ad
hunc enim ordinem servandum (ut Bonaven-
tura supra insolutionibusargumentorumdicit)
datum fuisse liomini, ut potestatem suam ac
sufficientiam nosset^ et qualitatem ahmenti,
quo ita temperare uteretur, ut et ad corporis
alimentum sufficeret, et superfluum ejus pos-
set optime ad generationem disponi, et ideo
semen viri ex se efficax semper fuisset . Aliun-
de vero simul cognovisset tempus, et horam,
quando sine impedimento generare posset :
tum ex parte foeminee agnosccndo quando es-
set in dispositione apta ad concipiendum^ vel
effectus, et conjecturas, quas ipsa foemina in
se posset preesentire, vel ex peculiari instinctu,
seu institutione Dei : tum etiam ex parte cau-
sarum universalium, et influentiarum cceli,
quas optime nosset et consideraret, quia non
inordinata concupiscentia, sed soUim ex dicta-
mine rationis ad generandum moveretur. Et
sic peculiari ratione verum est illud princi-
pium Durandi in illo statu : nihil enim tunc
homo per actiones suas ordinate et honeste
intenderet, quod frustra tentaret, vel ageret.
Sic etiam dixit J^lgidius supra, quod impetus
divini, et instinctus naturales, et dictamen
rationis , quantum ad ea, quse erant sibi
agenda, multum viguissent in primis paren-
tibus ut nunquam sine effectu prolis genera-
rent.
5, Ad argumentum in num. 1. — - Ad ratio-
nem ergo dubitandi respondendum esl, quod
sicut sterilitas terrse ex naturalibus causis pro-
venit, et niliilominus nunc est poena peccati,
ut ex Gen. 3, coUigitur, ita etiam sterilitas in
homine lapso poena est peccati. Duplex enim
sterilitas distingui potest : una pei^manens,
et quasi in habitu, seu a nativitate, alia tran-
siens, et quasi a casu in aliquo actu gene-
randi. Prior non haberet locum in statu in-
nocentiaj , quia licet interdum ex causis
naturalibus sequatiu^ nihilominus in statu in-
nocentia?. ita essent omnia ordinata, ut in nuUo
individuo inveniretur. Quia revera non pro-
CAP. III. NONNULLA DUBIA CIRCA
venit nisi vel ex defectu aliquo in ipsa con-
ceptione a parentibuscontracto^ vel posteaper
inordinatum usum alimentorum, vel exter-
nam actionem^ aut influcntiam elementorum
et coelorum adquisito : quaj certe causce in
statu innocentiee cessarent : quia et proles
semper a principio generaretur perfecta^ et
natura in suo vigore et robore semper con-
servaretur, Nam sicut virtus nutritiva semper
restauraret perfecte vires individui^ ita etiam
virtus generativa semper esset ad speciei con-
servationem et communicationem perfecta :
et in eadem perfectione in quolibet individuo
conservaretur : ideoque in nullo individuo ste-
rilitas potentialis^ seu habitualis inveniretur.
Actualis vero sterilitas etiam evitaretur per
media supra declarata, quse sub dono justitiae
originalis continentur;, et ideo nullus sterili-
tatis modus in illo statu inveniretur. De con-
firmatione autem ibidem posita aliquid in se-
quenti dubio dicemus.
6. Semndtm. duiium cimi ratione diilitandi.
— Secundum dubium est, cpiomodo possent
foeminse in statu innocentiee generari. Et ratio
dubitandi est; quia in generatione prsecipua
vis activa est in viro : ergo quantum est ex se
semper generat virum : ergo in re ipsa ex
Adamo et Eva semper viri nascerentur , et
nunquam fceminse^ si in innocentia perman-
sissent. Primum antecedens, ut notum in Phi-
losophia supponitur. Prima vero consequentia
probatur, quia omne agens intendit assimilare
sibi perfecte effectum suum, seu prolem : ei'go
vir, quantum in se est, intendit, et conatur
generare virum : ideoque illum generat, nisi
impediatur. Et lioc confirmatAristoteles, Hbro
secundo, de Generat. animal., cap. 3, foemi-
nam marem Iresum, id est, defectuosum appel-
lans, et quasi ex accidenti, et proeter inten-
tionem generatum : cpiod latius ipsemet
explicat hbro quarto, capite secvuido et tertio.
Secunda vero consequentia probatur, tum ex
dictis, quia ad perfectionem agentis pertinet
id, .quod intendit consequi : iu statu autem
innocentiee omnia essent perfecta,utdiximus :
tum etiam, quia in eo statu nulhim esset
vitium, aut impedimentum, quod virorum ge-
nerationi obsistere posset. Unde ergo, aut quo-
modo foeminee producerentur ?
7. Ilceresis negantium in statu innoce^itice
distinctionem sexuum. — In hoc puncto fuit an-
tiqua hseresis Mmerici dicentis in statu inno-
centiee non fuisse futuram sexuum differeu-
tiam. Ita refert Prateohis, verbo Almericus, et
Castro, verbo Adam, hser. 5^, et Turrecremata,
FILIORUM PROCREATIONEM, ETC. 39i
1. 4, Summai, c. 35. Unde etiam sensisse viden-
tur Evam ante peccatum, vel non fuisse crea-
tam, vel non fuisse distincti sexus ab Adamo.
Utrumque autem stultissimum est, et hsereti-
cum contra expressa verba Scripturae, quae
narrat Adam et Evam fuisse creatos ante
peccatum, et Adam fuisse vii^um, et Evam fce-
minam, et ab hac incepisse peccatum in hu-
mano genere, et de illa dixisse Deum : Non
est bonum hominem esse solum, faciamus ei
adjutorium simile sibi : utique in natura, non
in sexu. Ahas in acljutorium viri esse non pos-
set, quia illud adjutorium, ut seepe Augusti-
nus notat, propter propagationem humani ge-
neris proecipue desiderabatur. Nam ad omnem
aliam actionem, vel societatem, alterius viri
adjutorium, et majus, et commodius fuisset,
ut D. Thomas advertit, 1 p., q. 92, a. I, et op-
time exponit Augustinus, libro nono, Gen. ad
lit., cap. 3, 5 et 7. Denique hoc satis declara-
vit Christus Dominus, Matth. 19, dicens : Qui
fecit Jiominem ah initio, masculum et fmmi-
nam feciteos, etc. EtMarc, cap. 10, addit, ai
initio creaturce id factum esse, ut inter eos in-
separabile vinculum matrimonii intercederet.
Denique ex lioc principio in prsecedenti capile
ostendimus, in statu innocentise, si duraret,
homines per naturalem modum generationis
ex conjunctione maris et foeminse fuisse gene-
randos.
8. Concluditur ex dictis futuram dlversita-
tem sexuum in posteris Adami esto non peccas-
set. — Hinc ergo evidenter concluditur, in eo-
dem statu, et ex eadem hypotliesi certum, et
evidens esse, non solum in duobus primis ho-
minibus, sed etiam in eorum filiis sexuum
diversitatem,futuram et multiplican dam fuisse .
Ita docent, et pro comperto Iiabent omnes
theologi in 1, dist. 20, quos paulo post refe-
mus. Nunc probatur, quia homines erant na-
turali modo procreandi in illo statu : utique
ex viro et fcemina : at vero non omnes imme-
diategenerarentur ab Adamo, ut per se notum,
tum quia multo diuturniori tempore duraret
propagatio hominum, et multiplicatiohumaui
generis, quam status personee Adami in vita
animali : nam si non peccaret, intra breve
tempus transferretur ad gloriam, sicut et cee-
teri homines. Ergo multo minus sufBciens fuis-
set sola Eva ad totuis humani generis multi-
plicationem : ergo necessaria fuisset foemina-
rum multiplicatio, ut hominum generationes
usque ad tempus a Deo pra?fniitum ad comple-
mentum numeri preedestinatorum durare po-
tuissent.
392
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
9. Deducitur ulterius sexus fceminei produc-
tionem per accidens, aut monstrosam non esse.
— Unde ulterius colligi potest foeminge pro-
ductionem non esse per accidens^ aut quasi
monstrosam in liumana natura, sicut posset
aliquis ex citatis Aristotelis testimoniis colli-
gere. Probatur, quia id quod ad conservatio-
nem speciei liumanse, et debitam multiplica-
tionem individuorum ejus ex natura rei ,
simpliciter necessarium^ non est per accideiis^
nec casu in humana natura : sed est maxime
per se^ et ex intentione ejus. Sed productio
foeminarum est maxime necessaria ad prsedic-
tum fniem, ut ostensum est^ et docuit Aristo-
teles, dict. 1. k; ergo non estper accidens^ sed
per se in humana natura. Consequentia cum
minori evidentes sunt. Major probatur, quia
dato oppositO;, nimirum, quod est necessarium
ad multiplicationem generis humani, casu^ et
per accidens in illo inveniri : sequeretur con-
sequenter conservationem humanse speciei^ et
multiplicationem individuorum esse casu, et
per accidens in humana natura, quod absur-
dissimum est. Unde e contrario si fmis est per
se primo intentus, etiam media per se secun-
do, ut sic dicam, eliguiitur, seu intenduutur :
sicut e converso, qui per se primo dat formam,
per se etiam, Hcet secundario dat consequen-
tia ad formam. Et hoc videmus servasse Deum
in prima hominum creatione. Prius enim vi-
rum creavit tanquam primario illum volens :
deinde vero foeminam produxit quasi per se
secundo illam intendens, ut ahquomodo ad
complementum humange naturae necessariam.
Quia (ut ipse Deus dixit) non erat honum homi-
nem esse solim, utique quia non erat ad hu-
manam naturam conservandam, et multipH-
candam secundum exigentiam naturoe suse
sulEciens.
10. Imo non solum naturam universalem
sive Deum, sed etiam ipsos particulares gene-
rantes intenturos fuisse in statu innocenticB
productionem foemince. — His autem addo ve-
risimillimum esse in statu innocentise propter
ilhus perfectionem foeminse generationem
non sohim fuisse futuram ex intentione ipsius
naturae specificae, seu auctoris naturiae, sed
etiam ex intentione directae personarum ad
generationem convenientium. Ita docet, et sa-
pienter expHcat Bonaventura in 2, d. 20, q. 6,
ubi ait : (^uod in statu naturce institutce, gene-
vatlo viri, vel fcemhice suleesset voluntati ra-
tionali. Quia tunc facultas ipsa generandi, et
usus ejus, et motus memhrorum illi deser-
vientium essent imperio rationis, et vohmtatis
subjecti, et ideo etiam ex intentione generan-
tium, et preesertim viri, ad maris, vel foeminai
productionem ordinarentur : hoc enim ad
magnam ilHus status perfectionem spectat.
Unde consequenter dicendum est, quoties ho-
mointenderetproducere virum, velf«minam,
id fuisse consecuturum, quod intenderet, quia
semper intentio illa fuisset jnsta et rationi
consentanea : ideoque in iUo statu suo effectu
non frustraretur. Modus autem efficaciter con-
sequendi ilHus intentionis effectum taHs esse
potuisset. Quia Adam et caiteri homines in eo
statu antequam officium generandi assume-
rent, optime nossent causas omnes: undepro-
venire solet, ut mas vel foemina gen(!retur, et
ita possent illa observare et prseparare, seu
appHcare juxta intentionem generandi, quam
haberent.
1 1 . Deinde declaratur amplius. — Declaratur
breviter, quia proximee causse generandi ma-
rem, imprimis ex parte viri et seminis ejus
considerari debent- Ut enim naturales philo-
sophi et medici docent, caliditas virilis semi-
nis mascuHs generandis potissima causa est :
unde quo semen fuerit caHdius intra debitam
proportionem prout opus est ad debitam vir-
tutem genitahs spiritus : eo causa iHa ef-
ficacior erit, augebiturque quo fuerit semen
copiosius. Ac denique dispositio etiam meHor
et aptior constitutio organi fabricantis, et
transfundentis virile semen in matricem fce-
minse, multum etiam ad prsedictum eflfectum
confert. Ex parte vero foeminse juvare potest
tum dispositio sanguinis menstrui ex quo foe-
tus formatur : tum locus matricis : nam latus
ejus dextrum (ut dicunt medici) propter calo-
rem hepatis ad formationem masculorum ap-
tius est : tum etiam cum juxta sententiam
Galeni, mater etiam concurrat active ad gene-
rationem proHs, quo semen ejus fuerit caH-
dius, eo ad maris generationem magis juvabit.
Preeterea possunt juvare extrinseca?. causse,
primo quidem, et prsecipue influentiise coelo-
rum, et consteHationes ad hanc vel iUam cor-.
poris formam efficiendamaptiores. Deinde me-
dium ipsum, et venti considerari solent : nam
Aquilo dicitur esse ad marium procreationem
aptior : Auster vero ad foeminarum generatio-
nem magis juvat, teste Aristotele, Hb. 4, dc
Gener. animal., cap. 2, ubi ahas causas recen-
set ex diversitate elementorum, vel a^tatum,
vel temporum. Et similia repetit, 1. 6, de Inst.
anim., c. 19. Denique etiam imaginatio vehe-
mens generantis ad hoc conferre potest, ut ex
Gen. 30, notat Bonaventura supra^ et Pere-
CAP. III. NONNULLA DUBIA CmCA
rius, 1. 4^ in Gen., clisput. de hac re^ q. 3,
Has ergo causas omnes perspectas haberent
homiues in statu mnocentise. Ideoque cum
velleut marem, vel foeminam generare^ non
esset eis difficile^ illas ita observare, ut in-
faillibiliter, quod intenderent^ assequerentur :
tum ante coitum illis ahmentis frequentius, et
diutius utendo^ quse ad talis sexus generatio-
nem essent aptiora : tum in ipso coitu obser-
vando circumstantias omnes, et causas effec-
tui intento magis accommodatas : tum denique
post coitum posset etiam foemina uti alimentis
et locis, ac rebus ahis eidem fmi magis in-
servientibus. Quod si prseter heec omnia spe-
ciahs etiam instinctus, vel juvamen divinee
providentiee necessarium fuisset^ in illo certe
statu non deesset.
12. Ad rationem dulUandi in n. Q. — Ad
rationem ergo dubitandi in principio dubii
positam respondetur negando primam conse-
quentiam ; quia in viro non sohim est princi-
palis vis generandi mares, sed etiam foeminas.
Nam absohite prsecipua vis generandi activa in
viris est^ et de se est veluti generahs^ seu in-
difierens^ determinatur autem in executione ex
aliis concausiSj seu circumstantiis; sicut e con-
trario etiam in foemina est potestas indifferens
ad prolem in utroque sexu procreandum, vel
materiahter, vel etiam active : determinatur
autem ex conjunctione cum ahis causis. Veri-
simile autem est^ determinationem physicam
ad sexum virilem magis, et frequentius a viro :
ad sexum autem foemineum a matre desumi.
Cum autem dicitur,, marem quantum in se est
intendere marem producere^ quia intendit sibi
assimilare effectum quantum potest : respon-
dendum est, si sit sermo de intentione quasi
naturah iUam per se tendere ad simihtudinem
in natura^ non in sexu^ quia in utroque pa-
rente est vis de se communis ad utrumque
sexum generandum, et ideo debet determi-
nari ad hunc , vel ilhim ex adjunctis causis :
si vero sit sermo de intentione ehcita et ratio-
nah^ sic constat falsum esse assumptum. Nam
et foeminse maxime cupiunt masculos parere ,
et viri foeminas generare. Nec Aristoteles locis
in argumentatione citatis ahquid docet doc-
trinai traditBe contrarium^ sed potius iham
confirmat^ praesertim hb. 4 de Gener. anim.,
cap. 3j cum autem foeminam vocat animal
Isesum, non intelhgit mancum, vel monstro-
sum, sed in suo ordine minus perfectum.
13. Tertiuni dubium fer se satis incertim.
— Tertium vero dubium hinc nascitur, an
fihi in statu innocentise procreandi essent
FILIORUM PROCREATIONEM, ETC. 393
utriusque sexus in numero sequah, aut inee-
quah, vel in qua proportione. Quod dubium de
re adeo incerta , et contingente esse videtur,
ut vix possit in iho definitum judicium ab ho-
mine proferri. Potestque conjectura ex ahis
animantibus fieri. Quis enim definire audeat,
an in specie leonum, equorum, vel simihum
animahum, quse in utroque sexu multiphcan-
tur, futuri essent phires mascuhni, quam foe-
minini sexus : vel e contrario , vel sequales ?
Certe de his, quse nunc procreantur, incertissi-
mum id est : multo ergo magis de his, quse
futura essent in statu innocentise. Hoc autem
argumentum seque in hominibus fieri potest.
14. Communis responsio theologorum. —
TJniirii principimi quod dicta responsio suppo-
7iit. — Nihilominus theologi communiter do-
cent mares, et foeminas futuros fuisse in specie
humana in multitudine aequah, si statusinno-
centiee perseverasset. Ita docet D. Thomas, 1.
p., q. 99, art. 2, ad 3, quodhbet 3, art. 25,
et in 2, dist. 20, q. 2, art. 1, ad 1, ubi latius
Bonaventura , in d. q. 6, sequitur Richardus
ib., a. 2, q. 1, Aureohis, a. 2, ^gidius, q. 2,
art. 1. Fundamentum hujus assertionis muha
complectitur principia. Unum est quod in iho
statu non fuisset in usu polygamia simul vi-
ventium uxorum. Ita supponunt docti theo-
logi, et tradit etiam D. Thomas, quodhbet 5,
art. 8, estque per se valde credibile : quamvis
omni dubitatione non careat. Quia phirahtas
uxorum simul viventium non est ita intrinsece
mala, quin possit essehcita, ut in principio
humani generis, vel usque ad Evangehum
fortasse fuit : cur ergo non fuisset hcita etiam
in statu innocentiae ? Vel si hcita fuisset, cur
non fuisset in usu saltem apud multos cum ex
hbertate sola penderet ?
15. Dices hujusmodi polygamiam nunquam
fuisse per se hcitam : sed ex dispeusatione di-
vina, juxta cap. Graudemus, de Divor., hanc
autem dispensationem non fuisse in statu in-
nocentiffi necessariam , aut convenientem :
quia summa rectitudine et integritate natu-
rahs lex servanda fuisset. Sed contra : nam
imprimis iha ratio multiphcationis humani
generis, etiam in iUo statu locum haberet,
proesertim in principio generis humani , et
deinde ratio ob quam phirahtas uxorum jure
naturffi prohibita est, in statu innocentise uni-
versahter cessaret : ergo et prohibitio, juxta
vulgatum principium, quod cessante fine legis
in universah, cessat etiam obhgatio legis. An-
tecedcns declaratur , quia bigamia simul vi-
ventium uxorum non est contra primum finem
394
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
matrimonii qui est filiorum generatio, imo
potius ad illum juvat, et ideo ex lioc capite
mala non est, nec prohibita. Nunc autem cen-
setur contraria secundario fini matrimonii, qui
est tranquilla cohabitatio, et pax, ac conve-
niens famiiise gubernatio, et ideo est prohibita.
Haec autem ratio liabet locum in natura cor-
rupta, ubi propter immoderatam concupiscen-
tiam facile invidise et rixse, et appetitus excel-
lentise oriuntur. At in statu innocentise, in quo
hujusmodi passiones essent, illa etiam ratio
cessaret : ergo, et omnis malitia.
46. Sustinetur dictum principium primo.
— Niliilominus principium illud soHdum cen-
seo. Primo, quia quidquid sit de absohita pro-
hibitione , vel naturali malitia secundarum
nuptiarum, in illo statu sine dubio non essent
necessaria:! propter liumani generis multipUca-
tionem. Nam si omnes viri singulas uxores
acciperent, brevi tempore possent sufTicientis-
sime liomines multiphcari. Quia omnes essent
foecundi, et quoties convenirent, fructum fi-
horum acciperent, ut supra diximus, nuUus-
que meretur, nec ante adulta Eetatem, ut cre-
dibile est, ex hac vita transfeiTctur. Et pueri
infra breve tempus a?tatis, vim liaberent gene-
randi propter naturae vigorem, et fortasse per
phires annorum centurias in liac vita conser-
varentnr ante translationem, quo toto tempore
possent fdios per singulos annos, et fortasse
amphus multiplicare : ergo propter multipli-
cationem hominum non erat tunc muhitudo
uxorum necessaria. At nec erat per se conve-
niens, sed ad perfectionem temperantiae, cas-
titatis, et ad omnia aha virtutis opera, et prse-
sertim vitae contemplativce multo erat aptior
unitas uxoris : ergo hsec sine dubio iu illo
statu servaretur.
17. Sustinetur secundo. — Addo insuper
probabihus videri hanc polygamiam vitiosam
et prohibitam fuisse in illo statu. Primo, quia
hoc praeceptum prohibens secundas nuptias
naturale est , lex autem naturalis de se tunc
integre obligaret; et quamvis ob perfectionem
jiistitise originalis cessarent fortasse impedi-
menta, in quibus lex illa fundata est, illud est
extrinsecum et accidentarium , et ideo obli-
gatio talis legis non cessaret. Eo vel maxime
quod illa lex per se primo fundatur in natu-
rali justitia , et ffiqualitate inter virum et
uxorem : nam per matrimonium, sicut domi-
nium corporis uxoris transit in potestatem
uxoris transfertur : et ideo naturaliter non
potest vir se alteri uxori tradere : Iioc ergo
imusquisque vir in statu imiocentice servaret.
Et fortasse hoc voluit DEUS in ipsamet crea-
tione , quasi exemplo monstrare : facile enim
potuisset plures foeminas Adamo in adjuto-
rium dare, dedit autem unam tantum, quasi
docens, quid servari etiam illo statu oporteret.
Quod satis inteUexit, ac significavit Adam cum
dixit : Propter Jiunc relinquet homo patrem et
matrem , et adh(erehit uxori suw. Ubi de una
loquitur, quia unica futura erat, et ita etiam
expediebat ad majoris amoris vinculum, et
alia, quse in secundario fine matrimonii consi-
derantur, quae aliqua etiam ex parte in illo
statu locum haberent, etiamsi non cum tanta
imperfectione, vel necessitate, quanta in natu-
ra corrupta invenitur. Hoc ergo fundamento
satis solidum est.
18, Alterum principium pro illa commmii
responsione in n. A. — Additur vero ulterius
aliud principium, etiam bigamiam successi-
vam, ut sic dicam, non fuisse futuram in illo
statu, quia mors conjugis non intercederet.
Quse ratio optime quidem probat non fuisse
futuras in illo statu secundas nuptias propter
mortem alterius conjugis : uon tamen videtnr
simpliciter probare, quia posset matrimonium
per translationem alterius conjugis desolvi (ut
supra tetigi.) Nam illa translatio morti sequi-
pararetur quoad hunc effectum : nam esset
translatio ad statum gloria, in quo, ut Christus
dixit Matth. 22. Nec nubent, nec nuientur :
eademque ratione nec sub prioris matrimonii
vinculo perseverabunt : ergo nec tunc perse-
verarent : et consequenter posset coujux in
statu vise. relictus ad secuudas nuptias transire.
19. Nec potest cum fundamento dici con-
juges simul fuisse transferendos ad statum
gloriee : quia nec revelatum est, nec verisimili
ratione, aut conjectura suaderi potest. Quia
imprimis hoc pendet ex divina prEedestina-
tione, quse ad certum gloriae gradum in uno-
quoque facta est, et douec merita proportiona-
ta compleantur, nemo ex statu vitse vocatur
sive nunc per mortem, sive tunc per transla-
tionem. Contingere autem posset ut merita
utriusque conjugis non simul complerentm',
quia vel possent esse presdestinati ad inaequa-
lem gloriam, vel licet essent ad aequalem prse-
ordinati, posset unus ferventius mereri, et
mensuram suam breviori tempore implere ,
vel certe si translationis tempus pro definito
aetatis tempore esset prffiscriptus , etiam hoc
modo posset in uno conjuge prius quam in
aho impleri. Quia non esset necessarium om-
nes conjugatos esse ejusdem ffitatis cum inter
se matrimonium contraherent , aut omues in
CAP. III. NONNULLA DUBIA CIRCA
eadem getate statiim illum assiimere , quia et
complexiones^ et vires corporum essent diver-
sse, et res esset libera^ ac proinde contingens.
20. BefendttuT semndiim illud princApmm.
Verumtamen licet hse conjecturee probabiliter
suadeant potuisse tunc conjugium per transla-
tionem dissolvi : niliilominus longe probabi-
lius est non fuisse futuras secundas nuptias in
illo statu. Primo quidem, quia licet sint licitee,
minus tamen decentes judicantur etiam in hoc
statu lapsse naturae : multo ergo minus in illo
statu decerent : ideoque admissa translatione
unius conjugis ante aUum verisimiliiis est
alium acturum fuisse vitam coenbem usque ad
suam translationem , quod vitse genus non
esset contra perfectionem ilhus status, ut supra
ostendi. Deinde non est certum homines fuisse
tunc transferendos immediate ad consumma-
tum glorice statum : potuissent enim trans-
ferri ad statum medium, ut Augustinus, hb. 9^
Genes ad htt., disputat, et nos infra videbi-
mus : iho autem posito fortasse non dissolve-
rentur matrimonia per primam illam transla-
tionem, et consequenter nec ad secundas nup-
tias transitus fieret. Denique non est impro-
babile , tunc non fuisse unum conjugum
absque aho transferendum , ne in iUo staiu
quidam modus viduitatis inveniretur. Posset
autem Deus facile ita media preedestinationis
in omnibus prcedefinire , ut omnes conjuges
g simul merita proportionata suee electionis eo-
dem termino consummarent ; et ita sive uno,
sive alio modo procedatur, firmum etiam
manet hoc secundum fundamentum , quod
nuUo modo etiam successivo secundee nuptioe
in illo statu inventce fuissent.
21 . Tertium principium pro eadem responsio-
ne et (-onclnditur ejus fundamentum. — Tertium
principium est , quod in statu innocentise om-
nes tam viri, quam foeminee matrimonium
contraherent , et fiUos procrearent : de quo
supra dictum est. Ex his ergo principiis sic
concluditur in statu innocentise omnes homi-
nes esse deberent viri, vel uxores, et nec unus
vir habiturus esset plures uxores, nec una mu-
Uer phires viros^ vel simul, vel successive :
ergo necessarium erat tot esse viros, quot foe-
minas. Et confirmatur primo, quia verisimile
est, si homo non peccasset, ilhim statum fuisse
conservandum in illo pondere et mensu-
ra, in quibus fuit institutus, quia hoc ma-
joris perfectionis est : ergo sicut iu priucipio
institutum fuit genus humanum in numero
ffiquaU quoad personas utriusque sexus, ita
perpetuo conservaretur^ ut finis principio res-
FILIORUM PROCREATIONEM, ETC. 395
ponderet. Tandem confirmatur, quia hoc per-
tinet ad quamdam justam et eequalem distri-
butionem : quia si in altero sexu pauciores
producerentur personse aUeri quodammodo
injustitia fieret.
22. Judicium auctoris de comonuni illa res-
ponsione atque fundamento Imcusque tractato.
— At enim hee rationes posteriores leviores
congruentiae sunt : in principaU fundamento
tertium principium, licet a dictis auctoribus
fere ut certum supponatur , mihi videtur in-
certum, ut supra dixi : et ita ex hoc capite re-
sohitio hsec dubia reUnquitur. Et praeterea vi-
detur in illa ratione, et illatione supponi, si
homo non peccasset , homines non faisse nisi
ex legitimo malrimonio generandos. Quia si
darentur vagi concubitus , unus vir posset
fieri una caro cum muUis foeminis , et conse-
quenter possent etiam esse plures foeminai ,
quam viri. Idemque sequitur , si e converso
una fcemina pUiribus viris conjungeretur.
Dices, esto ita sit, semper esse valde probabile
fundamentum iUud ex innocentia iUius status
sumptum, nam iUi repugnat omnis fornicatio
et aduiterium : ergo non invenireatur in iUo
statu : ergo non esset filiorum procreatio ,
nisi ex legitimo matrimonio.
23. Sed objici potest, quia Uomines in illo
statu nec impeccabiles essent, nec in gratia
confirmati^ ut idem D. Thomas docet, et infra
trademus : ergo possent fornicationem com-
mittere, sicut aUa peccata, vel post alia pec-
cata : ergo possent etiam illo tempore homines
nasci ex vago, seu iniquo concubitu. Nec op-
positum suflicienter probari videtur ratione
superius facta, qiua licet reliqui homines tunc
peccarent, respectu naturse humanee status in-
nocentiee perseveraret : et ita illo statu du-
rante, possent Uomines ex iniquo concubitu
geniti prodire, postquam parentes eorum in-
nocentiam amitterent. Responderi potest , ni-
hilominus intra statum innocentiee aequalem
numerum virorum et foeminarum fuisse
mansurum : quia non posset persona unius
sexus fornicando cadere, quin haberet socium
criminis alterius sexus : ideoque eadem sequa-
Utas in innocentibus permaneret. Sed hoc
non satisfacit, quia si semel ponamus potuisse
homines fornicando innocentiam amittere ,
eonsequenter sequitur potuisse plures ex uno
sexu cadere, quam ex aUo : quia poterat una
foemina cum muUis viris fornicari : et e con-
verso unus vir cum multis foeminis : quo posi-
to non manerent ajquales numeri virorum et
mulierum in statu innocentioe permanentium,
390
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
Prseterqnam quod etiam aliis moclis prseterna-
turalibus possent viri cadere, et non foemin£e :
et e converso, sicut nunc fit. Quia posita in
illo statu potestate peccandi, non est major
ratio de uno genere peccati, quam de alio,
semel autem admissa insequalitate progressu
temporum, et per varias generationes posset
insequalitas augeri et variari.
24. Conclusio mictoris pro dubio tertio, in
n. 73. — Et augetur difficultas, quia tunc ge-
niti ex peecatoribus innocentes nascerentur, et
tamen non necessario nascerentur in utroque
sexu cum ffiqualitate : quia homines jam lapsi
non liaberent illam rectitudinem, et efficaciam
in intentione, et modo generandi, quse. ra-
tione originalis justitiae in cseteris inveniretur.
Propter haec difficihs mihi est illa communis
assertio, quod Adamo non peccante, eequahs
futurus esset virorum et fceminarum nume-
rus. Unde existimo rem futuram fuisse mere
contingentem : ac subinde nobis esse omnino
incertam : vel certe ad summum procedere
posse supponendo non sohim Adam, sed etiam
cseteros homines innocentiam servaturos fuis-
se : sic enim minor esset incertitudo, semper
tamen rehnqueretur ahqua ex aho capite ,
quod fortasse ahqui viri, vel foemiua; virgini-
tatem servarent.
CAPUT IV.'
QUANTA ET QUALIS HOMINUAt MULTIPLICATIO
STATU INNOGENTI^ FIERET.
IN
1. (lumstio trifida. — Quorumdam sententia
cum suo fandamento. — Iniprohatur. — Aliorum
sententia temperans prmedentem,. — Caret ta-
men fundamentum. — In hoc quffisito muha
includuntur, unum est an fuissent iidem, qui
in hoc statu producti sunt, et usque ad chem
judicii generabuntur. Ahud est , esto non es-
sent iidem, an essent in fequali numero, vel
majori, aut minori, et huic annexum est aliud,
sciiicet an soli priEdestinati, vel etiam reprobi
tunc nascerentur. Primo ergo dixerunt ahqui
eosdem homines tunc fuisse multiplicandos,
qui nunc sunt , fuerunt et erunt, ac proinde
faisse futuros in muUitudine sequah. Fundan-
tur in certitudine preedestinationis, quae vide-
tur esse tequahs in reprobatione. Quod quidem
fundameutnm non est firmum (ut dicam). Ta-
men habet peculiarem difficuUatem in repro-
bis , quia videtur incredibile Adamo non pec-
cante tot homines fuisse damnandos, quot
nunc damnantur, et ideo adchderunt ahqui.
eos quidem qui nunc sunt reprobi, tunc fuisse
futuros prsedestinatos et salvandos , et ita nu-
merum hominum futurum fuisse sequalem,
imo eumdem : non tamen numerum preedesti-
natorum et reproborum. Ita refert Basilius
2, dist. 20, q. 2, § Alii vero : et probabile ju-
clicat. Supponunt tamen rem incertam sine
uUo fundamento : scilicet Deum ante praevi-
sum peccatum elegisse homines, qui nunc sal-
vantur , quos primo prsedestinatos vocant :
post preevisum autem peccatum Adae nunc re-
probasse reliquos : prsedestinaturum autem
illos fuisse peccaturum. Unde autem hoc
sciant, vel quomodo id suadeant ignoramus,
nec Bassolis aliquod fundamentum refert, et
statim generahter impugnabitur.
2. Tertia sententia Scoti quadripartita. —
Posteriores duce partes unde constent. — Pro-
hatur pars prima. — Prolatur secunda. — Ohjec-
tio onajoris contra Scotum non obstat. — Addit
ergo Scotus in secunda distinctione vigesima,
qusestione secunda, omnes et solos homines,
qui nunc salvantur, fuisse generandos durante
innocentia Adami, eos vero, qui nunc dam-
nantur, uon fuisse futuros: et ita minorem
fuisse futurum numerum hominum in statu
innocentise, quamvis non omuino distinctum
in personis ab liominibus, qui post peccatum
Adse fuerunt. Hae duee posteriores partes evi-
denter ex prioribus sequuntur. Ihas ergo pro-
bat imprimis, auctoritate Gregorii iu nono ca-
pite, numero nono, tractanda, et deinde primam
partem de praedestinatis suadet ex eo, quod
isti qui iiunc sunt prsedestinati ante praevisum
originale peccatum fuerunt electi : ergo ma-
neret firma electio, etiamsi peccatum Ada non
fuisset futurum. Alteram vero partem probat
ex eo cjuod in statu innocentise nuUi essent re-
probi, sed omues preedestiuati. Unde non ob-
stat contra Scotum, quod ibi Major objicit,
quia non est minus certa reprobatio, quam
prfedestiuatio, seu electio, ac proinde si nunc
electi nascerentur propter immutabilitatem
electiouis, etiam reprobi futuri essent propter
certitudinem reprobationis. Responderet enim
Scotus reprobationem esse sequecertam quoad
prffiscientiam, non vero quoad proefmitiouem,
ut etiam D. Thomas chxit, 1 p., q. 23, art. 7,
id est, numerum praedestiuatorum esse certum
ex decreto absoluto vohmtatis antecedente
proeseientiam futurorum: numerum autem re-
proborum sohim esse certum ex prajscientia,
et ideo licet res ahter essent futurse secundum
hanc praescientiam, decretum electionis pra3-
destiuatorum firmum mansisset, non sic autem
CAP. IV. QUANTA ET QUALIS HOMINUM MULTIPLICATIO IN STATU, ETC.
397
reprobatorum numeriis : quia non prajscito
peccato, nec reprobi prcescirentur.
3. Sed nihilominus Scoti discursus quoad
utramque partem parvimomenti est, ut Major,
Molina, Valentia et alii notarunt. De priori
manifestum id est, juxta opinionem eorum,
qui negant electionem preedestinatorum f uisse
ante absolutam prsescientiam peccati origina-
lis. Sed quia oppositum docui, libro primo^ de
Prsedestinatione, capite duodecimo, addoquod
licet Deus elegerit preedestinatos ante prse-
scientiam absolutam peccati futuri Adse in se-
ipso, et ut jam sibi prsesentis: nihilominus
non habuit eamdem electionem ante prEescien-
tiam conditionatam peccati Adse, quia, videli-
cet prsenovit, quod si crearet Adamum cum
tali prsecepto et circumstantiisj, esset peccatu-
rus, et suam posteritatem, quantum in ipso
erat, damnaturus, et stante hac sola prsescien-
tia, elegit, quos vohiit. At vero data illa hy-
pothesi, quod Adam non esset peccaturus, Deus
etiam illam prsescientiam conditionatam non
habuisset, quia tunc objectum non fuisset ve-
rum. Unde potuisset etiam Deus pro sua K-
bertate non habere ilhid decretum, quo tales
homines elegit, ac proinde possent iidem ho-
mines non esse prsedestinati : ergo ex electione,
quam nunc Deus liabuit, non possumus colh-
gere tales homines fuisse futuros, vel saltem
consecuturos, etiamsi Adam non peccasset.
Quia licet electio divina in sensu composito,
id est, postquam suppositio est facta, infalli-
bihter impleatur: nihilominus absohite tahs
electio potuit non fieri. Et ideo licet nunc
supponatur facta post talem prsescientiam con-
ditionatam : nihilominus posita hypothesi ,
quod tahs prsescientia non esset, sed contraria;
non erat necessarium eamdem electionem fieri.
Atque ita res manet incerta, nec ex sola elec-
tione divina potest certo inferri quod idem ho-
mines, qui nunc sunt prsedestinati, fiituri es-
sent prffidestinati, imo nec quod futuri essent,
si Adam peccaturus non fuisset.
4. Altera vero pars de reprobis ostenditur,
quia supponit quod si Adam non peccaret, ejus
posteri vel peccare non possent, vel infalhbi-
hter nimquam peccarent, vel saltem non per-
severarent fmahter inpeccato. Primum autem
ex his falsum est : secundum est gratis dictum :
tertium vero etiam dicitur sine fundamento,
et non consequenter. Quia si cum efifectu ah-
quando peccare possent : cur non etiam in pec-
cato perseverare? Quse omnia in capite nono
latius tractanda sunt, et prseterea quamvis da-
remus Scoto, nullos homines fuisse damnan-
dos, si communis lapsus humanse naturse non
intervenisset: nihilomiuus non sequitur nullos
homines fuisse tunc futuros, ex his, qui nunc
reprobi sunt; nam esse potuissent, Ucet non
essent damnandi, sed salvandi. Quia juxta
Scoti sententiam, non obstante reprobatione,
prout nunc facta est, tunc non essent reprobi,
quia non essent futuri : ergo etiam possent non
esse reprobi, quamvis ad existendum ordina-
rentur : sicut prior opinio dicebat. Quee pro-
fecto in hoc nihil dicit impossibile, sed incer-
tum.
5. Quarta sententia tripartUa. — Ostenditur
quoad duas 'posteriores 'partes. — AUi ergo non
rationem praedestinationis, sed ipsam rerum
executionem considerantes dixerunt Adam non
peccante non fuisse eosdem homines ab illo
generandos, qui nunc sunt, sed ahos numero
distinctos: incertum autem esse, an fuissent
phu^es vel pauciores, et an ahqui eorum fuis-
sent damnandi. Hsec videtur esse sententia divi
Thomee, dicto c|uodhb. 5, art. 8, et in eam
inclinant Major et Capreohis, in 2, d. 20, et
moderni nonnulh, preesertim Valentia supra.
Et quoad duas posteriores partes de incertitu-
dine numeri et prtedestinationis omnium, mihi
videtur clara. Quia quoad numerum non ha-
bemus uUum principium ad judicium feren-
dum de quantitate determinata utriusque ex-
tremi : quomodo ergo de sequaUtate vel excessu
aUerius partis judicare poterimus? Item nec de
tempore, quo singuU homines in statu viato-
rum in innocentia, seu Paradiso terrestri ma-
nerent, nec de tempore pro quo generationes
hominum durarent, notitiam vel conjecturani
habemus : ergo nec de tota iUa comparatione
iUam assequi possumus. Incertitudo autem al-
terius partis, scilicet an in iUo statu aliqui es-
sent damnandi, necne, ex dictis contra Scotum
constat, et ex infra dicendis de potestate pec-
candi in iUo statu magis patebit.
6. Primce partis duplex sensus in quorum
primo suadetur a D. Thoma. — Prima vero
pars duobus modis accipi potest, scilicet, in-
defmite et universaUter. Priori modo sensus
ejus est, non omnes homines, qui in hoc statu
naturse lapsse generantur, in statu naturas in-
tegrse, si perseverasset, fuisse futuros. Et in
lioc sensu videtur maxime loqui D. Thomas :
putatque se id demonstrare, quia in statu in-
nocentiee non fuisset futura uxorum phiraUtas,
sicut nunc est : ergo nec omnes homines, qui
nunc ab eodem patre ex diversis foeminis ge-
nerantiu', essent tunc futuri. Probatm' conse-
quentia, quia tunc idem liomo non generaret
398
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
filios iiisi ex uim foemina: ergo qui nunc ge-
nerantur ex alia tunc non nascerentur, quia
non possunt nisi ex eadem matre procreari.
Nam cum filius (ait D. Thomas) a patre tan-
quam a primo efEciente^ et a matre^ ut a ma-
teriam ministrante generetur^ impossibile est
eumdem filium nasci, sive pater, sive mater
distincta persona sit, quia idem numero eflfec-
tus non potest naturaliter nisi ab eodem nu-
mero agente, et ab eadem materia produci.
Confirmat hanc rationem, quia multi nunc
generantur ex adulterio vel fornicatione, sed
in statu innocentise non essent fihi nati ex hu-
jusmodi vagis et illicitis copuUs: ergo illi, qui
nunc sic generantur, in statu innocentise non
fuissent. Dices fieri potuisse, ut tales homines
ex eisdem personis nascerentur, prsecedente
inter illas legitimo matrimonio, quod nunc
non preecedit : quod nihil refert, ut proles ea-
dem, veldistincta persona sit. Sedhoc dici non
potest universahter, quia contingit eamdem
foeminam habere quosdam fihos ex legitimo
conjuge, et ahos ex ahis viris: ergo non po-
tuisset in statu innocentise ex omnibus ihis
viris concipere, quia non erat omnibus conju-
gio copulanda : ergo ahqui ex ihis fdiis non
fuissent ab iha nati in statu innocentiae, et
consequenter simpliciter non fuissent, juxta
principium positum, quod ex matre distincta
semper fdius distinctus nascitur, et hinc etiam
ostendi potest, aliquos homines fuisse futuros
in statu innocentioe, qui nunc non nascuntur.
Nam qui nunc sunt steriles, si fuissent in statu
innocentiee, non fuissent steriles: ergo genera-
rent ahquos homines, qui nunc non generan-
tur : et simihter qui nunc praBmature moriun-
tur vel occiduntur, ut Abel qui filios uon
habuit, si in statu innocentise fuisset, fihos ge-
nerasset : ergo iUi essent distincti homines ab
omnibus, qui ex Adamo post lapsum oriuntur.
7. Suadetur etiam m sensii posteriori. —
Hinc vero extendi potest haec sententia ad pos-
teriorem sensum universalem, nimirum, si
Adam et Eva non peccassent, omnes fihos et
nepotes eorum fuisse futuros numero distinctos
ab eis, qui nunc nati sunt vel nascentur. Pro-
batur, quia ut filii sint iidem numero, seu in
indivichio, non satis est, quod ab eisdem pa-
rentibus generentur, ut est per se notum : quia
nunc ex eisdem parentibus distincti hommes
nascuntur : sicut etiam ex Adamo et Eva,
proxime nati sunt. Ergo tunc variantur foetus
ex diversis circumstantiis conceptionis , maxi-
me vero ex tah diversitate temporis et loci,
quse habeat conjunctam diversam influentiam
ccelestem, et distinctam medii ambientis, et
ahorum elementorum cooperationem ; itemque
ex varietate paterni seminis, quod est veluti
proximum efficiens, et materni sanguinis, qui
est materia potissima, ex qua proles concipi-
tur. Nam ex materia, seu subjecto his vel ilhs
circumstantiis applicato, censentur agentia
creata determinari ad lioc individuum potius,
quam ad ilhid producendum. Sed Adam et
Eva, si non peccassent in productione et con-
ceptione fihorum cum his omnibus circum-
stantiis longe diversis conjungerentur : ergo
generarent filios numero distinctos ab his, quos
nunc post lapsum procrearunt: ergo tota eo-
rum posteritas esset numero distincta a poste-
ritate Cain et ahorum fihorum Adse. Major ex
Philosophia supponitur. Minor vero facile de-
claratur, quia hcet ex circumstantia temporis
extrinseci, seu coelestis incertum sit, an eodem
tempore, vel tardius, aut citius copularentur,
si non peccassent, quam nunc fuerunt post
peccatum conjuncti: nihilominus in cseteris
omnibus fuisset magna diversitas. Quia im-
primis distinctissimis ciljis usi fiiissent intra
Paradisum, quam extra, et ita ex distincta il-
lorum ciborum materia, semen et sanguinem
distinctum efficereut : et longe etiam mehus
dispositum propter meliorem cibi quahtatem,
et propter majorem in comedendo moderatio-
nem, ac temperantiam, ac mehorem loci, ac
medii dispositionem : simulque concurreret
distincta et melior influentia coelestis, propter
situs Paradisi terrestris commoditatem : ergo
ex liis omnibus circumstantiis determinaretur
virtus generativa ad eflfectum numero distinc-
tum producendum, et prtesertim ex proxima
materise diversitate, quia iUa iutrinsece manet
in prole, et illam componit : mide impossibile
est prolem esse eamdem numero, si materia
ex qua componitur est distincta, et hinc pro-
bata relinquitur prima consequentia priucipa-
lis argumenti. Secunda vero fundatiu" in altero
principio divi Thomse, quod si aliquis ex pa-
reutibus est persona distincta, et filium dis-
tinctum geuerare necesse sit. Nam filii Adae
essent parentes totius posteritatis futurae : ergo
si in statu innocentiee filii Adee fuissent dis-
tincti ab his, quos post lapsum habuit, etiam
tota eorum posteritas distincta fuisset.
8. Judicium de quarta sententia. — Quinta
sententia trifartita et prohaMlior. — Unde pro-
ietur prima pars. — Heec senteutia utroque mo-
do explicata solum nititur in principio philo-
sophico de dependentia efiectus singulaiis et
individui ab individua, et particulari causa
CAP. IV. QUANTA ET QUALIS HOMINUM MULTIPLICATIO IN STaTU, ETC.
399
efficiente et materiali^ ciim aliis circumstantiis
et cooperantibus causis. Hoc autem principium
prsetercpiam quod non est certiuH;, solum liabet
locum in efiectibus^ qui per se et immediate
fiunt ab agentibus creatis. Unde non videtur
convenienter extendi ad homines, saltem quo-
ad animarum productionem : quoniam anima
non fit a parentibus, sed a solo Deo creatur.
Hinc ergo orta est altera opinio limitans pree-
cedentem ; ait enim Adamo non peccante, ho-
mineS;, qui ab eo descenderent, non fuisse
futuros eosdem numero, qui nunc, quantum
ad corpora : esse tamen potuisse eosdem quoad
animas, et probabile esse tales fuisse futuros.
Hanc opinionem docuit Adam, eumque est
secutus Gregorius, ut refert Capreohis 2, dis-
tinct. 20, art. 3, ad ult., apud illos vero eam
non legi: ipse autem Capreohis illos non se-
quitur. Docuit nihilominus illam opinionem
Mohna, dicto tractatu de opere sex dierum,
disputatione uhima, quam per varias conchi-
siones ahter declarat et probat. Mihi etiam
videtur heec sententia satis probabihs, et prima
quidem ejus pars, qua3 ad corpora pertinet, a
D. Thoma maxime intenditur, et rationibus
factis iii tota prsecedenti sententia probabiliter
persuadetur : estque principium ihud philoso-
phicum ad materiales effectus apphcatum satis
probabile, ut in disputatione quinta Metaphy-
sicse tractatum est: nec phn^a de iha parte in
prsesenti dicere oportet, quia simphciter lo-
quendo, et prsesertim theologice unitas nume-
rica, seu identitas, aut chversitas in homine
secuudum animam potissimum cousideratur,
ut ibidem dixi.
9. ProbatuT semndafars. — Ahera ergo pars
de identitate hominum quoad animas de pos-
sibih sumpta, intelhgenda est de potestate na-
turah, quse sine speciah miraculo in actum re-
duci potest, et in hoc sensu dicimus potuisse
connaturahter fieri, ut Adamo non peccante
iidem numero homines quoad animas ab iho
propagarentur, qui post peccatum generantur.
Probatur, c[uia anima rationahs, singularis et
individua, sicut non pendet in esse a corpore,
ita ex se non hmitatur ad informandam hanc
materiam primam, vel ad heec numero acci-
deutia, iham disponentia: ut probavi in dis-
putatione quinta Metaphysicse, sect. 6, n. 6 et
sequentibus. Quapropter in iustanti, in quo cjui-
hbet homo generatur, non ab una tantum
anima creabih informari posset, sed ab innu-
meris et infinitis possibihbus a Deo. Unde quod
talis auima potius quam aha in tau corpore
creetur, eique uniatm^, non habet sufiicientem
causam ex parte corporis, et consecjuenter nec
ex agente, et ahis materiahbus circumstantiis,
sed a hbera Dei vohmtate determinatur ; et
inde consequenter fit, ut eadem anima, quae
nunc tah corpori infunditur, posset sine mira-
culo creari in aho corpore «x aha materia,
ahisque accideutibus organisato, sicut e con-
verso in lioc corpore posset aha anima infundi.
Est enim eadem ratio, quia utrobique tahs
determinatio pendet ex libera DEI voluntate,
et hic est connaturahs modus productionis
tahs formge propter capacitatem, quam habet
ad informandum corpus cum independentia
in suo esse ab illo. Ex quibus tandem conchi-
ditur, quod si contigisset Adam in Paradiso,
et innocentia conservata, primogenitum suum
generare, quamvis fortasse eorpus ilhus prohs
cjuoad materiam et dispositiones, non esset
idem numero cum corpore Caini; niliilominus
posset Deus eamdem animam illi inhmdere,
sine ullo miraculo, vel prseternaturah provi-
dentia, quia determinatio ihius vel aherius
animse ex sola Dei libertate ex natura talis rei
pendet, Quod autem in primogenito declara-
tum est eamdem in cffiteris hliis, et filiis filio-
rum rationem habet.
10. Tertiapars suadetur. — Denique ultima
pars hujus sententise, nimirum supposita hac
naturah lege , ac potestate , verisimile esse
Deum easdem animas humanas creaturum
f uisse in corporibus innocentium filiorum, quas
nunc in peccatoribus creat, suaderi poteft.
Primo cum creatio talium animarum in incii-
viduo de se non pendeat ab istis numero cor-
poribus, id est, ab hac numerica parte mate-
ri£e, vel his numero accidentibus, verisimile
est, Deum ante absolutam prsescientiam de-
crevisse absohito decreto, lias particulares ani-
mas creare, quamvis de modo et quahtate cor-
porum ante dictam prffiscientiam, absolutum
decretum non habuerit: ergo illud prius de-
cretum semper fuisset impletum, quamvis
Adam non peccaret. Secundo, quia Adam jus-
titiam originalem sub ea conditione accepit,
ut pro tota posteritate iham obediendo conser-
varet, vel transgrediendo amitteret: ergo se-
quitati et rationi valde consentaneum est, utra-
que conditionis pars ad easdem personas filio-
rum pertinuerit, ac subinde, ut idem numero
fihi qui nunc in peccato originah nascuntur,
nascituri essent in originali justitia, si parentes
non peccarent : ergo essent iidem fihi Adae in
utroque statu, ut qui sentiunt damnum, ex
parte Dei ordiuati essent "•'ntecedenter ad reci-
piendum commodum.
400
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMJNES IN HOG MUNDO, ETC.
11. Evasio. — Non placet. — Responderi po-
test, Deiim solum respexisse ad specificam natu-
ram: seu ad posteritatem abstraliendo ab his,,
vel illis personis, et ideo nec esse injustum^ nec
absurdum^ quod damnum^ vel commodum in
personas distinctas redundaret : nam id est
quasi per accidens^ et ad justitiee gequitatem
non pertinet. Sed licet forte lioc possit in ri-
gore justitiae sustineri : nihilominus negari
non potest;, quin major aiquitas, et perfectior
providentia reluceat^ si respectu earumdem
personarum talis conditio quoad utramque
partem foret implenda : eo vel maxime, quod
divina prffiscientia^ et prsedestinatio non est
confusa^ sed clara et distincta; ideoque quan-
do decrevit Adamo^ et in ipso toto ejus poste-
ritati justitiam sub tah pacto conferre;, non
confuse tantum posteritatem concepisse pu-
tandum est, sed distincte in talibus personis :
ergo eaidem personte_, quae nunc illa privan-
tur^ eamdem obtinuissent, si primus parens
non peccasset, ac proinde iidem homines^ qui
ab ipso propagarentur.
12. Instatur primo. — Secundo. — Teriio.
— Sed instabis, quiahsec ratio vel efficax non
estj vel nimium probat^ conchidet enim fuisse
futuros eosdem numero liomines non sohim
quoad animas, sed etiam quoad corpora^ quia
justitia originalis etiam corpora moderabatur,
et perficiebat : et e contrario peccatum origi-
nale etiam in corporibus suos poenales effectus
habet; ac denique pactum Dei posteros Ada3,
ut corpore et animo constantes respiciebat.
Item concluderet illa ratio omnes omnino ho-
mines^ qui nunc fuerunt^ sunt et erunt, fu-
turos fuisse etiamsi Adam non peccasset^ quia
ratio seque de omnibus procedit; ac denique
probaret ratio omnes, qui nunc damnantur;,
tunc etiam fuisse damnandos^ quia discursus
factus seque ad omnes^ et quoad hunc effec-
tum appUcari potest. Nos autem heec omnia
non admittimus, nec admittenda videntur.
13. Ad primam instantiam. — Respondemus
imprimis non esse difficile heec omnia defen-
dere^ quia Deus sine dubio potuit illa omnia
prseordinare^ potuissetque res ita disponere^
ut iufaillibiliter ita fierent. Nune autem cre-
dimus non ita factum esse^ quantum ex con-
jecturis colhgere possumus^, et ideo ad primum
negatur sequela^ quia justitia originahs^ et
gratia^, ac beatitudo, ad quam illee ordiuaba-
tur^ ad animam principaliter pertinent^ et
consequeuter in illa est originahs culpa quoad
essentiam, et ( ut ita dieam) formalitatem
suam, corpus autem secundario tantum, et
materiahter ad haec omnia se habet , et ideo
non ita fuit identitas in corporibus^ sicut m
animabus necessaria. Accedit prseterea, quod
anima a solo Deo fit, et ex sola ejus voluntate
ehgitur, seu determinatur^ ut in taU, vel taU
corpore creetur : ipsum autem corpus fit ex
praijacente materia, et cum dependentia a
materiaUbus causis^ et ideo Deus non ita ex se
definivit conditiones corporum;, sed cursu na-
turalium corporum iUas reUquit.
I.4. Ad secundam. — Ad secundum etiam ne-
gatur sequela : nam rationes factse non per-
suadent^ imo nec suadent omnes homines^
qui nunc propagantur, ab Adamo fuisse etiam
fnturos, etiamsi Adam non peccas.set. Quis
enim cognovit sensum Domini, aut quis consi-
liarius ejus fuit : Rom. 11. Sokim enim con-
jectamus iUos homines_, qui in statu innocen-
tia3 generandi essent^ constare debui.sse ex
animabus^ quae nunc etiam aUquando crean-
tur. An vero numerus hominum in utroque
statu futurus esset gequahs, incertum esse pu-
tamus. Unde ex dicto principio solum colUgi
potest, quod si numerus hominum in utroque
statu esset idem formaUter^ seu eequaUs^ etiam
idem esset materiaUs, seu in eisdem indivi-
duis^ saltem quoad animas -. non quia hoc sit
absohite necessarium^ aut certum^ sed quia
convenientius apparet. Si autem essent nu-
mero inaquales^ et in statu innocentiee futuri
essent homines numero pauciores^ omnes iUi
etiam erunt nunc in lapsa natura : quia sic
participaturi erant innocentise commodum,
quod nunc per peccatum amiserunt. Si autem
e contrario major futura fuisset tunc hominum
muUitudo^ in iUa omnes homines^ qui uunc
producuntur, continerentur, et praeter hos in
muUis aUis Dei Uberalitas ostenderetur. Nihil
ergo incommodi in aliquo istorum modorum
invenitur, et in singuUs aliqua congruitas co-
gitari potest^ et ideo incertum nobis est^ quem
potissimum iUorumDeus ordinasset.
15. Ad tertiam. — Quousque placet Scotus
n. 2 allatus. — In tertia replica petitur^ qiUd
dicendum sit^ si inter numerum electorum et
reproborum similis comparatio fiat^ in quo
Ucet res iucerta sit^ imprimis verisimiUus cre~
dimus^ uon fuisse futurum minorem numerum
electorum, et preedestinatorum, quam nunc
sit. In quo cum Scoto convenimus non solum
propter iUam rationem^ quod nunc electionem
prsedestinatorum ante preescientiam absohi-
tam peccati Adse factam esse credimus : sed
etiam, quia nuUa ratiO;, vel conjectura proba-
biUs aflferri potest_, propter quam credibile fiat
CAP. V. UTRUM IN STATU INNOCENTIiE HOMiNES GENERARENTUR, ETC.
401
paiiciores homines fuisse Deum electurum ,
si sub conditione prsesciret Adamum in tali
rerum ordine, et occasione constitutum^ non
fuisse peccaturum; et liinc etiam credibile fit,
eosdem homines saltem quoad animaS;, qui
nunc sunt electi, fuisse etiam salvandos et eli-
gendos^ etiamsi Adam non peccasset. Non so-
him^ quia nnnc electio antecessit proescientiam
peccati Adae: nam ha3c ratio sohim persuadet,
quia saltem prsecessit scientia conditionata fu-
turi peccati, qua non existente potuisset Deus
ahter electionem facere^ iit supra dixi, et ideo
addendum putamus nuUam afferri rationem
ob quam credamus^, Deum ahos, quam hos ip-
sos fuisse electurum^ si sub conditione sahem
prsesciret Adamum in illa occasione, si in ea
constitueretur, non fuisse peccaturum. An vero
prseter hos Deus plures elegisset^ si hoc etiam
modo prsesciret Adam non fuisse peccaturum,
omnino est nobis occuUum. An autem durante
dicto statu ahqui essent damnandi et prsesciti^
infra dicemus : nam pendet ex aha queestione^
capite nonOj tractanda, an homines in eo statu
possent peccare. Supponendo autem ahquos
fuisse damnandos^ numerus eorum ignotus
nobis est, et ideo omnis comparatio^ vel ad
numerum electorum^, vel ad numerum eorum,
qui nunc damnantur^ incerta est : et propterea
nihil amphus de iUa dicere necesse est.
CAPUT V.
UTRUM IN STATU INNOCENTIJa HOMINES GENERA-
RENTUR PERFECTI QUOAB CORPORA^ VEL QUOMODO
CONSUMMATAM ILLORUM PERFECTIONEM CONSE-
QUERENTUR.
1 . Humani corporis perfectio duplex. — De
prioo^i perfectione certa resolutio. — Diximus de
propagatione generis humani quomodo et
quanta futura esset in statu innocentise, si
duraret: nunc exphcandum superest, qualis
esset futura quoad prohs perfectionem^ quam
ex parte corporis prius considerabimus : postea
vero ex parte animse. Duplex autem perfectio
in humano corpore consideratur. Una dici po-
test simpliciter et absohite necessaria ad veri-
tatem et integritatem corporis humani ex vi
tahs specificse naturse^ numerum sensuum ex-
ternorum et internorum, et potentiarum om-
nium^ ac facuUatum naturahum^ quse ad indi-
vidui et speciei conservationem necessariee
sunt : aha est perfectio necessaria ad statum
integrum et consummatum corporis humani.
De priori uultaest in preesenti dubitatio : uam
ili.
certum est in statu innocentiae fuisse prolem
generandam cum corpore omnibus suis parti-
bus, ac membris constante juxta exigentia
sexus^ in quo unusquisque generaretur. Itern-
que cum omnibus facultatibus, ac sensibus in-
ternis et externis, et cum debita membrorum
proportione, dispositione, colore, figura, ac
pulchritudine corporah, quse inde consurgit.
Ita docet divus Thomas^ 1 part., q. 96, art. 3,
et q. 99, art. !_, ad \, et alii theologi statim
citandi.
'2. Et ad minimum hoc docuit Augustinus,
hb. i, de Peccat. merit. et remis., cap. 37 et
38, ubi ait, nuham poenalem imperfectionem
fuisse futuram in hominibus, qui in statu in-
nocentiae generarentur. Carentia enim ilhus
integritatis esset imperfectio, seu defectus poe-
nahs, quahs est agritudo, csecitas, et membro-
rum corpori connaturahum diminutio, hujus-
modi enim defectus cum naturales non sint,
pcenales sunt : non ergo essent in genere hu-
mano peccato non interveniente, et inde facile
csetera, quse diximus, consequuntur. Quia non
minus pertinet ad naturalem perfectionem
corporis humani debitus ordo, proportio et
figura membrorum, quam eorum integritas
sine diminutione. Et simihter ad corporis sani-
tatem necessaria est bona dispositio et pro-
portio humorum ; et inde nascitur conveniens
color, et consequenter pulchritudo, quse inde
resultat : ergo ista omnia essent in hominibus
durante innocentia, a principio nativitatis eo-
rum.
3. Prima assertio prcedicta perfectio no?i
fuisset cequalis intra eamdem speciem. — Potest
autem circa hoc interrogari, an haic omnia
essent sequalia in hominibus iUius status. Res-
pondet autem negative divus Thomas, in dicto
art. 3, q. 96. Quia non omnes causse concur-
rentes ad productionem hominum essent eae-
dem, neque eequaUs virtutis in generationibus
singulorum. Nam in efficientibus causis esset
varietas ex parte influentiee coelorum^ et ele-
mentorum circumstantium, et ex parte cau-
sarum materiahum, diversitas ciborum, et hu-
morum ipsorum parentum interveniret. Con-
firmatur, ac declaratur, quia hsec ineequahtas
raro est poenaUs de se : tum quia potest esse
inter duo individua, etiamsi in neutro iUorum
sit aliquis defectus contra specificam vel indi-
vidualem perfectionem unicuique debitam :
tum etiam, quia taUs varietas, et ineequaUtas
naturaUter sequitur ex compositione corporis
organici. Quia conveniens ejus dispositio et
proportio non consistit iu indivisibiU, sed ha-
26
402
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
bet latitudinem, et inde est^ ut naturaliter non
omnes homines sint ejusdem figurse^ nec ejus-
dem staturse: idem ex^go in statu innocentise
inveniretur. Tandem declaratur, quia primi
parentes non generarent filios sibi omnino si-
miles in complexione, quia haec ex parte ma-
terioe et aharum causarum variatur. Item quia
ipsi parentes, vir, scilicet^ et uxor non essent
in complexione omnino similes: et uterque,
quantum iu se est, prolem sibi similem efiicere
conaretur; unde fihus esset similior illi pa-
renti^ qui eilicaciorem haberet virtutem in tali
occasione et tempore;, vel qui magis a circum-
stante medio^ et a materia, et ab ahis causis
juvaretur: ac proinde proles neutri esset om-
nino similes propter alterius resistentiam : ergo
paulatim per varias generationeS;, dispositiones
et complexiones filiorum variari et diminui
possent; et consequenter in ahis perfectionibus
corporum posset esse insequalitas : nimirumin
statura^ in colore, in pulchritudine, in efhcacita-
te sensuu.m et aharum facultatum naturahum.
Tota autem illa varietas esset intra latitudi-
nem perfectionis naturahs ad convenientem
habitudinem humani corporis sufiicientem.
A. Assertio secunda MpartUa de posteriori
perfectione. — Prior pars ostenditur. — Osten-
ditur posterior. — Atque hinc dicimus secundo
ahquam varietatem et perfectionis inoequali-
tatem multo magis in eadem persona pro di-
versis temporibus, seu setatibus in iho statu
inveniri potuisse^ ac debuisse : quamvis in siu-
guhs setatibus ac temporibus omnes homines
integram perfectionem unicuique in tali tem-
pore, vel «tate accommodatam haberent. Pro-
batur prior pars^ quia illa varietas est natura-
hs homini naturah modo genito, nutrito et
educato: sed homines tunc naturah modo ge-
nerarentur, ut supra ostensum est, et naturali
etiam modo nutrirentur; nam iudigerent cibo
et potu : ergo etiam haberent illam varietatem
dispositionum ac setatum : quia hsec ex natura
rei consequitur ad naturalem generationem
et nutritionem. Unde carere illa, vel esset
monstrosum contra rationem et decentiam il-
hus status, vel esset miraculosum, aut super-
naturale: quod et superfluum esset, et gratis
assereretur, cum revelatum non sit, vel scrip-
tum, aut traditum. Altera vero pars de per-
fectione accommodata singuhs temporibus et
ffitatibus, quasi per se nota est ex priori asser-
tione, et ex conditione ihius status, in quo
omnia pertinentia ad perfectionem liominis
naturalem futura erant integra et ordinatissi-
ma. Nam cum litec perfectio naturalis^ non sit
una et eadem pro toto tempore vitse, nec con-
veniat specificae naturse secundum se, sed ut
in tali vel tali individuo existenti, necesse est^
ut saltem ea perfectio, qute singulis temporibus
esset accommodata, in illo statu non deesset.
5. PrimumcorollariumcumD. Thomalimem-
bre. — Ex quo inferimus primo cum D.Thoma,
d. q. 99, a. 1, homines in statu innocentise uon
fuisse generandos cum integra statura et quan-
titate corporis, ac membrorum ejus, quam nunc
per continuam nutritionem usque ad statum
augmenti acquirunt, sed in ea parvitate cor-
poris et membrorum, quse infantiaa ejusque
initio accommodata est: et quia in ea potest
esse magis et minus, in unoquoque individuo
esset in quantitate, singulorum complexioui et
individuah perfectioni proportionata. Utrum-
que est facile et receptum ab omnibus. Pri-
mumquidem, tum quia ilhidest homininatu-
rale, tum etiam, quia non posset uterus ma-
ternus capere corpus magnse quantitatis : nisi
vel tahs corporis membra inter se penetraren-
tur, ut in angusto veutre simul esse possent,
vel totum corpus filii cum corpore materno
coextenderetur et penetraretur; item ahas non
posset proles naturaliter nutriri in ventre ma-
tris, ut per se notum est. Fingere autem ex-
traordinaria miracula, vel superuaturalia ope-
ra semper futm^a in illo statu sine fundamento
auctoritatis ubi ratio deest, improbabile est,
ac temeritate non vacat. Secundum etiam de
perfectione ilhus status notum est.
6. Corollarium. — Illud D. TJiomas tradlt et
suadetur. — Secundo sequitur ex dictis infantes
recens conceplos, vel natos in illo statu non
fuisse habituros robur et vires membrorum,
quas in virili setate habere solent. Unde nec
statim ambulare possent, nec loqui, nec alios
similes motus habere, sed tantum illos, qui ihi
a3tati conveniunt, ut lac sugere, linguam, pe-
dem, vel manum aliquo modo movere. Ita do-
cet D. Thomas supra, et sequitur ex eodem
fundamento. Quia sicut haberent membra iu-
fantilia et parva in quautitate : ita etiam ha-
berent illa eis qualitatibus disposita, quse ilh
setati responderent, suntque illi counaturales.
Ex his autem dispositionibus sequitur mem-
brorum debihtas, et defectus virium ad pra-
dictas actiones : ergo non possent infantes
illas habere sine supernaturah virtute et mi-
raculo, quod, ut ssepe dixi, sine sufS.cienti
auctoritate asserendum non est.
7. Objectio contra utrumque corollarium ex
verhis Aitgustini. — Gontra hsec vero objici
potest Augustinus, I. 1 , de Peccator. mer. et
CAP. V. UTRUM li\ STATU iruNGGENTLE KOMiNES GliNERAr.ENTUR, ETC
403
remis., cap. 37^ ubi sic ait: Quanquam eiiam
ipsa tanta carnis infirmitas (utique infantium)
nescio quid quantum arhitror poenale demons-
trat. Quae verba possent utcumque exponi de
infirmitate carnis, non quoad corporum debi-
iitatem, aut parvitatem, sed quoad dolores,
segritudines, gemitus et alia incommoda, qua3
parvuli etiam patiuntur. At vero liuic exposi-
tioni obstant verba, quse statim idem Pater
subjtmgit: Movet eiwn, si primi illi liomines
non peccassent, utrum tales cssent filios liahi-
turi, qui nec manibus nec pedihus lUercntur.
Nam pro^pter uteri capacitatem fortasse necesse
fuerit parvulos nasci, quamms cum exigiia sit
pars corporis costa, non tamen propterea Deus
parvulam viro conjtcgem fecit, quam cedificavit
in ooiulierem, unde et ejics filios, poterat omtii-
potentia creatoris mox editos, grandes protinus
facere. Et in c. 38, id prosequitur, indicans,
quia licet filii in uteris maternis essent par-
vuli propter uteri capacitatem, statim ac nas-
cerentur, essent vel corpore perfecti, vel sal-
tem apti ad motus corporis exercendos.
8. Q,uo puncto D. Thomas exponat Augusti-
num. — Nihilominus D. Tlioraas, supra, ad \,
respondet, Augustinum solum loqui de illa in-
firmitate corporum, quae nunc in pueris appa-
ret, etiam quoad actus eorum pueritiee conve-
nientes. Sed, consideratis omnibus verbis, quae
retulimus, negare non possumus, quiu etiam
de naturali debilitate et parvitate infantilium
corporum loquatur, ut etiam ex dicendis magis
constabit. Verumtamen non loquitur Augusti-
nus definiendo, sed inquirendo, et rem indeci-
sam refinquit. Resohitio autem tradita sine
dubio vera est. Neque exemphim de formatione
Evse est simile ; tum quia Eva nou ab homine,
sed a Deo solo fuit formata : tum etiam, quia
non naturah modo, sed valde extraordinario
et singulari creata fuit : tum denique, quia non
expediebat in parva et infantih setate iham
creari : quia nec habebat matrem, a qua posset
convenienter ah et educari : nec ad usum ge-
nerationis per multum temporis apta fuisset.
De potentia item Dei non dubitamus, quia
parvuhs recenter natis potuerit integram cor-
porum perfectionem et quantitatem subito con-
ferre: verumtamen eamdem etiam potuisset
Deus in momento conceptionis, et iu utero
materno tribuere. Sicut autem tanc non fecis-
set hoc posterius, ita nec prius, nam unum est
ad ahud cousequens. Quia sicut conceptio esset
naturahs, ita et nativitas et augmentatio. Item
quia ex divina revelatione, ahave auctoritate,
vel ratione non magis miracuhim iUud,, seu
supernaturale opus in nativitate, quam in con-
ceptione probare possumus.
9. Altera oljectio ejusque solutio. — Sed ob-
jici potest, quiain statu innocentife non habe-
ret locum senectus : ergo neque pucritia. Fa-
cile autem respondetur, negando consequen-
tiam, quia per senectutem tenditur ad mortem,
imo est quoddam initium corruptionis : mors
autem et corruptio in iho statu locum non
haberent. At pueritia est vitte initium, et ab
iha paulatim ad consummatam perfcctionem
tenditur modo naturah ; et ideo pueritia tan-
quam perfectionis initium iUi statui non re-
pugnabat : secus vero est de senectute , quee
initium est mortis.
10. Ultima oujectio ex variis Augustini dic-
tis. — Tandem instari potest ex eodem Augus-
tino : quia sequitiir nascituros fuisse homines
in statu innocentiee et per plures annos fuisse
victuros sine usu rationis, sicut nunc pueri
sunt. Gonsequens autem non videtur admit-
tendum : ergo. Sequela probatur quia in statu
innocentiee homines intehigerent, et uterentur
ratione cum dependentia a phantasmatibus ;
hinc autem provenit, ut careant homines in
pueritia usu rationis, quia tunc organa sen-
suum non sunt disposita, ut rationi deservire
possint : ergo idem impedimentum haberent
in statu innocentise, si in pueritia similem dis-
positionem corporum haberent. Minor autem
probatur ex Augustino, d. 1. 1, de Pec. merit.
et remis., c. 36, ubi tenebras mentis rationa-
hs, et ignorantiam Dei, quse in parvuhs cer-
nuntur, sentit esse quid poenale, et ex peccato
primi parentis originem ducere. Nam unde
(inquit) a?iima Jiominis anima rationalis non
solum indocta, sed etiam indocilisjacet, quare,
aut quando , aut tmde intrusa est, si natura est
Jiominis sicincipere, et nonjam vitiosa est ista
natura : et ad hoc confirmandum addit : Cur
non talis creatus esf Adam : cur ille capax
prcecepti .? et in fine capitis conchidit : Hoc tam
magnum ignorantice, ac infirmitatis malum, si
in Jiac vitajam nati parvuli contraxerunt, ubi,
quando, quomodo sine magna aliqua impietate
commissa rcpente tantis tenelris involuti sunt:
et in cap. 37, in principio, supponere videtur,
Jlwc non esse furw naturce, sed vitiosce primor-
dia, et paulo post declarat, uon agere de cor-
poris quantitate, sed de mentis quadam valen-
tia, icsque rationis, id est^ de ihius carentia,
et ideni indicat hbr. 4, contra Juhan., cap.
ultimo.
'1 1 . Responsio ad ohjectionis propositionem
majorem. — Niliilominus ad objectionem res-
404
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOG MUNDO, ETC.
pondeo, concedendo sequelam^ nimiruni;, in
statu innocentise carituros fuisse parvulos usu
rationis non tantum in uteris maternis , sed
etiam post nativitatem pro tempore iufantiee^,
usque ad tempus provectse setatis, in qua
phantasia posset convenienter intellectui ad
ratiocinandum deservire. Hsec est sententia
D. Thomse^ 1 p., quaest. 101, art. 2, etHugonis
de S. Victore^lib. i, deSacram, p. 6, cap. 26,
et in eam magis inclinat Magister, in 2, d. 20,
ubi etiam Bonaventura, in dub. 6 litterali, et
Durandus, q. A, ad 1, et alii, et ratio est, quia
defectus usus rationis in infantia non est poe-
nalis, sed naturaUs, quia naturaliter sequitur
ex dispositione connaturali organorum phan-
tasia3, quam statvis pueritise postulat, scilicet,
ex nimia humiditate cerebri, ut divus Thomas
dicit. Usus autem rationis etiam iu statu in-
nocentise, a recto usu phantasiee penderet, ut
in superioribus dictum est. Necpossumus cum
fundamento, divino miraculo, aut supernatu-
rali operi aliud attribuere, quia nobis hoc re-
velatum non est : et alioqui ad perfectionem
ilUus status non est necessarium.
12. Res2)07isio acl propositiomm minorem,
juxtaD. Thomam. — Expeditur responsio. —
Ad Augustinum ergo communiterrespondetur,
ipsum loqui non de simpUci carentia usus ra-
tionis, sed ut habet adjunctas multas imperfec-
tiones, quas in statu innocentiae non haberet,
nunc enim non sohim carent pueri usu ratio-
nis, sed etiam patiuntur inordinatos motus
pliantasiee, quibus interdum turbantur, et
tristantur, unde fletus, dolores, motusque ira-
cundiae, et aUi similes oriuntur : quibus omni-
bus imperfectionibus in statu innocentiaj care-
rent, et ideo dixit D. Thomas, d. q. 101, art. 2,
ad 1, quod Ucet parvuU in illo statu non ha-
berent rationis usum : niliilominus, in ipsamet
puerih cognitione majorem perfectiouem ha-
berent, utique per originalem justitiam, ut
capite sequenti explicabimus. Atque hoec qui-
dem doctrina vera est : an vero illam in dictis
locis Augustini intenderit, valde dubito. Cre-
diderim tamen ilhim non asserendo, sed dis-
putando processisse, ut de perfectione corpo-
rum dixi.
13. Respondetur tandem rationibus ah Augus-
tino indicatis in favorem. prcedictce propositionis
minoris. — Necessarium tamen est rationibus
dubitandi,quas Augustinus indicat, satisfacere.
Una est, quia mentis tenebrse, et ignorantia
svmt poenapeccati : nuUa autem videtur esse ma-
jor ignorantia, velmentis csecitas, quam caren-
tia usus rationis. Recte autem respondet Magis-
ter divus Thomas, et omnes, propriam ignoran-
tiam esse peccati poenam, non autem omnem
carentiam cognitionis, vel quam appellant ne-
scientiam, esse poenam, sed esse posse condi-
tionem naturte etiam bene institutse. Propria
enim ignorantia dicit carentiam scientise,
quam quis posset, et deberet habere : hoc au-
tem modo carentia usus rationis in pueritia,
non est igiiorantia, sed pura nescientia : et
ideo esse posset in statu innocentise sine pec-
cato. Et ob eamdem rationem non potest ille
naturaUs defectus, ceecitas mentis,aut tenebrae
appeUari : quia hse voces etiam significant
privationem, et in malam partem ordinarie
sumuntur pro carentia spirituaUs, seu intel-
lectuaUs luminis aUquo modo vohmtaria, et
ex peccato proveniente. Ad confirmationem
autem, quam D. Augustinus ab exemplo Adami
sumit, recte etiam respondet D. Thomas non
esse similem rationem. Quia Adam ab ipso
Deo immediate creatus est, cujus opera sunt
perfecta, et creatus est in adulta setate, in
qua non solum erat capax usus rationis, sed
etiam erat illi debitus, fuissetque propriissima,
imo monstrosa ignorantia^ si taU usu careret.
Ac denique constitutus est in principem, et
caput totius naturas : et ideo non solum cum
usu ratiouis, sed etiam cum perfecta sapien-
tia creatus est, ut supra vidimus. Hse autem
rationes omnes in fiUis ejus locum non habent,
ut est per se notum.
CAPUT VI.
QQIBUS REBUS AD YITAM CONSERVANDAM HOMINES
IN STATU INNOCENTLE UTERENTUR.
1 . Vestihus non esset opus in statu innocentice.
— Diximus de perfectione corporaU prolis in
statu innocentise generandse : et ideo prius-
quam de spirituaU dicamus, opportunum vi-
detur, reUqua, quse ad corporalem vitam per-
tinent, expedire, quae duo sunt preecipua :
unum est, conservatio vitse : aUud est status^
seu modus transigendi vitam. Circa primum,
prascipuum dubium est, an homiues in statu
inuocentiae carnibus vescerentur. Duobus enim,
scilicet, victu et vestitu, in hac mortaU vita in-
digemus, juxta iUud PauU 1, Tim. 6 : Halen-
tes alimenta, et quiius tegamur, Jiis contenti
simus : in statu autem innocentise non indi-
gerent homines vestimentis, quia justitia ori-
ginaU sufiicienter tegebantur, ut in superiori-
bus dictum est, indigerenfc autem alimentis,
quia licet habereut corpora suo modo immor-
taUa per extrinseca adjumenta : uihilomiuus
CAP. VI. QUIBUS REBUS AD VITAM CONSERVANDUM HOMINES, ETC.
liaberent corpora animalia, qiise iiaturali or-
dine, ac modo generari, niitriri, crescere, et
conservari deberent, quod sine alimentis non
fit. Ideoque explicandum superest, qualibus
cibis usuri essent homines in illo statu. In quo
ulterius distinguendum est inter infantes et
adultos.
2. De mfantkm alimento. — Et de infanti-
bus statuendum est, usque ad certum tempus
setatis, in qua solidiora corporis membra ha-
berent, alendos, ac sustentandos fuisse lacte
matris, sicut nune nutriuntur. Hic enim mo-
dus alimenti naturaUs est infantibus parvuhs,
quiltcs lacte ofus est , non solido cibo : ergo
idem modus in iUo statu servaretur. Ex regula
ssepe repetita, quod naturse ordo servandus in
illo statu esset in his, quse nec poenaha sunt,
nec privativam imperfectionem in tah natura,
et persona, ac tempore inchidunt : nec super-
naturaliter immutanda fuisse revelatum est :
tahs autem est, ille nutriendi modus.
3. AdtUtorum cibus semina, et fructu^s arho-
Tum. — De aduUis etiam certum est, fructus
arborum et seminum terrce fuisse communem
cibum illius status. Hoc enim praecipue nobis
revelatum est, Gen. \, in ihis verbis : Ecce
dedivobis omnem Jierbam afferentem semen sufer
terram, et universa ligna, quce habent in semet-
ipsis sementem generis sui, ut sint vobis in
escam. Quae verba dicta sunt hominibus ante
peccatum : unde maxime pro statu innocen-
tia3 dicta sunt; et cap. 2, dixit Deus Adse : De
omni ligno Paradisi comede : excepitque sohim
lignum scientise boni et mah : ergo tantum
superest est dubium, an etiam carnibus tunc
uterentur; et consequenter potest inquii-i, an
nterentur pane, sive triticeo, sive aherius
speciei, seu gravi proprie sumpto, id est, arti-
ficiose confecto et cocto, sicut nunc iho utimur;
et eadem fere interrogatio est de usu vini ex
quacumque materia expressi. Sed hoec accesso-
ria sunt, et obiter definientur : nam etiam ab
auctoribus non disputantur, sed per occasio-
nem attinguntur, ac breviter definiuntur.
A. An futurus esset carnium esics commtmis
resolutio negans. — Circa principalem ergo
qusestionem de usu carnium D. Thomas, 1 p.,
qusest. 96, art. \, ad 3, sohim docet, homines
in statu innocentiee non indiguisse animahbus
ad cibum, quia fructibus hgnorum Paradisi
suflQcienter alerentur. Inde vero omnes coUi-
gunt non fuisse futurum carnium usum in
illo statu. Estque hsec sententia communis
antiquorum Patrum, Basihi, Bedee, et ahorum
in Gen., Anastasius Nicenus, in qusest. sac.
405
qusest. 2-4, ex Nemes. de Natura hom., cap. 1,
Abulensis, in cap. 13 Gen., q. 228, ahorum-
que theologorum sine contradictione. Sumpta-
que est ex verbis Gen. , cap. 1 et 2, supra
citatis : quibus Deus hominibus concessit her-
bas terrse et fructus arborum in cibum. Nam
tacendo de carnibus, illas exchidere videtur.
Accedit, quod Gen. 9, speciahter concessit
Deus hominibus carnes in cibum , dicens :
Om.ne, quod movetur et vivit, erit vobis in ci-
ium. Ubi in speciah concessione significat,
antea non fuisse id hominibus concessum, et
magis exphcatur, cum additur : Qtcasi olera
virentia dedi vobis omnia. Ac si diceret Deus,
hactenus sola olera virentia vobis concesse-
ram, nunc animaha etiam vobis in cibum prse-
beo. Si ergo usque ad ihud tempus non est
data facuhas hominihus edendi carnes, muho
minus concessa fuit Adse et Evee in innocentise
statu : ergo nec eorum posteris hcuisset in iho
statu, si duraret.
5. Prima objectio contra communem resolu-
tionem, ejtisque prima probatio . — Secunda pro-
batio. — Contra hanc vero communem senten-
tiam tria objici possunt. Primum est, quia ex
concessione positiva facta hominibus in princi-
pio creationis : Ecce dedi vobis omnem herbam,
etc, vel : Ex omni ligno Paradisi comede :
non recte infertur exchisiva, scihcet, tantum
ex herbis, vel fructibus arborum comede. Tum
quia ihatio non est formahs, ut per se constat,
nec ratione materiee dici potest virtuahs, quia
potuit Deus ob ahquam rationem specialem
ihos cibos exprimere, etiamsi ahos non prohi-
beret, nempe, ut indicaret, eas res, quse et
facihime obtineri possent, et ad sustentandam
naturam essent sufiicientissimse, etiam si ahee
non deessent, neque essent prohibitse ; tum
maxime, quia ahas ex verbis ihis cohigeretur,
non sohnn homines, verum etiam animaha
bruta non potuisse carnibus vesci ante pecca-
tum Adee, quod verisimile non est, utD. Tho-
mas dixit. Sequela probatur, quia cum dixit
Deus, Ecce dedi vobis omnem herbam, etc, non
dixit tantum, ut sint vobis in escam, sed addidit,
et cunctis animantibus terrce, omnique volucri
coeli, et universis, quw moventur in terra, in
quibus est anima vivens, ut habeant ad vescen-
dum. Igitur non pro sohs hominibus, sed etiam
pro omnibus brutis facta est iha positiva con-
cessio : ergo si respectu hominum iUa habet
virtutem exchisivam, eamdem habebit respec-
tu brutorum^ nam est eadem ratio, ac proinde
etiam bruta animantia carnibus uon vesceren-
tur, quod verisimile non est.
406
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
6. Secunda oljectio. — Secunda difficultas
est circa alterum locum Gen. 9, quia si firmum
esset argumentum ab illo desumptum^ seque-
retur^ non solum in statu innoccntise^ sed
etiam post peccatum non faisse hominibus
licitum usum carnium usque ad diluvium.
Consequens autem non admittitur a probatis
tlieologis : ergo inde non sumitur argumen-
tum validum. Sequelam probo^ quia si in con-
cessione herbarum in cibum includitur pro-
hibitio carnium : etiam in concessione car-
nium tali tempore facta inckiditur revocatio
prohibitionis prioribus temporibus factge : vel
certe si in priori loco concessio ad unum ge-
nus rerum hmitata^ est exchisio alterius, inde
consequenter intelhgitur; prohibitionem illam
durasse quamdiu prior concessio fructuum
terrte ad carnes animahum extensa non est :
sed iha extensio non est facta usque ud tempus
post dihivium : ergo vel usqu^e ad iUud tempus
prohibitio duravit^ vel certe nunquam fuit^
etiam pro innocentiee statu.
7. Te7'tia ohjectio. — Tertio ratione objicio,
quia ut usus carnium esset hcitus^ non erat
necessaria speciahs Dei concessio^ sed ex natura
rei est hcitus^ nisi a Deo interdictus o.stenda-
tur, sed non invenitur prohibitus etiam pro
innocentise statu : ergo. Gonsequentia clara
est, et minor in prioribus objectionibus est
probata. Major autem probatur^ quia sechisa
Dei prohibitione speciah et positiva^ nuhum
apparet principium^ ex quo usus carnium fue-
rit ahquando mahis^ etiamsi non fuerit specia-
hter a Deo concessus. Heec enim concessio ex
duobus tantum principiis posset esse necessa-
ria^ scihcet, vel quia sine iha esset contra justi-
tiam occidere animaha ratione dominii Dei^, sine
cujus voluntate animaha occidere^ esset ahe-
nam rem rapere, vel destruere^ vel quia esset
contra temperantiam, quia foret contra salu-
tem^ sicut esset comedere carnes crudas.
8. P7'ocedit ohjectio, qiiod non fuisset illici-
twm occidere animalia cx defectu dominii. —
Neutrum autem istorum dici potest. Non qui-
dem primum, quia, ut supra dictum est^ 1, 3,
c. 46, homo ex natura rei, seu ex vi rationis
naturahs, et sine speciah donatione Dei habet
dominium omnium animahum brutorum, nisi
ahqua lege Dei prohibeatur : ergo uon est con-
tra justitiam Deo debitam animaha bruta oc-
cidere. Antecedens probatur aprioria D. Tho-
ma, quia bruta animaha sunt ex natura sua
ordinata ad usus hominum : et ideo ihi etiam
sunt naturahter snbjecta. Unde dixit Augus-
tinus, hb. i, de Givit., cap. 20 : Justissima
ordi7iaiione creatoris vila. et mors aniwalium
irrationalium nostris usihus suhditur. Ubi per
iustissimam ordinationem, non legem ahquam
Dei positivam, aut specialem concessionem
naturse additam : sed ipsam legem naturalem
intehigit, per quam hochominihceret, etiam.si
nuham Dei revelationem, aut concessionem
haberet. Deinde confirmatur a posteriori, quia
non sohim est hcitum homini occidere bruta
animaha propter cibum, sed etiam recreatio-
nis causa; et sic dixit Aristoteles \, Poht., c. 5,
venationem ex natura rei esse hcitam, utique
per se loquendo, sechisa prohibitione divina,
velhumana,vel damno tertii. velscandalo, vel
alia indecentia : ergo signum est, sine spe-
ciali concessione Dei facta propter cibum, vel
aliam utilitatem, ex natura rei vitam, et mor-
tem brutorum animalium esse sub hominum
dominio : ergo ex vi justitiffi in ordiue ad
Deum nunquam fuit prohibita imperfectio ani-
malium, ut inhominum cibum apta fierent.
9. Nec item. esset contra teminraniiam. —
Nec etiam propter temperantiam erat neces-
saria illa Dei concessio, quia carnes anima-
lium de se sunt conveniens cibus hominis : imo
maxime naturalis, et aptus ad sanitatem, et
vires hominis conservandas, imo et reparan-
das : unde dari solet cegrotis, etiam quando
illis antea non vescebantur. Et confirmatur,
quia aliter etiam nunc esus carnium esset ma-
lus : quia quod ex natura rei est contra tempe-
rantiam, et ideo est malum, semper est ma-
lum. Consequeus autem contra fidem est ut os-
tendit D. Thomas 1, 3, quaist. 102, art. 6, et
2, 2, qusest. 64, art. 1, cum Augustino supra,
cap. d, et lib. 6, cont. Faust., cap. 4, et se-
quentibus usque ad -15. Superest ergo, ut, se-
clusa speciali concessione Dei, usus carnium a
principio fuerit licitus : ergo, quod Deus res
alias in cibum expresse concesserit, non obstat,
quomiuus etiam licitus sit usus rerum non ex-
presse concessarum , quaudo alias sine tali
coucessione de se est licitus.
10, CGncluditur ifsatertia ohjectio. — Pro-
batur hsec ultima consequentia, tum primis
duabus objectionibus : tum etiam, quia illa
concessio fructuum terrEe in cibum facta Ge-
nes. 1 et 2, non ideo facta est, quia esset ne-
cessaria, ut liceret talis usus, quia quod de
animalibus diximus, multo magis de plantis
procedit : nara herbse, arbores, etc, non mi-
nus sunt sub naturali dominio hominis, quam
animalia. Ergo illa declaratio solum propter
instruetionem, vel aliam similemcausamfacta
est, nonpropter necessitatem : ergomde coUigi
CAP. VI. aUIBUS REBUS AD YITAM
non potest alia ihi non expressa fuisse prolii-
bita ; et confirmatur^ quia licet Deus nihil de
facultate comedendi ex fructibus, hominibus
declararet^ ipsi solo discursu rationis ducti^
possent licite de illis comedere^ et pari ratione
possent carnibus vesci: ergo quamvis Deus
fructus terrffi et arborum specialiter proposue-
rit^ quia illi tunc hominibus suiiiciebant, niliil
de carnibus peculiariter prohibuit. Unde divus
Thomas supra non dixit^ non licuisse homi-
nibus usum carnium : aut eos non potuisse il-
lis vesci, sed tantum dixit, homines illis non
indiguisse, quod valde diversum est. Neque ex
eo, quod homines non indiguissent carnibus,
sequitur, non fuisse usuros illis, aut non po-
tuisse sine peccato illis vesci : multis enim re-
bus utimur, etiam sine peccato, quibus non
indigemus.
11. Communis illa resoMtio per guaria j^ro-
mmtiata enudeatiir. — Consule etiam Molinam
de justitia commut . jtract . 3, disp. A. — Primum
prommtiatum. — Nihilominus a communi sen-
tentia recedendum non est, quamvis enim ex
Scriptura evidenter non convincatur, est valde
conformis illi : et adjuncto discursu rationis,
efficaciter potest ex illa coUigi. Tria ergo vel
quatuor de hoc usu distinguenda sunt, scili-
cet, an fuerint aliquando de facto in Paradiso.
An fuerit necessarius : an fuerit speciali, ac
positiva lege prohibitus: an vero ex natura
reifuerit illicitus supposito illostatu. Ac deni-
que, an foret in illo statu, si Iiomo non pecca-
ret, De primo certum est primos homines de
facto non comedisse carnes in Paradiso. Nam
imprimis, aliqui opinantur, homines ante ci-
bum vetitum nihil eomedissc in Paradiso. Ve-
rumtamen hoc in fine prfficedentis libri objec-
tum est. Probabilius enim indicavimus primos
parentes in Paradiso ante lapsum comedisse :
quia non tam brevis habitatio eorum in Para-
diso ante peccatum f uit, ut oportuerit ab omni
cibo eos abstinere toto illo tempore. At vero ex
verbis Evoe, De omni ligno Paradisi vescimur,
non sineprobabilitatecolligitur, tuncsolis illis
fructibus usos in cibum fuisse. Quod etiam
comprobant verba Dei, quibus de cibis ipsis
in cibum concessis eos instruxit. Neque est
verisimile, in tam brevi tempore de usu car-
nium^ vel csede animalium cogitasse, sive lici-
tum id fuerit, sive illicitum.
12. Secundum pronuntiatum. — De secundo
etiam certum est, non indiguisse primos liomi-
nes usu carnium in Paradiso, etiamsi diutissi-
me in illo viverent^ et in hoc sensu carnium
iisum non fuisse in illo statu uecessarium.
CONSERVANDAM HOMINES, ETC. 407
Hoc maxime docet D. Thomas, et plane con-
vincitur verbis Dei, qui fructus arborum in
cibum preeparavit, et illos tautum, tanquam
sufiicientes illis obtulit, seu concessit. Et decla-
ratur in hunc modum : quia cibus tantum est
necessarius. vel ad vitam, et corporis vires con-
servandas, vel ad reparandum quidquid per
continuam nutritionem de primseva corporis
constitutione imminutum fuerit. Sed primum
sufficienter prsestabant fructus arborum Para-
disi, in quo produxit Deus, ut Scriptura dicit :
Omne ligiium pulcJirim, visu, et ad vescendum
suave : ac proinde multo magis utile, facile, ac
salubre, nam opera Dei perfecta sunt. Secun-
dum autem conferebat fructus ligni vitse : ut
in superioribus declaratum est. Ergo ad nul-
lum effectum, vel naturee commodum, vel ra-
tioni consentaneum erat esus carnium neces-
sarius. Nam propter solas delicias, autvolupta-
tem illum appetere, non est rationi consonum :
ac subinde solum non necessarium, sed etiam
ab illo innocentise statu alienum .
13. Tertium prommtiafum trimemhre. —
Tertio, hinc fit valde credibile, in statu inno-
centiffi non fuisse licitum, et honestum esum
carnium : non quidem ex speciali prohibitione
positiva Dei, sed ex ipsa lege naturee, suppo-
sito tali statu ejusque sufficientia, et abundan-
tia absque carnibus. Prima pars probanda est
ex tertia. Secundam autem partem negantem
positivam prohibitionem Dei, mihi probat ter-
tia objectio supra facta. Quia tale prgeceptum
prohibens non inveniturexpressum: etex sola
concessione fructuum terrffi in cibum non satis
colligitur, ut in dicta objectione declaratum
est, et in responsione ad primam magis expli-
cabitur.
1-4. Prohattor tertium memlrum m.ultiplici-
ter. — Nihilominus declaratur, et probaturpars
tertia^ quia licet esus carnium per se, et ex na-
tura rei non sit malus respectu hominis in sua
pura natura considerati : nihilominus in tali
statu, utique integritatis naturse cum originali
justitia, et omnibus privilegiis, et circumstan-
tiis ejus^ fuisset inordinatus carnium usus.
Ratio est, quia in illo statu habebat homo a
Deo parata alimenta optima, et maxime pro-
portionata et convenientia corpori perfecte
temperato, quale tunc habebat, et constituto in
loco amoenissimo, in quo purissimo aere, et
optimis influentiis coelestibus fruebatur : ergo
supervacaneum, et inordinatum esset carnes
animalium ui cibum quasrere; quia nulla ratio
nisi gulae, vel superfluai voluntatis ad id mo-
vere poterat. Accedit, quod fructus arboris si-
408
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
ne sollicitudine^ et sine impuritate haberi po-
terant, carnium vero usus, nec sine labore et
cura obtineri, nec sine sordibus, et vilibus ac-
tionibus parari poterat : indecorum ergo fuis-
set talem usum in illum statum introducere.
Prseterea prudens et rationabilis ciborum usus
non solum ad vitam conservandam, sed etiam
ad virtutem fovendam^ et ad moderandas in-
clinationes^ et motus appetitus ordinari debet :
ad hunc autem finem multo erant aptiores cibi
ex fructibus arborum, quam ex carnibus ani-
malium: ergosecundumrectam rationem prae-
ferri debebant in illo statu. Nam Mcet in illo
appetitus esset perfecte subjectus rationi^ et
corpus animse; nihilominus haec ipsa subjectio,
et rectus ordo per convenientia media^ pru-
dentique observatione^ ac studio ab ipso ho-
niine adhibito conservanda erat. Unde etiam
ad immortalitatem et impassibihtatem status,
hoc erat convenientissimum : quia^ ut supra
dixi, non sine hominis industria^ et coopera-
tioneilla impassibihtas conservabatur. Denique
finis ihius status (ut infra dieam) praecipuus
erat^ ut homincs contemplationi Dei^ et ope-
rum ejus et acquisitioni meritorum, ac scien-
tiarum vacarent : ergo ahenum a recta ratione
esset, in prjsparandis cibis carnium homines
tunc occupari sine ulla corporis necessitate :
quia sine magna distractione animi^ et ejus
avocatione ab studio rerum ccelestium fieri
non poterat. Quamvis enim ahqui uti possent
cibis ab aUis prseparatis sine hujusmodi impe-
dimento : nihilominus in iha communitate_,
vel in singuhsfamihis necessarium erat mukos
in his ministeriis occupari. Quod etiam aUenum
ab exceUentia ilhus status per se statim ap-
paret.
15. Qimrtum proimmtiatum. — Atque hinc
etiam probata rehnquitur ultima pars, quod
homines in eo statu carnibus non vescerentur :
quia in eo statunihilinordinatum fuisset. Nam
quee hactenus diximus^ ostendunt ilhim usum
non potuisse iutroduci^ vel inchoari sine ah-
qua culpa : vel ergo illa fuisset mortahs, et
consequenter per iham amitteretur justitia^
ac proinde jam non esset tahs usus in statu
justitise, sed in statu peccati et lapsse naturae :
vel taUs usus fieret tantum cum veniali pecca-
to : quod magis videntur probare omnia^, quoe
consideravimus : et hoc satis est, ut taUs usus
in iUo statu esse non potuerit, in quo veniaU-
ter peccari non poterat;,ut supra^ Ub. 3^ c. 13^
a num. 15, ostensum est; et preeterea^ sechisa
consideratione culpte^ est valde probabiUs con-
jectura_, quia homines tunc non moverentur
in actionibus suis ab inordinata concupiscen-
tia : sed ex aUquo motivo rationis, nuUum au-
tem occurrere poterat^, quod ad carnium esum
excitaret, Nam sciebant, ad sustentationem
vitse^ aut ad conservandum vires^ et robur cor-
poris^ sibi non fore necessarium : nec propter
delectationem solam moveri poterant ; tum
quia non esset honeslum : tum^ quia cum non
essent experti delectationem taUum ciborum,
non poterant muUum ad iUius desiderium sola
inteUectus cogitatione excitari : tum etiam^
quia fructus arborum ad ordinatam vokipta-
tem sufficiebant : quia fecerat Deus Ugna Pa-
radisi pulchra visu^ et ad vescendum suavia
utique, ut credibile est, cum mira varietate
et abuudantia : ergo non erat, cm^ propter so-
lam sensibilem delectationem homines recte
compositi, et concupiscentiis carentes carnes
appeterent. Non fuisset ergo in iUo statu tahs
usus.
16. Non solum carnis, sed aliorum etiam
qiue arte iiarantur, imo nec ovorum, aut lacti-
ciniorum usics ttmcesset. — Unde ulterius coUi-
gi potest, neque pauis, neque aUerius cibi arte
confecti, imo neque ovorum., aut lactis anima-
Uum brutorum, et aUarum rerum, quee ex
lacte fiunt, usum in dicto statu faisse futu-
rum. Hsec enim omnia sub iUa ratione com-
prehenditur;, quod nec necessaria fuissent^ nec
sine aUqua soUicitudine^ et superflua cura^ et
distractione pararentur^ vel procurarentur.
Idemque dicendum est de vini usu, in quo
parando, et conservando majorlabor, etoccu-
patio necessaria fuisset^ et in usu ejus majus
pericuhim inveniretur, minorque necessitas.
Quia Paradisi aquae, quas optimas fuisse cre-
dendum est, ad subveniendum taU corporum
indigentiae essent sufficientissimse : tum prop-
ter corporum sanitatem ac temperantiam :
tum etiam^ quia sahiberrimse ac suavissimfe
fuissent.
17. Instantiw contra proxime dicia de pane
et vino solvitur. — Circa id vero^ quod de usu
panis et vini diximus, dubitare quis potest^
quia videtur hinc destrui opinio diceutium,
non peccante Adamo futurum fuisse sacra-
mentum Eucharistise in statu innoceiitise.
Quam nos in 3 tom.^ 3 part., disp. 3, sect. 3_,
maxime probabilem judicavimus. Et eam se-
cutus est Fonseca^ tom. 3 Metaphysicee,, Ub.
6;, cap. 1, quaest. 6, sect. 3. Responderi vero
potest, vel ad hunc sacrum usum potuisse
tunc sine labore panem et vinumcoufici: vel
(quod magis placet) potuisse quidem tunc Sa-
cramentum iUud iustitui ex aUa materia : so-
CAP. VI. QUIBUS REBUS AD VITAM CONSERVANDAM HOMINES, ETC.
409
lumque conveniente cum nostro Sacramento
in reali prsesentia Christi sub aliquibus specie-
buS;, et in gratise efFectibus : quorum ratione
nomen Eucharistiee optime in illud conveni-
ret.
18. Ad primam ohjectionem in n. 5. — Ad
primam ergo objectionem jamfereresponsum
est : fatemur enim, in verbis Dei allegatis, non
contineri expressam prohibitionem esus car-
nium, nihilominus ratione materise, supposita
illius status maxima perfectione, inde colligi
prohibitionem, non quidem ex lege positiva
Dei provenientem, sed ex ipsa rectitudine ra-
tionis, ut explicavi. Neque indeinferri potest,
illam prohibitionem;, nunc etiam manere, eo
quod lex naturalis nunc duret, quia immuta-
bihs est; nam est hoc verum supposita identi-
tate materise, non vero facta iu rebus ip.sis va-
rietate. Nam ipsa naturaUs ratio aUud dictat
agendum in una occasione, et ahud in aha :
ut tempore necessitatis, vel abundantise, Eegri-
tudinis, vel sanitatis, ut est per se notum.
19. Ad alteram ejusdem oijectionis proda-
tionem ilid. responsio prima. — In secunda
vero probatione in eadem objectione addita,
petitur incidens dubium, an homine non pec-
cante aha bruta animaha carnibus vesceren-
tur. Nam multi constanter id negant, quorum
princeps videtur Basihus, homil. 15, Exaem.
et sequitur Beda, quem excusare voluit divus
Thomas, quia super Genes., cap. 1, id non di-
cit, tamen id expresse habet in Exaem., circa
fmem. Et indicat Rupertus, hb. 2, in Genes.,
cap. 10, dicens: Contentce fuissent his epulis,
oiisi consuetiidine guloe tam inhominibus , quam
etiam in lestiis soluta crevisset edacitas. La-
tius id tradit Abulensis, in 43 cap. Genes.,
qusest. 272, et late pugnat pro hac sententia
Torniellus, in 1 tom. Annal., setate 1, die 6,
et sequitur Pererius, hb. 4, in Genes., circa
finem, in disp. ad versus29, et citat Joseph. 1,
Antiquit. 1 . Omnesque nituntur in verbis Ge-
nesis in objectione inductis. Addicuntur etiam
conjecturae. Prima, quia incredibile est, pro-
videntissimum Deum cceteris animahbus om-
nibus cibos prseparasse , et pro animahbus
terrestribils nihil providisse. Secundo quia, si
animaha tantum bina creata sunt in singuhs
speciebus, sequitur, hipum, verbi gratia, vel
muho tempore cariturum fuisse cibo, vel con-
sumpturum ovem, priusquam generare po-
tuisset. Tertio, quia in arca Noe haec animaha
sustentabantur sine esu carnium : ergo verisi-
mile est, antea assuevisse cibo, seu pastui her-
barum. Et juxta sententiam hanc, quse valde
probabihs est, expedita rehnquitur objectio
facta : conceditur enim sequela, nimirum, e-
tiam bruta non comedisse carnes, quamdiu
Adam non peccavit : non quia ihis proprium
prseceptum impositum fuerit, cum iUius non
essent capacia : sed quia Deus ita omnia ordi-
navit, ut etiam animaha terrestria pabuloher-
barum essent contenta, et ahos cibos non ap-
peterent.
20. Altera responsio ex D. Thoma, quie cum
prcecedente stare non potest. — Nihilominus D.
Thomas, d. qusest. 96, art. 1, ad 2, contra-
riam sententiam tam constanter affirmat, ut
praecedentem irrationabilem vocet : quo lo-
quendi modo rarissime usus est. Et iUam se-
cutus fuerat Abulensis, in cap. 1 Genes., q. 3.
Et idem sentit Gajetanus ibi et ysteha. Fun-
damentum hujus sententise esse debet, quia
prior sententia multum repugnat rationi na-
turah : et Scriptura non cogit ad iham asse-
rendam : ergo sine causa , vel ratione asseri-
tur. Et in hoc forte sensu divus Thomas iham
vocavit irrationabilem. Major probatur : quia
proprii quidam instinctus ita sunt naturales
quibusdam animahbus. ut sint veluti proprioe
passiones inseparabiles ab eis, vel omnino,
quantum ad actum primum, nisi priventur
naturahbus potentiis, vel sensibus internis,
vel secundum potentiam ordinariam, quan-
tum ad actura secundum : quo interdum per
supernaturalem, vel extraordinariam Dei pro-
videntiam privantur. Hujusmodi autem sunt
imprimis naturales (ut sic dicam) inimicitiee
et dissidia inter qusedam animaha, ut inter
felem et canem, vel etiam fehs ad murem,
hipi ad ovem, accipitris ad cohimbam, ahasque
minores aves, et sic de ahis. Deinde appetitus
comedendi carnes est muhis animahbus valde
naturahs, ut videre hcet in animahbus ter-
restribus, leone, hipo et ahis ferocibus : imo
etiam in cane et aliquibus domesticis ; item
in avibus, falcone, milvo et simihbus. Imo in-
ter volatiha invenimus, quse naturahter alun-
tur sohs piscibus, quos naturah industria ca-
piunt, utse, etfihos suos sustentent. Alia vero
morticinis vescuntur, ut corvi, etc. Et inter
pisces, raunitiores esse solent naturahs cibus
graudiura. Non est autera verisimile, aut has
muUiphces inchnationes ortas esse in aniraali-
bus ex peccato horainis, aut fuisse perpetuo
frsenandas, veluti quadara originah justitia,
quaradiu horao non peccaret.
21. Instatur contra hanc prodationem. —
Occurriturproximce instanticp. — Jara ergo pro-
batur aUera pars, seu minor principahs fun-
410
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC
damenti;, in quo vis utriusque sententioe sita
est. Nam si Scriptura non posset commode
aliter intelligi^ parvipendenda esset ratio : si
autem Scriptura alium commodum sensum
habet, prseferenda est ratio facta : quia sine
dubio urgens est. Dici ergo imprimis potest,
non loqui Scripturam in universum de omni-
bus animalibus brutis, sed de his, qua3 herbis
et fructibus pasci naturahter solent. Et hoc
responsum indicat D. Thomas dicens, Bedam
non fuisse locutum de omnibus animahbus^
sed de quibusdam,nam a fortiori hoc deScrip-
tura intelhgit. Sed instatur, quia Scriptura
non unam tantum, sed plures distnbutiones
multiphcat, dicens : Ut sint vohis in escam, et
cunctis miimantibiis iefrce , omnique volucri
cosli, et universis, quce moventur in terram, et
in quilus est anima mvens. Quis ergo audeat
tot universales locutiones ad qusedam anima-
ha limitare ? Sed nihilominus sine vi, aut im-
proprietate dici potest, illa omnia verba in-
telligi quidem universaHter, ut proferuntur,
sed cum distributione accoramoda, juxta ma-
terige capacitatem. Ita ut sensus sit illos terrse
fructus datos esse ad sustentanda omnia ani-
malia, quee naturahter talem cibum appetunt,
et ihoindigent.
22. Instantia altera qucB est prim.a conjectura
ex aUaiis n. 19, expeditur. — Cum vero contra
lioc instatur, quia lioc modo providentia divina
animalibus carnivoris defuisset. Incontrarium
rephcatur: quia etiam potest Deus argui quod
improvidus erga pisces fuisset, nullibi enim
legimus ahquid eis in cibum concessisse. Cimi
ergo providentia Dei non in verbis consistat,
sed in factis, potuit optime tam piscibusquam
feris, vel rapacibus animahbns sufhcientissime
providere cibum, producendo varia rerum ge-
nera, et dando illis animahbus talem instinc-
tum naturalem, et vires, ut rainant, et quce-
rant a Deo escamsibi. Curautemin quibusdam
declaravcrit cibum, quem ihis paraverat, po-
tius, quam in aliis, pertinent, ad liberam Dei
voluntatem, cujus rationem non semper red-
dere possumus. Posset autem fortasse nonim-
probabihter considerari, Deum in ihis verbis,
non ad ipsa animalia bruta, sed ad homines
principaliter fuisse locutum. Ideoque in ali-
mentorum sufficientia providentiam suam erga
homines explicando, iha simul auimalia com-
memorasse, quse vel suh cura hominis futura
erant, ut sunt domestica: vel ad utihtatem,
u,sum, vel commoditatem hominis pertinent,
quia peculiaris cura tahum animahum ad in-
tegram providentiam erga ipsum hominem
quodammodo pertinet. Hujusmodi autem ani-
maha esse videntur, quse herbis et fructibus
terrae aluntur. Quse consideratio mihisanenon
improbabihs apparet.
23. Expeditur secunda et tertia. — Non
disphcet autem,quod ulterius Cajetanus addit,
nuhum esse animal , quod non possit herbis ,
aut fructibus vesci, et illis sufficienter susten-
tari. Quod suadet argumentr facto de arca
Noe, quia non est verisimile introduxisse Noe
in arcam carnes, quibus animaha carnivora
vescerentur : ergo tunc sohs fructibus, vel se-
minibus terrse omnia animalia fuere nutrita :
cjuia vel necessitas temporis, vel specialis tunc
divinm gubernationis efficacia effecit, ut etiam
animalia carnivora vescerentur vegetalilus :
ut idem Cajetanus dixit Genes. 6, in fin. Ve-
risimilius autem est, sine miraculo ibi susten-
tata fuisse animaha ex seminibus , vel fructi-
bus, quos Noe in arcam introduxit. Oportuit
tamen, ut animalia, quas naturale inter se dis-
sidium habent, vel in locis separatis conservata
fucrint : vel certe, ut divina virtute mansueta
et pacifica inter se redderentur; nam hoc con-
suetudine et educatione comparari solet, ut
experientia docet. Unde facile potuit modo
prseternaturah, et in iha occasione necessaria
fieri. Idemque est dicendum ad difficultatem.
de principio creationis rerum. Nam potuerunt
animalia inter se inimica in locis diversis
creari : ita ut debiliora non possent a fortiori-
bus interfici, donec species rerum sufficienter
multiphcarentur. Vel etiam pro aliquo tem-
pore potuit divinitus ille naturalis instinctus
impediri, vel in ea dispositione ihorum inte-
riores sensus creare : in qua per consuetudi-
nem componuntur, et mansueta inter se fiunt.
2i. Concluditur responsio D. Thomceliacte-
nus exposita. — Hoc ergo modo facile defendi-
tur, absolute verum esse, Deum dedisse her-
bas, semina, et fructus pro cunctis animahbus,
quamvis non limitaverit, ut solis illis uteren-
tur : neque in hoc aliquorum naturam immu-
taverit, aut correxerit, seu frcenaverit, ne
carnes appeterent, vel ne discordiam inter se
haberent. Atque ita Deus ex parte sua omni-
bus etiam animantibus terrse sufficienter ali-
menta providit , quamvis aliqui ex peculiari
sua naturali propensione alia appetere , et in-
quirere possint. Quod vero moderni auctores
supra citati dicunt appetitum edendi carnes in
liis animalibus nou ortum ex ipsa specifica
natura, sed ex temperamento corporis. adjunc-
ta consuetudine : liabere quidem potest locum
in ipso usu, quia muhum ex apprehejisione
CAP. VI. QUIBUS REBUS AD YITAM CONSERVANDAM HOMINES, ETC.
411
imaginationis pendet, quee propter consuetu-
dinem muitum immutatur. Nam inde fit^ ut
animalia naturaliter inimica, usu, et consue-
tudine inter se mansueta fiant, quando disci-
plinabilia sunt, et memoriam liabent. Et simi-
liter ex non usu, seu inexperientia ciborum
fieri potest, ut per imaginationem non appre-
liendantur, ut multum delcctabiles : sicut e
contrario experientia, et consuetudo in brutis
auget appetitum.
25. Niliilominus tamen negari non potest ,
quin hujusmodi instiuctus in actu primo spec-
tati ex ipsa natura specifica oriantur , ut na-
turalis qusedam discretio inter lierbam utilem
et noxiam : et inter animal contrarium, vel pa-
cificum, et propensum ad esum carnium, vel
piscium, vel tantum lierbarum : ut, verbi gra-
tia, jumenta, equi, boves, et similia animalia
talis sunt naturfse, ut nulla consuetudine vi-
deantur fieri posse carnivora : alia vero non
solum possunt, sed etiam naturaliter ad hoc
sunt propensa. Has ergo naturales proprieta-
tes, et propensiones haberent animalia , e-
tiamsi liomines nunquam peccarent. Et ideo
credibilis videtur, quod si status innocentiee
longo tempore duraret, animalia carnibus ves-
cerentur juxta uniuscujusque naturalem pro-
pensionem : quia nulla est necessitas excogi-
tandi peculiarem Dei providentiam, ad hoc
impediendum perpetuo, licet forte in principio
creationis pro aUquo tempore id fuerit conve-
niens. Neque est uUa ratio, quae suadeat, hu-
jusmodi animaiia nunquam fuisse operatura
juxta naturalem propensionem, et per solum
non usum illum naturalem instinctum perpe-
tuo futurum esse sopitum, et quasi extinctum,
cum ipse sit principium sufRciens a<i usum
illum inchoandum , sicut nunc experimur in
liis animalibus, quando ex solo instinctu natu-
rse ante omnem usum operari incipiunt.
26. P7'o seounda po-incipali objectione in
nimi. 6 qucestio. — QjUorimdam responsio,
ejusque fundamentum. — In secunda vero ob-
jectione petitur aha communis dubitatio, an
homines post lapsum usque ad diluvium car-
nibus usi fuerint ? Quoe ex alio loco Genes.,
cap. 9, a paritate rationis oritur, ut proposui-
mus. In illa ergo dubitatione consequenter
multi dicunt, usum carnium non fuisse omni-
no inter homines ante diluvium. Alii vero
dicunt non fuisse usurpatum, licet inter ini-
quos in usu esse potuerit. Fuudantur pra^ci-
pue in verbis illis Dei Genes. 9. Omne , qiood
movet-ur et vivit, erit vohis in ciium, quasi
olera vircntia tradidi vohis omnia, ubi Chry-
sostomus , homil. 27, ait : Hoc est initium
edendarum carnium. Et infra : Edendi facul-
tatem concedit, et valde securos reddit. Et Tlieo-
doretus, qusest. 55 , in Geaes. Priiis (ait) con-
cessit Deus Jiominibus fructus in cibum : post
diluvium autem pretiosiorem cihum illis con-
fert. Beda vero dixit : Hicprimo caro mandu-
cari imperatur, id est, conceditur, nam Deus
nunquam dedit positivum prseceptum come-
dendi carnes, ut lumc contra hsereticos sup-
pono. Ex dictis ergo verbis coUigunt, antea
fuisse proliibitum hominibus esum carnium,
quia alias supervacanea fuisset htec Dei con-
cessio. Et huic sententiae non parum favet
D. Thomas, Rom. 14-, lect. 1, in principio, et
i, 2, qua^st. 101, art. 6^ ad 2. Eamque late
defendit Torniellus, sup. anno 1567, num. 11
et 12, licet cum aliqua limitatione, ut infra
dicam. Alii vero addunt, non solum homines,
verum etiam feras, vel multa bruta animalia
non comedisse carnes autc diluvium : quia
censent, illam concessionem Dei Genes. 9, li-
cet ad homines directa fuerit, consequenter
csetera animantia comprehendisse. Ita docet
Basilius, hom. 11, Exaemeron, et Beda, in
Exaemer., et Abulensis, in cap. 13, Genes.,
qusest. 262, et sequentibus, et sequitur Pere-
rius, dict. disput, de hac re, lib. 4, in Genes.
27. Aitctoris responsio quantum ad jus. —
Locus Genes. 9 non recte assumitur in ipsa
secunda ohjectione. — In hoc puncto duse quass-
tiones videntur distinguendaj : una est, de
jure, alia de facto. De jure quastio est, an
fuerit licitus carnium usus ante diluvium : et
Iieec quaestio habet locum in hominibus, non
in brutis, ut per se notum est. Qucestio vero
de facto est , an talis cibus fuerit in usu in tali
prima setate ; et heec in brutis locum Iiabet,
atque etiam in hominibus, sive ille usus fuerit
prohibitus , sive non fuerit. In prima ergo
qusestione, probabilius censeo, esum carnium
non fuisse illicitum ante diluvium. Ita tenet
Cajetanus, Genes. 9, et Soto, libro 5, de Jus-
titia, qu8e§t. 1, art. 1, quos sequitur Ystella,
Genes. 9, et refert pro hac sententia Ghrysos-
tomus Justinum et D. Thomam : sed immerito.
Nam licet isti Patres non dicant fuisse illo
tempore illicitum , seu prohibitum nsum car-
nium, neque etiam dicunt, fuisse licitum : sed
soluni de facto aliquid dicunt, ut statim expli-
cabimus. Probatur ergo nostra resolutio, ap-
plicando et convertendo discursum factum de
statu inuocentiae. Quia esus carnium in illo
tempoi^e nec fuit malus, quia prohibitus, nec
fuit prohibitvts, quia malus : ergo nuilo modo
m
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
fuit illicitus. Prior pars antecedentis probatur
optime argumento facto in secunda objectione^
quam tractamus^ proceditque a fortiori, quia
in statu innocentiae non fuit hic usus malus,
quia prohibitus : ergo multo minus post pec-
catum. Item, quia hsec prohibitio nec colligi-
tur ex verbis Dei Genes. l, dictis, ut ibi pro-
batum est : nec ex verbis Genes. 9, quibus
Deus tradidit omnia potestati hominum, ut eis
uterentur ad manducandum, si vellent. Nam
ex eis coUigi non potest fuisse dicta ad tollen-
dam priorem prohibitionem. Potuerunt enim
dici, vel ad exphcandum magnum beneficium,
quod cum ipsa natura hominibus concesserat,
quod non obstantibus prioribus peccatis, fir-
mum declarabat, sicut ibidem etiam dixit :
Co^escite, ei muUipUcammi, el replete terram,
quod a principio etiam dixerat, nihilque no-
vum per illa verba concedebat : vel etiam po-
tuit DEUS per illa verba instruere homines,
quod in eo statu, peculiari, ac nova ratione
esu carnium indigerent, tum quia ipsius natu-
rse corruptse vires jam erantmultum debiUta-
tse, tum etiam, quia ipsa terra per aquas di-
hivii deterior reddita erat : et consequenter
fructus ejus minoris virtutis ad nutriendum
in futuris temporibus futuri erant. Hsec ergo
fuit sufficiens causa, ut DEUS , tanquam pro-
videntissimus patens, carnes in ordinarium ci-
bum hominibus designaret, etiamsi antea non
esset prohibitus earum usus.
28. Altera vero pars antecedentis probatur,
qviia neque ex vi objecti esus carnium est ma-
lus : nec mera ratione naturaU prohibitus, ut
est per se notum, et supra num. 7 et 8, et in
tertia ratione dubitandi , et in priori discursu
probatum est. Neque etiam erat mahis ratione
stalus, sicut de statu innocentiaj diximus, quia
in hoc est apertissimum discrimen inter sta-
tum innocentiae, et naturae lapsai : tum quia
in natura lapsa non habent homines iUam re-
rum, et ciborum sufEcientiam, copiam, faciU-
tatem et bonitatem , quam in statu innocen-
tiae habuerunt, semperque habuissent : tum
etiam, quia vires corporis sunt longe debiUo
res, et appetitus non est ita compositus, et fra3-
natus, sicut prius ; ideoque in hoc statu nun-
quam fuit per se malum liunc naturalem ap-
petitum exequi , quin' potius est ex objecto
indififerens : et in taU statu facile occurrere po-
terant occasiones, et rationes ordinandi talem
actum ad. bonum fmem : vel ad reparandas
vires segritudine , aut labore deUbitatas, vel
ad iUas conservandas, vel augendas ad fortius
laborandum : vel quia interdum possunt faci-
Uus tales cibi haberi, aut praeparari, etc. ExpU-
caturque optime per statum purae naturae , si
in ipso crearetur homo , et in hoc negotio suo
discursui reUnqueretur : nam posset sine dubio
Ucite vesci carnibus quovis tempore , etiam a
principio suae creationis : eadem autem ratio,
quoad hanc partem, est de homine lapso.
29. Responsio quantum ad factum. — In
secunda vero qusestione idem censent pro-
babiUus Soto et YsteUa , et hic aUegat dic-
tos Patres. Sed Chrysostomus in verbis , quse
aUegavi ex ead. homil. 27, oppositum indicat.
Et simiUter D. Thomas dum ait, quod esus car-
nium videtur post diluviuni introductus, licet
exponi possit de ordinario , et fre(juenti usu,
nesibicontrariussit. Justinusvero,quaest, 119,
ad Gent., dicit quidem Abel comedisse de lacte
ovium, adducens iUud PauU 1 . Corinth. 9 :
Quis plantat vineam, et de fructu ejus non edit?
Qiiis pascit gregem, et de lacte ejus non mandur-
cat? Quod vero Abel carnes comederit, non
declarat. Id tamen videtur aperte sentire Ca-
jetanus, Genes. 4, ubi etiam adducit Berosum
asserentem homines comedisse carnes ante
dihivium. Idem affirmat Rupertus, lib. 4, in
Genes., cap. 30, dicens : Et si antehac alsque
ulla DEI prwcipientis auctoritate Juec homo
in cihum prcesumpsit (utique carnes) tam ex
Jioc tunc ante legem, et deinde per legem potes-
iate accepta jure sihi vendicat eadem in esum.
Denique etiam TornieUus concedit homines
ante dihivium comedisse carnes, non tamen
probos, sed improbos,,.nec Ucite, sed graviter
peccaudo. Et deinde etiam in justis casum ex-
tremae necessitatis excipit. Verumtamen in
quibuscumque fuerit hic usus, frustra fingitur
peccatum, praesertim grave, ubi nuUa ejus ra-
tio, nec positiva prohibitio invenitur : et sine
causa Umitat exceptionem ad casum extremae
necessitatis. Cur enim non gravis, vel medio-
cris necessitas sufficeret ; imo cur non major
commoditatis satis superque esset ? lUa enim
sufficeret, ut actio ex objecto iudiS"erens prop-
ter honestum finem fieret, ut argumentati
sumus.
30. Tem^peratur dicta responsio , quod esus
carnium ordinario tunc non fuerit. — Fuisse
tamen nonmdlum esum, etiani inter probos ho-
mines. — Itaque probabiUs est hsec sententia
de esu carnium inter homines in illo tempore,
Ucet sit incerta, quia non potest probari ra-
tione sola : et historia de hac re nuUa extat,
qua3 certitudinem faciat : quia Scriptura nihil
dicit satis aperte, et aUse non solum incertae,
sed etiam obsciu?ce sunt. Si ergo utendum est
CAP. VII. QUOD GENUS VITi^ CORPORALIS, SEU POLITICvE HOMINES, ETC.
413
conjectxira^ verisimile est, carnes^ aut pisces
in illis temporibus non fuisse orclinarium ci-
bum hominum, prsesertim eorum qui anti-
quam fidem et traditionem ita retinebant;, ut
secundum rationem viverent, et corporis vo-
luptatibus dediti non essent. Hoc saltem vide-
tur colligi ex facultate a Deo data Genes. 9,
per quam explicuit, majorem fuisse illius tem-
poris necessitatem^ et ideo carnes jam tunc in
ordinarium cibum assumi opportunum fuisse.
Et ita possunt etiam exponi aliqui PatreS;, pree-
sertim Glirysostomus et D. Thomas^ qui dicunt
carnium usum fuisse post dikivium introduc-
tum, utique ordinarium et communem. Ni-
hilominus tamen credibile est etiam antea
fuisse usitatuni;, preesertim ab his^ qui volupta-
tibus corporum magis serviebant. Quia, ut
D. Thomas ait : Bsus friictuum Urrce nascen-
timn magis perti^iet ad quamdam simplicitatem
vitoi, esus autem canvmm ad quasdam delicias,
et curiositatem. Unde per hoc non tolhtur ,
quin talis usus in casibus necessitatis^ magis-
que per modum medicinae, vel remedii^ quam
ordinarii alimenti _, etiam inter honestiores
viros tunc fuerit.
31. Id suadetur 'primo. — Quod suadet
etiam exemphim Abel jam eo tempore pascen-
tis greges ovium, ut illud inducit^ et ponderat
Cajetanus supra. Et certC;, qui concedunt ho-
mines tunc lac ovium comedisse, jam fatentur,
non ex sohs fructibus terrse nutritos fuisse^ et
ahquid in cibum introduxisse, quod in statu
innocentise iu usu non fuisse : cur ergo non
credemus carnibus usos fuisse;, etiam licite;, ac
temperate^ saltem aliquando juxta occurrentes
occasiones , vel ratione necessitatis , aut
majoris commoditatis ? Id etiam suadet exem-
plum de venatione , quse sine dubio re-
creationis causa fuisset tunc licita^ et credi-
bihus est fuisse in usu : ergo eadem ratione
ob honestam recreationem credibiie est inter-
dum de cibis in venatione captis aliquid gus-
tasse. Denique eadem ratione verisimihus est,
multa fuisse introducta statim post peccatum
in usu ciborum^ quee in statu innocentise non
fuissent, ut usus alicujus panis, et usus ignis
ad coquendos cibos^ et fructus duriores^ ut
glaades, castaueaS;, et similes : ergo idem est
verisimile de carnibus.
32. Colligitur tandem ex dictis responsio ad
secundam et tertiam ohjectiones in n. 6 et 7. —
Et ita obiter responsum est ad argumenta ,
quse in contrarium fieri solent, et secunda
etiam objectio ex dictis est sufficienter expe-
dita. Et consequenter etiam responsum est ad
objectionem tertiam^ probat enim optime pri-
mam assertionem in lioc puncto positam in
uum. 27^ et non procedit contra priorem reso-
kitionem de statu innocentise propter ratio-
nem ibi factam, et propter diversitatem inter
utrumque statum jam ponderatam. Denique
ex dictis a fortiori concluditur^ animaha car-
nivora multo magis fuisse usa carnibus ante
diluvium^ preesertim postquam coeperunt esse
sufficienter multiplicata : quia non possent co-
hiberi sine speciah cura et providentia Dei,
quam fingere supervacaneum est.
GAPUT VII.
QUOD GENUS VITiE CORPORALIS , SEU POLITIC^ ,
HOMINES IN STATU INNOCENTIjE PROFITERENTUR.
1 . Primum dtthium an homines in statu in-
nocentice viverent in communitate. — In hoc
capite csetera explicanda supersunt, quse ad
modum videndi in statu innocentise quoad
externas et politicas, vel domesticas actio-
nes et occupationes spectat. In quo puncto
nonnuna explicanda occurrunt, quee per bre-
via qusedam dubia expediri possunt. Et pri-
mum^ ac prgecipuum est^ an homines tunc in
societate^ vel communitate viverent? In quo
duplex communitaS;, seu societas humana dis-
tinguenda est. Uiia dicitur domestica, seu fa-
mihse : alia civilis, seu populi^ aut civitatis :
quarum prior imperfecta^ posterior vero per-
fecta censetur. Quia illa non est sibi sufficiens
ad vitam transigendam : hsec vero totius suffi-
cientise complementum liabet^ ut dixit Aristo-
teles^ lib. \, Polit., cap. 2.
2. Responsio de societate domestica et affir-
mativa quoad liherorwm procreationem.. —
Non tamen quoad servorum ministeria. —
De priori ergo societate domestica non est
dubium , quin in statu innocentiaa futura
esset. Quia illa intrinsece ac naturaliter ori-
tur ex conjunctione maris et fceminee, ac fi-
liorum procreatione, ut Aristoteles^ d. lib.,
cap. \, docuit. Sed in statu innocentise esset
societas maris et fceminse cum speciali vinculo
matrimonii , et consequenter cum cohabita-
tione necessaria ad ffiiorum generationem et
educationem : ergo in illo statu esset domes-
tica societas, seu communitas. Addit vero
Aristoteles ibi^ aliam veluti secundariam^ quoe
est domini et servi ; sed hsec in illo statu non
esset necessaria. Nunc enim necessaria, vel
sakem utilissima non est propter multas ac-
tiones et ministeria_, quee ad sustentationem
MA
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
vitae corruptibilis nccessaria sunt : quaj neces-
sitas in statu innocentise non esset : quia lio-
mines paucis indigerent ad sustentationem vi-
taj, et veluti prse manibus omnia in promptu
liaberent, Item nobilitas illius status conditio-
nem servilem in hominibus non permitteret :
et ideo societas illa^ quee in altero extremo
illam conditionem requirit, illi repugnaret, ut,
num. 10, magis explicabimus. Addit prseterea
Aristotcles ibi, ex hac domestica societate na-
turaliter sequi aliam quidem in se majorem,
tamen in suo genere imperfectam, quam pa-
gum vocat , qua? est parva communitas ex
phiribus domibus constituta. Quam etiam dicit
maxime videri secundum naturam : quia ve-
luti naturahter resultat ex generatione phi-
rium fihoram, et ex successione natorum ex
natis, seu nepotum ex fdiis. Nam inde multi-
phcantur matrimonia, et familise, ac conse-
quenter domus, ex quibus pagus consurgit.
Unde hsec etiam societas tanquam valde natu-
rahs in statu innocentiee fuisset.
3. Sed considerare oportet, lianc multiplica-
tionem domorum, seu famiharum, duobus
modis potuisse consistere. Unus est per solam
divisionem unius familise ab aha, sine ahqua
pecuhari conjunctione morah inter se : et sic
non efliciunt proprie unam communitatem po-
hticam : sed unum aggregatum per accidens
phn^ium domesticarum commuuitatum. Nam
in omni genere unius pliysice vel morahter,
sine ahqua unione plurium distinctorum, non
consurgit ex eis aliquid proprie unum, servata
proportione. Nec sufficiet sola propinquitas
secundum locum : nam inde consurgit vicini-
tas qusedam, quse ad summum inducere solet
aliquam amicitiam, vel familiaritatem^ non
tamen moralem unitatem, vel communitatem :
ut usu etiam comprobari potest in duabus, vel
tribus famihis, vel monasteriis in deserto vi-
ventibus in propinquis locis. Alius ergo mo-
dus muhiphcationis familiarum, seu domorum^
est cum distinctione domestica, et aliqua unio-
ue pohtica, quse non fit sine ahquo pacto
expresso, vel tacito juvandi se invicem : nec
sine aliqua subordinatione singularum fami-
harum et personarum ad ahquem superiorem,
vel rectorem communitatis, sine quo tahs
communitas constare non potest, ut latius dixi
in defensione Gatliohca, hb. 3, cap. 1 et 2. Si
ergo pagus solum sumatur pro acervo domo-
rum, ut sic dicam, ille necessitate naturah se-
quitur ex muhiplicatione filiorum, nepotum,
etc, et ita sine dubio esset in statu innocentise.
Si autem pagus dicatur ahqua communitas po-
htica moraliter una, ut exphcavi, qu» parva
sit, sic talis pagus quaidam civitatis inchoatio
esse videtur, et veluti pars ejus, vel quasi ac-
cessorius ipsi esse solet : ideoque eadem fere
ratio de iUo, et de civitate esse videtur.
A. ArguiUir jam pro parte negatha diihii
initio positi. — In universum ergo interrogari
potest, an esset in statu innocentise propria
communitas pohtica, sive pagi, sive civitatis,
sive regni. Et ratio dubitandi est, quia in illo
statu cessaret ratio constituendi tales commu-
nitates inter homines, quse nunc in statu na-
turse corruptse invenitur. Nunc enim congre-
gantur famihse hominum in unam civitatem,
quia una famiha non sufficit, vel ad se susten-
tandum, vel ad servandam communemjusti-
tiam inter diversas famihas, vel ad se tuendum
ab omnibus incommodis, vel ad se, et suos de-
fendcndum ab hostibus, et ahas similes vitse
corruptibihs necessitates. At vero in statu inno-
centiiE quffihbet familia sufficeret sibi, quia
propter innocentiam et immortalitatem, non
haberet hostes, a quibus defenderetur : uec es-
sent injuriffi inter personas diversarum fami-
harum, propter quas vindicandas, aut caven-
das esset necessaria regia potestas. Ergo tunc
non esset necessaria pohtica societas.
5. Evasioproximi argumenti. — Prceduditur.
— Dices, fuisse propter se convenientiam, quia
homo est animal sociale, quse proprietas natm-a-
lisest, et m statu innocentisepermanerct.Unde
Aristoteles supra dixit, hominem natura esse
civile animal et sociale. Sed contra hoc est,
quia hajc hominis proprietas sufficienter exple-
retur partim per societatem domesticam, par-
tim per mutuam communicationem, et fami-
haritatem phirium familiarum, seu persona-
rum diversarum domorum inter se. Aliud
enim majus vinculum morale inter diversas
famihas ejusdem civitatis naturale non est,
saUem in natura integra : hcet in natura cor-
rupta, vel pura esset naturaliter consequens
ad indigentiam tahs status. In quo sensu locu-
tus est de homine Aristoteles, qui nihilominus
addidit: Qui sine civitate estper 7iaturam,etnoti
per fortunam, aut nequam est, aut potior quam
homo. In statu autem innocentise homo esset
plusquam homo, ut sic dieam, et ideo civitate
non indigeret.
Q.Prima assertio af/irmativa. — Nihilominus
dicendum videtur, homines in statu inuocen-
tise, si duraret, habituros fuisse inter se poh-
ticam societatem, qualis in civitate perfecta,
vel regno esse potest. Ita sentit D. Thomas,
4 part., qusest. 96, art. A, juncto 3, ubi Caje-
CAP. VII. QUOD GENUS VIT^ CORPORALIS, SEU POLITIC^ HOMINES, ETC.
415
tanus idem sentit, et LipomanuS;, in Catena
Genes. 9, et Pererius, lib. 4, in Genes.^ dis-
putat. de Imper. liom, Et fundamentum esse
debet^ quia conjunctio hominum in unam ci-
vitateni;, non per accidens tantum ratione pec-
cati^ aut corruptionis naturse^, sed per se con-
venit homini in quocumque statu, et ad per-
fectionem ejus pertinet. Quod primo suadet
D. Thomas exemplo Angelorum : nam eorum
status, et naturahs conditio multo perfectior
est, quam in hominibus, et in statu innocentise
fuisset-, sed in Angehs est societas, et commu-
nitas cum ordine, et subordinatione eorum
inter se : ut Diony sius tradidit, et in superio-
ribus visum est : ergo cum proportione non
defuisset in hominibus in statu innocentiae.
Secundo, quia hsec communitas vitfe non tan-
tum propter indigentiam mutui auxihi, sed
etiam propter se aptibihs est, ad majorem vitse
jucunditatem, et honestam communicationem,
quam homo naturahter amat.
7. Tertio, quia in iho statu non omnes ho-
mines essent eequales in scientia et virtute,
ut hbr. 3, cap. 9, dictum est, et recte D. Tho-
mas prsemittit, in d. artic. 3 ; ergo hcet illa
societas perfecta, non esset necessaria, propter
corporum indigentjam, vel defensionem, pos-
set esse utihssima ad studium scientiarum, ut
doctiores possent minus doctos instruere.
Idemque est de rerum experientia, non enim
possent singuh omnia per se experiri : opor-
teret ergo, ut mutuo se juvarent, etiam per
traditionem et humanam hdem, quse in iUo
statu esset longe certior propter innocentiam.
Item ad virtutis auxihum esset illa communi-
catio utihssima , et ferventiores verbo , et
exemplo possent minus perfectos excitare. Et
heec ratio multum augetur considerando in iho
statu non solum bonum naturce ordinem, sed
etiam gratise. Nam oporteret homines habere
ahquam communem regulam fidei ctiam ex-
ternam, nteamdem fidem conservare perpetuo
possent, et secundum iham colere Deum, non
sohim privatim, sed etiam cultu pubhco to-
tius communitatis, seu Ecclesiee. Haec autem
ecclesiastica unitas supponit communitatem
civilem statui hominum accommodatam.
8. Pluresne, an iina tantmn societas futura
fuisset in statu innocentice. — Denique, si ho-
mines tunc peccare possent, etiam ad male-
factorum correctionem et emendationem, ci-
vihs communitasessetutilissima : verisimihus
ergo est, homines in eo statu pohticam com-
munitatem habituros fuisse. Quanta vero illa
futura esset magis incertum est : id est^ an
essent omnes homines in una civitate victuri,
vel potius essent civitates multiphcandee : et si
phires essent, anunum, velplura regna com-
ponerent ; vel unaquaaque per se viveret : et
similia, quse unusquisque conjectare potest.
Utendo alio principio siipra tractato, scilicet,
quanta futura esset in illo statu multiphcatio
hominum simul viventium in hoc mundo : et
an omnes in Paradiso terrestri liabitaturi es-
sent, vel omnem mundi regionem incolerent.
Nam si omnes intra Paradisum continerentur
per modum unius civitatis, vel saltem unius
regni conjungi possent. Si tamen extra Para-
disum extenderentur, tunc major etiam mul-
tiplicatio civitatum, vel etiam regnorum forte
fuisset. Sed de his hactenus.
9. Secundum cluUum. — Notatio ex D. Tho-
ma diiplicis clominii. • — Hinc vero expenditur
secundum dubium de dominio hominis in ho-
mines, quodin num. 2, huc remisimus. Diximus
enim supra habuisse homines in statu inno-
centise dominium in omnia bruta animaha.
Unde statim oriebatur dubium, an unus homo
in ahum dominium habuisset. Et ratio dubi-
tandi statim occurrit, quia hoc dominium non
potuit haberi, nisi ex douo Dei, Deus autem
sohim in bruta dedit homini dominium, non
in ahos homines, ut observavit Augustinus,
hb. 19, de Civitat., cap. 15. Responsio vero
D. Thomffi supra, et communis est, duplex
esse dominium : unum oppositum servituti :
ahud, quod ad subditum refertur. Primum
vocare possumus dominium proprietatis : ahud
dominium jurisdictionis, seu gubernationis,
late juridictionem intenigendo, ut mox exph-
cabo. Unde primum dominium dat potestatem
in personam servi, et omnes actiones ejus, id
est, ad utendum servo in omnem convenien-
tem usum propter utilitatem domini. Aliud
vero dominium solum confert potestatem ad
gubernandum , et dirigendum subditum in
suis actionibus, et principaliter propter utili-
tatem subditi. Quse omnia in tractatu de justi-
tia latius docentur, suntque clara et certa.
iO. Secunda assertio in ordine. — Probatur
ex Augustino et Gfregorio. — Ttem ratione. —
Dicimus ergo in statu innocentise non fuisse
futurum dominium proprietatis unius homi-
nis in alium. Ita docent D. Thomas et omnes
cum Augustino, libr. 19, de Civitat., cap. 15,
dicente : Conclitio servitutis jure inteltigitur
imposita peccatori. In illo ergo statu non esset
servitus : ergo nec dominium proprietatis : ha3C
enim duo correlativa smit, et unum sine alio
esse non potest. Unde ponderet supra Augus-
416
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
tinus iiiinquain in Scriptura hominem appel-
latum fuisse servum_, clonec Noe j^istus pecca-
tum filii sua maledictione vindicamt. Unde in-
fert : JSIomen itaque istud culpa meruit, non
natura. Iclem sumitur exGregorio 21^ Moral.,
cap. lO^ alias 11. Et ratio est manifesta^ quia
libertas est homini naturalis, et magna ejus
perfectio ; unde illa privari magna poena^ et
miseria est. At status inuocentice liber esset
ab omni miseria et poena : ergo hber esset ab
hac servitute : ergo ibi non esset dominium
tali servituti oppositum. Et de hoc dominio
locutus est Dominus, quando illud homini con-
tulit in bruta animaUa, et non in homines, ut
Augustinus supra indicavit. Non vero abstuht
Deus homini potestatem introducendi hoc do-
minium, interveniente peccato^ ut in materia
de Justitia latius traditur. Et ita dicta assertio,
et ratio procedit optime de omnibus homini-
bus in sua innocentia perseverantibus. Si qui
vero peccarent, mereri possent interdum in
servitutem redigi, sicut possent aUis poenis
puniri. Sed in hujasmodi eventu peccans extra
statum innocentise fieret, et, ut supra dixi,
incertum nobis est^ quahs esset in iUo statu
modus gubernandi et puniendi peccatores.
11. Tertia assertio in ordine explicatur. —
Secundo dicimus, dominium directivum^ seu
gubernativum futurum fuisse inter homines
in statu innocentia;. Ad hoc enim dominium
pertinet potestas imperandi aUis in eorum
commodum^ et communis boni. Quse potestas
in rigore latius patet;, quam jurisdictio, quia
pater potestatem hac dominativam habet in
fiUum^ et famiUam suam, Ucet propriam juris
distinctionem non habeat;, juxta doctrinam D.
Thomse 2^ 2^ qusest. 65^ art. 2, in corp,^ et
ad 2. Quanquam generaUus loqueudo, omnis
potestas ad gubernandum aUos possit jurisdic-
tio appeUari, et sic probatur conchisio. Nam in
statu innocentise vir haberet potestatem in
uxorem , quia hoc naturale est , et per se ad
bonum ordinem, et pacem inter ipsos conjuges
necessaria est : Ucet in iUo statu iUa subjectio
esset sine imperfectione et coactione;, suId qua
imperfectione per peccatum est introducta^ ut
in fine Ubri prsecedentis exposuimus. SimiU
modo pater haberet dominium in fihos ad gu-
bernandum iUos^, eamdemque haberet super
totam famiUam suam. Nam hsec postestas adeo
est necessaria in communitate domestica;, ut
de patre , vel matre famiUas non bene utente
taU potestate dixerit Pauhis i, Gorint. ^, esse
infideU deteriorem^ ut notavit Augustinus^ d.
Ub, de Civit., cap 15 et 16.
12. Quarta assertio. — Declaratur et prola-
tur. — Denique simiU modo dicendum est,
supposita in iUo statu communitate perfecta
civitatis necessarium fuisse in iUo statu pro-
prium dominium jurisdictionis : quale est in
principe respectu subditorum, quia non ex
culpa^ sed ex ipsa rei natura sequitur hajc po-
testas ad talem communitatem, tanquam ne-
cessaria ad conservationem ejus, ut optime
docet D. Thomas supra^ et latius diximus, in
dict. Ub. 3 Defensionis cathoUcse, a principio.
Nam iUa doctrina in omni statu naturse hu-
manse^ sive puree^ sive integree^ sive lapsse lo-
cum habet. Neque subjectio respondens huic
dominio esset defectus, vel imperfectio repu-
gnans perfectioni status innocentise : quia nec
privaret hominem Ubertate simpliciter, et do-
miuio suarum actionum : nec subderet eum
ad serviendum aUeri in ejus commodum : sed
ab obediendum in actibus honestis in proprium^
vel commune bonum et commodum redun-
dantibus. Nec potestas iUa gubernativa tunc
esset coactiva, per quam subditi poenis subji-
cerentm^;, sed esset directiva ad majus bonum,
et pacem communitatis ordinata ; quod sem-
per inteUigo de subditis iu sua innocentia
perseverantibus. Nam si forte aUqui peccarent
de istis aUa esset ratio, ut saepe diximus.
13. Discrimen inter potestatem ceconoonicam
et politicam . — Est autem notanda diS^erentia
inter hanc potestatem poUticam;, et ceconomi-
cam : quod hsec posterior per modum propriae
passionis manat ex tali conjunctione, et taU
personse determinat£e convenit^ seu in ea quasi
resuUat per modum relationis, posito taU fun-
dameuto; ut supposito contractu matrimonii
ex natura rei statim vu" habet potestatem in
uxorem; et simiUter supposita generatione
fiUi, naturaUs est potestas parentum in iUum.
At vero potestas poUtica Ucet ex natura rei
resuUet in tota communitate^ eo ipso^ quod in
unum corpus poUticum congregatur^ non ta-
men convenit determinatse personee, sed ad
communitatem per se pertinet modum regimi-
nis statuere^ et determinatse personse potesta-
tem iUam appUcare^ ut in loco citato late dixi.
Unde in rigore loquendO;, idem quoad hanc
partem fuisset in statu innocentiae servaudum :
uam est eadem ratio^ quee non in culpa, sed
in ipsa sequitate naturaU fundatur.
14. Qua^stiuncula incidens. — Fjus resolutio
alsoluteloquendo. — Vel loquendo destatuin-
nocentice. — Quseri autem potest^ si Adam non
peccaret^ et ipso permaneute in via, ita genus
humanum muUipUcaretm^^ ut ad coustituen-
CAP. YII. QUOD GENLS MTM CORPORALIS, SEU POLlTIC.f; HOMINES, ETC.
417
dam civitatem sufficeret^ an semper tanquam
omnium parens principatum habuisset ? Res-
pondeo, solam rationem progenitoris non satis
esse ad fundandum principatum cum perfecto
dominio jurisdictionis, ac potestatis politicae in
perfectam communitatem, quse ex multis fami-
liis coalescit, etiarasi omnium illarum unus sit
primus parens. Et ratio est, quia eo ipso, quod
fiiius per rationis usum, et libertatem, ac seta-
tem perfectam emancipatur, liberatur a pa-
tria potestate, et fit sui juris. Unde si propriam
familiam habeat^ in illa habet suam ceconomi-
cam potestatem sequalem potestati, quam ha-
bet pater in sua famiha : nec tenetur ex sola
natura rei in unum popuhim cum patre con-
jungi : nec inter eos altior potestas jurisdic-
tionis ex natura rei intercedit. Unde etiam
post lapsum Adam non habuit talem potesta-
tem in fiUos, utbene notavit Salonius, tom. l,
de Justitia, quaest. 65, art. 2, dub. i, etiamsi
contrarium indicet Soto, hb. -4, de Justitia,
quffist. 3, a. unico, paragrapho, Quod si quce-
ras, sola illa ratione ductus, quod Adam sohis
fuit primus humani generis pareus. Sed (ut
dixi ) hsec ratio non suflicit, quia necessarium
est, ut accedat consensus eorum, qui in unam
civitatem coalescunt, saltem quoad capita fa-
miharum. Non legimus autem Adam et Cain,
verbi gratia, cum suis famiUis in unam civita-
tem convenisse, cujus poUticus principatus
Adge fuerit collatus : sed potius legimus Cainum
primam civitatem condidisse. At vero in statu
innocentiee verisimile est, eo ipso, quod fami-
Hse fiUorum et aUorum posterorum Adse mul-
tipUcarentur, fuisse in unum poUticum corpus
congregandas, propter summam unionem et
pacem, quse inter homines tunc fuisset. Unde
credi etiam potest omnes posteros acceptatu-
ros Adamum in suum Regem, et Principem,
magis ipso usu, et interpretativa voluntate,
quam expresso pacto, aut electione. Quid au-
tem postea fieret, multipUcatis et dispersis
per orbem famiUis hominum , conjectari vix
potest, nedum aflSrmari.
45. Questiuncula altera de dominio herili. —
Non omittam autem hoc loco interrogare, an
perseverante statu innocentiEe esset in uno ho-
mine dominium particulare in aUum tanquam
in famuhim, qui servus non sit. Ha3c enim
potestas, et subjectio iUi respondens est quasi
media inter duas praecedentes. Nam subjectio
famulatus non habet vilem conditionem servi-
tutis, quia non privat libertate simpUciter, nec
constituit famuhim sub dominio proprietatis
heri^ et ideo non videtur ita repuguare statui
III.
innocentiai, sicut servitus. Uem nonestintro-
ducta in poenam, sed in subsidium et juva-
men, quod posset esse in statu innocentiai ne-
cessarium.
16. Pars negativa approlatur. — Nihilomi-
nus non fuisse futurum in statu innocentiae
tale genus dominii, vel famulatus non sit tam
viUs conditio sicut servitus, niliilominus in hoc
cum iUa convenit, quod potestas domini in fa-
muhim ad utiUtatem domini tota ordinatur :
et ex hac parte famulatus multum participat
conditionem servilem minus decoram, seu de-
centem innocentise statui. Deinde subjectio
iUa ex parte famuU introducta dici potest per
peccatum Adfe, quia nuUus homo aUerius fit
famuhis, nisi propter indigentiam^ et necessi-
tatem hujus vita3 mortaUs , quee indigentia
nuUa esset in statu innocentia^, et ideo in iUo
nuUus serviret alteri ex obUgatione justitiai ,
et propter stipendium per modum famuU, Ucet
per charitatem omnes invicem ministrarent.
Denique etiam ex parte dominorum (si cogi-
tentur) nulla ratio, aut necessitas taUs potes-
tatis, vel dominii reddi potest. Quia famulo-
rum auxiUum, vel propter corpora corruptibi-
Ua, quse indumentis, aUmentis, medicinis, et
aUis simiUbus adjutoriis indigent, vel per
vanitatem , et ambitionem introductus est :
utrumque autem in statu innocentia^ defuisset :
quia sine iUo fere labore, aut ministerio homi-
neshaberentparatissimos cibos, etvestibusnon
indigerent : nec haberent abundantiam divi-
tiarum particuUarium, quarum negotiationi
incumberent : ergo nuUo famulatu indigerent,
et consequenter neque ex hac parte pecuUare
dominium in aUos homines haberent.
17. Tertium duMioni de divisione lionorurii,seU;
privatis dominiis. — Communis sententia ne-
gans. — Tertium vero dubium hac occasione
excitatur , an iUo statu esset rerum divisio ,
quoad dominia terrarum, fructuum, anima-
Uum, aUarumque temporaUum rerum. Nam li-
cet Deus dederit homini universale dominium
istarum rerum, ut supra diximus, non tamen
hsec bona inter homines divisit, sed singulis
tradidit omnia, ut suo arbitrio possent omnibus
uti, prout veUent : et lioc modo etiam post
lapsum fuerunt omnia communia, donec divi-
sio , seu appropriatio dominiorum introducta
est. Est ergo dubium , an simiUs divisio in-
troduceretur in statu innocentise , vel semper
conservaretur rerum communitas ? In quo
puncto communis sententia est, in statu inno-
centiai non fuisse futuram rerum divisiouem,
nec privata domiuia. Ita docent Soto^ et ali
27
MS
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
pliires auctores, qui de dominio, et rerum di-
visione iii tractatibus de justitia disputarunt,
et prius docuit Scotus^ in^^^ distinct. 15, q. A,
art. i, putatque fuisse prseceptum naturale,
quod postea dicit fuisse revocatum, meliusque
dixisset, mutatis rebus^ et statu liominum ex
se cessasse. Itaque sentit divisionem rerum
per se non esse licitam, sed solum in casu ne-
cessitatis : in statu autem innocentise cessasset
necessitas, quse nunc est, et ideo tunc non es-
set. Declaratur minor, quia divisio rerum nunc
necessaria est : tum propter vitandas rixas
inter homines , pacemque servandum : tum
propter sustentationem hominum , quia si
bona essent communia, homines negligerent
custodire, et operari illa : hee autem duai ra-
tiones in statu innocentise cessarent, ut est no-
tum ex dictis : ergo tunc non esset Ucita tahs
divisio, ac proinde non esset. Et favent huic
sententise Patres interdum dicentes, commu-
nem usum rerum per se convenire liominibus;
divisionem autem occasione peccati esse intro-
ductam. Ita Clemens I, Epist. 5, habetur in
cap. 2, 12;, queest. 1, et ideo Clirysostomus,
Orat. de Sancto Philogon., meiim et tuum fri-
gidum verlim, et malorum omnium incentivum
appellat. Et similia fere habet Ambrosius,
lib. 7, in Lucam, cap. 12, § Nolite solliciti
esse.
18. Stistinetur communis illa sententia cum
limitationibus nonnullis. — Et placet quidem
hfec sententia quoad assertionem intentam :
declaranda tamen convenienter est. Nam im-
primis non videtur esse datum in illo statu
prseceptum prohibens hanc rerum divisionem :
quia nec positivum invenitur, nec naturale
colhgitur ex principiis rectse rationis, quia ta-
lis divisio de se nec contra justitiam esset, nec
contra aliam virtutem, et posset esse utiUs, ut
bene exphcavit Leonardus Lessius , hb. 2, de
Justitia, cap. 2, dub. 2. Unde ulterius distin-
guendum videtur inter bona mobilia et im-
mobilia. Nam mobilia magis sunt subjecta di-
visioni, quia eo ipso, quod occupantur, seu
capiuntur, fiunt accipientis. Et hocjus videtur
fuisse necessarium etiam in statu innocentise.
Nam qui colligeret fructus arboris ad comeden-
chim, eo ipso acquireret peculiare jus in il-
los, ut posset illis libere uti, et non possent in-
vito possideute auferri sine injustitia. At vero
in bouis immobilibus non esset necessaria
similis divisio : et de iliis principaliter loquun-
tur dicti auctores. Considerandum vero ulte-
rius est , potuisse homines in eo statu operari
terram, et fortasse aliquam ejus partem semi-
nare. Inde ergo necessario fieret consequens,
ut postquam aliquis particulam terree coleret,
non posset juste ab alio privari usu, et quasi
possessione ilhus : quia ipsa naturalis ratio, et
ordo conveniens hoc postulat. Potuisset etiam
usu introduci , ut qui semel illam particulam
terrse occuparet, tanquam propriam illam pos-
sideret, quamdiu illam non dimitteret : et
idem dici potest de particula terrae ad habita-
tionem, et quasi domicilium destinata. Hsec
tamen quasi nihil reputantur : et ideo absolute
negatur divisio bonorum in iho statu. Preeter-
quam quod etiam in illis rebus possent esse
variae consuetudines non repugnantes illi sta-
tui : quee ex vario arbitrio hominum pende-
rent ; et ideo nihil certum de ilhs dici potest.
19. Quartum dubium. — Quartum denique
dubium ex dictis facile expediri potest, nimi-
rum, quibus in actionibus, seu exercitiis, aut
operibus homines in illo statu occuparentur.
Nou enim futuri erant otiosi : quia hoc et rectae
rationi adversatur , et tsedium, ac molestiam
parit, et tamen non facile invenitur negotium
in quo tunc occuparentur. Quia tunc nec es-
sent bella, nec lites, nec corporum curationes,
aut vestes, aut artificiosi cibi : nec pro divitiis
acquirendis negotiationes : Nec opera miseri-
cordise corporalis locum haberent, quia nuUi
essent infirmi, afflicti, etc. Nec etiam tunc es-
set usus artium mechanicarum, quia omnes
ordinantur ad subveniendum necessitatibus
corporum, quaj tunc non essent. Ex actionibus
ergo, quffi per corpus exercentur, nuUae inve-
niuntur illi statui accommodatte. Aliunde vero
non potuissent tunc homines perpetuo contem-
plationi vacare : quia corpus animale non pos-
set sine magno labore, vel speciali miraculo,
animse in iUo exercitio mentis perpetuo coope-
rari, nec anima ipsa sine cooperatione corporis
posset contemplari.
20. Resolutio Mpartita. — Resolutio tamen
breviter est , vitam hominis in illo statu ma-
jori ex parte fuisse futuram contemplativam,
cum aliqua tamen moderata actione ilU statui
conveniente mixtam. Hoc generatim declara-
tur, quia hoc genus vitee est magis de se accom-
modatum humauge natur»., prajsertim in statu
viae, et quasi intrinsecse mortalitafcis : et i?on-
sequenter est etiam perfectius, quia in eo ha-
bet anima meliorem partem, et corpus couve-
nienti exercitio non privatur. Deinde priorem
partem docuit Damascenus, lib. 2, cap. 30,
cUcens : Deus in Paradiso tam spirituali ,
quam corporeo liominem coUocarat, si quidem
in corporeo, qui in terra erat, qtiantum ad cor-
CAP. VIII. AN IIOMINES IN STATU
pus degeiis spiritualiter versabatur cum Ange-
lis, divinas cogifationes excolens, iisqiie sese
alens, nudus ob simplicitatem, vitamque arte,
ac fuco carentem, atque ita comparatus, ut ad
solum creatorem per res ah ipso creatas assur-
geret, ipsiusque contemplatione quam jucundis-
sime fueretur. Quse quidem proecipue dixit
Damascenus de Adamo^ quia a principio per-
fectus fuit : ad homines vero ab illo futuros
debet cum proportione accommodari. Nam om-
nes illi (quautum credibile est) scientiarum
naturalium studiis , et contemplationi vaca-
rent : et ita magnam vitee partem fortasse us-
que ad consistentiam setatis in addiscendis
scientiis, postea vero in illis docendis occupa-
rentur. Accedit , quod non solum contempla-
tioni naturali Dei et effectuum ejus^ sed maxi-
me supernaturali, quee per fidem, et charita-
tem exercetur, prsecipue vacarent : quia in
hac maxime beatitudo liujus vitiae consistit^
ad futuram praecipue conducit.
^l\ . Probotur pars secunda ex G-en. 2. — Al-
tera item pars colUgitur ex verbis Genes. 2 :
Posuit Deus hominem in Paradiso voluptatis,
ut operaretur, et custodiret illum, quem locum
supra hb. 3, cap. 6, num. 11, de exteriori
opere, et cultura terrce moderata^ et delecta-
bih exposuimus. Addit Pererius, lib. A, in Ge-
nes., disput. de usu carnium in statu inno-
centise quod homines in statu innocentise
omnes artes hberales colerent. Quod qui-
dem de Dialectica, et ahis pertinentibus ad
Mathematicas , scihcet Arithmetica, Geome-
tria, Astrologia, Perspectiva, Gosmographia
et similes, valde credibile est, quia hse omnes
intehectum perficiunt : et externam actionem,
moderatam, ac facilem et honestam habent
delectationem. Ahee vero, quse circa sermo-
nem versantur, minus essent in iUo statu ne-
cessarise , ut Grammatica et Rhetorica : quia
in eo statu tantum esset una hngua, quam usu
ipso omnes perfectissime addiscerent. Fortasse
tamen etiam per artem possent iham perpoh-
re, prsesertim iu his, quae ad poesim pertinent.
Item ex servihbus artibus ahquas nobihores
exercere possent, ut venatoriam^ vel recreatio-
nis causa^ et honesti exercitii : vel ad intimius
naturas animahum interfectorum penetran-
das. Idem de arte pingendi, agricultura, et si-
mihbus considerari potest. Praeter hajc au-
tem omnia possent etiam in sacris actiouibus
exerceri, ut inferius suo loco attingemus.
INNOCENTLE NASCERENTLR, ETC.
CAPUT VIII.
.iO
AN HOMINES IN STATU INNOCENTItE NASCERENTUR
IN GRATIA, JUSTITIA ET SGIENTIA PFRFECTI.
1. Q.uid de perfectione naturali animarum.
— Diximus de perfectione ad corpus perti-
nente, nunc superest animai perfectio exph-
canda. Et de naturah quidem nihil est, qnod
addamus : quia in anima rationali per se spec-
tata non est aha perfectio naturalis pra;ter
substantiam ejus, et potentias intellectus et
voluntatis : quse totam suam naturalem per-
fectionem a principio necessario habuerunt,
quia iUa indivisibihs est, neque in se magis
aut minus recipit. Unde qusehbet anima simul
recipit ab initio creationis totam hanc perfec-
tionem, quantum est capax. An vero hsec in-
dividualis perfectio esset sequalis in omnibus
animabus, vel si esset inter eas insequahtas,
an ihai animse humanae essent in naturalibus
perfectiores, quam nunc sint, non oportet in
prsesenti disputare. Nam prior pars generahs
est ad omnes status humanse naturae, et in ma-
teria de anima tractatur. Posterior autem pars
juxta superius dicta est definienda, quia si fu-
turi essent iidem homines, qui nunc sunt,
cessat qugestio, nam etiam animae eamdem es-
sent perfectionem habiturae. Sin autem homi-
nes ahi, et numero diversi, tunc essent futuri,
incertum est, quantse perfectionis individuahs
essent futuri, id enim ex Dei vohintate pende-
ret : credibile autem est , saltem non fuisse
futuras animas minus perfectas , quam nunc
sint : quoniam ad id preesumendum nuUa ratio
suppetit.
2. Prima assertio certissima. — Omissa igi-
tur naturali perfectione, dicendum est de donis
supernaturahbus , tam quoad substantiam ,
quam quoad solum modum, et quoniam gratia
sanctificans est fundamentum omnium perfec-
tionum status innocentise, ut supra vidimus,
lib. 3, cap. 20, ideo de illa dicimus, primo,
in statu innocentise omnes homines fuisse in
statu gratias generandos a primo conceptionis
instanti. Heec assertio est D. Tliomee, 1 p., q.
100_, art. \, et communis theologorum in 2_,
distin. 20. Existimoque esse certissimam. Pro-
batur primo ex Paulo adRom. o, dicente: Per
u?mm hominem peccatum intravit in mundum ,
et per peccatum mors. Unde tale conficimus
argumentum , nunc homines generantur in
peccato, propter peccatum Adse : ergo Adamo
non peccante, homines non conciperentur in
peccato : ergo concipereutur in gratia. Ante-
LIB. Y. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
cedens est sententia Pauli jiixta catholicum
sensum ;, ut ex materia de peccato originali
suppouo.
3. Progreditur imhoata prolatio. — Prima-
vero consequentia per se evidens est : tum
quia si Adam non peccasset, nulla posset esse
causa inducens culpam in homine;, in ejus
conceptione : tum etiam, quia sine causa di-
ceretur peccatum inductum in mundum per
Adamum, si ipso etiam non peccante, futurum
in parvulis fuisset. Secunda vero consec[uen-
tia probatur primo^, quia in creaturis rationa-
libus, prout a Deo creatse sunt, ejusque ordi-
narise providentiee subsunt, non datur status
medius inter statum gratise et peccati , ut in
superioribus ostensum est. Secundo, et eviden-
tius, quia non datur status peccati simpliciter,
id est, constituentis hominem Deo inimicum,
sine propria privatione gratise, id est, quai non
sit mera negatio, sed sit carentia gratise de-
bitae in esse : nam hcet homo in puris natura-
libus haberet gratiffi negationem, nihilominus
in peccato non esset : ergo nunc concipiuntur
homines cum hac gratise privatione : imo juxta
veriorem sententiam in tah privatione, ut vo-
hintaria in capite, formahs ratio originahs
peccati consistit : ergo fuit semper, et est nunc
in natura humana debitum quoddam habendi
gratiam divinama principio conceptionis : ergo
si non intervenisset peccatum, impleretnr hoc
debitum in omnibus hominibus, ac proinde
omnes in gratia conciperentur. Consequentia
evidens est : tum, quia Deus ipse debitum im-
posuit, idcoque non poterat ex se negare im-
plementum ejus, si ex parte humanas uaturae
impedimentum non intervenisset : tum etiam,
quia ahas illa carentia gratise esset peccatum,
quia esset carentia^, quam infans habere debe-
ret, et non esset peccatum, quia nuho modo
esset vohmtaria : tum denique, quia etiam
nunc carentia gratiae pro illo primo instanti
conceptionis non esset peccatum, quia uon
fuisset per Adse peccatum inducta, si absque
tah peccato futura in fihis Adce fuisset.
4. Probatur primo ex Concilio Arausicano
et Tridentino. — Secundo probatur assertio, et
confirmatur testimonium Pauh ac inductio
facta ex Conciho Arausicano II, cap. 19, di-
cente, nos perdidisse in Adamo, et per Ada-
mum stolam animse, quse in nobis per Cliris-
tum reparatur. Apertius idem confirmat Con-
cilium Tridentinum, sess. 5, cap. 2, diceus,
Adamum peccando non sibi tantum, sed nobis
etiam sanctitatem, quam acceperat, perdidisse :
et ideo peccatum, quod mors est animse, in
posteros transfudisse. Ergo ex sententia Con-
cilii, si Adamus peccando, gratiam, quse est
vera sanctitas, nobis non perdidisset, illam in
statu innocentiae obtineremus : ergo in primo
conceptionis instanti esset infundenda. Pro-
batur hsec ultima consequentia imprimis ex eo,
quod nunc ab illo instanti trahimus peccatum :
ergo in eodem gratiam habere debebamus :
tum quia oppositorum eadem est ratio, et pro-
nior est Deus ad gratiam dandam, quam ne-
gandam : tum maxime, quia peccatum quod
animse mortem aflfert, includit carentiam gra-
tise, unde pro eodem instanti, pro quo pecca-
tum inducitur, gratia futura esset. Deinde pro-
batur, quia nuUa ratio differendi gratiam co-
gitari potest, nec designari tempus pro quo
esset danda hominibus gratia, non peccante
Adamo, si in primo instanti conferenda non
fuisset.
5. Fvasio ex cogitata multipliciter evertitur.
— Nisi forte quis dicat, non fuisse dandam
usque ad primum instans usus rationis, in quo
infaillibiliter daretur omnibus auxilium, quo
se ad gratiam recipiendam disponerent; sed
hoc nemo dicere potest, nisi ex proprio capite,
et sine fundamento excogitatum. Et prseterea
consequenter dicendum esset, ut argumentum
factum probat, homines nunc non contrahere
peccatum usque ad primum instans usus ra-
tionis, in quo non se ad gratiam disponuut :
neque ad id auxilium recipiunt propter pecca-
tum Adse : Iioc autem heereticum esset^ cum
sit de fide omnes a principio sui ortus incipere
esse in peccato. Et prsBterea etiam est falsum,
omnes homines ex certa lege Dei carere nunc
in primo instanti usus rationis auxilium,
quoad Deum convertautur, si vehnt. Quin po-
tius ex parte Dei omnibus ex tunc ofi^ertur, et
verisimilius est, multis actu dari non solum
sufficiens, sed etiam efiicax. Id enim sine mi-
raculo et privilegio fieri potest ex peculiari
favore, et preedestinatione Dei. Unde ulterius
sequeretur ex illa sententia, multos homines
non trahere peccatum ex Adamo, nimirum,
illi, qui in illo instanti converterentur ad
Deum, seque ad gratiam disponerent. Quia illi
nec ante illud iustans traxissent peccatum
ex Adamo, ut illa responsio supponit : nec in
eodem instanti illud contraherent, quia poni-
mus in illo justificari : nec postea possent gra-
tiam perdere propter peccatum Adee, sed prop-
ter proprium, ac personale. Igitur exdogmate
fidei de originah peccato parvulorum eviden-
ter concluditur, quod si Adam non peccasset,
homines in gratia crearentur.
CAP. VIII. AN HOMINES IN STATU
6. ProiaHcr tertio ex Patrihcs. Assertio-
nis ratio a priori. — Tertio hoc potest probari
testimoniis Patrum, qiiibus supralib. 3, cap. 17,
probavimus Adam fuisse in gratia creatum. Et
specialiter notari potest quod ait Irenseus,
lib. 3, cap. 20 : Nos recuperare fcr Christum
quod in Adam perdidimus : recuperamus au-
tem gratiam : ergo hanc perdidimus in Adam.
Item recuperamus illam ab infantia cum pri-
mum in Ghristo regeneramur : ergo etiam pro
infantia illa propter Adam caremus, cum pri-
mum ab illo generamur ; ergo etiam e con-
verso, si Adam non peccasset, ab instanti, in
quo ab illo generaremur, illam reciperemus.
Et in eumdem modum citari potest Basihus,
lib. de Spiritu sancto, cap. 17, et Leo, serm. 1,
de Jejun. mensis 10, dicens : Erigi in Adam
secundo, quod cecidit inprimo. Denique Ansel-
mus, Hb. de Concept. Virg., cap. 10 et 22 :
Filios Adce (ait) nascituros fuisse jwstos, si
Pater non peccaret. Ratio vero a priori liujus
veritatis est divina vohmtas, cui placuit totam
hominum naturam ad statum gratise ita pro -
vehere, ut simul cum natura omnes homines
illam reciperent, nisi Adam, qnem vehiti ca-
put totius naturse constituebat, tanta^ gratise
impedimentum, peccando, apponeret. Unde
non daretur tunc gratia filiis Adse ex merito
ejus quia non fuit in hoc genere caput totius
naturee constitutus : id enim fuit proprium so-
lius Gliristi, quod etiam in statu innocentise
exerceret, ut pie credimus : sed daretur ex
pacto et promissione, utique sub tah conditione
facta, et ita nuUa in hac assertione superest
difficultas, magisque ex dicendis in sequenti
confirmabitur. Solet autem circa iham quseri,
an in illo statu hhi Adee nascerentur in gratia
confirmati, vel sahem cum dono perseverandi
in illa. De qua re capite sequenti dicemus.
7. Secunda assertio Mmerniris. — Posterius
memlrum tradiiur a D. Tlioma et aliis, suade-
turqueprima. — Secundo dicendum est, non
peccante Adamo posteros ejus fuisse in naturse
integritate, et cum originah justitia procrean-
dos. Hae duse partes ita sunt connexw, ut prior
ex posteriori sequatur : quia status originahs
jiistitiae statum integritatis naturse includit, et
ahquas perfectiones ei superaddit, ut in supe-
rioribus visum est lib. 3, cap. 20. Secunda
ergo pars traditur a D. Thoma, d. q. 100,
art. 1 , et rehquis theologis, in 2, dist. 20, et vi-
detur non minus certa, quam assertio prsece-
dens. Potestque suaderi primo verbis Sapientis
Ecclesiast. 7 : Deus fecit hominem rectum :
quod inteUigitur non solum de rectitudine in-
INNOCENTL^ NASCEI\ENTUR, ETC. 421
nocentise per carentiam peccati, nec de sola
rectitudine sanctificantis gratise, sed etiam de
rectitudine, quse subjectionem perfectam infe-
rioris partis ad superiorem, ac proinde caren-
tiamfomitis, et inordinatse concupiscentioe in-
chidit, ut docet Hieronymus, lib. 1, contra
Jovin., et in superioribus tractatumest.Dicitur
autem homocreatus cum hac rectitudine : non
ut erat tantum singularis persona, sed ut in
eo erat tota natura, pro qua talem rectitudi-
nem accepit, Quod declarat Sapiens, cum sub-
dit : Et ipse se i , miscuit infinitis quwstioni-
l)us. Quaa verba non tantum personam Adse,
sed etiam totara naturam respiciunt : nam
Adam peccando non se tantum, sed suos etiam
posteros iUi qusestionibus, et miseriis immis-
cuit : ergo etiam priora verba ad totam natu-
ram referenda sunt.
8. Suadetur secunda. — Prseterea ex uno
efi^ectu moris optime hoc ostenditur. Dicitur
enim Sap. 2. Beum fecisse hominem incxtermi-
nalilem, id est, immortalem, quod non tantum
de primis liominibus , quoad eorum personas,
sed etiam quoad totam posteritatem inteUigeu-
dum est : nam statim subditur, Invidia autem
dialoli mors intravit in orbem terrarum. Quia
nimirum diabohis Adamum ad peccandum in-
duxit , et ex peccato ejus in cseteros homines
mors intravit. Propter quod dixit Pauhis 1,
Gorinth. 15, quod in Adam omnes moriuntur,
et ad Rom. 5 : Per unum hominem peccatum in
hunc mundum intravit , et per peccatum mors :
et ita in omnes homines mors pertransiii . Unde
muhi ex hsereticis negantes originale pecca-
tum, non fuerunt ausi negare, mortem fuisse
inductam in humanum genus per peccatum
Adee : quorum sententia hcet in priori parte
damnetur, quoad posteriorem recipitur, ac de-
finitur in Conciho Arausicano secundo , et in
Tridentino, sess. 5, cap. 2. Hinc ergo conclu-
ditur argumentum; nam si Adam non pec-
casset, homines nascerentur immortales : eo
utique modo, quo Adam immortahs creatus
est ; ergo nascerentur cum dono originahs
justitise. Probatur consequentia, quia donum
immortahtatis supponit, vel includit perfectam
subjectionem corporis ad animam, quam jus-
titia originahs conferebat.
9. Suadeiur tertia. — Confirmatur primo
ex Coelestino papa. — Lii. 1 de graiia, prce-
sertim cap. 15. — Confirmatur 2 ex Arau-
sicano. — Tertio Concihum Tridentinum su-
pra definit, Adam peccando non sohim sibi,
sed etiam nobis sanctitatem et justitiam
amisisse : ubi distinguendo justitiam a sanc-
422
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
titate, judicare Addetur Concilium^ non so-
lam gratiam cum suis virtutibus et donis,
quae solet justitia formaliter justificans appel-
lari, estque vera sanctitas : sed etiam illud pe-
culiare donum justitise originalis Adam ante
peccatum habuisse : nam illud cum sajictitate
perdidit : ergo ex mente Concilii etiam illud
nobis amisit : ergo haberemus ilhid, si Adam
non peccasset : ergo a principio conceptionis
ilhid reciperemus. Quse. illationes eodem modo
probandse sunt, quo in prsecedenti assertione
similes ostendimus. Et confirmatur ex Coeles-
tino papa, epist. 1, adEpiscopos GaUise, c. -4,
dicente : In prwvaricatione Adce hoinines na-
turalem possibilitatem (utique bene operandi)
perdidisse. Unde simihter colhgimus Adamo
non peccante homines habituros fuisse illam
naturalem possibihtatem. At vero iham maxi-
me conferebat originahs justitia, quse concu-
piscentiam ita fraenabat, ut contra rationem
non rebeharet : ut ex materia de Gratia sup-
pono : ergo non peccante Adamo haberent ho-
mines, quasi connaturale donum originahs
justitise, quod iham possibihtatem naturalem
conferret. Undehoc ipsum confirmat Arausica-
num Goncihum, cap. 8, et Augustinus ahique
Patres frequenter dicunt, in omnibus Adami
posteris hberum arbitrium fuisse infirmatum
per Adee peccatum non sohim, quia gratiam
perdidit, sed etiam, quia ex iUo pugna iha in-
ter carnem et spiritum orta est, quse capti-
vum tenet hberum arbitruim, et veluti invi-
tum trahit in legem peccati, ut Apostohis ad
Rom. 1, deplorat : ergo pugna fomitis et con-
cupiscentiee orta est ex peccato : ergo isto non
existente peccato, non esset in homine haec
pugna : ergo esset originahs justitia.
10. Iteni ex Augicstino. — Unde dixit optime
Augustinus, hb. 14, de Givit., c. 10. Quam
felices erant primi homines, et nullis agitaian-
tur perturhationilus animorum, nullis corpo-
rum turlabantur incommodis , tam felix tmi-
versa societas esset Mmiana, si nec illi malum
etiam, quod in homines trajicerent, nec quis-
quam ex eorum stirpe iniquitatem committeret.
Et hb. 4, contr. Juhan., cap. 12, contra iUum
hrereticum qui Tuhium ahegaverat, ejusdem
Tulhi verba expendit, quibus dixit hominem,
ut a noverca editum in vitam corpore nudo,
iufirmo, etc.., animo autem anxio admolestias,
iiumili ad timores, molll ad labores, prono ad
lihidines. Subdit vero Augiistinus : Rem vidit,
causam nescivit, latelat enim cur esset grave
jugum supcr filios Adam, etc, quia ignorabat
originale peccatum. Gum ergo justitia origi-
nahs ihos animi et corporis defectus impedi-
ret, manife.stum e.st secundum Augustinum,-
ihos non fuisse futuros in hominibus, si Adam
non peccassct, ac proinde omnes in originali
justitia creandos fuisse. Et in c. 16, in fine,
declarat, non solum grandiores, sed etiam
parvulos parti nunc multa mala, utique ob
iUius doni carentiam : ergo supponit parvu-
los etiam habituros fuisse donum ihud, si
Adam non peccasset.
H. Suadetur ultimo ratione D. Thomce. —
Uhimo addit D. Thomas rationem, quiajusti-
tia originahs non fuit data Adse, tanquam
personale, sed tanquam totius speciei generale
beneficium, quod toti humano generi in suo
vehiti naturah capite donatum est : sub condi-
tione tamen observatiouis preecepti Adse impo-
siti de non comedendo de hgno scientiee. Quse
conditio respectu personae Adee non fuit neces-
saria ad reccptionem tahs doui, quia iho prae-
ventus est, sed fuit ad conservationem, res-
pectu vero fihorum ejus ad cohationem, ac
receptionem ipsius doni praecedere debuit.
Unde, quia conditio impleta non fuit, nos iUo
dono privamur, si autem servata fuisset, cum
ipsa natura, ad modum proprietatis naturahs
datum fuisset. Non quidem tanquam fluens a
natura, nec tanquam ei naturahter debitum,
nec etiam propter obedientiam Adfe, sed ut
debitum ex lege, et promissione divina, taU
conditione impleta : sicut de gratia ipsa dic-
tum est. Sohim superest probandum princi-
piumiUud in hacratione assumptum, donum,
scilif^et, justitiee, datum esse speciei humanse,
et Adamo, ut capiti ejus, et non tantum per-
sonaliter. Hoc autem principium non ratione,
sed auctoritate probandum est ex testimoniis
ScripturaB, Concihorum, et Augustini ahegatis.
Maximumque argumentum sumitur a contra-
rio ejusdem justitioe, quia est originale pecca-
tum ; ihud enim per modum defectus natura-
hs generationem hominis consequentis, inole-
vit. Unde estiUud Pauli ad Ephes. 2: Eramus
natura filii irce ; ergo simih modo justitia ori-
ginahs data est a principio, ut per modum na-
turahs proprietatis in omnes homines redun-
daret et non interveniente Ada3 peccato. Nam
opi ositorum eadem est ratio : nec potest pri-
vatio esse nunc quasi naturahs defectus, nisi
contrarius habitus futmnis esset quasi conna-
turahs,silapsustotius naturse noninterveniret.
12. Ohjectio prima contra prcedictam. asser-
tionem ex Hugone. — Objectio secunda ex ra-
tione. — Contra hanc autem veritatem maxime
objici solet sententia Hugonis de Saucto Yic-
CAP. VIII. AN HOMINES IN STATU
tore^ lib. l, de Sacr., p. 6^ cap. 24^ ubi semel^
atque iterum ait^ quod licet Adam in sua obe-
dientia permansisset^ non propierea filii ejus
mscendo originalisjustitice meo-iticm acciperent,
sed nascerentur (ait inferius) in natura ab omni
vitio lihera, sed non similiier paternm jiistiiice
hwrede. Ratione prseterea argumentari possu-
mus, quia filiis Adae non infunderentur a prin-
cipio conceptionis omnes virtutes, seu habitus
boni, qui in vohintate et appetitu possunt per
actus naturahter acquiri : ergo nec justitia
originahs a principio eis infunderetur. Gonse-
quentia probatur, quia supra dictum est, ori-
ginalem justitiam maxima ex parte in his ha-
bitibus consistere, quatenus intrinsece passio-
nes moderantur. Antecedens autem probatur :
tum quia scientise naturales tunc non infun-
derentur per accidens : ergo nec virtutes ac-
quisibiles per naturales actus : tum etiam,
quia pro iUa setate non essent necessarise in-
fantibus tales virtutes ad ahquos actus proprios
justitia3 originahs : quia parvuh ante usum
rationis non essent capaces tahum actuum.
Unde nova difficuhas oritur^ quia non apparet
in quo posset justitia originahs in parvuhs
consistere, quia non in ahquo babitu, ut ra-
tio facta probat, quia non datur ahquis spe-
ciahs habitus a virtutibus distinctus qui sit ori-
ginahs justitia, ut supra ostensum est : ergo
si habitus virtutum non infunderentur infan-
tibus, nec justitia ihorum in habitu consistere
posset : nec etiam in actibus, aut motibus par-
vulorum : tum quia non essent capaces iho-
rum : tum etiam, quia justitia originahs non
dicit proprie actum secundum, sed primum
per modum habitus : ergo nuho modo esset
in parvuhs.
13. Ad frimam objectioneiii responsio divi
Tliomce. — Ad Hugonem respondet D. Tho-
mas, d. art. 1, ad \, loqui de justitia actuah^
non de habituah : quia fihi ex Adamo pro-
creati, hcet cum natura justitiam habitualem
acciperent : non tamen possent statim actus
justitise operari, sicut potuit Adam statim ac
creatus est. Ahi dicunt fihos Adse secundum
Hugonem non fuisse futuros paternse justitiae
bceredes : quia non oporteret omnes imitari
justitiam, et bona opera parentum. Utraque
vero expositio difficile accommodatur seuten-
tise Hugonis. Constituit enim ibi discrimen in-
ter obedientiam et inobedientiam Adae, quod
per inobedientiam statim omnes posteri facti
sunt paternse injustitiseetinobedientiee ha^re-
des : secus vero esset de obedientia Adse, quia
hcet non peccasset, in prasdictis sensibus nuha
INNOCENTI.f: NASCERENTUR, ET<]. 423
esset differentia, quia non statim efficerentur
fihi pateruse obedientise ha^redes. At fihi nunc
geniti ex Adamo, inobediente non heereditant
ejusactualem injustitian, sedtantum habitua-
lem. Peccatum enim originale habituale est
in parvuhs ; neque ipsi possunt statim actua-
lem inobedientiam operari, sicutpotuit Adam,
Et similiter non est necesse^ ut omnes_, qui
nunc nascuntur ex Adamo, ihum in actuali
peccato imitentur^ sed tantum, ut originale
contrahant.
14. Auctoris solntio. — Dici ergo potest,
Hugonem non negasse fihos Ada3 liabituros in
sua conceptione justitiam, sed negasse liabitu-
ros iham ex merito parentum, et quasi lisere-
ditario jure , seu ex promissione Dei sub tah
conditione hberaliter facta. Quod secus est in
culpa, quia iliam ex merito parentis primi,
tanquam ex originaria causa lieereditamus.
Deinde videtur loqui Hugo non de justitia
quacumque, sed de perfecta et inamissibih :
solumque negare habituros fuisse filios Adse ,
talem, tantamque justitiam ex merito Adee,
si Dei prsecepto obediret. Non tamen inficiatur ,
quin liabituri essent a principio justitiam ,
quam in ffitate aduita possent per inobedien-
tiam amittere, qualem Adam habuit. Hocque
plane indicat ihis verbis : Obedientia (utique
Adee) naturam ad incorruptionem non mutasset,
donec tempore stio usque in finem servata fuisset
perfecta : qui autem interim generarenlur, ne-
que nascendo originalis justitiw meritum acci-
perent, quoniam et ipsi, a quilus nascerentur,
nondum adhuc perfecta obedientice jusiiiiam
Tiaberent. Ubi duplicem videtur justitiam dis-
tinguere , unam quasi inchoatam , quse per
inobedientiam amitti poterat, aliam consum-
matam, quam vocat perfectce oledientice , id est,
quse post corapletam et perseverantem obe-
dientiam conferretur. Et hanc solam videtur
negare filiis ex Adamo innocente genitis, non
tamen priorem : unde subjungit : Non autem
potuit natura nascentihus dare , quod in gene-
rantihii.s nondum adliuc possidehat. Et landem
in fine capitis sentit , si Adam non peccasset,
non ita fuisse filios generandos justos , ut
propter meritum Adse in justitia confirmati
nascerentur : sed eorum obedientiam proban-
dam fuisse, ut proprio merito vel iham amitte-
rent, vel prsemium ejus obtinerent. Quod au-
tem justitiam a principio obtinuissent, satis
declarat , cum concludit : Primam tamen ohe-
dientiam ohservaUmi catisam fore adjutricis
gratice in omnes sequentes, et ipsam ohedientiavi
ohediendo imitantes.
AU
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
15. InstatuT contra datavi o-esponsionem. —
Respondetur. — Haic videtiir fuisse sententia
HiigoniSj quam ipse obscurissimc proponit, et
nunc unum sensum , nunc alium indicat :
semperque difficultatem facere videtur argu-
mentum factum, quod juxta hunc etiam sen-
sum nulla sit differentia , quam inter inobe-
dientiam et obedientiam Adas assignat. Quia
etiam culpa non ita derivatur ad filios Adse ex
illius inobedientia, ut sit irremissibilis , seu
inauferibilis, ut sic dicam : ita enim nascun-
tur homines in peccato ob lapsum Adae, ut
per liberum arbitrium gratia Dei adjutum pos-
sint ad meliorem statum revocari. Responderi
nihilominus potest , ex partse Adee inveniri
discrimen : quia suo peccato ita totam natu-
ram infecit^ ac dejecit, ut ex parte sua im-
potentem ad recuperandam justitiam illa red-
diderit : at vero servando preeceptum nun-
quam posset auferre a posteris potestatem
amittendi justitiam. Quia sensus veram doc-
trinam continct. An vero fuerit ab Hugone
intentus, dubitari potest.
16. Solutio tertia ad eumdem Hugonis lo-
cum. — De secunda ohjectione in illo n. 12. —
AUter etiam potest illud discrimen explicari,
nimirum unius Adee peccatum sufficiensfuisse,
ut omnes ejus posteri in peccata nascantur :
obedientiamautemejus non satisfore, ut om-
nes ejus posteri in statu justitise nascerentur.
Quia Ucet Adam semel obedivisset Deo, si pos-
tea transgrederetur prseceptum, fiUi ejus nas-
cerentur peccatores. Quee doctriua vera est,
et illam maxime in principio capitis Hugo in-
dicat. Quinetiam sentit, quod filii Adse vel
non reciperent originalem justitiam , donec
Adam perseveraret obediendo usque ad termi-
num illi praefixum pro tempore viai : vel certe,
quod si antea daretur filiis justitia_, et postea
peccaret Adam, etiam justitiam acceptam filii
amitterent. Utrumque autem horum falsum
censeo. Primum quidem, quia filii nati ex
Adamo ante peccatum , non nascerentur in
peccato, ut est pcr se notum : ergo nasceren-
tur in gratia^, quia non datur status medius de
lege, ut ssepe dictum est : ergo etiam nasce-
rentur in justitia, quia essent in statu innocen-
tiai, in quo sicut justitia originahs non potuit
esse, nisi in gratia fundata, ita neque gratia
futura erat, nisi originali justitia ornata, et
munita. Secundum quoque falsum est : quia
dona DEI sicut sine poenitentia , preesertim
donum gratum faciens, et ideo semel accepta
non amittuntur sine peccato proprio , de quo
latius in tractatu de originaU peccato. In altera
vero objectione petitur , an statu innocentiaj
perseverante nascerentur homines cum omni-
bus habitibus virtutum moralium per accidens
infusis ? Sed hoc expedietur melius in fine ca-
pitis post sequentem assertionem in num. 23.
17. Tertia assertio partim negativa, partim
affirmativa. — Tertio dicendum est, homines
in statu innocentise non fuisse recepturos a
principio creationis scientias, vel alias perfec-
tiones intellectus, preeter habitum fideiinfusae.
Hsec ultima pars, seu exceptio supponitur, ut
consequens ad primam assertionem, quia sine
fide non infunditur gratia, ut est constans apud
omnes : tum quia fides est omnis justitioe fun-
damentum : tum etiam, quiaquod Paulus dixit :
Sine fide impossihile est placere Deo : in omni
statu puri viatoris verum est : et cum propor-
tione ad eum qui in actu, vel tantum in ha-
bitu Deoplacet, seuilliestgratus, apphcandum
est. Ostensum est autem homines in illo statu
fuisse creandos cum gratia habituali : ergo,
etcumfide, saltem liabituaU. Reliquaveropars
assertionis intelligi potest, vel de scientia per
se infusa : vel de acquisita natura sua, et per
accidensinfusa. In priori sensu est res notissi-
ma : quia neque Adam ipse cum taU scientia
creatus fuit,. ut supra diximus : ergo multo
minus fiUi. In posterioriautem sensu Richardi,
in 2, d. 20, art. l, quaest. 4, sentit, quod licet
pueri in iUo statu non haberent scientias ,
quantum ad usum, haberent tamen iUas, quo-
ad habitus per accidens infusos. Nos vero iu
conclusione id negamus de scientia naturali
quoad omnes ejus habitus, et species inteUigi-
biles, quse ab objectis acquiripossunt.
18. Contrarium tenendum cum D. Tlioma ,
jEgidio et Hugone, et pro^^jatur. — In hoc ergo
sensu tradit hanc sententiam D. Thomse, 1 p.,
q. 101, a. 1, et q. 18, de Verit., art. 7, quem
sequuntur ^gidius, et aUi in 2, dist. 20, et
fuit sententia Hugonis de Sancto Victore, 1. 1,
de Sacram,, p. 6, c. 26. Ratio D. Thomee est,
quia ubi nuUa legitm- auctoritas, vel necessi-
tas, aUquid supernaturale asserere non debe-
mus : sed habere has scientias, et intcUectua-
les perfectiones a Deo immediate inditas, su-
pernaturalem quid est, saUem quoad modum :
quia naturale est homini scientiam, et cogni-
tiouem inteUectus per sensus acquirere : ergo
non possumus sine aliquo ex dictis fundamen-
tis asserere, infundendas fuisse hominibus om-
nibus in statu innocentice. Antecedens quoad
utramque partem satis notum est ex dictis.
Consequentia vero probatur, quia imprimis
nuUa auctoritateidostendi potest. Deinde nuUa
CAP. VIII. AN HOMINES IN STATU
est necessitas^ qiiia homiiies geniti in statu in-
nocentiee non haberent usnm rationis usque ad
setatem adultam, et proportionatam : ergo pro
illo tempore non indigebant habitibus scien-
tiarum. Postquani autem ad rationis usumper-
venirent, possent sua industria^ et chligentia
illos acquirere: hoc satis erat ad naturalem
eorumperfectionem, essetque illis commodum^
et honestum in istarum scientiarum studiis;, et
inventione occupari: ergonecessariumeisnon
fuit illas a principio per infusionem recipere.
19. Prima oljectio. — Semnda. — Tertia.
— Solet autem objici primo, quia supra dixi-
mus has scientias fuisse infusas a principio
Adamo : ergo et fdiis infundi deberent, ut es-
sent parenti similiores. Secundo, quia alias
nunquam possent homines in statu innocentise
humanas scientias perfecte acquirere : et ita
semper essent imperfecti, et aliqua ex parte
ignorantes in his, quse humanse naturse pro-
portionata sunt : quod perfectioni status inno-
centiee videtur repugnare. Sequela probatur,
quia humanse scientise quamplures sunt^ et
unaquaeque illarum latissimam habet mate-
riam, et ex rebus sensibilius difiicilhme com-
parantur : et magna ex parte ad evidens, et
certum veritatis judicium non perveniunt.
Unde si sola inventione, vel auctoritate hu-
mana in eis procedatur, multa per solam opi-
nionem, quee falsitati exposita est, cognoscun-
tur. Et ita fieret, ut bomines in statu innocen-
tise in naturali cognitione decipi posseut, et
prsesertim in pueritia, vel adolescentia ante
comparatam rerum perfectam cognitionem.
Tertio, quia sine omnibus scientiis non potest
esse perfecta prudentia : nec sine prudentia
potest esse perfecta operatio virtutis, ac su-
binde nec perfecta originaUs justitia, quse ma-
gnam facilitatem ad bonum operandum, et ad
vitandum mahim tribuebat.
20. Adprimum. — Ad primum respondemus
esse plures differentise rationes inter Adamum
et posteros, ex quibus potius assertio confir-
matur. Adam enim creatus est in aetate adulta,
et perfecto rationis usu, in qua setate jam erat
de se capax scientiarum naturalium. Unde si
illis caniisset, proprise ignorantise fuisset sub-
jectus: in filiis autem parvuhs carentia scien-
tiarum non fuisset ignorantia, sed pura nes-
cientia, ut supra declaratum est. Deinde Adam
non sohim creatus est, ut persona privata, sed
ut caput, et consequenter ut doctor et instruc-
tor ipsius naturse: et ideo ratione sui muneris
scientias omnes postulabat: et juxta conve-
nientem providentise ordinem illi erant debitffi ;
INNOCENTL^ NASCERENTUR, ETC. 425
quse ratio in fihis locum non haberet, ut per se
notum est. Denique de Adamo habemus plura
Scripturse et Patrum testimonia, quae illius
eximiam sapientiam praidicent : quod de fihis
secus est. Unde recte dixit D. Thomas perfec-
tionem scientiee in Adamo non fuisse accidens
quasi connaturale speciei secundum ordinariam
legem, sed fuisse proprium tahs individui,
propter ejus pecuharem conditionem et statum :
ideocjue non oportuisse fihos similes parenti in
illa perfectione a principio creari.
21 . Adsecundum ex Pererio. — Ad secundum
respondet Pererius, 1. 5, in Gen., disp. de ex-
cell. statu innoc, q. ult., in fine, fiHos Adaein
statu innocentise habituros fuisse plures com-
moditates et auxiha, quibus brevi tempore, et
sine anxietate, vel labore ad scientiarum per-
fectionem pervenirent : numeratque decem ac-
quirendarum rerum adjumenta preecipua. Po-
tissima vero sunt imprimis immortaUtas et
impassibilitas corporis ex qua perpetua vale-
tudo, sensuum internorum et externorum in-
tegritas, et firmitas virium corporis proveniret.
His accederet summa corporis et animi mode-
ratio : nam in illo statu non esset necessarius
corporum cultus, aut vestitus : nec esset appeti-
tus immoderatus divitiarum, nam pauca essent
ad victum necessaria, et illa summa facili-
tate obtineri possent: victus etiam, et conse-
quenter etiam somnus esset moderatissimus.
Unde fieret, ut fere totum vitse tempus possent
imprimis in contemplatione rerum divinarum,
et deinde in naturahum rerum cognitione et
speculatione, consumere: imo studium iUud,
et occupatio esset iUi statui accommodatissima.
Preeterea ex parte objectorum haberent maxi-
mam opportunitatem ad rerum naturas inqui-
rendas, quia et animalia ilUs ad nutum obedi-
rent, et in Paradiso haberent omnia herbarum
genera, ut facile possent earum virtutes expe-
riri, vel rimari. Idemque de cseteris naturaUbus
rebus facile inteUigi potest.
22. Progreditur proxima responsio. — His
accederet, quod maximi esset momenti, quod
non per solam inventionem scientias addisce-
rent, sed maxime per doctrinam. Nam fiUi a
parentibus docerentur: et ita fiUi Aclse doctis-
simum preeceptorem habuissent, qui eos, quod
fieri posset, sibi similes redderet : idemque ejus
posteri, ac successores observarent. Juvaren-
tur denique angelico ministerio et singulari
Dei providentia. Addit denique dictus auctor,
habituros fuisse tunc liomines admirabilem
ingenii, memoriee et judicii exceUentiam, et
incredibilem sciendi cupiditatem, quibus ma-
426
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOG MUNDO, ETC.
xime ad obtinendam scientiam juvarentur. Sed
in perfectione ingenii, vel in appetitu sciendi
quatenus ex parte animee naturalia sunt, non
essent homines in statu innocentiae ad scientias
capiendas aptiores,, quia in animabus ipsis non
essent perfectiores, ut supra tactum est. Solum
ergo ex meliori corporum dispositione, et ma-
jori animi moderatione, ac rectitudine;, vel
majori percipiendi et retinendi habilitate, ma-
jor sciendi appetitus eUcitus provenire posset :
multumque sine dubio ad scientias acquirendas
juvaret. Hoc ergo modo possent omnes in una-
quaque setate habere scientiam illi eetati con-
venientem et quasi debitam : ideoque nunquam
essent proprie ignorantes. Et quamvis multa
non possent evidenter cognoscere, non esset
illa imperfectio privativa, sed negativa, quia
non ut Angeli, sed ut liomiues in corpore ani-
mali viventes in scientia perfecti esse debuis-
sent. Et quamvis nossent, quse per opinionem
cognosci possunt, nunquam periculo deceptio-
nis exponerentur, quia non opinando assenti-
rent, sed quod ea opinabiUa essent, certo judi-
carent.
23. Quicl sentiat Bassolius et Ricliardus , hno
et D. Tliomas. — Auctoris resolutio. — In tertia
objectione petitur an in statu innocentise in-
funderentur per accidens omnibus hominibus
omnes virtutes ex genere suo acquisitas ? Quod
dubium erat objectio 2, in num. 42, quod uon
tractant distincte theologi. Ilhid autem attigit
Bassohus, in 2, dist. 20, et problema esse pu-
tat: etRichardus qui de scientiis id affirmat, a
fortiori id diceret de virtutibus. Imo D. Tho-
mas, d. q. 18, de Verit., art. 7, ad 2, videtur
in hoc differentiam inter scientiam constituere,
quod scientise non requiruntur ad unionem
cum Deo, sicut virtutes: et ideo potuerunt,
vel etiam debuerunt virtutes infundi, quamvis
scientise non tribuerentur. Unde in sohitione,
ad 3, dicit, quod homines fuissent in statu in-
nocentiffi perfecti in his, quse pertinent ad
prudentiam, etiamsi in speculativis scientiis
perfecti non essent. Nihilominus tamen con-
trarium videtur probabiUus : nam aijquaUter
sequitur ex lUo fundamento, quod talis modus
habendi naturales virtutes supernaturaUs est:
et ideo sine auctoritate, vel cogente ratione
affirmari non debet, neutrum autem in pree-
senti invenitur. Neque est eadem ratio de vir-
tutibus per se infusis et acquisitis ; nam iUee
non liabent modum aUum naturalem produc-
tionis, et per se consequuntur vel debentur
gratise, et ideo a prineipio inditae fuissent in-
fantibus cum ipsa gratia. At vero virtutes na-
turales aUum modum productionis, seu acqui-
sitionis ex natura sua postulant : et per se non
comitantur gratiam, nec ab iUa pendent: et
ideo non oportuit a principio infundi.
24. Procedit resolutio. — Neque propter ori-
ginalem justitiam necessaria erat in statu in-
nocentise illarum virtutum infusio, quia in
infantise statu non dantur motus appetitus
contrarii rationi proprie loquendo : quia cum
persona tunc ratione non utatur, motus, qui
in iUa insurgere possunt, non sunt rationi
contrarii. Unde in illo statu non esset imper-
fectio, quod motus appetitus prsevenirent vo-
Umtatem et illam excitarent, quia hoc esset
omnino naturale in iUo statu, in quo voluntas
nondum esset domina sui, suarumque facul-
tatum: nec ratio posset appetitum praevenire,
quia nondum esset rationis usus. Verisimile
autem est, Deum sua provideiitia et per ange-
lorum custodiam faisse effecturum, ut etiam
infantibus non insurgerent motus indecentes,
vel de se repugnantes rationi, sicut etiam in
aduUis dormientibus nuUi tales motus inveni-
rentur : et ita etiam in infantibus non essent
motus perturbantes animum, vel per nimiam
iram, timorem, concupiscentiam et similes,
quos in parvuUs experimur, et simiU modo, ac
ratione non essent in parvuUs iUusiones sen-
suum, ac phantasmatum, nec errores, aut de-
ceptiones et similes, quee propter defectum
usus rationis inveniri solent. Nam licet in eis
culpa careant et leviores imperfectiones sint,
nihilominus ab statu innocentiae aliense sunt,
et aUquid poenaUtatis habent: et ideo verisi-
miUus est, hos omnes fuisse effectus justitiee
originaUs in parvuUs. Verumtamen propter
illos non essent necessarii, imo paium, vel ni-
hil deservirent habitus virtutum acquisitarum
per accidens infusi, cum iUorum usus non esset
in libera habentium potestate. At Ulos ergo
effectus daretur speciaUs providentia Dei re-
moventis objecta, ex quibus possent tales cogi-
tationes, vel imperfecti motus in Ula setate
excitari. Sicut ex eadem providentia prove-
niebat, ut nuUum extrinsecum agens posset
dolorem, vel aliquam Isesionem pueris inferre.
In quo etiam bonorum angelorum custodia, et
malorum remotio et coertio, et peculiaris etiam
industria et diUgentia parentum juvare pos-
sent.
25. Colligitur responsio ad ohjectionem se-
cundam in n. 12. — Et ita simul responsum
est ab objectionem supra factam contra secun-
dam assertionem cum sua uova difficuUate.
Coucedimus euim non fuisse infundendos pos-
CAP. IX. UTRUM IN STATU INNOCENTI.^E OMNES HOMINES
teris Adse in illo statu habitus virtutum, vel
scientiarum acquisitarum, et consequenter nec
habituros fuisse intrinseca facultate vitaniii
omnes motus, vel passiones contrarias origi-
nalis justitias. Nihilominus tamen generandos
fuisse cum justitia originaH^ quam semper ha-
berent, quasi in actu primo, quia haberent in-
nocentiam et gratiam^ cui pro illo statu taUs
Dei providentia debebatur : semperque parata
esset ad removendam omnem passionem per-
fectioni, et tranquillitati ilhus status contra-
riam : neque puerihs eetas esset capax justitise
originahs cum majori^ magisque extrinseca
perfectione. Postquam autem homines ad
usum rationis pervenirent, nunquam qui-
dem sentirent motus fomitis, tamen in
principio id proveniret ex adjutorio speciah
Dei;, vel removentis contraria objecta, vel ex-
citantis rationem^ ut vigilaret, et vohmtatem,
ut quantum posset appetitum contineret. hi
iUo autem initio deesset iha pecuharis facihtas
et perfectio^ quse ex habitibus acquisitis pro-
venire solet. Unde in iho etiam initio non ha-
berent homines perfectam prudentiam habi-
tualem acquisitam. Possent tamen ex optima
educatione et instructione habere veluti quam-
dam inchoationem ejus, ratione cnjuscumpe-
cuhari adjutorio Dei in primo usu rationis ac-
tualem (ut sic dicam) prudentiam exercerent^
et deinceps facile acquirerent habitualem : et
singuhs setatibus proportionatam semper ha-
berent. Ideoque si quis esset pro ahquo tem-
pore defectus perfectionis^ iUe esset negativus,
non tamen privativus : quia iUi setati non phis
deberetur et paulatim illa perfectio magna fa-
cihtate acquireretur. Unde quod supra dixi-
mus, justitiam originalem coUectionem horum
habituum inchidere,, de justitia in suo perfecto
statu existente inteUigendum est, quem sta-
tum habuit in Adamo a principio propter pe-
culiares rationes in iUo inventas, ut jam ex-
phcatum est.
CAPUT IX.
UTRUM IN STATU INNOGENTIiE OMNES nOMINES IN
GRATIA CONFIRMATI NASGERENTUR, ET CONSE-
QUENTER AN OMNES POSTERI ADAMI ESSENT mJE-
DESTINATI, SOLIQUE ELEGTI EX ILLO NASGEREN-
TUR.
1. Prima sententia affirmans Anselmi. —
Prima sententia affirmat Adamum, si non pec-
caret, sed primain tentationem vinceret, fuisse
in gratia coufirmandum, nou solum in per-
ETC. 427
sona sua, sed etiam in tota posteritate, ac su-
binde non nisi sanctos, et cum perfecta, et in-
tegra innocentia salvandos : ac denique solos
prcedestinatos, et electos ex illo fuisse nascitu-
ros. Ita videtur sensisse Anselmus, lib. 1. Cur
Deits liomo, cap. 18, post medium. Viclet enim
(inquit) qiiod sl viclssent, ita confirmarentur
cum totaprojoagine siia, quod ultra peccare non
possent. Quod suadet hac rationc. Qiiia nemo
dicet, plus valere injustitiam ad alligandmi in
servitutem hominem in prima persuasiotie sibi
consentienfem, quam. valeat justitia ad consum-
mandam. in lihertate sibi in eadem tentalione
adlmrentem. Sed per primam injustitiEe per-
suasionem tota natura victa est : ergo per pri-
mam victoriam tota etiam natura vicisset, et
in libertatem perfectam vindicaretur, ejus-
demque, sententiae videtur fuisse Gregorius,
lib. 4, Moral., c, 36, alias 28, in fin., ubi ait,
quod si parentem prinmm nulla peccati piitredo
corrumperet, nequaquam ex se filios geliennce
generaret , sed soli electi ab illo nascerentur.
2. Dictam sententiam recipit Scotus cum
limitatione. — Ex scholasticis Scotus 2, dis-
tinct. 20, sequitur sententiam Anselmi, limi-
tando illam, nimirum, quod filii Adse inno-
centis, non statim in principio nascerentur
confirmati : sicut primus parens confirmatus
esset, quia non fuissent filii melioris conditio-
nis, quam patei:'. Ulterius vero in qusest. 2, in
sententiam Gregorii inclinat, quoad eam par-
tem : quod in statu innocentia?, si Adam non
peccaret, soli electi nascerentur. Additque
illos fuisse futuros eosdem numero homines,
qui nxmc praedestinati sunt, et non plures, ne-
que pauciores ; nam hoc etiam Gregorii verba
sonant. Addit etiam rationem : quia prsedesti-
natio electorum facta est ante prsevisum ori-
ginale peccatum, et ante praevisas generationes
omnium futurorum hominum : ergo rata per-
mansisset, etiamsi Adam non peccasset : quia
prEedestinatio immutabilis est. Antecedens
probat ex iUo principio : quod ordinate volens
prius vultea, qibce vltimo fini immediatus con-
juncta siint : et ideo Deus volens primario vult
seipsum, proxime preedestinatorum gloriam
et gratiam. Cum Scoto in omnibus consentit
Gabriel ibi art. 1, solum dubitat, an perseve-
rante statu innocentiai iidem homines fuissent
preedestinati, qui nunc suiit. Major etiam ibi
in dub. ult. post principalem quBe.stionem, in
eodem puncto a Scoto discrepat : in aliis vero
sententiam Anselmi approbat; Bassolius au~
tem ibi art. 3 et 4, Scotum omnino sequitur.
Et consentit Pererius, lib. 4, in Gen., qua3st.
428
LIB. V. DE STATU QUEM HABUI5SENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
de procre. Mtilieris^ circa illa verba : non est
honum hominem esse solum : quatenus ait^ in
eo statu tantum electos homines fuisse gene-
randos.
3. Communis sentenfice negativee prcenotatio.
— Prima assertio contra sententiam Anselmi
inn. \ . — Prolatur ex Augustino et Ilugone. —
Contrariam sententiam sicut communiorem,
ita et probabiliorem censeo ; ut autem illam
explicem et confirmem, adverto duas hic mis-
ceri queestiones. Una est, an omnes geniti ex
Adamo innocente a principio reciperent do-
num perseverantiae in gratia^ seu confirmatio-
uem in illa : nam in prsesenti inter haec non
distinguimus. Aha est, an omnes salvarentur,
seu essent electi, et preedestinati. Hae namque
quajstiones in rigore distinctas sunt, quia illa
duo inter se convertibiha non sunt. Nam licet
omnis confirmatus in gratia pro toto tempore
vitee sit prsedestinatus : non tamen e converso
omnis proedestinatus est etiam confirmatus ut
per se constat. Nihilominus tamen in preesenti
materia illa duo tanquam convertibiUa repu-
tantur. Et qui putant omnes homines propa-
gandos ab Adamo perseverante in innocentia,
futuros fuisse prsedestinatos : consequenter as-
serunt, etiam fuisse futuros perpetuo innocen-
tes. Quia si gratiam possent aliquando amit-
tere, nuHum relinqueretur fundamentum ad
dicendum, non obstante peccato fuisse infalli-
biUter omnes salvandos. Unde enim constare
posset omnes fuisse condignam poenitentiam
acturos : et post illam fuisse pro ahquo tem-
pore usque ad finem vitse in gratia persevera-
turos : Nulla enim major ratio est ad hoc asse-
rendum generahter de omnibus pro ahqua
temporis parte, quam de toto tempore vitse.
Et ideo tota qusestio versatur de dono perseve-
rantite totius vitse cum impossibiUtate quadam
peccandi. Dico ergo primo^ etiamsi Adam non
peccasset^ posteri ejus geniti in gratia^ et jus-
titia peccare possent , et gratiam amittere.
Haec est sententia D. Thomas^ 1. p., q. 100,
art. % et quodl. 5, n. 8, et in 2, d. 20, q. 2,
art. 3, ad 5, ubi idem tenet Durandus, q. 5,
n. 9. Indicat ^Egidius q. 2, a. 4, § Adverten-
dum,, et in sohit. ad 2, et Richardus ibi a. 2, q.
3, dicit, quod fihi Adee innocentis possent
peccare, et non peccare : sed addit, quod for-
tasse nulhis peccaret : sed in hoc uUimo divi-
nat , ut dicemus. Eamdem sententiam se-
qimntur Caietanus et moderni ad 1. p. D.
Thomse, supra : ZumeUus, MoUna et Valentia
qui omnes iUam ex Augustino sumunt, Ub. 4,
de Civit., c. 10, quatenus sub conditione dicit
fiituros fuisse homines feUces in iUo statu :
/S'i necprimi homines malum, quod in posteros
trajicereoit : nec quisquam ex eoruAn stirpe ini-
quitatem committeret, quce damnationem reci-
peret. Ubi satis indicat, tam possibile hoc pos-
terius fuisse, sicut fuit prius; unde statim
subdit , securitatem non peccandi sohim in
statu gloriee esse potuisse. Et simiU modo lo-
quitur, 1. 1, Retract., cap. 13, adfin., et 1. 9,
Genes. ad Ut., c. 3, dicens, omnes in vitam
beatam sine modo transferendos fuisse : si
Juste omnes, ohedienterque viverent. Unde Hugo
de S. Victore, 1. 1, de Sacr., p. 6, cap. 24, in
eodem sensu dixit : si Adam uon peccasset,
fdios ejus in justitia esse nascituros , sed non
perfecta, douec usque in fmem servarent il-
lam.
4. Prohatur deinde ex ratione D. Thomce. —
Evasio. — Ratione probat veritatem hanc D.
Thomas. Quia homo viator ab intrinseco est
mutabilis ad peccandum, sed fdii Adae in iUo
statu nascerentur viatores : ergo ex vi status
possent peccare, et gratiam amittere. Major
certa est, quia omnis creata voluntas in per-
sona creata, est mutabilis de se ad peccandum :
nec potest ab intrinseco confirmari in bono,
nisi per visionem claram Dei, ut supra de
Angelis ostensum est. Minor etiam est certa :
quia primi homines non sunt creati videntes
Deum, imo nec in corpore animaU iUum vi-
dere possent, licet non peccarent, ut per se
notum est. Circa consequentiam vero dubitari
potest, quia solum potest inde concludi, filios
Adae non fuisse futuros impeccabiles ab intrin-
seco : quod etiam auctores prioris sententiae
fatentur. Sed affirmant nihilominus fuisse
confirmandos per speciale donum gratiee ex-
trinsecus a Deo collatum, sicut supra diximus,
in eodem innocentise statu omnes fuisse ab
omni peccato veniali prffiservandos : quamdiu
mortaliter non peccarent ; vel sicut Apostoli
in gratia confirmati sunt in die Pentecostes ;
vel saltem sicut multis justificatis in infantia
datur etiam nunc perseverantia^ donum usque
ad mortem, sive sit diversum a confirmatione,
sive non : quia in hoc non est nunc controver-
sia. Et ita prioris senteutiae auctores facile
concedent, in illo statu homines futuros fuisse
potentes peccare, nisi eis concedatur ex dono
Dei infallibiliter fuisse perseveraturos ac pro-
inde in sensu composito talis doni, non potuisse
peccare.
5. Excluditur. — Exponitur D. Thomas. —
Sed hanc evasionem tacite exciusit D. Thomas
dicens, hoc donum confirmationis esse privi-
CAP. IX. UTRUM IN STATU INNOCENTI^ OMNES HOMINES, ETC.
429
legium speciale ex Dei voluntate pendens. Hoc
enim non solum de lapsa natura^ sed etiam de
integra verum est. Nam licet liomo in natura
integra posset per communia gratias auxilia
diu in gratia perseverare : nihilominus donum
infallibiliter perseverandi specialissimum es-
set ; et non debitum illi statui , sed ex libero
Dei dono pendens : ergo ex vi illius status
originalis justitise colligi, aut affirmari non
potest, quod illo perseverante, omnibus dare-
tur perseverantiae donum , seu confirmatio in
gratia et innocentia. Et in hoc sensu accipien-
dum est, quod D. Thomas supra dicit : noii vi-
deri possibile, quod pueri in statu innocentia
nascerentur in justitia confirmati. Loquitur
enim de possibili secundum ordinariam potes-
tatem, et communem legem;, ut paulo post
exphcat. Meritoque supponit, de iUo statu ju-
dicandum esse secundum communem legem
ilH consentaneam , et quasi connaturalem :
nam speciaha privilegia non sunt omnibus
communia ; nec possunt cum fundamento af-
firmari, nisi vel ex ahquo effectu jam cognito,
vel ex speciah promissione Dei. In pra3senti
autem nullum est testimoniumj vel auctoritas,
ex qua de tah promissione constet ; neque
ahud ejus indicium , quin potius ex his, quae
in Adamo et Eva contigerunt , evidens est,
statui innocentiee , ut sic, non esse debitum ,
nec consequens donum impeccabihtatis,, etiam
iUo modo , quo per conhrmationem in gratia
interdum datur. Et inde ulterius infertur ,
non fuisse dandum omnibus : tum quia non
est promissum, tum etiam, quia non est veri-
simile, majora dona gratise. fuisse danda toti
posteritati_, quam primis parentibus data fue-
rint.
6. Secunda assertio contra Scotum in n. 2.
— Secundo addendum est, quod statu inno-
centise durante liomines ex lege commuui non
acciperent confirmationem in gratia post vic-
toriam aUcujus primse tentationis : imo nec in
toto tempore vise, sed in termino ejus. Hanc
etiam assertionem interdit D. Thomas. Et
probatur, quia ipse Adam, hcet vicisset tenta-
tionem serpentis, uon statim mansisset in gra-
tia conhrmatus, sed posset peccare quamdiu
viveret in animah corpore : ergo idem cum
proportione de fihis dicendum est. Consequen-
tia probata jam est : quia nec auctoritate os-
tendi potest, nec per se est verisimiie, majora
dona gratiee fuisse promissa posteris Adae pri-
mam tentationem vincentibus, quam ipsi Adse;
quod etiam Scotus et ahi supponunt. Antece-
dens ergo probatur^ quia tahs confirmatiO;
etiam post primam victoriam non sequeretur
ab intrinseco ex vi ihius actus dehberari, quo
voluntas adliareret Deo, ejusque obedientiam
eligeret, quia voluntas hominis etiam in statu
innocentise mutabilis esset ex natura sua ,
etiam post primuni actum plene dehberatum,
ut a fortiori constat ex his, quee de AngeHs
supra diximus. Quia de vokmtate humana
multo certius est liabere hanc mutabilitatem
connaturalem, quam gratia, vel justitia origi-
nalis non auferebant, ut jam dictum est, Nec
etiam iha confirmatio daretur ab intrinseco,
quasi prsemium ihius primte victorife, quia
neque hoc preemium ex natura rei est debitum,
nec ostendi potest, in eo statu fuisse promissum
Adse aut Evee : ubi enim tahs promissio ostendi
potest ?
7. Confimiatur primo a simili. — Quocirca,
sicut nunc non potest justus mereri de condi-
gno confirmationem in gratia , seu infaliibile
perseverantice donum , non solum per unius
tentationis victoriam, sed etiam per quotcum-
que merita : ita neque in statu innocentise id
posset, quia ex natura rei eadem est ratio : et
de alio genere providentise, vel promissionis
divinse pro statu innocentise niliil cum funda-
mento afiirmari potest. Si autem Adam sibi
hoc donum promereri non potuit, muUo mi-
nus suis posteris iUud meruit. Et eadem ra-
tione, nec unusquisque fihorum Adse, ilhid
sibi mereri potuisset : neque etiam dici potest,
saltem de congruo potuisse ilhid mereri : tum
quia meritum de congruo non sufficit ad in-
faUibilem consecutionem, nisi ostendatur pro-
missio, quse in prsesenti non iuvenitur : tum
etiam, quia nunc non datur omnibus liomini-
bus lioc donum non obstante infinito merito
Cliristi. Cur ergo credendum est fuisse dan-
dum, vel omuibus propter unum actum Ada-
mi vincendi primam tentationem : vel uuicui-
que propter primam victoriam similem ? Tan-
dem confirmari hoc potest verbis illis Dei, In
quacumqice die comederis, etc, Genes. 2. Nam
illis significatur, non tantum statim in prima
tentatione,sed postea quocumque tempore po-
tuisse hominem ex cibo vetito comedere, et
peccare, ac subinde potuisse prius tentationem
vincere : et postea ab alia simili _, vel majoii
superari ; nam hoc plane in illa generali com-
minatione , In quacuniqtie die, etc. , iudicatum
est.
8. Ad A?iselmum ejusque rationem in n. 1 . —
Ad Anselmum ergo respondet D. Thomas, non
omnino asserendo _, sed dubitando , locutum
fuisse. Nihilominus tameu negari non potest,
430
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
quin in ea partem inclinaverit ; sed ratio ejus,
(ut idem D. Tliomas notavit) non cogit. Solum
enim concludit^ quod sicut natura liumana per
primam inobedientiam primi liominis in ser-
vitutem redacta est, ita per obedientiam in li-
bertate et justitia conservaretur. Verumtamen
sicut per culpam Adee non ita sumus omnes in
captivitatem redacti, ut non possimus per li-
bertatem arbitrii in libertatem vindicari : ita
etiam licet per Ada obedientiam originalem
justitiam quasi hsereditario jure haberemus,
nihilominus illam per liberum arbitrium amit-
tere possemus. Est tamen differentia quod
justitiam semel amissam solis viribus Hberi
arbitrii , nisi nos Deus sua gratia praiveniat
et adjuvet^ recuperare non possumus : justi-
tiam autem etiam ab Adamo derivatam, modo
superius declarato, de nostro et solo libero ar-
bitrio amittere possumus, Hoc autem non est^
quia fortior sit culpa ad inducendam servitu-
tem , quam obedientia ad justitiam etliberta-
tem conservandam : sed ex infirmitate et
fragilitate nostrse naturse provenit. Est enim
potentior de se ad raakim, quam ad bonum,
et facilius a Deo^ quam a creatura avertitur :
quia difiicilius ad Deum^ quam ad creaturam
convertitur. Unde fit etiam, ut una inobedien-
tia momentanea (ut sic dicam) totam naturam
ita dejecerit, ut a lapsu per se solam resurgere
non posset^ absque gratia : una autem obe-
dientia non esset sufliciens ad conservandam
justitiam pro tota natura : ita ut postea per
ejusdem prsecepti transgressionem amitti non
posset. Reddique potest ratio^ tum quia bo-
num ex iutegra causa, mahim autem ex quo-
cumque defectu , ideoque ad destruendam
justitiam sufficit semel peccare ; ad conser-
vandam autem justitiam non satis est semel
obedire^, sed etiam in obedientia perseverare :
tum etiam, quia potentior est liomo de se ad
cadendum, quam ad resurgendum, vel in bono
perseverandum : et ideo post custoditum se-
mel prseceptum , potuit facile sequi culpa suf-
ficiens ad maculandam totam naturam : post
primam autem inobedientiam non potuit am-
plius primus pareus totam naturam in pristi-
num statum restituere ; de quo latius in tom.
de Incar., in princ.
9. Ad Cfregorium in eodem n. 1 responsio
D. Tliomm. — Ad Gregorium etiam respondet
D. Tliomas solum voluisse docere^ quod si
Adam non peccaret^ non generaret filios ge-
hennge, id est, peccatores, et dignos gehenna,
sicut modo illos generat : nihilominus tamen
non negare Gregorium^ quin ipsi filii Adse
etiam justi geniti possent postea per propria
peccata filii gehennse fieri. Quse responsio sa-
tisfaceretj si Gregorius tantum diceret, Nun-
quam ex se filios gehennce generaret : ac non ibi
sistit, sed adjungit : Sed M, qui nunc per re-
demptionem salvandi sunt, soli ah iilo electi
nascerentur. Propter quod addit D.Thomas, d.
q. 100, a. 2. ad \, quod si forte, durante statu
innocentiee, homines non peccarent, non id
esset, quia essent in justitia confirmati, sed
propier divinam providentiam, per quam a pec-
cato conservarentur imonunes. Sed hoc satisfa-
cit, quia (ut diximus) hic non est contentio de
propria confirmatione ab iutrinseco : nec de
modo prseservationis a peccato, sed absolute :
an ex certa lege omnes praeservarentur a pec-
cato, seu damnatione. Quod si Gregorius as-
serere voluit, ex speciah dono Dei, quodcum-
que illud sit, omnes fuisse in perpetua justitia
conservandos , plane contra nostram senten-
tiam docuit.Unde D. Thomas, d. quodhb., a. 8,
ahter respondet, videhcet, quod Gregorius
cum dicit, soli electi nascerentur, non intelHgit
absolute, sed quantum est ex ratione originis.
Obstant vero sequentia verba Gregorii, Soli
al) illo electi nascerentur , eosdem electos aspi-
ciat (utique vir sanctus) atque cum eis quomodo
quiescere potuisset, intendat. Quibus posteriori-
bus verbis aperte declarat, in prioribus se lo-
qui de electis, non sokim quantum est ex vi
originis, quomodo omnesbaptizati dicipossunt
electi quantum est ex vi Baptismi^ et omnes
fideles solent vocari electi, utique ad fidem :
sed loqui de electis simphciter, ut cum effectu
salventur, seu gloriam consequautur. Nam ad
hos electos aspicere debemus , ut cum illis
quiescere optemus.
10. Alii ut Valentia aliter respondent ad
dictum locmi G-regorii. — Non satisfaciunt. —
Et ideo dixerunt aUi sigiiificasse Gregorium il-
hs verbis : si neque Adam, neque posteritas
ejus peccasset , futurum esse , ut tales electi
tantummodo nascerentur , quales nunc per
Ghristum salvantm^ : ita Yalentia et tribuit
D. Thomae in d. quodkb. At D. Thomas nihil
akud , praeter id , quod retuk, dicit ; neque
Gregorius ponit ikam conditionalem, si neque
Adam, nec posteritas ejus, peccaret : sed tan-
tum dicit : 8i parentem primum nulla peccati
putredo corrumperet, soli electi ab eo nasceren-
tur. Quare probabile censeo , quod Molina
etiam dixit, Gregorium in ea fuisse sententia,
ut crederet _, Adamo non peccante omnes ejus
fikos salvos futuros fuisse ; quod potuit qui-
dem facere Deus. Unde autem sciri possit, ita
CAP. X. DUBIA QU^DAM CIRCA
fuisse futurum, ignoramus ; eademque ratiO;,
vel major est^ ut dixi, de immunitate ab omni
peccato : ideoquc solum dicimus^ ex vi illius
status potuisse filios Adse peccare, quamvis
posset Deus, quos vellet^ ab omni peccato praj-
servare.
CAPUT X.
DUBIA NONNULLA CIRCA DOCTRINAM SUrERIORIS
CAPITIS EXPEDIUNTUR.
1. Prima diffimltas. — Praecipua difficultas
circa superiorem resolutionem est, quia posito
lapsu aliquorum bominuni;, videtur difficile ad
explicandum , quomodo illis fuisset providen-
dum, tam in ordine ad Deum;, quam in ordine
ad cffiteros homines innocentes. Nam imprimis
sequitur;, eos, qui peccarunt^^amissuros fuisse
originalem justitiam simul cum gratia : ergo
fierent mortales : ergo ejiciendi essent extra
Paradisum. Hinc autem afise perplexitates ori-
rentur; quid enim, si maritus peccaret, et non
uxor : vel mater babens filium innocentem,
et infantem, numquid filius ejiciendus esset
separandus ? utrumque enim incommodum
est. Deinde sequeretur, statum peccati, aut
gratiai notum fuisse futurum et ipsis peccanti-
bus et afiis , quia status originafis justitiai per
efi^ectus, et signa facile innotescere posset.
Consequens autem inconveniens videtiu^, quia
possent peccata esse mere interna, quas non
expedit omnibus esse nota : et simifiter non
expediebat, ut semel peccans, postea de sua
poenitentia, et peccatorum remissione statim
certus fieret.
2. Resolvitur ex qiiadam sententia Cathe-
rini. — In boc dubio, si vera esset sententia
dicentium in ifio statu amitti potuisse gratiam,
non amissa originaU justitia, consequente dici
posset, perseverante Adamo in Dei oliedientia,
fifios ejus, qui peccarent, amissuros fuisse
gratiam : non verooriginalem justitiam.Quod
tribui potest Catherino: nam in opusc. de Pec-
cat. Orig., disput. 4, in fin., dicit, quod ficet
Eva peccasset, et gratiam amisisset, non pri-
varetur originafi justitia, si Adamus non pec-
casset : ergo a fortiori idem dicturus fuisset
de fifiis Adee, si parte non peccante, ipsi pec-
carent : imo fortasse idem diceret de Adamo,
si servaret prseceptum non comedendi de fi-
gno scientise, et contra afia peccaret. Potestque
hoc suaderi, quia donum justitiai erat iu eo
statu naturale, sed dona naturafia non amitte-
reutur per peccatum : ergo nec donum justi-
DOCTRINAM SUPERIORIS, ETC. 431
tiee per quodfibet peccatum araitteretur : sed
solum propter peccatimi totius naturee juxta
comminationem Dei. Unde supponendo hanc
sententiam dicendum esset , homines non
fuisse morituros, etiamsi peccarent, et conse-
quenter nec fuisse extra Paradisum emitten-
dos. Et ita cessarent afiee dubitatioues, quse ex
contraria positione inferebantur.
3. Dicta resotutio rejicitur multipliciter. —
Sed illa sententia supponit falsura fundamen-
tum. lu superioribus enim demonstratum
est, justitiam originalera nunquam perraanere
sine gratia, et oppositura divinse institutioni
repugnare. Deinde illo fundameuto permisso,
aUa majora incommodata oriuntur. Nam iu-
credibile est, homines rebefies Deo per pecca-
tum, habituros fuisse corpora irapassibilia et
imraortafia, et appetitura inferiorera plene
subjectura superiori : et simifia privilegia, quee
origiualis justitia secura afferebat. Deinde ,
vel liomines semel peccantes in illo statu agere
possent poenitentiara, vel non? Si non possent,
consequenter non possent in gratiam redire :
quod miserriraura esset. Si autem eam agere
possent : quomodo permanente justitia origi-
nafi possent pro peccatis satisfacere : cum do-
num ilhid ab omni poena et dolore horainem
praiservaret. Item si homo poterat in ilio statu
peccaret, posset etiam ssepius id facere, et con-
suetucfine peccandi pravos habitus acquirere :
talis autem dispositio repugnat cum rectitu-
dine justitiee originafis. Denique ficet justitia
originafis ex ea parte, qua perliciebat, et quasi
integrabat naturam intra suum ordinem, di-
catur quodammodo naturale donum : nihilo-
minus simpliciter non erat naturee debita, nec
dabatur, nisi gratis, et in ordine ad perfectio-
nem gratise : ergo non erat raagis inamissibilis
per peccatum, quam ipsa gratia.
4. Verior resulutio hipartita. — Prior pars
tractatur. — Dicendum ergo est, si Adamus
non peccasset, posteros ejus non magis fuisse
uascituros coufirmatos in justitia origmali,
quara in gratia : ac proinde, si peccarent, ut
revera potuissent, utruraque araissuros fuisse.
Quomodo autem Deus tunc providisset liomi-
nibus peccantibus, tara quoad sahitera aniraae
et felicitatis consecutionera, quam quoad re-
fiquum tempus status vias, incertura nobis est.
Priorera partera probant ea, quae hactenus
adduxiraus. Quia vero aliud est loqui de po-
testate, afiud de facto, solura possuraus certo
affirraare, ex parte status, et donorura gratia^
et justitiaB, quse in illo data sunt pro tota po-
steritate, potuisse homines gratiam, et con-
LIB, V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
432
seqiienter etiam jiistitiam peccando amittere :
et non fuisse unam sine alia amissuros propter
connexionem earum inter se. Quod vero de
facto Deus permitteret aliquos peccare^ sicut
non possumus absolute negare, ita neque cum
certitude affirmare possumus. Quia posset fa-
cile Deus nullum aliud peccatum in toto ge-
nere humano permittere^ si primus liomo pri-
niam peccati occasionem vicisset^, et dare
omnibus liominibus auxilium efficax ad vi-
tanda omnia^ et singula peccata etiamsi tale
auxilium non esset debitum^ nec promissum
pro tali statu^ sed solum ex libera providen-
tia datum, sicut supra diximus, et insinuavit
D. TliomaS;, 1 p.^, q. lOO^ articul. 2^ ad l, in
responsione prima ad testimonium Gregorii.
Neque est revelatum, vel aliter certum non
fuisse id facturum Deum : si autem id fecisset,
cessassent difficultates et perplexitates;, quse
in illo statu oriri viderentur, si aliqui homines
in eo peccarent. Et hsec videtur esse potissima
conjectura ut credibile fiat Deum ita fuisse
provisurum in illo statu hominibus^ ut in eo
nemo peccaret^ Ucet posset.
3. Nihilominus tamen hsec sola conjectura
insufficiens est^ ut defmite asserere possumus^
Deum fuisse prsedestinaturum omnes homines
vel ad gloriam, vel etiam ad perpetuum in-
nocentiam pro statu via3, si preevidisset^ Ada-
mum non fuisse peccaturum : imo oppositiim sit
credibilius majoribus conjecturis. Primo^ quia
in omni statu fuit conveniens, gratiam Dei,
ejusque liberalem donationem in hominibus
manifestari : sed hoc maxime fit per gratui-
tam electionem quorumdam prse aUis^ et per
efficaciam vocationis in iUis^ et non in istis :
ergo hoc genus providentise servaret Deus cum
hominibus, etiamsi Adam non peccasset. Se-
cundo, quia hoc modo etiam ostenditur maxi-
ma hbertas humani arbitrii, ejusque ab auxi-
his gratiee dependentia. Tertio _, quia per
eumdem providentise modum non sohim gra-
tia, sed etiam justitia Dei, non distributiva
tantum, verum etiam vindicativa declaratur.
Quarto, quiapropter has rationes nou preedes-
tinavit Deus omnes Angelos, nec etiam duobus
primis hominibus donum perseverantise in
prima innocentia dedit : ergo^, quantum con-
jecturis assequi possumuS;, idem cum homini-
bus faceret, etiam si primus homo Dei manda-
tum non violasset.
6. /Satis^i difficultati in mm. \, explica-
turque per varias qucestiunculas. — Denique
non obstat ratio^ qua3 ex difficultatibus propo-
ijitis desumitur : quia quod apud homines dif-
ficile apparet^ posset Deus facile componere,
et convenientem providentiee modum pro illis
occasionibus ordinare. Quod declaratur a si-
mih : nam si Eva peccante, Adam illi non
consensisset ^ nec peccaret^ etiam est nobis
explicatu difficile quid agendum esset, id est,
an Eva ejicienda esset de Paradiso, et tunc^,
an creanda esset aha muher;, ex qua homines
innocentes inParadiso nascerentur. Velsi Eva^,
non obstante peccato^, intra Paradisum propter
conjugium cum Adamo rehnqueretur, an ibi
posset poenitentiam agere^ et poenam ahquam
saltem voluntarie assumere. Et ad hunc mo-
dum ex simili hypothesi possunt varia dubia
excitari, propter qute vitanda , recurrendum
non est ad negationem hypothesis : quasi non
potuerit Deus^ non peccante Adamo in ahis ho-
minibus peccata permittere : et nihilominus
modum convenientem providere; quo possent
homines in tali statu^, et eventu gubernari.
Quod per breves interrogationes facile exph-
catur.
7. Pro posteriori parte resolutionis in n. k,
positw, qucestiunculaprima. — Prima est, an
peccans in illo statu posset ad gratiam redire^
et veniam peccati consequi^ vel statim repro-
bus fieret ? Ad quam dicendum omnino vide-
tur^ potuisse tunc etiam peccatores in gratiam
redire. Probatur^ quia non statim transferen-
tur vivi ex hac vita in inferuum^ et quamdiu
in hac vita existerent, haberent liberum arbi-
trium de se flexibile ad bonum : ergo possent
in gratiam Dei redire. Major probatur, quia
status viae haberet tunc ex Dei ordinatione cer-
tam durationem, quee non finitur propter su-
perveuiens peccatum. Item^ qui semel, aut
iterum bene operaretur, non statim transfer-
retur ad gioriam communi lege : ergo servata
proportione^ qui semel peccaret^ non statim
damnaretur, vel extra statum viee constitue-
retur. JMinor etiam nota est, et a fortiori os-
teudi potest ex supra dictis, de natura ange-
hca. Nam inter illam et humanam discrimen
communiter constituitur, quod angehca na-
tura est quodammodo inflexibilis in electione
semel facta : humana vero facile post electio-
nem mutare : quse differentia cum in naturah
proprietate fundetur^ etiam in natura humana
in statu innocentiee spectata locum habet. Et
uihilomiuus diximus^, inflexibihtatem illam
naturse angelicee, non rigorose, sed morah
quodam modo accipiendam : ergo homo in
statu natm^fe integrse non solum physice, sed
etiam morahter couvertibilis esset ad bonum^
ac subinde ex parte sua capax esset poeniten-
CAP. X. DUBIA QU^DAM CIRCA
tia3, et remissionis peccati. Prsesertim, quia
per peccatum ab illa integritate^ et perfectione
naturos caderet, atque ita suum errorem, et
fragilitatem facile posset agnoscere. Unde pro-
batur tandem prima consequentia : tum quia
Deus in illo statu^ et ex communi ejus lege
homini semel bene operandi non statim daret
perseverantise donum : ergo nec male operan-
tem statim deseret, et quasi desperatum re-
linqueret : tum etiam, quia magis repugnat
statui viatoris non posse resurgere, quam non
posse cadere : tum denique quia hoc est magis
consentaneum divinee misericordiai, bonitati^
ac sapientise.
8. Secunda qucestmnmla plures compledens
resolvitur. — Hmc nascitur secunda interroga-
tio,qu8epkiresinchidit, scilicet, queenamreme-
dia inslituerentur tunc a Deo in remedium pec-
cati? In qua re unum videtur certum, scihcet,
necessariam fuisse dilectionem Dei ex vera
charitate cum detestatione peccati, seu con-
tritione : nam ha3c dispositio quasi connatu-
rahs est ad infusionem gratise cum remissione
peccati. An vero pra^ter hoc medium inlernum
provideret Deus ahud externum in iUo statu
per modum sacramenti, incertum est, ut dixi
in 3 tom., 3part., disp. 3, sect. 3, in fine, ubi
partem negantem probabihorem duxi. Inter-
rogari etiam potest, an tunc remitterentur
peccata per Cliristum Redemptorem? De qua
re videri possunt dicta in primo tomo, tertia
parte, disp. 5, sect. uUim. Tandem interroga-
tur , an homines tunc peccantes indigerent
externis operibus poenitentiee et satisfactionis
pro peccatis? Ad quam interrogationem post
resohitionem puncti sequentis commodius res-
pondebimus innum. 12.
9. Tertia qufestiunculw pars negans sua-
detur. — Tertia ergo interrogari potest : au in
eo eventu, recuperata per poenitentiam gratia,
etiam originalis ]ustitia restitueretur? Pars
eteuim negans suaderi potest : quia licet jus-
titia non fuerit unquam sine gratia, quia in ea
fundatur : tamen gratia siiie originali justitia
esse potest, quia est perfectio extra rationem
gratiai, et illa super addita. Et ita videmus
restitutam esse Adamo gratiam sine justitia,
sicut et nunc in justificatione datiir : ergo
idem esset in hominibus peccantibus in statu
innocentiae. Probatur consequentia, tum quia
eadem ratio militat : tum etiam, quia contri-
tio per se sohim disponit ad gratiam, et habi-
tus, c[ui illam consequuntur, non vero ad ori-
ginalemjustitiam : ergo non est cur pceiiiten-
tibus restitueretuf . Uude confirmatur primo,
m.
DOCTRINAM SUPERIOKIS, ETC. 433
quia iha justitia datur gratis, tanquam pecu-
liare donum innocentium, ideo enim diceba-
tur innocentise statum constituere : innoccntia
autem restitui non poterat : ergo non erat, cur
originalis justitia restitueretur. Tandem con-
firmatur, quia alias homo poenitens statim de
sua justificatione certus fieret, quod videtur
inconveniens. Et sequela probatur, quia do-
num justitise originahs tale erat, ut posset
experimento cognosci per carentiara fomitis,
et alios ejus effectus in superioribus numera-
tos. Sicut Adam et Eva experti sunt deordina-
tionem suam, quando aperti sunt oculi eorum,
et erubescere coeperunt : ex quo effectu evi-
denter cognoscere potuerunt peccatum siium,
quod quidem in culpa non est inconveniens,
quia nos etiam optime scimus, quando pecca-
mus : secus vero est de gratiae certitudine.
10. Pars affirmans ostenditur. — Pro partc
vero affirmante facit primo , quia ordo et
rectitudo originahs justitise esset in illo statu
annexa gratise per modum proprietatis ejus :
ergo restitueretur simul cum gratia. Quia per
singulorum hominum personalia peccata non
fieret mutatio iu toto statu innocentise, sicut
per peccatum Ada3 facta est : sed solum par-
ticularis persona peccans ab illo statu caderet :
ergo non est verisimile nocumentum illud,
durante viee tempore, in illo statu irreparabile
fuisse. Et declaratur. Nam si Eva peccante,
Adam non peccasset, verisimilius est, potuisse
Evam per conversionem ad Deum, ad pristi-
num statum justitiee et felicitatis Paradisi
redire : quia vix posset aliter conjugium illud
et socialis vita inter Adamum et Evam cum
tanta moriim et effectuum dissimilitudine rec-
te subsistere; ergo idem in ca^teris servaretur.
Denique utrumque possibile fuit, ut est per se
notum : et licet sit m certum, quia ex volun-
tate Dei pendet, illud tamen de Deo creden-
dum est, quod liberalitati ejus, et hominum
innocentium conditioni, et justo desiderio ma-
gis esset consentaneum.
11. Utraque pars qtiaistiunculce prohalilis,
notatioque pro motivis utriusque partis. — Et
ita potest facile utraque pars defendi. Adverti
autem potest, sicut nunc contigit consequi re-
missionem culpas, manente aliquo reatu poense
temporalis, ita etiam in illo statu, seu tempore
accidere potuisse : quia non omnes homines
seque ferventer de peccato dolerent, cum hoc
ex libertate pendeat. Si ergo homo integre
justificaretur a pcccato, quoad culpam, totum-
que posnie reatum, credibile est etiam origi-
nalem justitiam fuisse recuperaturum. INec
28
434
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
referret, quod illi non restitueretur innocen-
tia, quatenus negat omnera culpam, etiam
prseteritam ; quia illa justitia de se non pos-
tulabat talem innocentiam, licet de facto so-
lum innocentibus data^ et in eis solis inventa
iuerit. Neque etiam esset tunc inconveniens,
quod peccatores de sua perfecta justificatione
possent aliquando esse certi ex effectu recu-
peratse justitia;, quia haBC certitudo esset illi
statui consentanea : ut patet in innocentibus
qni nuuquam peccarent^ quia certo scire pos-
sent^ se nunquam amisisse justitiam^ et con-
sequenter neque gratiam. Ergo idem posset
conferri peccantibus post perfectam remissio-
nem consecutam.
12. Progreditur dicta notatio. — At vero^ si
remissio culpa3 in aliquo fieret sine perfecta
remissione reatus poenge, pro illo tempore ve-
risimilius est;, uon fuisse originalem justitiam
simul cum gratia restituendam : quia talis
homo adhuc esset poena dignus : ergo a for-
tiori esset pcBna^ capax secundum preesentem
statum : ergo pro tunc erat incapax doni ori-
ginahs justitise, quee omnem po3nahtatem ex-
chulebat. Et juxta lioc facile expeditur uhima
interrogatio in prsecedenti puncto in finen. 8
rehcta. Dicendum est enim^ potuisse hominem
in iho statu peccantem indigere extremis pce-
nis satisfactoriis, quamdiu pro reatu tempo-
rahs poena} non plene satisfaceret, vel per
ferventem contritionem plenam ilhus remis-
sionem consequeretur. Quia cum careret dono
justitise, essetin statupcEuah, et consequenter
esset capaxhujus modi satisfactionis, quse sem-
per est debita, quamdiu peccatum quoad om-
nem reatum, non est plene remissum.
43, Qiuirta qutjestmnmla in utramque par-
tem xjersatiir, et utrique satisfit. — Quarta in-
terrogatio est, an homines tunc peccantes sta-
tim de Paradiso ejecti fuissent : utrumque
enim potuit Deus ordinare : et incertum est,
quid faceret. Nunc enim uuhum decretum
habuit divina vohmtas, quod nobis innotescat,
ex quo aherutram partem definire possimus.
Quid autem Deus tunc decrevisset, vix potest
per conjecturas divinari. Nam si peccantes
statim eParadiso ejicerentur^frequenter con-
jux a conjuge, pater a fihis, et fiha a matre
separari debuisset : quod sine ahqua pertur-
batione, et incommodo innocentium vix fieri
posset. Item tahs lex vehiti instantis exihi
non videtur ihi statui necessaria. Nam si intra
Paradisum peccata committi poterant, cur non
posset etiam contritio de peccatis ibidem exer-
ceri_, et ahquse etiam poeuahtates sustineri :
item possent peccatores ibi manentes ab esu
hgni vitse arceri, et unam rempubhcam cum
innocentibus constituere : in qua legibus suo
statu proportionatis gubernarentur : ad hunc
ergo modum facile potest ha?c pars defeudi,
Quod si contraria lectori placuerit, non dee-
runt congruentia; : quia homo peccando fieret
mortalis, cum justitiam originalem amitteret :
Paradisus autem erat locus cujusdam immor-
tahtatis ( ut sic dicam ) ac fehcitatis. Homo
etiam peccando fieret iho loco indignus, et
quasi ad ihum ineptus : quia proprietatis loci
debent esse accommodatse conditioni locati.
At homo peccator poenahtatibus, et serumnis
eo ipso subjicitur : locus autem ihe ab his
omnibus imperfectionibus, et incommoditati-
bus erat immunis. Igitur, qui peccarent for-
tasse divina vi, vel ministerio Angelorum, sta-
tim extra Paradisum fierent : facta autem
perfecta poenitentia et justitia recuperata, ad
illum restituerentur; et ita possent facile in-
commodatainsinuatavitari. Prffiterquam quod
facile esset divinse providentiee innumeris mo-
dis aliis omnia iha componere, et convenienter
ordinare.
CAPUT XI.
UTRUM m STATU INNOCENTI^, SI PERSEVERARET,
EXCELLENTIOR ESSET HOMINUM SANCTIFICATIO,
QUAM SIT, IN STATU LAPS/E NATUR^.
\ . Sup'positiones. — Suppouo imprimis, tri-
phcem hic fieri posse comparationem : una est
iuter primas sanctificationes utriusque status :
aha inter auxiha, et gratiae, vel charitatis
abundantiam, quee ad merendum essentiale
preemium iu utroque statu hominibus daretur:
tcrtia esse potest iuter uhimam sanctificatio-
nem, quse in termino vise per gratiam et glo-
riam consummabitur. Secundo suppono, to-
tam queestiouem hanc multum pendere ex iha
controversia, au perseverante innocentise statu,
Verbum caro fieret, et consequeuter, an gi^a-
tia status innocentige esset ex meritis Ghinsti,
necne. Nam si non essetex Christo, verisimile
est_, non fuisse futuram tam abundantem, si-
cutnuncest propter Christi dignitatem, et infi-
nita inerita : si autem in utroque statu omuis
hominum gratia esset ex Christo, res magis
est dubia. Et hanc partem nos, ut probabhio-
rem supponimus, juxta ea, quse in 1 tom. de
Incariiat. tradidimus.
2. Pro prirna comparatione notatio. — In
prima vero comparatione omittimus pi-imam
CAP. XI. AN IN STATU INNOCENTI^^, SI PERSEVERARET, ETC.
435
sanctifiGationem primorum parentum : nam
illa singularem excellentiam habuit;, propter
peculiarem dignitatem, et munus illorum, in
quo ab ipso Deo, tanquam totius naturce^ et
gratise principio, creati, et sanctificati sunt;
et ideo de illorum excellentia in superioribus
dictum est. Nunc ergo solamprimam sanctifi-
cationem filiorum Adse in utroque statu com-
paramus. Potest autem ulterius distingui du-
plex sanctificatio prima; una est infantium^
quse sine ullorum dispositione fit : alia adulto-
rum^ quai fit per eorum dispositiones. Utraque
ex his frequens est;, et ordinaria in statu na-
turffi lapsse : in statu autem innocentice sola
prior per se loquendo locum haberet : quia
omnes sanctificarentur in ipsa conceptione :
et ita nullus adultus gratiam primam accipe-
ret^ nisi forte post lapsum, quando jam pro-
prie ad statum innocentige non pertineret,
3. Prima comparatio ad infantes utrius-
que statios reducta expeditur. — Conjectura pro
alterutra parle comparationis. — Igitur prima
quaestio in preesenti est, utrum gratia primffi
sanctificationis infantium futura esset major
in statu innocentise, si duraret, quam postea
fuerit, utique in intensione, et gradibus qua-
litatis gratise. Nam sub aliis respectibus potest
gratia natura^, lapsae dici major, quatenus in-
chidit remissionera culpse, et fit ex subjecto
magis indigno, et adverso a Deo, E contrario
vero gratia innocentiai excederet : tum in eo,
quod donum justitiae originalis haberet conco-
mitans : tum etiam, quia liaberet donum inno-
centise adjunctum, de quo generalis contro-
versia est, an sit major Dei misericordia, quam
donum poenitentiee ? quse res ahbi disputanda
est. De ipsa vero gratia sanctificante quoad
propriam intensionem, et gradus ejus, incer-
tissima res est : quia determinatio ad talem
gradum ex sola Dei vohmtate pendet, quse no-
bis revelata non est, et vix possumus per con-
jecturas aUquid suspicari. Nam quod in statu
innocentiffi sanctificatio infantium cum majori
abundantia gratiffi fieret, solum liabere videtur
congruitatem cum excellentia ilHus status, et
cum dote innocentiye, ac justitise originalis.
E contrario vero, quod post naturse lapsum
major gratia conferatur ad delendum solum
originale peccatum, videtur habere congruita-
tem ex ostensione divinge misericordise, et ex
merito passionisChristi. Namhcet in statu in-
nocentise danda esset illa gratia ex meritis
Christi : non tamen ex passione , vel morte
ejus. Et ex liac parte videtur sumi aliqua ratio
abundantioris gratise inpreesenti statu. Et con-
sonant verba Christi Joan. 40, dicentis : Ego
veni, tit vitam haheant, et ahmdantius lialeant.
4. Prcedicttis locus non convincit. — (luid
certi liaheatur in eadem comparatione. — Sed
imprimis hsec verba parum probant. Quia vel
in ipsis nulla fit comparatio, ut Maldonatus
sentit : sed est tantum positiva assertio abun-
dantis gratiffi, qua3 in omni statu per Chris-
tum danda esset. Vel si est comparativa locu-
tio, ut verba sonant, non fit comparatio inter
status innocentise et naturse lapsee : nulla
enim de hac re ibi facta fuerat mentio : sed est,
velinter statumEccIesiaepost Christi adventum
et ante illum : vel inter statum viee et pa-
tria3 : vel inter diversos status eorumdem homi-
num justorum, ac viatorum. Nam Christus ve-
nit, ut vitam gratise haberent, et in illa cresce-
rent, et abundantius haberent, bene per illam
operando. Et ita possent illa verba cum eadem
proportione ad statum innocentiae applicari.
Reliquse vero conjecturae pro utraque parte de-
biles sunt, et ideo rem hanc, ut incertam re-
linquo. Solum adverto, quod sicut nunc in
lege gratice omnes infantes baptizati eequalem
gratiam recipiunt, ut probabilior opinio fert :
quia datur sine dispositione recipientium, et
ita ex parte illorum non potest variari sacra-
menti effectus, et aliunde in caeteris causis, et
in lege Dei ordinaria est eequalitas : ita in statu
innocentiae verisimihus est, omnes infantes
fuisse cum a^quali gratia concipiendos, secun-
dum ordinariam legem : quia etiam illi justi-.
ficarentur sine dipositione propria, quia natu-
raliter non essent capaces illius, et non sunt
fmgenda miracula sine fundamento : et in re-
liquis causis gratise, ac communi lege esset
sequalitas.
5. Id vero cum limitatione accipiendum. — •
Solum posset probabiliter adhiberi limitatio,
seu distinctio cum proportione ad statum na-
turae lapsse, ac diversa ejus tempora. Nam licet
post Christi adventum omnibus infantibus
baptizatis sequalis gratia conferatur, nihilomi-
nus credimus, illam esse majorem, quam quse
ante adventum Christi per circumcisionem,
vel remedium legis naturse infantibus confe-
rebatur : quia merita Christi jam exhibita ex
parte sua videntur magis applicata ad gratiam
conferendam. Sic ergo in statu innoceuti£e (iu
quo supponimus venturum fuisse Christum, ut
justificatorem absque redemptione) distingui
possunt duo similia tempora : unum ante in-
carnatiouem, et aliud post illam :, et in hoc
posteriori dandam fuisse infantibus abundan-
tiorem gratiam primam, quam in priori, quia
436
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
ratio ex parte Christi desumpta cum eadem
proportione applicari potest. Quod si hoc ve-
rum est, comparatio fieri debet cum partitione
accommoda. Et sic probabile est, gratiam
baptismalem, cjuae nunc datur infantibuS;, non
esse minorem quacumque gratia danda infan-
tibus innocentiee, sive ante, sive post incarna-
tionem Christi in illo statu. Quia ex parte re-
cipieutium non est insecjualitas in dispositione
positiva : cum in illis omnibus nuUa detur :
et licet in hoc statu videantur infantes magis
indispositi ratione culpaj originalis, hoc impe-
dimentum superatur aUunde, scihcet, ex pas-
sione Christi : ideoque probabile est, non esse
minorem gratiam, quai infantibus confertur
in hoc statu, cfuam fuisset in quohbet tempore
status innocentioe;, quantum ex causis gratiae
colhgere possumus. An vero ex speciah privi-
legio in ahquibus, vel in omnibus ex iege com-
mmii, Deus sua voluntate ahud ordinasset,
ipse sohis scit, et cui voluerit revelare. Et si-
miha sunt multa, quse in hac collatione tahum
gratiarum, secundumilla diversa tempora co-
gitari possunt, qmv, idcirco prudens omitto.
6. Diilmm de aclultomm juslificatmie clu-
rante stattt iunocentice. — Resolutio. — Sed
quseret fortasse ahquis, quid dicendum esset
cle prima gratia, quee daretur adulto in statu
innocentiffi, Adamo non peccante ? Respondeo
tunc non potuisse primam justihcationem in
aduUo habere, nisi post lapsuni personalem
ejus, quia omnes conciperentur in gratia, et
cum iha pervenirent ad setatem aduham : ergo
non possent in aduha aitate iterum primam
gratiam recipere, uisi priorem antea perde-
rent. Jam ergo non esset illa prima justificatio
status innocentiee, sedlapsse sahem in tah per-
sona : nec fieret absque pei^sonali dispositione
propriarecipientis. Item hcet talis gratiaesset
prima ex parte subjecti, quia tunc in eo non
supponeretur gratia : nihilominus non esset
pure piima (ut sic dicam) c[uia juxta probabi-
horem sententiam revivisceret tota gratia,
qu£e prius amissa fuisset : sicut credimus revi-
vixisse in Adamo, quando poenitentiam egit.
Et ideo ex hac parte magis incertum est,
quanta futura esset iUa prima gratia hominis
resurgentis a personah peccato in statu naturae
non lapsas in Adamo : tum quia ignoratur
qugnta et quah dispositione resurgeret : tum
etiam quia non minus ignotum est, quantam
gratiam amissam recuperaret. Non possumus
ergo de illa justificatione peccatoris, nisi per
proportionem ad illam, c[U£e nunc fit, ratioci-
nari : unde dicere possumus, futuram fuisse
ejusdem rationis, et sequalem saltem a;quah-
tate proportionis quatenus per se juxta exi-
gentiam dispositionis : ex accidenti vero juxta
proportionem gratise prius amissoe, fieret, si-
cut nunc etiam fit.
7. Secunda comparatio triplici asserfione
ccopeditur a D. Thoma. — Secunda comparatio
est in dignitate, seu elficacia operum utrius-
que status ad merendum majus gratise aug-
mentum , majusque essentiale prsemium.
Quam tractat D. Thomas, 1 p., q. 95, art. 4.
Et in Summa tribus assertionibus respondet.
Prima est : Homines in statu innocenticc majo-
rem gratiam, et gloriam essentialem per merita
cmseciuerentur , quam in statu 7iaturce lapsce.
Ratio ejus est, quia quahtas meriti in ordiue
ad essentiale pra^mium sumitur ex quantitate
gratise et cliaritatis, a qua procedit; sed iu
statu innocentise copiosior fuisset gratia, nullo
obstaculo in natura humana invento : ergo.
Secunda assertio est : In statu innocentice lapsce
opera essent majoris meriti quoad prccmium
accidentale, si secundum ahsolutam quantitatem
considerentur . Probat, quia in iho statu majora
fuissent hominum opera, quia essent majoris
virtutis; sed quantitati operis respondet acci-
dentale prtemium, quod est gaudium debono
creato : ergo hoc meritum esset majus in statu
innocentiee. Tertia conchisio est : In statu na-
turcB lapsce opera sunt magis meritoria prcemii
accidentalis ex quantitate proportionali operis.
Probat, quia in hoc statu homines sunt imbe-
cihiores ad operandam virtutem, et ideo mi-
nus opus in illo majoris est meriti prsemii acci-
dentahs, quam majus opus esset iu poteutiori.
8. ALiorum sententia. — Hsec doctrma divi
Thomffi satis difiicihs est, multa vero attingit
ad materiam de merito pertinentia, quge ab
hoc loco aliena sunt. Ideoque sohim de his,
quae ad punctum propositum exphcandum ne-
cessaria fuerint, dicemus. Ahi ergo scolastici
in 2, dist. 29, ahter in hoc puncto sentiuut :
nam Duraudus, q. 3, dixit, in utroque statu
merita fuisse futura Eequalia, quia ad eamdem
gioriam ordiuarentur. Sed movetur ex levi
fundamento, scihcet, quod homines in utro-
que statu ad reparaudas Angelorum sedes or-
dinarentur, et consequenter ad eamdem glo-
riam essent destinati : sed iUud fnndamentum
in eo sensu falsum est. ut diximus 1. 1, de
Prsed., c. i^, u. 2, Bouaventura vero, ai't. 3,
q. 2, et Gabriel, art. 2, existimaut, in statu
naturte lapsse futm^a esse majora hominum
merita, et essentiaha prsmia, quod fortasse
probabihus est^ hcet incertum.
CAP. XI. AN IN STATU INNOCENTI.-E, SI PERSEVEKARET, ETC.
437
9. Pro vera resolnUone notatio trium utri-
quc statui coinmunium . — Ut ergo rem declare-
mus, supponamus prius, quse utrique statui
communia sunt. Primo, in utroque statu, pos-
sent justi per sua bona opera, seu merilis pro-
priis in gratia crescere. Hoc extra controver-
siam est inter catholicos. Nam de hoc nostro
statu res est definita in Couciho Tridentino ha-
bet autem rationem eamdem in statu innocen-
tiee, sicut etiam de Angelis diximus. Secundo,
in utroquestatu meritum hocper opera Mbera
fieret: unde non inciperet usque ad setatem
adultam. Prior pars demonstratur in materia
de merito, quia opus non liberum non tribui-
tur operanti tanquam domino ejus, et ideo
non est meritorium. Et inde probatur secunda
pars, quia infantes etiam in statu innocentiee
non haberent usum rationis, ut supra dictum
e.st : ac proinde nec libertatem. Tertio, gratia,
et consequenter essentialis gloria in utroque
statu meritoria augeretur per quodlibet bonum
opus moi^ale aliquo modo ordinatum ad super-
naturalem fniem, sive illud sit ehcitum ab ipsa
virtute cliaritatis, sive abaliis virtutibus. Hoc
probatum est late in materia de merit,, 1. J2,
de Grat., c. 8, 9, iO, et in relectione 2, de re-
viviscent. Merit., disp. 2, sect. 1, quantum ad
prsesentem statum spectant. Habet tamen eam-
dem rationem in statu innocentise, ut per se
notum est. Unde nullus est auctor, qui in hoc
differentiam constituat inter utrumque sta-
tum, licet de utroque illorum ahi aliter sen-
tiant, cum quibus in illis locis disputatum est,
ubietiam hunc locum D. Thomse exposuimus.
His ergo positis comparatio inter opera utrius-
que status, innocentiee, videhcet, et preesentis,
fieri potest, vel in perfectione, ac dignitate
uniuscujusque operis ad meritum, considerata
differentia taUum statuum, vel inter multitu-
dinem, vel magnitudinem operum bonorum
utriusque status.
'JO. Circa dictam, secundam coonparationem
assertio. — Prolatur refellendo duplicem mo-
dum qui posset excogitari in contrarium. — Dico
ergo primo, idem opus, actus charitatis elici-
tus in statu innocentiiae neque exvistatus, ne-
que ex parte gratia', aut charitatis fuisset effi-
cacior, ad meritum augmenti gratiee, vel pree-
mii essentialis, quam sit factus iu statu naturse
lapsse. Probatur, quia duobus modis intelhgi
potest iha major efficacitas. Primo, quod idem
opus bonum jeqiiale in objecto, intensione, et
aliis circumstantiis, exceptasolum circumstan-
tia status, factum in statu innocentiae, esset
raagis meritorium essentiahs prsemii, et aug-
menti gratiae, quam sit nunc factum in statu
naturee lapsoe. Ahus modus, seu sonsus est,
quod opera ipsa bona in statu innocentice ex
majori cliaritate procederent, ideoque effica-
ciora essent ad pra^dictum meritum. At vero
utercpie modus non solum incertus, sed etiam
minus probabilis videtur.
1 1 . RefeJlitur prior modus assumpto antece-
dente bipartito. — De priori probatur : quia dif-
ferentia inter utrumque statum integrffi, vel
lapsse naturoe, supposito statu gratiae in per-
sonis utriusque status, non est in liis rebus,
vel perfectionibus, qua? ad divinam amicitiam,
vel juslitiam coram Deo pertinent : nec per se
conferunt ad majorem, vel minorem bonita-
tem operum, si in cteteris paria sint : ergo nec
pote.st conferre ad majorem, vel minorem effi-
cacitatem operis, in ratione meriti, augmenti
gratia3, vel essentialis prffimii. Consequentia
videtur nota, cpiia meritum hujusmodi non
augetnr, nisi vel ex morali bonitate operis, vel
ex dignitate personse operantis apud Deum,
quse ex gratia, et charitate in personis creatis
consurgit. Antecedens autem cpioad priorem
partem, probatur, quia omnia, qua3 addebat
status innocentiee ultra statum gratii?e, perti-
nebant, ad quamdam natursB integritatem, et
dona, seu beneficia Dei impedientia cjuosdam
defectus consequentes puram hominis natu-
ram, ut mortem, dolorem, deceptionem et si-
miles. Hfec autem beneficia per se non faciunt
personam sanctiorem, aut a Deo magis dilec-
tam in ordine ad vitam aiternam, si alioqui
gratia, et charitas in tali persona major non
est : non erat autem necessario conjuncta ma-
jor sanctitas, seu gratia vel charitas cum per-
fectione status innocentise, ut est per se nott;m :
nam homo lapsus, et habensfomitem peccati po-
test esse sanctior etgratior Deo : quam homo iu
statu innocentiae existens. Ergoposita sequali-
tate gratiae sanctificantis in hominibus, utrius-
que status esset sequalis dignitas persouEe, in
ordine ad meritam.
12. Non semper opus lonum in natura lapsa
est difficilius quam in integra. — Quoad alte-
ram vero idem probatur, quia si justus in na-
tura lapsa eliciat actum amoris Dei, vel pro-
ximi oeque intensum, et sub eadem ratione ex:
parte objecti, et aliam circumstantiarum,
sequalis bonitatis erit in utroque liomine, quia
illa integritas naturse, et bona compositio po-
tentiarum cum ahis privilegiis illius status, si
non redundent in aliquod aTigmentum boni
operis per intensionem, durationem, aut mul-
tiplicationem, vel aliquid hujusmodi, non sunt
438
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
proprise circumstantise ipsius operis, nec ejus
bonitatem augent, aut mutant. Ergo ex illo
statu, si opus alias idem sit, vel «quale, non
potest augeri meritum, vel ejus efficacitas.
Quin potius in illo casu videtur augeri meritum
ex parte statu naturse lapsse, quia tunc habet
locum consideratio D. Thomse quod secundum
quantitatem proportionalem plus operatur
homo lapsus, quia cum sit debilior et infirmior
ratione corporis mortahs, et fomitis, nihilo-
minus asquale opus facit, ut supponitur. Sed
' imprimis discrimen hoc non semper, vel per
se est necessarium, quia interdum potest jus-
tus in natura lapsa actum amoris Dei elicere
cum tanta promptitudine, quanta in homine
integro esse posset, sine ulla utique repugnan-
tia corporis, aut fomitis pro brevi tempore.
Deinde quando differentia illa intercedit, non
augetur meritum in homine lapso, nisi qua-
tenus, vel objectum operis mutatur, et fit lau-
dabilius : quia vel homo vult majorem diffi-
cultatem vincere, vel per occasionem fortius
et constantius operatur : vel ccrte, quia in tali
occasione homo cura niajori Ubertate operatar
bonum. Sicut enira concupiscentia, vel timor
minuit Ubertatem in consensu mali : ita e con-
trario auget libertatem in bonum, volendo
contra concupiscentiam, timorem , aut aliam
corporis repugnantiam. Et ita non status per-
sonse, sed major hbertas, conducet ad meriti
augmentum, utdixi in 1. 12, de Gratia, c. 3, et
tunc ilhid augmentum non sohim est in ordine
ad accidentale prfemium, sed etiam ad essen-
tiale, ut ibidem dixi. Quamvis autem in statu
Jnnocentiae tahs occasio, seu difficultas deessct,
nihilominus posset vohmtas sibi iUam objec-
tive proponere, et cum sequaU Ubertate, idem
opus amplecti et exequi. Neque enim beatis-
sima Virgo cum minori Ubertate, neque ex ea
parte cum minori merito castitatem amabat,
quia fomitem non sentiebat, quam caiteri
concupiscentiam patientes.
13. Refellitur jam posterior modus duos com-
plectens sensus. — Quoad primmn sensum im-
pugnatur. — Venio ad alterum modum, quod
opera justorum in statu innocentise essent effi-
caciora ad meritum, quia ex majori gratia et
caritate procederent: et interrogo, an sit sermo
de majori gratia et caritate habituaU, an de
majori defluxu actuaU vel virtuaU caritatis?
Si de habituaU tantum, incertum imprimis est,
an solus excessus in habituaU gratia, cseteris
parib us, augeat meritura operis. Nos vero iUud
admittimus. Unde autem constat in statu in-
nocentise;, habitualem gratiam futurara fuisse
majorem in singuUs justis: Id plane sciri non
potest. Neque satis colUgitur ex eo, quod in
natura lapsa plura sunt gratise obstacula : nam
possunt esse etiam phira et fortiora remedia,
Nam uH abundarAt delictum superalundavit et
gratia. Quod multo credibiUus est, si in statu
innocentise non daretur gratia ex meritis Chris-
ti : quia non interveniente peccato, non esset
carnem sumpturus, ut Thomistse sentiunt. Ve-
rumtamen etiamsi tunc venturus esset impas'
sibiUs, nunc propter passionera et mortem ejus
potuit copiosior gratia dari liominibus. Vel
saUem, ut in prima comparatione dixi, lo-
quendo de priraa gratia sanctificante, proba-
bile est, non minorera gratiam dari hominibus
baptizatis, quara in prima justificatione dare-
tur hominibus in statu innocentise: ergo in
utroque statu possent homines justi cum se-
quaU gratia et caritate habituaU sua merita
inchoare. Ergo ex hac parte non essent ad
meritura efficaciora opera status innocentiae,
per se loquendo, et ex vi status, contingenter
autera in utroque statu accidere posset, ut
nunc cum majori, nunc cura raiuori gratia
horaines operarentur.
1-4. Impngnatur etiam quoad secundum con-
servando actualem infiuxum ex parte Dei. —
Quod si sermo sit de majori gratia, quantum
ad actualera iufluxura gratia^ et caritatis, iUe
influxus considerari potest, vel ex parte Dei
raoventis et excitantis horainem, vel ex parte
hominis cooperantis. Priori modo sine funda-
raento dicitur copiosiorera futuram fuisse gra-
tiam in statu innocentia?, quam in natura lap-
sa, prajcipue in tempore legis evangeUcae. Nam
Ucetnunc exparte nostra sit major indignitas,
ex parte Christi data est nobis efficacior causa
gratise. Quia vel in statu innocentise merita
ejus non fuissent, vel saUera non essent per
passionem et mortera iUius . propter quem
raaxime voluit Deus divitias gratiae suse in ho-
mines effimdere, ut optime considerat, et ex
Scripturis, ac Patribus deducit Pererius, in d.
1. 5, disp. de Gratia status innoc, qusest. ult.,
raaxirae vero id declarat Augustinus, libro de
Corrept. et grat., c. 11, ubi de Adam ait, ha-
luisse quidem gratiam, sed disparem, quia non
indiguit sanguine Christi, sicut nos indigemus,
nec iUi necessaria fuit illa gratia, qua nos
contra concupiscentias carnis pugnamus. Pro-
inde (inquit) etsi non i?iterim latiori nunc, ve-
rumtamen potentiori gratia indigemus. De qua
potentiori gratia dicit inferius, dari nobis in
secundo Adam : eamque majorem et efficacio-
rem appeUat. Unde etiam dixit Beruardus, in,
CAP. XI. AN IN STATU INNOCENTI^, SI PERSEVERARET, ETC
439
sernione: Signummagmmi, etc, Prudentisswms
et clementissimus artifex quod quassatum pue-
rat, non confregit, sed utilius omnino refecit.
Igitur ex parte Dei et Christi etiam actualis^ et
movens gratia vel est copiosior in hoc statu^
vel certe non minor.
15. Itevi. considerando illum ex partehomi-
nis cooperantis. — Denique Ucet ex parte homi-
nis sint nunc majora impedimenta, quae mo-
tionem gratise cassam reddere possint^ et inde
fieri aliquaudo valeat, ut opera non procedant
ex tam efficaci actuali gratia : nihilominus
tanta est gratia^ redemptricis efficacitas, ut
hsec etiam impedimenta vincat et superet. Ut
enim ait Augustinus supra : Per lianc gratiam
fit, ut liomo velit, et tantum velit, tantoque ar-
dore diligat, ut carnis voluptatem contrariam
conc^ipiscentem, voluntate Sfiritus vincat. Ergo
ex influxu gratiee et caritatis non sunt minus
efficacia ad meritum opera justorum in statu
naturee lapsse^ quam innocentiai, et declaratur.
Nam actualis influxus gratise datur homini, vel
medio auxiho praeveniente vel cooperante.
Prius ex beneplacito Dei distribuitur, quia non
pendet ex Hbera hominis cooperatione, nec ex
praevia dispositione, generatim loquendo, sed
in eo sola gratia Dei operatur. Et lioc sine du-
bio est majus et efficacius in lapsa natura: imo
juxta doctrinam Augustini in loco citato, iu
ipsomet Adamo majus fuit hoc auxiUum post
peccatum^ quam ante ilhid. Ex hoc autem
auxiUo opportuno tempore dato provenit, ut
non obstantibus obstacuhs corruptse naturfe,
vohmtas etiam cum auxiho concomitantis gra-
tiee ferventer operetur : ergo corruptio naturas
non impedit, quominus opera justorum in Iioc
statu ex seque magno vel majori influxu gra-
tige procedant : ac subiude sint ad meritum
augmenti gratiae, et essentialis pra^mii effica-
ciora, vel saltem non inferiora.
46. Tandem confirmatur, quiapropter Gliris-
tum datse sunt plures gratise gratis datae in
statu naturse lapsse, quam in statu innocentise
darentur. ergo etiam auxilia gratiee gratum
facientis possunt esse in hoc statu copiosiora.
Antecedens manifestum est, quia ahquai gratiae
gratis datoe supponunt imperfectionem repu-
gnantem statui innocentia^, ut gratia sanitatum
supponit aiigritudinem, restitutio vitse, aut vi-
sus, supponit earum divisionem. Hse igitur
gratise in illo statu non essent, hcet in hoc
dentur. Unde probatur consequentia ex ratio-
uis proportione : nunc enim ideo plures ex iUis
gratiis dantur^ quia hic status pluribus indiget :
sed phiribus etiam etmajoribus auxiUis gratise
sacrificantis indiget: ergo verisimile est per
Christi mortem dari. Igitur propter solam sta-
tus conditionem non possumus dicere effica-
ciora fuisse futura opera status innocentise ad
meritum preemii essentiaUs, quam sint in lapsa
natura, saUem in praecipuo statu ejus, qui est
in lege gratise : comparatio enim inter ea, quae
maxima sunt in utroque statu fieri debet, ut
sine sequivocatione procedatur.
17. Assertio secunda circa eamdem sccundam
comparationem quadripartita. — Prolatur pri-
mapars. — Secundo assero, statum innocentiee,
Ucet ex aUqua parte fuerit aptior ad bona me-
rita muUipUcanda, vel majora efficienda, non
tamen simpUciter : nam aUunde potest praesens
status esse commodior. Unde eventus consecu-
tus est, ad utramque partem contingens, quam-
vis verisimile sit plura merita, non tantum
accidentaUs prtemii, sed etiam essentialis nunc
in sanctis liominibus inveniri, quam in statu
innocentise muUipUcarentur. Declaratur, et
probatur assertio per singulas partes. Et im-
primis in statu innocentise multoe conditiones
considerari possunt, ex quibus ad muUipU-
canda merita redderetur aptissimus. Homo
enim in Paradiso ab omnibus corporis neces-
sitatibus Uber erat, et in eo sine uUa tempom-
Uum rerum solUcitudine Uabitare poterat: ao
proinde totus ille vivendi modus esset vehiti
quidam status vitee contemplativse, qui ad ma-
rita multipUcanda aptissimus est. Praeterea
non possent homines in illo statu (ipso utiqt^e
durante) veniaUter peccare, et in eo possent
facillimo negotio conservari, mortaUa peccata
vitando : ergo moraUter loquendo, quoties in
illo statu Ubere agerent, mererentur, quia
semper bene operarentur, et facillime possent
ex fide, et per gratise auxiUa semper operari :
ergo ex his omnibus aptior fuisset iUe status
ad meritum, quam sit prsesens.
18. Prolatur secunda pars. — AUunde vero
status naturae lapsse, quamvis secUisa gratia
Dei ad bene operandum et merendum coram
Deo sit ineptissimus : niliilominus adjuncta
Christi redemptione et gratia, muUo phires
habet occasiones exercendi virtutes omnes, et
perficiendi actus earum, merita multiplicando.
Nam in hoc statu merita fidei magis ampla,
magisque ardua, saUem quoad mysteria hu-
manitatis Christi invenitur : et quo natura laq-
sa ad vitanda peccata, et consequendam salu-
tem minus est idonea, eo magis crescit spes, et
phiresoccasiones occurrunt multiplicandi actus
ejus. Actus etiam charitatis Dei Ucet utrique
statui de se communes sint, tamen, quo in hoc
uo
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
statn sunt difficiliores, eo snnt firmiores, et
pcr oocasionem, sen antiperistasim, nt sic di-
cam, finnt ardentiores, et prseterea plnres et
magnos habent efFectus aliis virtntibus mora-
libus imperando. Quse morales virtntes multo
excellentiores actus in hoc statu habere pos-
snnt : ut fortitndinis in martyrio, patientiee in
ahis laboribus et infirmitatibus sustinendis,
misericordise, beneficentiee, et simihbns. Et
etiam hic status aptior ad exercendam et con-
servandam humihtatem et snbmissionem ad
Deum : et coercendi snperbiam, quee prioris
rninse initium fuit. Sic igitnr, quamvis natnrte
corruptio de se impedire, vel minuere merita
videatur, nihilominus virtus gratiee Dei inde
occasionem sumpsit merita multiphcandi.
19. Prolmtur pars tertia. — Circa quartam
partem wmn? prommtiattm.—Alterumpronun-
tiatum. — Cnm ergo hi duo status tanquam
excedens, et excessnm in hoc negotio inter se
comparentur, contingere profecto posset, ut
quidam in nno, quidam vero in aUero phira
merita multiphcarent. Qnid autem eveniret, si
status innocentife dnraret, divinse scientise re-
servatum est : neque nobis est revclatnm . Si
autem conjectura uti hcet, duo verisimihora
esse videntur. Unnm est, in statu innocentiae,
si duraret, communem ac vnlgarem hominum
muhitudinem phu'a et majora fuisse liabitn-
ram merita, quam ordinarie in hominibus
lapsis, communi modo viventibus inveniantur:
sicut e contrario pauciores essent peccatores
in statu innocentiai, quam nunc sint, nt supra
dictum est: qnia omnes homines commnniter
majores et rariores peccandi occasiones, et
phires bene operandi haberent. Ahnd est, in
statu naturee lapsse magnam iustorum coUec-
tionem inveniri qufe in excehentia, mnltitu-
dine et varietate meritorum superet totam
hominum cohectionem in statu innocentiee
futuram si dnraret, in hac comparatione nul-
lam de Cliristo, aut Virgine mentionem facere
necesse est: tamen ut per eos ad ceeteros des-
cendamus, advertimns, quia si Christns non
fuisset venturus in statu innocentise, nuhus
homo purus posset in meritis ihi comparari,
ut est per se motnm, ob infinitam Cliristi di-
gnitatem. Et ob eamdem, nuhus posset merita
Virginis attingere: imo hcet demus, ihammet
foeminam futuram fuisse in iho statu, si non
esset futura mater Dei, tot merita non haberet,
quot ihi nunc propter dignitatem matris ex
pecuhari privilegio fuere concessa. Si vero
Christus venturus esset, etiamsi Adam non
peccaret, eamdem quidem haberet muUitudi-
nem meritorum: nihilominus occasione pec-
cati et carnis mortahs assumptse, quorlammodo
ihustriora fecit opera, quse ex parte ipsorum,
et non considerata infinita dignitate operantis,
majoris meriti erant capacia. Idemque cum
proportione de beatissima Virgine considerari
potest, nam hcet eamdem quantitatem meri-
tornm in utroqne statu haberet propter excel-
lentiam divinee maternitatis, tamen in varie-
tate et magnitndine actunm diversarum virtu-
tum, merita hujus status mirabihora fuisse
videntur, propter redemptionis occasionem et
majorem cum filio conformitatem, ut facile
consideranti patebit.
20. Icl oste?iditur in .Joanne Baptista, Apos-
tolis ct aliis. — Hinc ergo de caiteris sanctis,
qui propter singidarem cum Christo conjunc-
tionem et cooperationem circa hominum re-
demptionem, aut propter ahas occuhas causas
divinse vohmtatis, singularem sanctee vitee
modum, ac excehentiam acceperunt. Dicimus,
in magna iUorum muhitudine phira et excel-
lentiora merita inveniri, quam in toto homi-
num genere, Adamo non peccante, inveniren-
tur, ut in Joanne Baptista, Apostolis, excel-
lentibus iMartyribus, muhis Confessoribus, ac
virginibus, qui mirabile vitse genus, et opera
virtutum stupenda fecerunt. Hic enim plane
videtur esse quasi proprins et singularis effec-
tus, non tantum Incarnationis, sed etiam pas-
sionis et redemptionis Christi. Et per hoc etiara
commendatur divina bonitas et sapientia Dei,
quae non permittit mala, nisi ut occasionem
operandi majora bona inde sumat. Ac denique
discursus factus de pluribus occasionibus mul-
tiplicandi merita in praesenti statn hoc confir-
mat.
21 . Nec solum de excessu prcemii accidenta-
lis, sed etiam essentialis positmn prommtiatum
terlftcatur. — Ad B. Thomam relatum in n. 1.
— Ouod antem hic excessus in multiphcatione
et magmtudine meritorum non tantum sit in
ordine ad accidentale prffimium, sed etiam
quoad substantiale , ex alio principio pro-
bandum est : nimirnm, qnod non tantum ac-
tus a charitate eliciti, sed etiam proprii actus
aliarum virtutum per se merentur gratise et
glorise essentialis augmentum. Quod in trac-
tatu de gratia, lib. 12, c. late tractatum est,
habetque eamdem rationem in statu innocen-
tia?, et in prgesenti, imo etiam in Angehs, idem
in superioribus diximns. Ex hoc autem princi-
pio sequitur, quo virtutis opus fuerit in suo
genere majus, seu melins, eo esse magis meri-
torium praemii essentialis,, etiamsi ca^tera sint
CAP. XI. AN IN STATU INNOCENTI/E, SI PERSEVERARET, ETC.
ui
paria ex parte gratise, vel influxus charitatis.
Nam si propria bonitas actus confert ad essen-
tiale meritum, major bouitas per se^ ac, cffite-
ris paribus, magis confert : quia sicut simpli-
citer ad simpliciter: ita magis ad magis, ut in
eodem etiam loco probatum est. Hoc autem
eeque procedit in quantitate absoluta et res-
pectiva operis, dummodo major moralis boni-
tas inde consurgat. Quia tunc ratio majoris
meriti in majori bonitate morali operis proxime
fundatur : et ideo parum refert, quod talis bo-
nitatis augmentum ex absoUita vel respectiva
quantitate oriatur; nam idem etiam erit, si ex
aliis circumstantiis consurgat. Quid autem di-
vus Thomas, in d. q. 95, docere vohierit, di-
cens, quantitati boni operis respondere prse-
mium accidentale, expUcatu diiUcile est : in
dicta vero relectione iUum, ut valui declaravi.
22. Tertia cowparatio tractatur primo de
possihili. — Ejus resohitio. — Superest tertia
comparatio, quse est de termino, seu de toto
cumulo omnium meritorum liujus vitee, an
scilicet, futurus esset major in omnibus et
singuUs hominibns perseverantibus in statu
innocentiae, quam nunc sit, vel e converso : vel
denique an esset in utroque statu ajquaUs. Quse
interrogatio, et de possibili fieri potest, et de
facto, et in priori sensu resoluta est ex prsece-
denti puncto. Nam dicendum est utrumque
fuisse possibile et contingens: quia non ob-
stante conditione status, hoc pendet ex usu
Ubertatis cum gratia Dei. Poterant ergo aUqui
homines in statu innocentioe pervenire per
merita ad majorem gloriam, quam omnes ho-
mines nunc assequantur in natura lapsa : et e
converso multi ex hominibus lapsis possent
exceUere omnesinnocentes. Et ita comparando
maximum ad maximum in utroque extremo,
seu statu contingens utriusque status, magis
contingens videtur, ut in natura integra ad
exceUentiorem terminum per merita perveni-
retur, ex parte vero gratise contrarium possi-
bile fiiit in natura lapsa, ut satis in superiori
puncto declaratum est.
23. Deinde de facto qaoad Christuvi et ma-
trem. — At vero loquendo de facto, res tota
pendet ex preedestinatione divina; et imprimis,
si Christus futurus esset et nasceretur ex matre,
quamvis Adam nou peccaret, quoad iUas duas
personas in utroque statu esset sequaUtas. Qnia
Christus, et non habuit essentialem gloriam
per merita, sed ratione su£e personge, et ideo
eamdem haberet in utroque statu : et quamvis
habuisset per merita, hsec in utroque statu es-
sent sequaUa, quia essent infinita. Et eadem
ratio cum proportione est de beatissima Vir-
gine, nam Ucet proxime habuerit gloriam per
sua merita, tamen radicaUter propter dignita-
tem matris singulari gratia prseventa est: et
ita ffiquaUter fuisset sanctificata et adjecta.
Unde ad eumdem cumulum meritorum et
glorise, seu gratia; consummatae pervenisset.
Juxta positionem autem negantem Christum
fuisse venturum, Adamo non peccante, conse-
quenter dicendum quia nuUius hominis merita
in statu innocentise, pervenissent ad cumuUim
meritorum in aUquibus hominibus nunc in-
ventum : quia in nullo inventa essent merita
infmita, nec etiam uUus ascenderet ad cumu-
him gratise et meritorum, qui nunc in Virgine
inventus est, quia in dignitate matris Dei ra-
dicatur; quse dignitas tunc non esset, ut sup-
pono.
24. Item quoad alios justos. — De caiteris
vero supponere possumus, in utroque statu
futuram fnisse inaequaUtatem inter ipsos ho-
mines justos, et in bonis mcritis usque ad vise
fmem perseverantes. Quod quidem in prsesenti
statu de fide certum est: idem vero de statu
innocentia3 credendum est. Quia Ucet omnes
posteri Adse in gratia sequales crearentur, quia
iUam acciperent sine dispositione Ubera. et
quasi per modumnaturse: postea unusquisque
suoarbitrio viveret, et ideoinsequaUterpossent
nlereri, et de facto mererentur, quia ea, quse
contingenter eveniunt, nunquam uniformiter
fiunt. Prseterquam quod Deus in statu inno-
centife sua Ubera voUmtate distribueret auxi-
Ua gratise suse : et ideo non sequaliter omnibus
ea tribueret, quantum credibile est, ne ex aU-
qua lege, aut debito, et non gratis illa tribuere
videretur. Hac ergo stante insequaUtate, con-
sequens est, ut in utroque statu quidam homi-
nes pervenirent ad finem vise cum magna me-
ritorum muUitudine : aUi cum minori, et inde
(quantum conjectare possuraus) oriretur mu-
tuus excessus inter homines utriusque status:
nam qui in statu innocentise, verbi gratia, es-
sent summi, excederent eos, qui nunc sunt
inferiores in meritis, et e converso insignes
sancti, qui nunc aUquando faere, vel futuri
sunt inferiores sanctos status innocentise supe-
rarent. Comparando autem supremos inter se,
ut videtur probabile, majora inveniri merita
in aUquibus sanctis in hoc statu, quam in statu
innocentiae futura fuissent, propter abundan-
tiorem gratiam, et majores occasiones a<l insi-
gnia opera exercenda : ac denique ad difficul-
tates superandas gratiam efiBcaciorem.
25. At vero e contrario comparando eos.
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
442
qiii in utroque statu minima habuissent me-
rita, certius videtur^ aliquos esse nunc infe-
riores in meritis illis omnibus, qui in statu
innocentiee fuissent. Nam aliqui justi nunc ad
finem vise sine ullis meritis perveniunt : illi
nimirum, qui ante usiim rationis moriuntur :
in statu autem innocentise nullus a statu viee
sine meritis discederet : quia tunc neque sta-
tus vise justorum morte finiretur^ sicut nunc :
nec translatio aliquorum fieret ante setatem
adultam, ut credibile est, sicut infra videbi-
mus. Preeterea ex his, qui nunc decedunt in
ackilta eetate^multi liabent paucissima merita :
vel quia in puerili setate decedunt : vel quia
prope mortem baplizantur : vel quia licet diu
post Baptismum vivant^ fere totum vitai tem-
pus in statu peccati existunt. In statu autem
innocentise omnes diuturnumvitse tempus ba-
berent : et in illo semper merita multiplica-
rent. Quod de perseverantibus in innocentia
intelligendum est : nam si qui forte pecca-
rent, et ante transitum ex vita animali a pec-
cato resurgerent possent fortasse cum paucis
meritis viam fmire, et cum aliquibus pecca-
toribus hujus temporis comparari. Quamvis
ratio providentia3 futurse cum homiaibus in
illo statu peccantibus, ignota uobis sit^ ut in
superioribus dixi.
26. Et conferendo umm.quemque secum ,
posito quod iidem esseoit in litroque statu futuri
electi, sicut Adam et Eva fuernnt. — Denique,
si supponamus^ eosdem numero liomines, qui
in statu naturoe lapsse ahquando sunt, vel om-
nes, vel eorum ahquos futuros fuisse in statu
innocentise, de singuhs ihorum queeri potest,
an phira merita habituri essent in uno statu,
quam in alio, et in quo, vel in utroque essent
eequalia, licet per diversa virtutum opera fie-
rent. Etquia saltem certumest, AdametEvam
potuisse statum innocentise conservare, in ihis
maxime habet locum interrogatio , utrum
Adam, si non peccasset, phira merita liabuis-
set, quam nunc habuit postquam ad gratiam
reddit : idemque potest de Eva interrogari
et de cffiteris, qui in utroque statu futuri et
salvandi essent. In liujusmodi ergo interro-
gatione duplex consideratio fieri potest : una
est spectando prsecise ad rerum executionem,
ejusque circumstantias : aliaet aUior est sub di-
vina electione, et prajdestinatione res contem-
plando. Priori modo hcet res incerta sit, eo quia
sit contingens, et pendens a hbero arbitrio :
nihilominus apparet credibilius, plura merita
habiturum fuisse Adani in statu innocenti»,
si nunquam peccasset^ quam nunc de facto
habuit, propter circumstantias , quas supra
consideravimus, quia operationes ejus in iho
semper essent bonae, et aptee ad meritum, et
possent esse frequentiores, quia necessitates
corporis ihas non impedirent : et ferventiores
propter carentiam fomitis, et propter animi
tranquiUitatem : et ex majori, seu mehori re-
latione charitatis, propter majorem vitse con-
templativee assiduitatem. Alii etiam addunt
tempus vige, et aptum ad merendum futurum
fuisse diuturnius, quam nunc fuerit; sed hoc
incertum est, ut postea dicam.
27. At vero sub divina electione rem con-
siderando, omniuo incerta nobis est. Quia si
electio hominis facta est post prajvisum ori-
ginale peccatum per absolutam scientiam fu-
turorum, nescimus, quahs futura esset, si
Deus proescivisset Adamnonfuisse peccaturum:
nam tunc etiam potuisset Deus vel eumdem
gradum gloriae, et ad sola merita ihi termino
proportionata Adamum prasdestinare : vel
etiam posset ad majorem gloriam et pauciora
merita ihum prseordinare, et tempus, modum
et gradum, seu principia promerendi, illi fini
accommodare. Facile enim id facere posset,
non obstantibus aliis prEerogativis status in-
nocentise, ut per se consideranti patebit. Vel
e contrario posset in statu naturee lapsee tot
auxiha gratiee muhiphcare, ut omnes ahas
status innocentiae commoditates superarent.
28. tSive talis electio fleret ante prcevisum
originale, sivepostea. — Idemque fere proce-
dit, etiamsi dicamus Adam fuisse electum ad
certum gradum gloriae ante prcescientiam ab-
sohitam originalis peccati. Quia, ut supra te-
tigi, saltem supponit iha electio prsescientiam
conditionatam originalis peccati : et ita facile
posset quis dicere, quia si Deus per iham
proescivisset, Adam non fuisse peccaturum, il-
lum ad majorem gloriam elegisset : quodsane
non repugnat : tamen etiam potuisset Deus
eligere ilhim ad tantam gloriam indepeuden-
ter ab omni praescieutia futuri peccati, etiam
conditionata : quid enim obstat ? et ita ex vi
divinae electionis incertum rehnquitiu', in quo
statu recepisset Adam tempus, et vires gratise
ad phu^a merita muhiplicauda. Unde cum aha
omnia media, et commoditates ad merendum
divinoe prsedestinationi subordinata sint, fit,
ut simphciter sit nobis ignotum, quid iu pree-
dicto eventu futurum in hac parte esset. Et
quod de Adamo dictum est, in ceeteris locum
habet.
29. Q,uid de comparatione inter utrimique
statum quoad gratiam ex operato et gloria^n ei
CAP. XII. AN STATU mNOCENTI^
respondentem.. — Ultimo loco posset liic alia
comparatio fieri in gratia, qiise hominibus
nunc ex opere operato datur, et gloria, quee
illi correspondet, nimirum, an in statu inno-
centiaj daretur hic sanctificationis modus : et
an in illo statu darentur sacramenta, vel sa-
crificia : et consequenter qualis futurus escet
tunc Ecclesise status, quoad regimen, qnoad
sacerdotium^ et simiha, de quibus amplissimus
posset fieri discursus. Verumtamen de rebus
nobis non revelatis, ideoque incertis^ vel po-
tius ignotis sufiicere visa sunfc, quse de illis
attigimus in 3 1., 3 part., disp. 3.
GAPUT XII.
AN STATU INNOCENTI^ DURANTE LONGO TEMPORE
HOMINES IN ILLO PERMANERENT '. ET QUOMODO
AD CCELESTEM GLORIAM TRANSFERRENTUR.
4. Suppnsitiones tres quilus exponitur ti-
tulus. — Primum omnium supponendum est,
in statu innocentiae, si duraret, hominum viam
fuisse cerlum terminum habituram, sicut in
Angelis habuit : tum quia de ratione vise est^
ut per illam ad terminura perveniatur, ac su-
binde^, ut non sit perpetua ; tum etiam^ quia
non erant homines semper ambulaturi per fi-
dem, tanquam semper addiscentes^ et ad cog-
nitionem claram veritatis nunquam pervenien-
tes. Secundo supponendum est, illam viam non
fuisse per mortem fmiendam , quia mors in
illo statu non fuisset, ut supra 1. 3^ c. i^, de
fide ostensum est. Hinc ergo tertio concludi-
tur^ viam illam per translationem ad statuni
gloriee fuisse terminandam. Et ita doceiit Au-
gustinus et omnes theologi in locis citandis.
2. Primum dubium quot anni mce concede-
rentur in statu innocentia. — Pererii opinio. —
Hiuc igitur varia oriuntur dubia de hac trans-
latione, quse movere coepit Augustinus, 1. 9,
Gen. ad lit., c. 4, et occasionem nobis tribuit,
ea operosius inquirendi. Primum est , quam
esset diuturna via hominum in illo statu, id
est, quot annis viverent homines iii corpore
animali, priusquam spiritale, vel gloriosum
reciperent, et ad claram Dei visionem trausfer-
rentur. De quo dubio nihil invenio ex pro-
fesso scriptum. Benedictus tamen Pereira ,
aliud agens, 1. 5, in Gen., disp. de secunda
excellentia status innocentise, q. 5, sic ait :
In illo statu longiorem trigecuplo vitam de-
gissent homines, quam nunc degimus, vixissejit
enim [ut verisimile est) ad tria, vel quatuor
annorum millia. Hanc autem verisimilitudi-
DURANTE LONGO TEMPORE, ETC. 443
nem nulla auctoritate confirmat, sed hac sola
conjectura, quia ante diluvium etiam in statu
mortali, homines fere per mille annos vive-
bant : ergo non interveniente peccato, per
plura annorum milliaria vixissent.
3. Rejicitur. — Ha3c vero conjectura nullam
mihi verisimilitudinem facit, quia in hoc statu
naturae lapsae diuturnas aut brevitas vitse ,
quamvis primario ab illius providentia pen-
deat, qui unicuique terminos vita? constituit,
quiprceteriri non poterunt, Job. 14, nihilomi-
nus ex ejusdem providentia, juxta uniuscu-
jusque complexionem, vitae modum, aliasque
occurrentes causas brevior, vel prolixior est
vitoe periodus : et ita ante diluvium vita mor-
talis erat diuturuior, quia iiatura ipsa erat ro-
bustior : et fructus terrse meliores et salubrio-
res erant, et ob alias similes causas, At vero in
statu inuocentise duratio vite non poterat ex
hominis complexioue, vel ex influxu causa-
rum secundarura raensurari, quia quihbet
liomo tunc perpetuo viveret, si in innocentia
perseveraret. Nara licet non oranes sequalis
virtutis, vel ejusdera complexionis futuri es-
sent : nihilorainus ita fuerant a Deo causse
dispositse, ut unius iramortalitatis perpetuse
possent imiversi homines esseparticipes. Qua-
propter non potest certa vise duratio ex iufe-
rioribus causis longa, aut brevis censeri, sed
per solara divinam legera, ac voluntatera prse-
finienda foret. Uude cum de tali voluntate,
nec revelationem scriptam habearaus , nec
etiara traditionem , quge per raanus sancto-
rura Patrura ad nos pervenirint, nihil de ea
re affirmare possumus, sed absolute nobis esse
iguotura fateri deberau?. Atque ita ingenue
fateturidem auctor, 1. 3, iiiGen., disp. de Ligno
vitse, in fin. Et priorem sententiam declarat de
duratione, quge tuncex parte cibi arboris vitce
esse potuissct. At supra osteudi, illara uon esse
pluriura annorum, sed cujuscumque teraporis
sine termino, et ideo neque in illo sensu opinio
locum habet.
4. Prima assertio. — Nihilominus taraenali-
qua possumus cum probabili conjectura de illo
tempore vise affirraare. Primuraest, oranes lio-
minesiuillostatu perventuros fuissead fetatem
adultam, iu qua uti ratioue, et libere operari
possent. Hoc videutur supponere D. Thomas,
et omnes, qui de illo statu loquuntur. Nam D.
Thoraas, l p., q. 99, a. 2, ad 3, ait, omues
homines in illo statu perventuros fuisse ad
astatem, iu qua filios generareut, quod facere
nbn possent, nisi in aetate adulta. Ideraque
sentiunt reliqui. Et Scotus, iu 2, d. 20, q. 1,
LIB. V. DE STATU QUEM IIABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
dicit, omnes filios Adoe in illo statu, priusquam
in gratia confirmarentur^ fiiisse probandos, an
saltem primam tcntationem vincerent, Deo-
que obedirent : ergo supponit in omnibus ra-
tionis usum. Ratio autem est, quia naturalis
conditio hominis hoc postulat : et quod nunc
proematura3 mortes accidant infantibus, est
quasdam poena peccati originalis, in illo statu
non esset talis poena et naturalis perfectio suo
tempore non deesset. Unde licet posset Deus
sine interventu mortis aliquos infantes trans-
ferre ad statum gloriai, subito eorum corpora,
tam in quantitate, quam in qualitatibus glo-
riffi perficiendo : non est tamen verisimile, id
fuisse facturum, quia nec ipsi naturse, necper-
feclioni ilUus status consentaneimi est. Multo
enim decentius esset, ut omnes priuspersuam
obedientiam probarentur et per propria me-
rita ad statum gloria? transferrentur. Sohim
potest ex ordine divince prsedestinationis ar-
gumentum in contrarium sumi, si verum est,
homines ex vi immutabilis propositi divini
assumendos esse ad easdem sedes glorire in
statu innocentise, quas nunc consequuntur.
Sed jam diximus, hoc non esse necessarium,
ut satis in capite pra^cedenti declaratum est.
5. Secunda assertio. — Secundo dicendum
est, omnes homines in statu innoeentioe pcr-
mansuros fuisse in via usque ad statum con-
sistendi, id est, usque ad perfectum propor-
tionati corporis augmentum, quod unusquis-
que sua naturali virtute consequi posset. Et
primo quidem hoc fit verisimile ex ratione
divina?, ac generalis providentise, quia in statu
beatitudinis habituri essent omncs homincs
corpora perfectee magnitudinis, unusquisque
juxta peculiarem virtutem, et individuam ca-
pacitatem suam : ergo non transferrentur ad
statum glorice, donec propria actione, ac vir-
tute naturali taha corporasibi acquirerent.Pro-
batur consecutio, quia id est magis consenta-
neum ordini divinoe providentite : tum, ut qufe
naturali modo commode fieri possunt, ita
fiant : tum etiam, ut creatura ad sua? perfec-
tionis statum, quantum commode potest, coo-
peretur. Secundo fit etiam hoc magis credibile
ex augmento in omnibus animoe perfectioni-
bus, ut sunt scientia, prudentia, virtus et pra;-
sertim gratii», ac meritorum. Nam ordinarie
non acquirunt homines perfectam scientiam
et prudentiam usque ad maturam eetatem,
quae in illo statu incipere videtur : et per id
tempus virtus maxime probari et gratia cum
meritis multum augeri posset : ergo saltem
ilhid tempus fuisse necessarium, vel maxime
conveniens, ut saltem pro toto illo in statu
innocentiffi hominum via duraret.
6. Tertia assertio tripartita. — Tertio ad-
dimus, incertum esse , quanto tempore re-
mansissent homines in via postquam ad ter-
minum augmenti, seu statum consistendi
pervenireat, verisimile tamen est, uec statim,
nec post annorum milha, sed intra medio-
crem durationem a Deo prsefiniendam, trans-
ferendos fuisse. Prima pars hujus assertionis
sufficienter probata est ex dictis, quia hsec
temporis definitio ex solo Dei decreto pende-
ret, sine fundamento speciaU in causis secun-
dis, ut declaratum est. De illo autem Dei de-
creto revelationem non habemus. Secunrla
vero pars, quod non statim fieret translatio,
per se videtur probabihs, quia tempus ahquod
viffi concedi dcbuit in statu maxime perfecto
secundum naturam ad perfectissima opera
virtutis, ac meriti exercenda. Et hoc videtur
significasse Augustinus, Ubr. 9Genes. adUt.,
capitul. 6, dicens : Potiierunthovnnes, genitis
filvs, perfectaque humani officiijustitia, hinc
ad meliora transferri, non per onortem, sed fer
aliqvam commutationem. Ubi iUa tantum ver-
ba considero, perfectaque hurnani officiijus-
titia. Nam hoc officium, ut humano modo
expleatur, tempus aUquod requirit et in virili,
ac perfecta tetate perfectius consummatur : Et
inde suadetur tertia pars, nimirum, non fuisse
futurum tempus iUud muUorum miUium an-
norum , quia neque ad perfecte obeundum
viatoris officium, tanta mora erat necessaria,
neque in favorem vel utiUtatem hominum ce-
deret tanta coelestis beatitudinis dilatio, cum
carentia divinee visionis, aUarumque perfec-
tionum, quae ad iUam consequentur.
7. Ohjcctio solvitur. — Dicitur fortasse illam
vite diuturnitatem ad meritorum , et glorise
augmentum potuisse conferre. Respondemus
autem, hoc modo posse in infinitum procedi,
quia post quamcumque dilationem, et nume-
rum annorum milUum, poterunt augeri me-
rita, si tempus vise augeatur, et in AngeUs
etiam diflferenda fuisset prtemii coUatio, ut
meritum augeretur : necesse est ergo dicere,
Deum definire durationem viee unicuique per-
sonse vel naturai, quee et conditioui, et statui
iUius accommodata sit, et ad acquirendum
viee terminum, ad qxiem taUs creatura desti-
nata est, sufficiat. Unde quia intentio fiuis est
prior, etquasiregula electionis mediorum, hoc
etiam, modo nostro inteUigendi, iu Deo locum
habet. Tdeoque juxta gradum glorise, ad quem
unumquemque prsedestinatorum elegit, con-
CAP. XII. AN STATU INNOCEINTI^
cedit etiam tempiis ad illiid merendum sufli-
ciens : sed hujus temporis plenitudo non an-
norum numero computatur, sed divina^ gra-
tise abundantia, cujus uberioribus auxiliis fit
ut justus brevl consummatus expleat tempora
multa. Atque hoc modo Angeh brevissima
mora ad excelsum beatitudinis locum perve-
nerunt. Idem ergo cum proportione haberent
homines in statu innocentiae, intra mediocre
tempus Eetatis perfectse : quantum vero ilhid
fuisset, Deus scit.
8. Consectarvum de firie humanarum gene-
rationum si status innocentue duraret. — Unde
colligimus, non minus esse incertum tempus
viee in toto genere humano, id est, quamdiu
durarent hominum generationes a prima, us-
que ad ultimam, in statu innocentiae, si dura-
ret. Quamvis enim sit certum tempus vise to-
tius humani generis non minus tunc, quam
nunc in lapsa natura, habiturum fuisse termi-
num : quia numerus praedestinatorum in quo-
hbet statu f uisset certus, ac deiiuitus : ac sub-
inde illo completo cessarent generationes :
niliilominus ignotum nobis est, intra quot
annos ihe numerus compleretur. Nam si de
statu prsesenti hoc nescimus, quanto magis de
iUo a sensibus nostris magis remoto, id igno-
rabimus. Possumus autem verisimihter con-
jectare hoc tempus via3 totius humani generis
non fuisse fnturum diuturniiis in statu inno-
centife, quam nunc futurum sit. Cur enim
numerus prsedestinatorum tardius, aut moro-
sius impleretur in hominibus innocentibus,
quam in peccatoribus? Atque hinc etiam con-
jecturam sumimus in unoquoqueprsedestinato
fuisse complenda merita termino suse electio-
nis adoequata, durante statu innocentia?, in
tempore forte breviore, quam nunc pro aequah
termino compleantur : quia perfectio illius
status ad multiphcanda et perficienda merita
magiijuvaret : ergo non soh;m essot tempus
illud phu^ium annorum miUium, vernm for-
tasse mUlenarium non attingeret, vel cente-
narium uon excederet.
9. Secundum duhium an in statu innocenticg
tempus vice esset (equalein omnihus Jiominibus.
— Potest vero secnndo interrogari, an in iUo
statu tempus viee in omnibus hominibus esset
sequale : sicut in omnibus Angehs sequalis fuit
viee mora? Nunc enim, quia via hominum
morte finitur, et mors non eodem tempore
eetatis hominibus coutingit, seeuudum com-
munem naturaj cursum quem in Iioc Deus
servare voluit : via etiam hominis in hoc statu
seguahs uon est. At vero in statu inuocentiee
DURANTE LONGO TEMPORE, ETC. 445
non posset esse ineequahs ex parte hominum,
vel causarum naturahum, ut dixi. Et ideo,
neque ex parte Dei credendum est, futuram
fuisse inoequalem. Nam in hoc videntur homi-
nes in eo statu Angehs, quoad rationis simih-
tudinem, comparari. Unde non obstat quod
non omnes liomines tunc esscnt ad sequalem
gloriam prsedestinati, quia etiam Angeh non
fuerunt ajqnalem gloriam consecuti, sed in
eadem mora, quidam plus aliis meruerunt, et
majori gratia praiventi sunt, quod etiam in
hominibus fieri potuisset.
40. Resolutio duhii. — Sed quanquam fue-
rit possibile et probabUe sit, ita futurum fuisse,
nihilominus dico, non esse certum, quia fieri
potuit, ut, verbi gratia, ex duobus hominibus
ad seqnalem gloriam preedestinatis, unus re-
missior esset in merendo, quam ahus, ex quo
necessario fieret, ut qui ferventius operaretur,
breviori tempore suam vitam finiret, quam
aUus : et ad hunc modum potest de cseteris
cogitari. Unde in hoc invenitur difierentia in-
ter naturam angehcam et humanam : tum
quia AngeUs data est gratia uniformiter dif-
formis secundum capacitatem naturalium ,
quod in hominibus non servatur : nec m statu
innocentise servaretur. Est enim eadem ratio.
Item omnes AngeU subito operantur secundum
totum suum conatum : et ideo omnes in eadem
mora negotium suum expleverunt : unusquis-
que juxta capacitatem suam. At vero homines
cum majori mutabilitate et varietate operan-
tur : et ideo quidam velocius, alii tardius iter
peragmit, etiam in ordine ad sequalem termi-
nuni. Pendet ergo haic res tota ex modo divi-
nae prspdestinationis hominum : et ex varia
gratiarum distributione, quia tunc etiam Spiri-
tus sanctus faceret , prout vellet.. Et ideo in-
certum est, qualis esset distributio (ut sic di-
cam) durationis via3 in setate perfecta : et an
esset insequaUs, vel eadem in omnibus.
11. Tertium duhium an alii ante alios in
statu innocentice transferrentur in gloria nec
ne ? — Unde interrogari tertio potest, an om-
nes homines tunc essent simul transferendi ad
statum glorise : vel per decessiones et succes-
siones ; ita ut unusquisque suo tempore im-
pleto ad gloriam transferretur. In qno puncto
Moses Barcepha, 1 p., de Parad., c. 24., sentit,
omnes simui fuisse transferendos. At vero Au-
gustinus supra docet plane, huuc transitum
hominum ab statu vite ad statum Patria^, non
simnl, sedsuccessive fuisse compleudum. Quod
sine dubio est longe varisiraillimum. Primo
quidem, quia satis probabile est tempus vise
LIB. V. DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOC MUNDO, ETC.
in omnibus hominibns, vel saltem ordinarie
fuisse fiiturum sequale : sed non inciperent
omnes simul esse viatores, sed per successio-
nes generationum^ ut constat : ergo neque si-
mul viam fmirent, sed cum proportionali suc-
cessione. Et prseterea licet demus , viam non
fuisse futuram sequalis durationis in omnibus :
nihilominus non est credibile, omnes homines,
qui per innumeras generationes successive in-
ciperent, simul in eodem statu fuisse perman-
suros in hoc inferiori mundo cum corporibus
animaUbus, cibo et potu indigentibus, et con-
sequenter etiam generationi vacantibus. Sic
enim vix capere posset terra omnes homines
simul in ea eiistentes : nam infinita (ut sic di-
cam) esset hominum multiplicatio et (ut supra
dicebamus) sine causa detinerentur homines
tanto tempore ab ingressu patrise : ut, verbi
gratia^, Adam a principio creationis^ usque ad
ultimam hominis generationem ; quod plane
incredibile est : et eadem ratio est cum pro-
portione de reliquis. Merito ergo Augustinus
tanquam certum statuit, homines non simul,
sed per successiones fuisse ab statu vise trans-
ferendos,
12. Bubitat Augustinus an translatio illa
prius fieret ad statum inferiorem glorioso unde
prwcedens resolutio evertitur. — Dubitat autem
Augustinus^ an essent immediate transferendi
ad statum glorise in corpore et animo, vel ad
statum medium inter ilhim, quem liabebant^
et gloriosum. Et rem dubiam rehnquere vide-
tur : nam , quod transferri potueriut imme-
diate ad gloriam^, tanquam manifestum rehn-
quit. Quod vero etiam potuerit transferri
prius ad statum medium, exemphs Ehoe et
Enoch^ persuadere conatur. Unde si transitus
iUe immediate futurus erat ad gloriam, cla-
rum est^ non simul, sed successive homines
tam corpore^ quam animo glorificandos fuisse.
Quia via omnium non simul, sed successive
terminanda erat, ut osteudimus. Ergo si ter-
minus extrinsecus vise , et immediatus erat
gloria, ut supponitur : assumptio omnium ad
statum glorise non erat simul. sed cum succes-
sione futura. 8i tamen, (inquit) gloriam illam
dari non oportehat nisi omnibus simul in sreculi
fine, necesse est dicere , successive transferen-
dos fuisse homines ad statum inferiorem iUo ,
quem habebunt in gioria : et iUo meUorem ',
quem in statu innocentioe habebant. Quod au-
tem oportuerit statum gloriae simul omnibus
dari, suaderi potest, tum exemplo Angelorum,
tum etiam exemplo futurse resurrectiouis , et
consummatae glorificationis omnium hominum
electorum. Tum etiam, quia etiam in iUo statu
debuisset preecedere universale judicium om-
nium hominum , ante electorum consumma-
tionem.
43. Prima assertio circa Jioc Augustini du-
lium. — Niliilominus tamen asserendum vide-
tur , homines in statu innocentise viam , et
meritum consummantes, immediate ad statum
essentiahs beatitudinis transferendos fuisse.
Ita videntur supponere communiter Scho-
lastici. Et Patres antiquos aUegando , recte
docet Moses Barcepha , 1 p. , de Paradis. ,
c. 22. Et probatur, quia omnes, qui cum me-
rito glorice ad terminum viee perveniunt, sta-
tim recipiunt prsemium, nisi per aUquam cul-
pam, vel reatum ab illa reUctum, impediantur:
sed homines in eo statu pervenientes ad fmem
vice in statu gratise, haberent merita glorise,
et nuUum haberent impedimentum : ergo
statim illam reciperent. Major inductione pro-
bari potest in AngeUs , et in animabus justis,
et puris ab omni culpae reatu, post Christi mor-
tem ab hac vita transeuntibus.Imo etiaminom-
nibus ahis justis, quia si aliqui retardantur ab
ingressu gloriee, semper est propter aUquod
impedimentum ex peccato originaU, vel per-
sonaliproveniens, ut ex tractatude Beatitudine
etde Incarnatione manifestum est. Ratio etiam
id suadet : quia beatitudo debetur tanquam
merces laboris, et ideo ratio justitise obUgat,
ut non differatur mercedis solutio, quando ex
parte merentis non est impedimentum : prae-
sertim cum taUs dilatio magnum sit nocumen-
tum, et ex se non possit animam non affligere
et contristare. Denique Deus pronior est ad
prsemium conferendum , quam poenam , sed
non differt punire in peccato morientem :
ergo nec prsemium conferre.
14. Li^nitationes varicB circa positam asser-
tionem. — AUera vero propositio assumpta,
scilicet ex parte hominum non fuisse tunc fu-
turum impedimentum glorise : clara est ex
dictis. Quia in iUo statu innocentise non essent
peccata veniaUa, ut supra dictum est : muUo-
que minus essent originale, vel mortale : alias
innocentia non duraret : ergo nuUum esset
impedimentum : quia in termino viae sola cul-
pa, vel aliquid ab illa relictum potest gloriam
impedire. Uude potest assertio confirmari^
quia iUe status medius inter innocentiam et
gloriam, non esset status aUcujus purgatorii :
quia iUi homines nuUa purgatione indigerent :
alius autem nec facile cogitari, nec aliqua ejus
ratio , vel utilitas inveniri potest ; ut paulo
post expUcabimus : ergo frustra taUs status
CAP. XII. AN STATU INNOCENTI^
confmgerentur. Non omittam autem obiter ad-
vertere, lioc maxime procederein liominibus,
qui in illo statu perpetuam innocentiam sine
interruptione servassent. Nam si aliquis forte
mortaliter peccaret, et illius remissionem non
obtineret^ ille (ut probabilius est) per morteni
vitam finiret ; et ad terminum damnationis
statim perveniret, saltem quoad animam : cui
postea corpus in eadem damnatione jungere-
tur^, tempore a Deo prsescribendo. Si autem
sic peecans a peccato resurgeret cum plena
satisfactione, et remissione peccatorum, tunc
eadem esset ratio de illo, qua3 de ceeteris inno-
centibus, quia jam nuUum haberet impedi-
mentum : et verisimilius est, illum fuisse ad
statimi originalis justitiae restituendum ; ac
subinde sine interventu mortis fuisse ad sta-
tum glorise immediate transferendum. Si au-
tem remissionem culpse mortalis obtineret ,
manente reatu aUquo poense temporalis : et in
illo ad terminum viae perveniret, indigeret sine
dubio purgatione : et ideo non transferretur
immediate ad gloriam, et fortasse mortem
non evaderet, et gloriam corporis usque ad
finem seeculi non obtineret. Nos autem (ut
dixi) de servantibus statum innocentiae loqui-
mur.
15. Secunda assertio circa idem Aitgustini
duhiim. — Primmn consectarium contra sta-
tum illum glorioso inferiorem. — Ad exemplum
Elice et Enoch, in n. 12. — Unde addimus se-
cundo, illum transitum fuisse futurum imme-
diate ad statum glorise, non solum animarum,
sed etiam corporum. Probatur primo ratione
jam facta, quia totum illud prsemium debetur
meritis, et nuUum impedimentum glorise cor-
poris, magis, quam animai haberent. Secundo
quia quando anima est corpori unita, ex glo-
ria animoe quasi naturaUter redundat gloria
in corpus , nec potest sine miraculo detineri :
nullum autem est fundamentum ad nngendum
tale miraculum generale : et in detrimentum
innocentum, sive ahorum utihtate. Et hinc
colhgimus primo^ non posse commode inteUi-
DURANTE LONGO TEMPORE, ETC. 44^7
gi statum inum medium : non quia sit abso-
lute impossibihs, sed quia non est consenta-
neus divince providentise. Posset enmi cogitari
status medius ex parte corporum tantum , ut
si anima transferretur ad gloriam, et non cor-
pus. Et hoc esset miraculosum, sine utihtate,
ut dixi , vel esset cum totali carentia glorise
animaj et corporis : et sic etiam esset infruc-
tuosus : et in terra vix posset fehcior status,
quam inuocentiae , et Paradisi terrestris cogi-
tari : nec est verisimile , homines nondum
beatos supra ccelos elevandos fuisse. Et ideo
non est similis ratio de Elia et Enoch , quia et
ihi in ahqua terrae regione habitant (ut credi-
tur) et nondum consummarunt merita sua.
Nam hcet nunc non mereantur, ut est proba-
bihus, expectant tempus, in quo sua merita
consumment secundum ordinem divina^ pro-
videntiee : secus vero esset de hominibus in
statu innocentise^ ut constat.
16. Secwulum consectarium de successiva
adoptione glorice in statu innocentice et sa-
tisfit tripUci suasioni in fine numeri secundi.
— Unde tandem conchiditur homines in sta-
tu innocentia3 non simul , sed successive
fuisse transferendos ad statum gloriee , tam
animee , quam corporis , quia vise singulo-
runi successive finirentur , et unusquisque
in termino suse vise integrum preemium reci-
peret. Neque oportet, ut in hoc essent Angehs
similes^ quia via Angelorum, sicut in omnibus
simul incepit , ita etiam simul terminata est,
Nec est etiam simihs ratio de hominibus lapsis,
quia horum via per mortem finitur, et corpus
separatam ab anima est incapax glorise, donec
resurgat : et hanc incapacitatem per peccatum
meruerunt, et non tolhtur, nisi secundum or-
dinem a Deo prsescriptum, qui universalem re-
surrectionem voluit usque ad finem mundi re-
servari. Homines autem innocentes non indi-
guissent resurrectione. Et si forte futurum
tunc esset universale judicium, non ahter
homines in eo judicareutur, quam nunc An-
geh judicabuntur.
FINIS LIBRI QUINTI DE STATU QUEM HABUISSENT HOMINES IN HOG ilUNDO, SI flllMI
PARENTES NON PECGASSENT.
INDEX LOCORUM SACRiE SCRIPTURJl
QUJl IN HOG TRAGTATU PER OCGASIONEM EXPLIGANTUR.
EX GKNESI.
Cap. 1, 2 et 3. Tria priora capita libri Geneseos per
quatuor prioreslil^ros auctor fusfiexj)onit:quaprop-
ter supervacaneum duximus loca ex eis sigillatim
indicare.
9. Terror vester et tremor sit super cuncta animalia
terrae, lib. 3, cap. 16, num. 11 etl2. 281
EX LIBRO EXODI.
32. Non videbit me homO;, el vivet, lib. 3,
cap.
18,
num. 2. 290
EX LIBRO 3 REGUM.
3. Dedi tibi cor sajjiens et intelligens, in tantum,
ut nullus ante te similis tui fuerit, lib. 3, cap. 9^
num. 29. 233
EX PSALM.
28. Vox Domini super aquas,Deus majestatis intonuit,
lib. 2, cap. 4, num. 21. 118
32. Qui tinxit sigiilatim corda eorum^ lib. 3, cap. 7,
num, 11. 214
103. Extendens coelum sicut pellem^ qui tegis aquis
superiora ejus, lib. 2, cap. 4, num. 23. 119
Ibid. lllic replilia quorum non est numerus : animalia
pusilla cum magnis, lib. t, cap. 10, num. 9. 162
148. Laudate eum coeli cuelorum, et aquse omnes, quse
super coelos sunt, lib. 2, cap. 4, num. 23. 119
EX PROVERB.
8. Quando a3thera firmabat sursum_, et librabat fontes
aquarum^ lib. 2, cap. 4, num. 21. 118
EX ECCLESIASTE.
7. Deus fecit hominem reclum, lib. 3, cap. 9, num. 3^
et cap. 11, num. 2, et cap. 12, num. 5, et cap. 17^
num. 10. 229, 2U, 248 et 286
EX LIB. SAPIENT.
2. Fecit Deus hominem inexlerminabilem, ad imagi-
nem simililudinis sui£, lib. 3, cap. 17, num. 11. 287
10. Hsec illuni, qui primus ibrmatus est a Deo paler
orbis terrarum, cum solus esset crealus, cuslodivit
et eduxit illum a deliclo suo, lib. 4, cap. 9, num. 7
etl9. 374 et 378
Ibid. Dedit illi virlutem continendi omnia, lib. 4,
cap. 9, num. 12. 376
11. Omnipolen'? manus tua creavit orbem terrce ex
materia invisa, lib 1, cap. 8, num. 20. 49
EX ECCLESIASTICO.
17. Dedit illi potestaiem eorum quae sunt super ter-
ram, posuit timorem illius super omnem carnem,
et dominalus est bestiarum, elc, lib. 3, cap. 17,
num 11 01 12. 287
Ibid. Disciplina inlelleclus rcplevit illos, creavil illis
scienliam si)iritus, elc, lib. 3, cap. 9, num. 3. 229
18. Qui vivit in selernum creavit omnia simul, lib. 1,
cap. 10,num. 22. 62
24. Et quasi nebula texi omnem tcrram, Ub. 2, cap. 5,
num. 16. 125
39. Ignis, grando, fames, et mors, omnia haec ad
vindiclam creata sunt, etc, libro 1, capite 1, nu-
mero 16. 7
EZECHIEL.
28. Tu signaculum. similitudinis, lib. 3, cap 8, n. 14
etl9. 220 el 221
DANIEL.
13. Species decejiit te, et subvertit cor tuum, lib. 8,
cap. 4, num. 19.
25. Possidete paratum vobis regnum a constiiutione
niundi, lib. 1, cap. 4, num. 5. 23
5. Pater meus usque modo operatur, et ego operor,
lib. 2, cap. 11, num 6. 167
10. Ego veni ut vitam habeant, el abundanlius ha-
beant, lib. 5, cap. 11, num. 3 et 4. 435
17. Clarifica me Paler claritate, quam habui prius-
quam mundus esset apud te, lib. 1, cap. 2^ n. 2. 9
7. Peccatum occasione accepta per mandalum seduxit
me, lib. 4, caj). 4, num. 19. 333
Ibid. Non ego operor illud, sed quod habitat in me
peccatum, lib. 3, cap. 12, num. 6. 249
Ibid. Sentio aliam legem in membris meis repugnan-
tem legi mentis meae, lib. 3, cap. 12, num. 1. 247
8. Quos prajdestinavit conformes fieri imagini filii sui,
lib. 3, cap. 8, num. 9. 218
AD CORINTH. I.
3. Omnia enim nostra sunt, lib. cap. 7, num. 15.
11. Non debet velare caput suum, quia imago Dei est,
lib. 3, cap. 8, num. 21. 222
15. Sicut portaviums imaginem lcrreni, ila portemus
imagmem coelestis, lib. 3, cap. 8, num. 28. 225
6. Qui existimat se aliquid esse, cum nihil sit^ ipse se
seducit, lib. k, cap. 4, num 19. 353
AD COLOSSENS.
3. Expoliantes vos veterem hominem cum aclibus suis,
et inducentes novum eum qui renovatur in agnilio-
nem, secundum imaginem ejus, qui creavil illum,
lib. 3, cap. 8, num. 21. 222
AD TIMOTH. I.
2. Adam non est seductus : mulier autem seducta in
praevaricatione fuit, lib. 4, c. 4, late a num. 1. 347
AD HEBR.
2l.Fide intelligimus aplala essesfecula verbo Doi, ut
ex invisibihbus visibilia fiereui, lib. 1, cap. 8,
num. 21. ■49
^^^ag^^^BBBasa
INDEX RERUM.
1. Adam quoad corpus, non ex nihilo, sed de limo
terrae formatus fuit, lib. 3, cap. 1, num. 2. 170
2. Adae corpus a solo Deo productum fuit,ibid.,
num. 4. 171
Successive ne, an in instanti^ ibid. a num. 1, usque
ad 13. 173
S. Ad corpus Adae formandum Angelos etiam concur-
risse, qai putent, lib. 3, cap. 1, num, 4. 171
Refutantur si de organisalione loquantur, num. 6
et 14. 172 et 175
Imo etsi loquantur de aggregatione limi, eod. num 14
et 15. . 175
4. Adse corpus creatum cum omni perfectione essen-
tiali, ad animam rationalem requisita, eod. cap. 1,
num. 16. 176
Cur non ex ccelesti, aut nobiliori materia? ibid. 176
5. Adami corpus an monstrosum fuerit antequam ab
eo costa auferretur : an vero postea mancum? I. 3,
cap. 2, a num. 7. 178
6. Adae productionem praecessisse ad Evse formatio-
nem contra Cajetanum demonstratur, eodem cap. 2,
num. 5. 178
Vide etiam eva, et verbo costa.
7. Adse soporem non metaphoricum, sed proprium
fuisse stabilitur contra Cajetanum, ibid., n. 16. 181
Qualis fuerit, num. 17 et 18. 182
8. Adanmm el Evam csecos fuisse ante peccatum stul-
tissimus error reprobatur, lib. 3, cap. 3, n. 2. 185
Cur post peccatum dicantur eorum oculi aperli,
ibid. 185
9. Adam et Eva integri sunt conditi quoad internos
sensus et externos, atque in perfeclae setatis mem-
bris et organis, eod. cap. 3, num. 3 et 4. 185
10. Adam cum conditus est, quam setalem repraesen-
tabat, et cujus fuerit staturse, ibid., a num. 5. 186
Quae illius habitudo corporis, et an in ea fuerit Christo
par, num. 8 et 9. 187
11. Adse corpus an passibile et mortale, num. 10. 187
12. Adamus creatus fuit post bruta, lib. 3^ cap. 4,
num. t. 188
Cur ultimo creatus cum fuerit caeteris nobilior^ ratio-
nes varise ex Palribus, a num. 3. 188
13. Cur eodem die cum brutis conditus,ibid.,n. 6. 188
14. Adamum duas habuisse uxores, quarum Evam,
simul cum illo creatam ejusque laleri copuiatam
Judaei fabulantur, lib. 3, cap. 4, num. 8 et 9. 190
15. Adam prius tempore creatus est,quam Eva, ibid.,
num. 10. 190
Qua hora diei sextse productus, num. 15, et lib. 4,
cap. 8, num, 15. 192
16. Adam extra, Eva intra Paradisum condita, lib. 2,
cap. 5, num. 8. 120
III f
17. Adam quo in loco conditus, ibid., num. 4. 121
Quo modo in Paradisum translatus, num. 5. 121
Et quoto post creationem tempore, lib. 4, cap. 8,
num. 2. 368
18. Adam cur extra Paradisum conditus, lib. 2, cap. 5,
num. 8. 122
19. Adamo datum prseceptum de non comedendo ex
ligno ante formatam Evam, ibid,, num, 12. 124
20. Spiraculum in faciem Adami non fuit divina
subslantia, aut ejus portio, lib. 3, cap. 7, n. 2. 211
Fuil anima rationalis, quam tunc primo Deus creavit
et infudit^ a num. 6. 212
21. Adse anima quam perfecta in naturalibus, lib. 3,
cap. 7, num. 13. 215
22. Adami scientia, vide scientia. An decipi potuerit,
vide DECEPTio.
23. Adamum innocentem fuisse creatum, de fide est,
lib. 3, cap. 11, num. 2. 244
24. Adam in primo instanti non peccavit, nec pec-
care potuil de lege ordinaria, eod. cap. 11, num. 6.
245
25. Adam in primo instanti habuit omnes virtutes
bonosque habitus morales per accidens infusos,
ibid., num. 5 et 6. Vide verbo virtus. 244
26. Adam quamdiu non peccaret mortaliter nullos
sentiret motus appetitus contra rationem^ lib. 3,
cap. 12;, a num. 4. 248
Quo Dei dono id fieret, vide verbo appetitus.
27. Adam venialiter peccando in statu innocentiae, an,
et quomodo amitteret justitiam originalem, lib, 3_,
cap. 1, num. 10 el 12. 259
28. Non potuit prius peccare venialiter^ quam morta-
liler, ibid., num. 17 et 21. 261 et 262
29. Adamum aeque mortalem fuisse ante et post pec-
catum error Pelagii, lib. 3, cap. 14, num. 1. 263
Eum ante peccatum non fuisse moriturum de fide est,
a num. 3. 265
Fuit tamen ex vi suae compositionis mortalis etiam
ante peccatum, sed dono Dei aliquo modo immor-
talis, num. 8. 267
30. Adami innocentis corpus fuisse impassibile per
inditam qualitatem qui pulent, num. 10. 267
Qui j)er indilam animae, num. 11. 268
Utrique refeliuntur, a num. 12. 268
31. Adami dominium, vide dominium.
32. Adamum ante lapsum habuisse graliam, de fide
est, lib. 3, cap. 17, a num. 2. 283
Qui putent non habuisse in primo instanti, n. 5. 285
Probabilius oppositum, a num. 9, usque ad 15. 286
33. Adam ante lapsum non vidit Deum clare, lib. 3,
cap. 18, a num. 1. 290
34. Adami cognitio supernaturalium, vide cognitio.
35. Adam in primo instanti propriis aclibus sanctifi-
catuR, lib. 3, cap. 19, a num. 3. 295
Per illos se disposuitadjustiliam habitualem.n. 8. 297
Eamque meruit de congruo, et gloriam corresponden-
tem de condigno, ibid. 297
i9
4S0 INDEX
36. Probabile est crevisse in justitia ante lapsum,
ibidv num. 13. 299
37. Adamus conditus in justilia originali, lib. 3,
cap. 20, num. 1. 299
38. Adami pactum, vide pr.«ceptum, a num. 8.
39. Adami peccatum, vide peccatum, et Adami poena
in verbo pqen^.
40. Adam et Eva quanto tempore fuerint in Paradiso,
vide PARADisDs, a num. 14.
41. Adam veniam obtinuit primae transgressionis,
lib. 4_, cap. 9, a num. 7. 374
Intra Paradisum imperfecte sallem poenitere coepit^ ac
paulo post justificatus est, num. 9. 375
42. Adanium et Evam finaliter damnatos esse error
Tatiani, num. 10. 375
Redemptum fuisse per Christum quoad sufficientiam
de fide concluditur contraTalianum, num. 14. 377
Efficaciter fuisse salvatum Scriplura non convincitur,
num. 15. 377
Est tamen ut minimum erroneum, a num. 16. 377
An eadem cerlitudine dicendum sit de Eva, n. 20.306
43. Adamo non peccantc qualis fulurus esset homi-
num status, vide innocenti^ status.
44. An in slalu innocenliae fulurus fuisset Rex poste-
rorum dum essetin via, lib. 5, cap. 7, num. 14. 416
Aeris elementum perfectum^ ac simul cum ccelis crea-
tum fuit, lib. 1, cap. 7, a num. 3. 38
Et a Moyse nomine cojli, Genes. 1, comprehensum
est, a num. 5. 38
Speciatim, num. 14. 41
Ab seterno quae res esse, vel non esse potuerint, vide
MUNDUS.
Quibus alimentis homines in stalu innocentiEe vesce-
renlur, vide verbo cibus, et verbo carnes.
RERUM.
2. Ad animalium creationem terra et aqua materia-
liter solum concurrerunl, eod. num. 3. 160
3. Animalium prima creatio quo facla dicatur modo,
aucloris nalurae proprio, ibid. , num. 4. 160
4. Animalia quintae el sexlae diei, producta sunt in
stalu perfecto quoad individua et species, n. 5. 161
5. Quot animalia in qualibet specie^ et in qua per-
fectione Deus produxerit, ibid. 161
6. Animalia omnia cum vi generativa similium a Deo
sunl producta, num. 6. lei
Eorum ires sunt ordines generici inaequalis perfectio-
nis natatilium^ volatilium, terrestrium. num. 7. 161
Quisque ordo non successive, sed simul fuit pro-
ductusa Deo, ibid. 161
Imo natatilia et volatilia simul fuisse producta, cre-
dibilius est, num. 8. 162
Et sub unoquoque genere multae species, num. 9. 162
7. Animalia imperfecta an etiam a Deo in quinta et
sexta die fuerint producta, lib. 2, cap. 10, n. 11. 163
8. Bruta quae per adullerinam generationem nascun-
lur, ut leopardus, mulus, etc, an fuerint etiam lunc
a Deo immediate producta, ibid., num. 12. 163
9. Volatilia an ex aquis sint producta, ibid., a num 13,
adl7. 164
10. Animalia nulla ex igne producta , et cur,
num. 18. 165
11. Animalia ad Adamum adducta sunt non in indi-
viduo omnia, sed in specie, lib. 3, cap. 4, n. 16. 192
An prius adducla, quam Eva crearetur , num. 17. 192
Eis proprie, non melaphorice Adamus imposuisse
nomina dicendurn est, idque sexto die anie Evae
productionem, num. 18. 193
12. Animalia introducta sunt in Paradisum ut eis
Adam nomina imponeret, lib. 3, cap. 5, n 10. 196
In statu innocentiae in Paradiso etiam vagarentur,
ibid. 196
13. Animalia an, et quomodo homini ut domino sub-
derentur, vide dominium, num. 4.
14. Animalia bruta an carnibus vescerentur Adamo
Don peccante, iib. 5, cap. 6, a n. 19, usque 25. 409
1. Angelorum mentionem nullam fieri a Moyse qui
dicant, lib. 1, cap. 6, num 2. 34
Solos Angelos comprehendi illis verbis, m principio
CBEAviT DEus coELUM, qul ve!inl, num. 3. 35
Utrique impngnanlur, et oslenditur nomine coeli im-
plicile comprehendi Angclos, a num. 6. 36
2. Angcli an concurrerint ad formandum corpusAdae,
vide ADAM, num. 3.
3. Angeli ad imaginem Dei conditi, lib. 3, cap. 8,
num. 18 et 19. 221
Vide etiam cognitio matutina, etc.
1. Anima primi hominis non fuit substantia divina,
vide ADAM, num. 20.
Slalim ac creaSa est unila fuit corpori, ibid.
Quam fucrit perfecla, vide adam, num. 21.
2. Animffi omnes prae:er raiionalem de materia
eductae, lib. 2, cap 10, num. 4. 160
ANIMAL.
1. Animalia brula, non in semine tantum, sed in
seipsis i>roducla sunt in quinia et sexla die crea-
tionis, lib. 2, cap. 10, num. 2. 160
Non facta ex nihilo, sed ex prsejacente materia,
nura. 3. 160
Quo anni tempore creatus mundus, lib. 2, cap. 7,
num. 17. 146
appetitus.
1. Appeiitus sensitivus in stalu innoceniise perfecte
subderelur rationi, lib. 3, cap. 12, a num. 4. 248
Quo dono id formaiiier fieret, variae senientiae refc-
runlur, ac refellun ur, a niim. 11. 230
Fieret partim per inlernos habitus et aclus: pariim
per extornam Dei proteclionem, num. is et 19. 252
Ncque in singulis polentiis unus sufficeret habitus,
num. 20 et ^l. 253
2. Ad hanc appetilus subjectionem sufficcrent nc vir-
tuies nalurales, an requireientur infusae per se ?
num. 24. 254
An e'.iam praeter hoc necessarius esset habitus alius,
num. 25. 254
An tale donum naturale esset, an supernaluraie,
num.26. 255
3. Appciitus passiones, vide passiones.
aqua.
1. Aquae elcmentnm in propria forma et loco, et a
lerra distinclum creatum est in ecdem instanli cum
co-Io et terra, lib. 1, cap. 8, num. 16. 47
Non rcplevisse spalium totum inlerlerram ac coelum
empyreum contra aliquos concluditur, num. 18. 48
INDEX
2. Aquas super firmamentum creatas non esse ange-
los ostenditur, lib. 2, cap. 4, num. 3. iio
Neque corpus aliquod coeleste, nempe crystallinum,
a num. 5. 111
Neque item aquas elementares, quae sint super octa-
vam sphaeram, num. 19. 117
Sed eiementares aquas nubium, ac similium impres-
sionum, quse supra coelum aereum, id est, in supe-
riori ejus regione fiunt, a num. 20. 117
Vide eliam firmamentum.
3. Aquae super firmamentum positse secundo die,
quomodo illuc elevatae, lib. 2,cap. 5, a num. 19.126
4. In aquis nulla transmutatio substantialis facta est
tertio die, dum in unum locum congregarentur,
lib. 2, cap. 6 a num. 3. 128
5. Aquarum congregatio quomodo facta sit, discu-
titur, a num. 5. 129
Vera resolutio^ a num. 15. 133
6. Aqua tertio die congregata, addensata etiam est,
num. 19. 134
Et salsedine imbuta, num. 20 et 21. 135
7. Aquarum contluentia ad concava terrse, fuit ab
ipsa earum gravitale , vel ab appetitu replendi
vacuum, addito forte peeuliari Dei adjutorio, lib. 2,
cap. 6, num. 25. 137
8. Aquag etiam dulces in peculiarem locum ita con-
fluere, ut neque humor aqueus intra terram reli-
quus sit, ibid., num. 29. 138
9. Aquae omnes quo sensu dicantur in unum locum
congregatge, cum tamen non unum, sed plura sint
maria, num. 30. 139
10. Aquse omnes continue currentes, et cum Oceano^
et inter se alicubi continuantur, ibid. 139
11. Aquse guttulse cur in sphseram conglobenlur, 1. 2,
cap, 6, num. 11. 131
ARBOR, vide etiam vegetabilu.
1. Arborem Adamo vetitam veram fuisse, de fide est,
lib. 3, cap. 21, num. 2. 314
Non fuit ficulnea, num. 4. ' 313
Nec seges, aut vitis, num. S. 315
Credibile fuisse alterius speciei perfectioris, a vulgo
notis, ibid. 315
Cur dicaiur arbor scientiae boni et mali, num. 6. 316
Non fuit vclila, quia nociva. num. 7. 316
2. Arbor vilse, vide lignum yum.
1. Astra non significant ca quorum non sunt causa,
lib. 2, cap. 9, num, 5 et6. 157
eque omnia fulura significant, cum non omnia
causent, num. 7. 157
Quo sensu dicanlur facta esse in signa, num. 8. 158
AVEs, vide eliam animalia.
Aves in prirra molilione cx qua materia productae,
lib. 2, cap. 10, a num. 13, usque ad 7.
BRUTDM, Vide ANIMAL.
CARO.
1. Carnium usum non fulurum in statu innocentise
communis resolutio expenditur, lib. 5, cap. 6, a
num. 4. 405
RERUM. 451
2. Carnes non comederunt primi parentes in Paradiso,
ibid., num. 11. 407
Nec illis egerent, licet diutissime in innocentia dura-
rent, num. 12. 407
Imo non fuisse honestum esum carnium probabile,
supposito tali statu, num. 13 et 14. 407
3. Carnibus in statu innocentise nullus homo vesce-
retur, num. 15. 408
An bruta vescerentur, a num. 19. 409
4. Carnibus vesci licuit a lapsu, usque ad diluvium^
imojusti etiam aliqui iis vescebantur; non tamen
ordinarie, a num. 27, usque ad 30. 411
CHARn-As, vide gratia, num. 7.
1. Cibus infanlium in statu innocentiae fuisset lac ma-
ternum, lib. 5^ cap. 6, num. 2. 405
Aduhorum semina, et fructus arborum, num. 3. 405
2. Nec pane, nec alio cibo arte confecto, imo neque
ovis aut lacte animalium uterentur, num. 16. 408
An etiam carnibus^ vide caro.
CCELUM.
1. Ccelum ab seterno moveri non posse demonstratur,
lib. 1, cap. 2, a num. 15. 13
2. In primo mundi instanti creati sunt omnes coeli a
primo mobili usque ad lunam inclusive, lib. 1,
cap. 3, a num. 5. ' jg
3. Ccelorum incorruptibilitas multipliciter suadetur
num. 6. ^9
4. Nomine coeli illis verbis, m principio creavit deus
CQELUM, non potest significari materia informis, ex
qua sint postea coeli producli, num. 9. ' 21
5. Prseter coelos mobiles dari aliud immobile et prae-
stantius, id est, Empyreum, contra Cajetanum, om-
nino certum, lib. 1, cap 4, a num. 2. ' 22
6. Eugubini sententia de coeli empyrei seternitate dis-
cutitur, et impugnatur, ibid., a num. 6. 23
7. Empyreum non est ab Eeterno ab intrinseco, neque
per aeternam productionem a Deo, ibid., et num.
10. 23 et 23
Neque factum ante illud principium^ de quo Gen. 1,
ibid., num 11. 35
Neque post alios coelos ct lerram, num. 12 et 13. 25
8. Coilum empyreumaMoysecomprehensum est illis
verbis, creavit deus ccelum, num. 15 et 16. 26
9. Cwlum em|)yreum maieria et formaconstat, lib. 1,
cap. 5, num. 1. 27
De cjus materia variae opiniones,. num. 1 et 2. 27
Vera resolulio, num. 3. gg
10. Cceli empyrei forma non est anima, num. 4. 28
Quomodo dicalur immobile, num. 5. 29
iSolidum est, num. 6 el 7. 29
11. CaMum emi)yreum influere in haec inferiora, pro-
babilius, lib. t, cap. 5, a num. 9. 31
ftuae, el qualis sit influcnlia, num. 17. 33
12. Nomine cqeli Moyses comprehcndit creationem
Angclorum, lib. 5, cap. 6, a num. 16. 408
13. Coeli an moveri coeperint initio suae creationis,
lib. 1, cap. 9^ num, 9 et 10. 32
14. Coeli initio suae creationis connalurali ordine col-
locali, lib. 1, cap. 10, num. 9 et 10. 57
Idque id figuia sphsrica, num. 13. 53
Quod eliam de onipyreo verum est, num. 16. 39
13. Cceli in prinio inslanti quas nacti sint connatura-
les proprietates, num. 17 el 18. qq
16. Coelum 8^ et planetarum orbes propriis motibus
452 INDEX
ab occasu in ortum die quarta cceperunt moveri,
lib. 2, cap. 8^ num. 16.
153
1. Cognitio aliqua supernaturalium mysteriorum in-
fusa fuit Adamo ante peccatum, lib. 3. cap. 18,
num. 3. 29^
Fuisse de mysleriis Trinitatis absolutis^ acetiam rela-
tivis, a num. 4. 291
Ilem de Verbo incarnato, num. 8. 292
Quse de hoc mysterio noveril, num. 10. 293
Qualis fuerit ha3C cognitio, num. 11 et 12. 293
Veraresolutio, num. 14. 294
2. Cognilio matutina Angelorum juxla Augustinum
quse, lib. 1, cap. 11, a num. 8. 66
QuiE item vespertina, a num. 12. 68
Utraque juxta Augustinum in objecto convenit, et in
solo aclu, et medio cognoscendi differt, n. 16. 69
Non polest in Deo distingui vespertina a matutina,
num. 17. '^O
Imo neque in visione beata Angelorum, a num. 18.70
Utra fuerit in eis prior juxta Augustinum, a n. 21. 71
COMMUNITAS.
Communitas hominum oeconomica, aut poHtica an in
statu innocentise, fuissent, vide innocentij2 status,
num. 25.
COMPOSITUM, CORPUS.
1. Composita physica non nisi per creationem fiunt
in prima et totali productione, hb. 1, c. 1, n. 12. 5
2. Composila omnia, etiam mixta in eodem inslanti
fuisse inilio condita, qui velint, lib. 1, num. 4
815. 2
Refelluntur, a num. 6. 3
3. Corpus Adae, vide adam, a num. 1.
COSTA.
Costa unde formata Eva, fueritne superlluain Adamo,
lib. 3, cap. 2, a num. 7. ^^^
Pro costa quid, et unde suppletum sit, num. 12. 181
An costa exlracta fucrit vestita carne, num. 22. 183
CREATIO MUNDl, CtC, VldC MUNDUS.
D
DECEPTIO SeU FALSITAS.
1. Decipi non potuit homo in statu innocentiffi ante
peccatum, in veritatibusnaturalibus, etiamsibi non
evidenlibus, lib. 3, cap. 10, a num. 3. 239
Quo Dei dono prolegeretur ab erroribus, num. 7. 240
2. Quomodo non pnus decepla Eva, quam peccatrix,
ibid., num. 10. 241
Quomodo non deceptus Adam, num. 11. 242
Et latius, hb. 4, cap. 4, a num. 1. 347
3. Deceptio voluntaria et mortalis potuitabsolute esse
in primis parentibus prius quam peccatum aliud,
eodem, cap. 10, num. 15. 243
Moraliter autem loquendo, non ilem, num. 16. 243
4 Decepta non fuit virgo Maria putando filium esse
in comitatu, lib. 3, cap. 10, num. 11, remissive.242
DIES.
1. Sed dies creationis mundi quales intellexerit Au-
gustinus, lib. i, cap. 11, num. 32. 76
Oppositasenlenliacommunior et veriorprobatur late,
a num. 33. '^
RERUM.
2. Dies naturales creationis mundi sex fuisse sicul in
Genesi numerantur, late contra Cajetanum ei Ca-
num, lib. 1, cap. 12, a num. 3. 82
3. Diei primceopuSj productio lucis fuit, lib. 2, cap. 1,
num. 1. 90
Vide etiam lux.
4. Primum diem et maneetvesperam habuisse osten-
ditur, lib. 2, cap. 2, num. 4. 94
5. Diei secundse cur non addita benedictio ? lib. 2,
cap. 5, num. 21. 127
6. Die septimo nihil a Deo productum, lib, 2, cap. 11,
num. 2. 166
Ejus diei requies, quo pacto intelligenda, ibid., num.
5et6. 166
Ejusdem benedictio et sanctificatio qualis, a n. 8. 167
1. Dominii capacitas naluraliter competit homini
ex eo quod sit ad Dei imaginem, libro 3, cap. 16,
num. 6. 279
Illud habuit homo in bruta ex vi creationis, necamisit
ob peccatum, num. 8 et 9. 279
Altiori tamen modo illud habuit in statu innocentiae,
a num 10. 280
2. Dominium hocin statu innocentiae, extenderetur ad
omnia omnino bruta conira Theodorelum osten-
ditur, num. 13. 281
Et ad alia inferiora brutis^ num. 14. 281
Anad Angelos, num. 15. 282
Vel sallem ad alios, num. 16 et 17. 282
3. Dominium hominis in bruta quantum ad usum,
aliquomodo majus post quam anle peccatum Adae ,
num. 18. 283
Fuisset tamen ante peccatum regulariter nobilius,
ibid. 283
4. Quomodo ad nuUum obedirent animantia homini
in statu innocentise, eodem cap. 16, num. 12. 281
5. Dominii in bruta, et res alias inferiores discrimen,
num. 14. 281
6. Dominium viriin uxoreman in statu innocentise, et
cur post peccatum dictum sit Evae, et ipse domina-
BiTUR Tui, num. 17. 282
7. Dominium proprietatis hominis in hominem non
fuisset in statu innocentise, lib. 5, cap. 7, n. 10. 415
Bene tamen dominium direclivum, imo et jurisdictio-
nis, num. 11 et 12. 416
8. Dominium oeconomicum a politico in quo diffe-
rant, num. 13. 416
9. Dominium jurisdictionis an habuisset Adamviator,
si homines ita multiplicarentur ut civitatem confla-
rent, num. 14. 416
10. Dominium herile non fuisset in statu innocentice,
num. 16. 417
11. Dominia privata, seu divisiones bonorum an fuis-
sentin statu innocentise, num. 17 et 18. 417
DURATIO, Vide TEMPUS.
E
ELEMENTA, VidO TERRA, AER.
Elementa omnia in sua naturali dispositione et in suis
locis fuerunt initio collocata, lib. 1, cap. 10, num.
11 et 12. 58
Idque in rotunda figura, num. 14. 59
Quas alias proprietates tunc obtinuerint, num. 17 et
18. 60
Empyreum, vide cqelum.
Errob^ vide deceptio.
INDEX
1. Evam simul cum Adamo, non autem ex ejus costa
productam docuit Cajelanus, lib. 3, c. 2, n. 1. 176
Catholica asserlio contraria stabiiitur, a num. 3. 177
2. Eva producta est ex costa Adae suppleta maleria ex
vicina terra, vel aere, non ipsa cosla rarefaclio-
nem^ aut situalem repetitionem multiplicata, num.
12. 180
3. In formatione corporis Evse an Angeli ministrarint,
num. 24. 184
4. Evam simul cum Adamo productam et ipsius lateri
copulatam fabulantur Judtei, lib. 3, c. 2, n. 9. 179
5. Eva post Adamum creata^ num. 10. 180
Eodem lamen sexto die, num. 12. 180
Et intra Paradisum, lib. 3, cap. 5, num. 6. 195
Et cur? num. 6. 195
6. Eva quantam habuerit scicntiam ante peccatum,
Vide SCIENTIA.
7. Eva non prius decepta, quam peccatrix, lib. 3,
cap. 10, num. IC 241
8. Eva interius peccando ante esum ligni totam justi-
tiam amisit, lib. 3, cap. 13, num. 6. 258
Cur statim postpeccatum non erubuerit, n. 6 et 7.258
9. Evse tentatio, vide tentatio et serpens.
10. Evse quodnam fuerit initium peccandi : et quis
progressus in multiplicandis peccatis, vide verbo
PECCATCM.
11. Eva an delicti veniam et feternam sit consecuta
salulem, vide ad.\m, a num. 41.
12. Evae poena, vide pcena.
EUCHARISTIA.
Eucharistia an futura in slatu innocentise, lib. 5,
cap. 6^ num. 17. 408
F
FALSITAS, Vide DECEPTIO.
FIDES.
1. Fidem an perdiderit Eva^ vide peccatum, num. 4.
An eliam Adam, ibid., num. 5.
2. An, et qualem mysteriorum fidem divinam habue-
rit Adam, vide cognitio, num. 1.
3. Fidcm Christi explicitam anhabuerit Adam in pri-
mo creationisinstanti, lib. 3, cap. 19, a n. 9. 297
FILII.
Filii in statu innocentise quo pacto et in quali per-
fectione procrearentur, vide innocentli: status.
FIRMAMENTUM.
1. Firmamentum secundo die factum ad dividendas
aquas ab aquis, fuisse coelum selhereum in eo die
substantialiter productum, qui dicant, lib. 2, cap. 5,
num.l. 120
Quid in ea sententia consequenter dicendum , a
num. 2. 120
i. Firmamentum illud aerem esse, seu aliquam ejus
partem verior sentenlia, num. 7 et 8. 122
3. Quse aeris regio sit proprie firmamentum, a nu-
mero 9. 123
4. Firmamcntum non fuit factum quoad substantiam,
in secvmdo die per illa verba, fiat firmamentum :
sed tantum aer jam productus firmamenti munus
accepit, num. 17. 125
FCEMINA.
1. Foeminas in statu innocentise non futuras, hseresis
Almerici confutatur, lib. 5, cap. 3, a num. 7. 391
RERTJM. 453
2. Foeminpo productio non est monstrosa, aut per ac-
cidens in specie humana, ibid., num. 9. 392
3. Fceminse productio esset intenta ab ipso generante
in slatu innocentise, num. 10. 392
Foeminas aut mares procrearent quoties ipsi gene-
ranles intendcrent, num. 10 et 11. 392
4. Foeminfc in statu innocentiae an totidem quot ma-
res, latc a num. 14. 393
Auctoris judicium, num. 22. 395
5. Fcemina, vide polygamia.
G
GENERATIO.
1. Generationum et corruptionum successionem non
potuisse esse ab geterno demonstratur, lib 1, cap. 2,
a num. 9, 11
2. Generalionis modus duplex specierum impcrfecta-
rum, ibid., num. 13. 12
8. Generalione naturali homines in statu innocenliBe
multiplicarentur, lib. 5, cap. 1, a num. 6. 382
Et per singulos actus generandi singuli generarentur,
lib. 5, cap. 3, num. 2. 389
Vide foemina, num. 3.
4. In qua perfectione generandi essent homines m
statu innocentiae, vide innocenti^ status.
GRATIA.
1. Gratiam sanctificantem Adamo collatam , ante
lapsum, fides docet, lib. 3, cap. 17, anum. 2. 283
Nonfuisse collatam in primo,instanti,qui velint, n. 5.
285
Oppositum probatur, a num. 9. 286
Imo et omnes virtutes gratiae comites tunc recepisse,
lib. 3, cap. 18, num. 1. 290
Non tamen gratiam consummatam, num. 3. 291
2. NuIIos actus gratife elicuisse Adamum in primo
inslanti, qui putent, lib. 3, cap. 19, num. 2. 295
Propriis lamen actibus in instanti fuisse justificatum,
verius num. 3. 295
Qui actus ab habitibus non fuere eliciti, sed per actua-
lia auxilia, num. 8. 297
Et de congruo merucre primam graliam habitualem,
et gloriam de condigno, ibid. 297
3. Per graliam Christi quomodo sanctificatus Adam,
lib. 3, cap. 19, num. 10 et 11. 298
4. In gratia crescerc jiotuit Adam toto tempore ante
lapsum cjusque augmentum, et gloriam de condi-
gno mereri, num. 12. 298
Imo de faclo id ssepe fecisse credibile est, n. 13. 299
5. In gratia nascerentur omnes in statu innocentiae,
lib. 5, cap. 8, a num. 2. 419
Non lamen in gratia contirmati : imo nec confirma-
rentur post primam tentationem superatam, ibid.,
a num. 6. 421
6. Prima gratia infantium in statu innocentiae foretne
intensior, quam in hoc statu, lib. 5, cap. 11, a
num. 3. 435
Quidde prima gratia justificante adultorum, n. 6. 436
7. Actus charilatis in statu innocentife neque ex vi
status, neque ex parte gratise fuisset efficacior ad
meritum, quam modo, eod. cap. 11, a num. 10. 437
Vide etiam innocenti>e status, a num. 27.
8. Gratia ex o[)ere operato an uberior in statu inno-
centise quam nunc, eod. cap. 11, num. 29. 442
H
HABiTus, vide scientia, spes, virtus.
HERBA.
Herbse virentes, arboresj et csetera vegetabilia a Deo
AM INDEX
tertia die in propria specie, non in semine tantum
producta sunt, lib. 2, cap. 7, a num 2. 140
Vide eliam vegetabilia.
HOMO.
1. Homo quomodo ad imaginem Dei factus, vide
IMAGO.
2. Homo primus, vide adam.
Homines in statu innoccntige et immortalitalis mul-
tiplicarcnlur, lib. 5, cap. 1, num. 1 et 2. 380
3. Homines in slatu innocentise immediate a Deo
creandos, non generalione propagandos, qui Patres
dixerint, lib. 5, cap. 1, num. 4. 381
Oppositum oslendilur late, a num. 6. 382
I
iGNis, vide ANiMAL, num. 10.
IMAGO.
i. Imago Dei homini impressa est, quid creatum in
ipso, lib. 3, cap. 8, a num. 2. 216
Eam in corpore illius fundari, varias sententiae, qufe
refelluntur, a num. 10. 218
In aniiiia fundari, catholica assertio, num. 14. 220
Non esse in corpore proprie et formaliter, remote
lamen, et veluti in signo, admitti potest,n. 16. 220
2. Ad imaginem Dei Angeli quoque sunt condili, a
num. 18. 221
3. Imaginem Dei in muliere qui negaverint, n.21. 222
Concludilur tamen in ea reperiri^ num. 22. 223
Et in anima separala, num. 23. 223
4. Imago Dei in honiine, seu anima quoad naturam
ipsius,etiam anlegratiam repcritur,cap.8,n.24.223
b. Imaginem Dei nulla creatura infra hominem ha-
bet, niim. 25. 224
6. Imago Dei in honiine et Angelo reperitur raiione
substantiarum, potcntiarum, et actuum, atque ex
his omnibus imago completur, a num. 26. 224
7. Inter imaginem et similitudinem Dei quid intersit,
eodem cap. 8, a num. 29. 225
8. Imaginem Dei naluralem homo non amisit per pec-
catum, num. 32. 226
Amisiltamen similitudinem per gratiam, n. 33. 226
9. Homo ad imaginem Dei ut unus est, atque item ut
Trinus, num. 24 et 23. 223
An hsec Trinitatis iniago consistat in amoreDei solius,
an etiam aliarum rerum, alque in actibus etiam
impcrfectis, ibid. 223
40. Iinago Dei in homine non refertur ad ahquam
personam ex divinis, secundum peculiarem ali-
quam ejus proprietatem, eodem cap. 8, n. 36. 228
IMMORTALIS.
1. Immortales, an el quomodo fuissent homines in
statu innocentise, vide in verbo adam, anuni. 29.
2. Immortalitas in slalu innocentise fuisset entitative
naturalis, el supernaluralis quoad modum, lib. 3,
cap. 15, num. 13 el 14. 277
3. Immortalitas Adami quoad impassibililalem cor-
poris, a prudenti illius diligentia, juncta Dei pecu-
liari custodia pendebat, lib. 3, cap. 14, an. 12. 268
Nec reddebatur immortalis per qualitatem inheeren-
tem, nuin. 20. 270
4. Cori)us Adae fuit transmutabile quoad aliquas ejus
particulas, num. 21. 271
5. Adam quomodo dicatur poUiisse non mori, et non
poiuisse mori, num. 22 el 23. 271
6. In Adanio «juomodo subvenirelur perdilioni humidi
cx aclione calidi, eodem num. 23. 271
RERUM.
Quomodo item amissionis caloris, ex repassione ab
alimento, num. 24 el 25. 272
Infans qualiter nasceretur in statu innocentias, vide
iNNOCENTi^ STATUS, a num. 12 et a num. 19.
INNOCENTIiE STATUS.
1. In statu innocenliBe an decipi possenl homines,
Vide RECEPTIO.
Quas viriutes morales haberent, vide virtus.
An daretur perfecla subjectio appetitus, vide APPETiTns.
2. In statu innocentise peccatum mortale distinctum
ab esu ligni posset committi, I. 3, c. 13, n. 2. 256
Per id peccatum non fore amittendum illum statum
qui velint, num. 3. 256
Oppositum probatur, a num. 4. 257
3. In eo statu nullum potuit peccatum veniale ex sur-
rejjtione inveniri, num. 17. 261
Nec item ex pcrfecla deliberalione, num. 21. 262
Ha?c impotentia peccandi venialiter unde proveniret,
num. 24 et 27. 263 et 264
4. Qualis tunc fuisset hominum immortalitas, vide
IMMORTALITAS.
5. Quomodo caperet Paradisus homines procreandos
in slatu innocentise, vide paradisus.
6. In statu innocentia3 an homo peculiare dominium
acciperet ut proprium illius status, vide dominium.
7. In eo statu homines naturaliter multiplicarenlur,
vide generatio, nuni. 2.
Non omnes matrimonium inirent, sed aliquos virgi-
nes fuluros probabile, lib. 5, cap. 1, num. 12. 384
8. In eo statu non futuras foeminas error, lib. 5,
cap. 3, num. 7. 391
Yide alia in verbo foemin.e.
9. In stalu innocentitTepolygamiasimuItanea nonfuis-
set, lib. 5, cap. 3, a num. 14. 393
Nec successiva, num. 18 et 20. 394
10. An iidem luncfuissent qui nunc usqueaddiem ju-
dicii nascenlur variee sententiae,l. 5, c. 4, an. 1.396
Probabilius fuluros eosdem quoad animas, non quoad
corpora, ibid., a nuin. 8. 398
11 Tunc non fuissent pauciores electi, quam nune,
eodem cap. 4, num. 15. 400
Imo iidem quoadanimas qui nonsunt electi, ibid. 400
An prfeter hos alios etiam tunc Deus elegisset, incer-
lum, ibid. 400
12. In statu innocentise proles generaretur perfecta
cum omnibus facuIlatibuS;, partibus ac membris,
lib. 5, cap. 5, num. 1 et 2. 401
Non omnes tamen fuissent in hac perfectione sequa-
les, num. 3. 401
Imo quilibet pro diversis aetatibus diversam haberent,
num. 4. 402
13. In eo statu infantes generarentur cum parvitate
corporis illi aeiaii accommodaia, ibid., num. 5. 402
Imo cum imbecillitale virium, num. 6. 402
Et usu rationis carerent, num. 11. 403
14. In slalu innocentiae quibus alimentis homines
vitam conservarenl ? vide verbo cibus.
15. An in eo statu sallem bruta carnibus vescercntur,
lib. 5, cap. 6, a num.,19. 409
16. In slaiu innocentiae fulura esse- socielas domes-
lica quoad liberorum procrealionem, lib. 5, c. 7,
num. 2. 413
Non quoad servorum ministerium, ibid. 413
Item fuiura socielas polilica, sicul in civitate, vel
regno, nam. 6 et 7. 414
INDEX RERUM.
Et an iina vel plurer. talcs societates? num. 8. 415
455
17. In slalu innocenlise quodnam foret dominium
unius hominis in alium, et in brula animantia ?
vide DOMiNiuM.
18. In slalu innocenlise vita hominis ut plurimum
fuisset contemplaliva, et aliqua ex parte activa,
lib. 5, cap. 7, num 20 et21. 418
19. In slatu innocenlifB homines generandi essent in
gratia, lib. 5, cap. 8, num. 2. 419
Imo in naturse intcgritate, et in originali justitia, a
num. 7. 420
Non tamen cum scientiis aliis perfectionibus intellec-
tus, pra^ler habitum fidei, a num 17. 424
Nec item cum virlutibus infusis per accidens, a num.
23. 426
20. In statu innocentiae nascituros omnes in gratia
confirmatos, atque adeo praedestinatos, qui velint,
lib. 5, cap. 9, num. 1. 427
Oppositum verius, a num. 3. 428
Imo non omnes acciperent donum confirmationis
etiam post victoriam alicujus tentationis, a n. 6. 429
21. Posleros Adami in slalu innocentice, si peccarent,
amissuros gratiam, non jusiitiam originalem^ pulat
Calherinus, lib. 5, cap. 10, num. 2. 431
Refellitur, num. 3 et 4. 431
22. Poluisset homines in eo statu peccare, certum,
an de faclo peccarent incertum,eodem num. 4. 431
Credibilius tamen aliquos esse peccaluros, n. 5. 432
Sic peccantes non siatim fierent reprobi, sed potuis-
sent ad gratiam Dei redire, num. 7. 432
Quibus mediis redirent? num. 8. 433
23. In slalu innocenliBe an peccaloribus restituta gra-
tia, etiam justitia originali reslitueretur, a n. 9. 433
24. In eo stalu peccantes an a Paradiso excluderen-
tur, num. 13. 434
25. Forel ne tunc excellentior sanctificatio parvulo-
rum quam modo, lib. 5, cap. 11, a nam. 3. 435
Qui de prima adultorum sanctificatione, num. 6. 436
26. In stalu innocentise actus charitalis non fuisset
ex vi slatus majoris meriti quam in natura lapsa,
eodem cap. 11, a num. 10. 437
Neque ilem quod ex majori gratia vel charilate habi-
tuali vel actuali procederet, a num. 13. 438
27. Diclus slatus fuit aliqua ex parle aptior ad merita
multiplicanda, vel majora etficienda, quam slatus
naturse lapsae, ibid.,num. 17. 439
Non tamen simpliciter, num. 18. 439
28. In slatu innocentite si duraret vulgaris hominum
multiludo, plura, et majora habuisset merita, quam
nunc ordinarieinlapsis inveniantur, I. 5,c ll,num.
19. 440
29. In statu nalurse lapsse collectio justorum sanclior
de facto est, quam foret tota hominum collectio in
slalu innocentise, ibid., num. 20 et 21. 440
30. In statu innocentiae an fuisset major cumulus me-
rilorum, in omnibus, et singulis hominibus, quam
nunc sit, vel e conlra, aul eliam sequalis, ibid., late
a num. 22. 441
Quid de Christo Dei et Virgine matre in utroque
stalui' num. 23. 441
Quid de aliis justis varie inter se, et in utroque statu
comparatis, lale ibid. a num. 24. 441
31. In stalu innocenliae an graiia ex opere operato
forel uberior, quam in nalura lapsa,ibid., n. 29. 442
32. In co stalu hominum via certum haberet termi-
num, non per morlem, sed per translationem ad
gloriam, lib. 5, cap. 12, num. 1. 443
33. In eo staLu omnes homines pervenirenl ad aela-
tem adultam, in qualibere operari possent, n. 4. 443
Imo permanerent in via usque ad statum consislen-
tise, num. 5. 444
Quin etiam, nec slatim post consistentiam, sed nec
post annorum millia, sed inlra mediocrem duratio-
nem a Deo praefiniendam transferrenlur, n. 6. 444
34. In slatu innocentite an tempus vise futurum esset
pequale in omnibus, num. 9 et 10. 445
Analii ante alios transferrentur in gloriam, n. 11. 445
In eo stalu non transferrenlur prius homines ad sta-
tum medium, sed immediate ad gloriam, etiam
corporum, a num. 13. 445
Idque non simul, sed successive in tempore a Deo
praestiluto, num. 16, 447
INStlLA.
Insulae tertio die in mari a Deo factse, 1. 2, c. 6^ num,
17, 134
JUSTITIA ORIGINALIS.
1. Justitia originalis in quo consistat, variae opinio-
nes, lib. 3, cap. 20, a num. 2. 309
Non est unus peculiaris habilus simpliciter sumpta,
num. 9 et 10. 302
Includit gratiam, ac virtutes illius comites el virlules
morales acquisibiles, a num. 12. 303
Nec non actualia Dei auxilia^ et alia extrinseca bene-
ficia, num. 19. 305
2. Justitia originalis quasi primaria, et fundamentum
reliquorum donorum fuit gratia sanctificans, eodem
cap. 20, a num. 20. 306
3. In justitia originali non requiri alium habitum
naturalem aut supernaturalem^ prseler gratiam,
qui in essentia animae inhaereret, concluditur eod.
cap. 20, num. 24 et 25. 307
Non etiam habitum intellectualem distinclum ab iis,
qui de facto infunduntur, num. 26 et 27. 307
Neque habitum voluntatis per accidens infusum praeler
virtules nalurales, a num. 28. 308
4. Juslitia originalis naturalis ne sit^ an supernatu-
ralis, num. 42 et 43, 312
Justitiam originalem consistere in utriusque appetitus
habitibus, qui a virtulibus sint dislincti, falso dixit
Scotus, eodem cap. 20, a num, 33. 309
5. Justitiae originalis subjectum quodnam sit, num.
41. 312
6. Justitiae originalis cum variis statibus humanae na-
turae consideratio multiplex, eodem c. 20, a num.
44. 313
7. Justitiam originalem non fuisse amittendam per
peccalum posterorum Adae, licel amitterelur gratia,
opinatur Catherinus, lib. 5, cap. 10, num. 2, 431
Refellilur, num. 3 et 4. 431
8. Justitia originalis eum veniali consistere potuisse
qui dicant, lib. 3, cap. 13, num 9. 258
Non posse inlegram cum veniali permanere, bene
tamen quoad pleraque privilegia talis slatus, cod.
cap. 13, a num. 10. 259
9. In slatu justitiae originalis, an posset committi prius
venialequam mortale, vide innocenti^ status, n. 3,
10. Justitia originalis an resiitucretur cum gratia
posleris Adae in slatu innocenliae, si jiost jieccatum
morlale pffinitentiam agerent, 1. 3, c. 10, a n. 9.241
LIGNUM VITiE.
1. Lignum vitae in statu innocentiae repararet dimi-
nutionem caloris naturalis, lib. 3, cap, 14, n. 25. 272
456 INDEX
Quomodo passiones corruptivas, ac mortem impedi-
ret, ibid. 272
2. Lignum vitae fuit vera arbor^ verumque fructum
sensibilem praeferens naturaliter, lib. 3, cap. 15,
num. 1. 273
Ejus quoque ad reparandas vires efficacia naturalis
fuit, ibid., num. 2 et 3. 273
Dicla efficacia erat ad perpetuo reparandam vilam,
num. 4. 274
Ad id tamen non semel, sed aliquoties fuisset gustan-
dum, num. 5 et sequentibus. 274
3. Lignum vitae etiam frequenter sumptum non posse
conservare corpus omnino immortale, sed ad lon-
gum dumtaxat tempus , opinio Scoti et Cajelani,
num. 9 et 10. 275
Befellitur, num. 11 et 12. 276
4. Lignum vitse quo sensu post lapsum liominis mi-
nus efficaxquam antea fuisset? eodem n. 12. 276
5. De eo ligno an comederinl primi parentes ante pec-
catum, lib. 4, cap. 8, num. 9. 371
S. Lignum vetitum, vide arbor.
Limus ex quo Adam formatus qualis fuerit, lib. 3,
cap. 1, num. 2. 170
1. Luna cur dicta secundum luminare magnum, I. 2,
cap. 9, num. 9. 58
2. Luna an in plenilunio, vel in alio statu facta,
num. 10. 159
Vide etiam astrum et sol, num. 3.
1. Lux in primo die creata quid juxta Augustinum,
lib. 2, cap. 1, a num. 2. 90
2. Lucem primo die creatam non spiritualem, sed
sensibilem esse, late ostenditur a num. 4. 92
3. De illius lucis subjecto, loco, et tempore creatio-
niS;, variae opiniones late referuntur ac refelluntur,
lib. 2, cap. 2, a num. 4. 94
Vera resolutio, a num. 15 ad 19. 100
4. Lucem primo die creatam quomodo antecesserint
tenebrse super faciem abyssi ? ibid. , a num. 26.105
5. Lux primo die facta ex vi illius imperii, fiat lux,
immediate post primum instans creationis mundi
intrinsece fieri coepit, lib. 1, cap. 3, a num. 7. 20
Quo in loco, et situ orbis primo coeperit irradiare ?
ibid., a num. 10. 21
RERUM.
sentatum inimicitise maximae, lib. 4, c. 7, n. 10. 365
Vide etiam deciptio, num. 4, innocenti^ status, num.
30.
M
1. Materia informis quid ? varife sententife, quee re-
felluntur, lib. 1, cap. 8, a num. 1. 42
2. Materia prima altera pars substantialis composili
physici a Deo creata ex nihilo, ibidem, num. 8. 44
3. Materia prima non fuit creata in aliqua reali dura-
tione ante cffilum et terram, num. 9. 45
Ncque post illa, ibid. 45
4. Materia prima non fuit creala informis, id est,
absque forma substantiali, num. 10. 45
Et sequentibus potuit tamen ita creari, num. 11. 45
Nec fuit creata cum sola forma corporeitatis, n. 13. -16
5. Materia terrse et aquse sub proprils formis earum
creata, num. 15 et l^i. 47
6. Materia coelestis^ et sublunaris an specie differant,
lib. 1, cap. 5, num. 1, remissive. 27
matrimonium.
Matrimonium an praestaret virginitati in statu inno-
centiae, vide virginitas.
In eo statu fuisset etiam consummatum, lib, 5, cap. 1,
anum. 6. 382
Per consummationem amitteretur virginitas in statu
innocentiae, cap. 2, num 3. 385
METALLUM.
Metalla, seu mineralia, an tertia die aDeo immediate
creata, lib. 2, cap. 8, num. 8 et 19. 150 et 154
MixTA, vide MUNDus, num. 6.
MONTES.
Montes ante diluvium extitisse, et ad opus tertiae diei
pertinere ostenditur, lib. 2, cap. 6, num. 16. 133
MORS.
Mors, vel mortalilas, vide verbo adam, a num. 3, aut
immortalitas.
motus.
1. Motum continuum non potuisse dari ab aelerno
ostenditur, lib. 1, cap. 2, num. 9 et 15, et sequen-
tibus. 1letl3
2. Motus primi mobilis, atque adeo tempus an ince-
perit cum rebus primo creatis, lib. 1, cap. 8, num.
9 etio. 45
3. Motus proprius in coelis planetarum et octavae
sphaerae die quarto incepit, lib. 2, cap. 8, n. 16. 153
MALEDICTIO.
Serpentis maledictio, vide serpens.
Maledictio terrae, vide terra.
1. Mari salsedo unde, et quando indita? vide terra
et AQUA.
MARIA VIRGO.
1. Virgo Maria non potuit a daemone tentari per in-
ternam imilationemphantasise, lib. 4, c. 5, n. 8.358
Habuit peculiarem statum nalurae lapsae conjunctum,
cum slalu gratiae et perfecttie innocentiae, etc, non
autem justitiae originalis, lib. 3, cap. 20, n. 47. 314
2. Inter Mariam et daemonem per serpentem reprae-
1. De mundi creatione et existentia quid senserit
Aristoteles et Plato, lib. 1, cap. 1, num. 2. 2
Varii errores circa mundi creationem proponuntur,
ibid., a num. 4. 2
2. Mundum visibilem a Deo esse per veram creatio-
nem, fidesdocet, ibid., num. 10 et sequentibus. 5
Non per occasionem peccati, sed ex primaria volun-
tate Deus illum creavit, a num. 13. 6
Idque nullo ascito cooperatore, aut instrumento,
num. 17. 7
Quamvis absolute instrumento uti posset, num. 18. 7
3. Mundus non fuit ab aeterno, sed suae creationis
principium habuit, lib. 1, cap. 2, num. 2. 9
4. Non esse impossibile mundum in tempore ince-
pisse, demonstrari potest, ibid., a num. 4. 9
INDEX
Imo non potuisse esse sefernum quoad successionem
generationum et corruptionum, vel alias quasvis
successivas alteraliones discretas^ demonstratur, a
num. 9. 14
Neque etiam quoad motum localem coelorum, aut
tempus continuum, late a num. 15. 13
5. Non potest absolute demonstrari omnes res mundi
fuisse in tempore, et non ab selerno crealas, ibid.,
num. 21. 15
Hoc tamen esse convenientius ctficaciter ostenditur,
num. 22. 15
6. Mundum etiam quoad niixfa, ejusque dispositio-
nem in eodem momenfocum coelisetelementis fac-
tum esse qui putent, lib. 1, cap. 10, n. 4 et 5. 54
Contrarium astruitur^ a num. 6. 55
7. Mundus aliquam formalionem in primo instanti,
aliam successu temporisacquisivit^ ib.,n. 19et20.6l
Circa ejus informitafem ut concordent Patres reliqui
cum Augustino, num. 21. 62
8. Mundum cur Deus successive creaverit, cum po-
tuerit unico instanti universum creare^ ibid., num.
25. 63
9. Mundus quo anni tempore coeperit, lib. 2^ cap. 7,
num. 7. 142
0
Opinantium judicium, aut conjecturale an habere pos-
sent homines in statu innocentise, lib. 3, cap. 10,
num. 8, 9 et 14. 240
ORIGINALE.
Originale peccatum, vide peccatum. Originalisjustitia,
Vide JUSTITIA ORIGINALIS.
1. Pactum Deicum Adamo, vide pr.eceptum, anum. 6.
2. Pacta alia et obligationes inter Deum et homines
enucleantur^ lib. 3, cap. 21, num. 25 et 26. 32!a
PARADISUM.
1. Paradisus terrestris, tertia die planlatus, lib. 2,
cap. 7, num. 13 et 14. 144
In eo non fuissent tribuli et spinee, aut alise herbse
noxise, Adamo non peccante, eodem num. 14. 145
2. In Paradiso an Adam et Eva creati, vide verbo
ADAM et EVA.
3. Paradisum quem Deusdicitur plantasse, non fuisse
locum terrestrem, et quae de illo scribuntur mefa-
phorice esse intelligenda, qui velint, lib. 3^ cap. 6,
num. 2 et 3. 198
Contraria veritas catholica late stabilitur, a n. 5. 199
4. Paradisus fuit locus particularis , in determinata
orbis regione situs, ibid., num. 15. 202
Quanta illius magnitudo, num. 19. 203
5. Paradisusnonmagnaferraeporfio, quomodoomnes
homines in statu innocenlise caperet, ibid. late a
num. 20. 203
6. De Paradisi situ opiniones contrarise, a n. 26. 205
7. Paradisus non solum coelum lunee, sed neque se-
cundam aeris regionem atlingebat, num. 30. 206
Verisimilius famen est in loco sublimis fuisse, et
prope secundam aeris regioncm, collibus inferdum
modice assurgentibus, num. 31. 206
8. Paradisus in quamundi plagafuerit, eodem cap. 6,
mim. 34. 208
RERUM. 457
An sub a?quinoctiali, num. 36. 208
Fuit diluvio destructus, sed adhuc exfat in suo statu
in quo planlatus fuit, num. 38. 209
9. Paradisus cur a nullo cxplorafus, num. 40. 210
Nec regioin quacst.ulli cognifa esf positive, n. 41.210
10. In Paradiso non fuisse primos parentes integrum
diem, qu; velint, lib. 4, cap. 8, num. 3. 369
Verius tamen fuisse ibi ultra diem naturalem, late
ibidem a num. 7. 370
Totos dies octo ibi commoratos divinat Pererius, n.
13. 372
11. E Paradiso ejectos fuisse primos parentes altero
die post creafionem veresimilius, eodem num. 13,
ibid. 372
Permansisse semper virgincm dicendum est^ ib. 372
12. Paradiso an excluderenlur posteri Adam si pecca-
rent ipsi, lib. 5, cap. 10, num. 13. 434
passiones.
Passiones qu?e darentur in statu innocenlise, lib. 3,
cap. 12, num. 27 et 29. 255
Quae non darenfur, num. 28 et 29. 255
peccatum.
1. Peccare non potuit Adam de lege ordinaria in pri-
mo instanti suae creationis, lib. 3, cap. 11, n. 4. 244
2. Quolibet morfali perderetur sfalus innocentise, vide
INN0CENTI.9i STATUS^ UUm. 2.
Veniale tamen non praecederet omne mortale, vide
ibid., num. 3.
3. Peccasse Evam anfequam tentaretur a serpente
refellifur, lib. 4, cap. 2, a num. 1. 333
Peccasse salfem anfequam audito serpente respon-
deret, qui dicant, num. 4. 334
Non peccasse anfequam responderet^ nec in ipsa
responsione, probatur a num. 5. 335
Peccavit famcn cum audivit, nequaquam moriemini, sed
ERiTis sicuT Dii, num. 9 et 10. 336
4. Primum Evse peccatum fuit superbia, eodem c. 2,
a num. 14. 338
Quomodo ante hoc peccafum non prsecesserit infide-
litas, aut judicium erroneum, num. 20. 340
Secundumpeccatum Ev;e fuit intidelitas, num. 23. 341
Probabileque est fuisse hseresim, num. 24. 341
Probabilius non attigisse h;ieresim, num. 25. 341
Tertium peccatum fuit comesfio velita : quartum
scandalum:quintocxcusatio, sallem venialis, id. 341
5. Adamus anlequam ab Eva tenlaretur, non pecca-
vit, lib 4, cap. 3, num. 5. 343
Primum ejus primumpeccatum fuisseinordinatumaf-
fectumergauxoremputat Scotus, eodemc.3, n. 1.342
Fuisse superbiam communius el verius, num. 4 et 12.
343 et 345
Peccasse etiam per infidelitatem. qui Patres dixerint,
lib. 4, cap. 3, a num. 4. 343
Nec fuisse infidelitatcm propriam cum pertinacia, et
hferesi, imo nec cum ignorantia culpabili verius
videfur, ibid.^ num. 18. 353
Secundum peccafum Adae fuit affectus inordinafus
erga Evam, num. 23. 354
Prfedictus affecfus non fuit per se peccatum, ib. 354
Sed quatenus fuit causa omissionis debiti otficii;, non
reprehendo Evam ob transgressionem, n. 24 355
Terlium Adami peccalum esus vetitus, num. 25. 355
Quot in eo deformitates distingui soleant, ibid. 355
Alia Adamo peccata tribui solita expenduntur, a num.
26. 355
6. Peccatum Evae gravius fuisse peccato Adami, qui
dicant, lib. 4, cap. 5, num. 1. 357
458 INDEX
Qiii oppositum sentiant, num. 2. 348
Comparanlur late ulriusque parenlis peccata in nu-
mero, a gravitate, a num. 3. 348
Vera resolutio fuisse simpliciter gravius Evse pecca-
tum, num. 10 350
7. Peccalum primorum parentum non fuisse simpli-
citer gravius peccatis posterorum, sed tantum se-
cundum quid, ex circumstantia nimirum status,
opinio D. Thomse quse expendilur, lib. 4, cap. 6,
a num. 1. 363
8. Peccala primonim parentum collata cum peccatis
Angelorum fuerunt simpliciler minus gravia, ibid.,
num. 7. 364
Quidsi conferantur cum peccatis posterorum, ib. 364
9. Peccasse primos parentes ipso sexto die quo con-
diti sunt, multorum opinio, lib. 4, cap 8, n. 3. 369
Oppositum late probatnr, a num. 7. 370
Peccasse ocavo die a sua creatione divinat Pererius.
Veresimiiius peccasse altero die a creatione, eod.
num. )3. 372
10. Peccatum Adami non fuisse irremissibile de po-
tentia absolula, lib. 4, cap. 9, num. 1. 373
Imo nec de ordinaria, de tide constat, num. 3. 373
Idque etiam quoad poenam allerius vilse, num. 5. 374
Quid de prenis hujus vilse, specialim de amissione
justiliteoriginalis, ibid. 374
Quid de exilio a paradiso? num. 6. 374
11. Peccatum Adami non fuisse remissum qui dixe-
rint, eodem cap. 9, num. 7. 374
Oppositum lale probatur, ibid. et num. scquenlibus.
Vide verbo adam, a num. 41. 374
PHANTASMA.
Cum recursu ad phantasmata inteHigerent homines
in statu innocentias, lib. 3, cap. 9, num. 7. 230
1. Pisces et aves simul producta a Deo probabilius,
lib. 2, cap. 10,num.8. 161
2. Pisces ex suo genere mole vincunt caetera animan-
tia, ibid., num. 9. 162
Forte etiam numero, et varietate specierum, ibid. 162
Vide etiam animal.
planTjE, vide vegetabilia.
PCffiNA primorum parentum.
1. Prsecipua poena, cseterasque inckidens fuit priva-
tio justitise originalis. iib. 4, cap. 7, num. 12. 365
2. Prima poena mulieris de multiplicatione aerumna-
rum in concipiendo qualis, ibid., num. 13 et 14. 365
Quaiis secunda de dolore in partum, num. 15. 366
Qualis tertia de subjeclione ad virum, num. 16. 366
3. Poena viri triplex, prima terrfe maledictio quaiis,
n. 17etl8. 367
Qualis tertia de labore et sudore in conquirendis
cibis, num. 20. 368
Polygamia uxorum simul in statu innocentise non es-
ser, lib. 5, cap. 3, a num. 14. 393
Imo nec bigamia succcssiva, post translalionem alte-
rius conjugis, num. 18 ct20. 394
potestas publica, vide dohinium.
PR.?iCEPTUM.
1. Prpeocplum non edendi de ligno scientiae Adamo
imposiiura anle formaiam Evam, lib. 3, cap. 5,
num. 12. 197
RERUM.
2. Nullum pr?eceptum Adamo in statu innocentiae
impositum error hseret, refellitur, Iib.,3, cap. 21,
num. 1. 314
Id preeceptum habuit pro materia remota arborem
scientise, pro proxima comestionem_, num. 2 et
6. 314 et 316
Qusenam fuerit Deo ratio imponendi hoc praeceptum?
a num. 7. 316
3. Prseceptum primis parentibus impositum, grave
fuisse, el fides, et ratio suadet, ibid., num. 10. 317
4. PrBeceplum hoc an obligationem tantum obedien-
lise contineat, vel etiam justitiEC, et temperanliae ?
eodem cap. 21, num. 11 et 12. 317
Non potuit venialiter tantum violari ex parvitate ma-
terise, num. 14. 318
Id intelligendum de comestione non de aspectu, et
taclu, num. 15. Quid de sola masticalione, ibid. 318
5. Prseceptum non manducandi de ligno velito non
solis primis parentibus, sed posteris etiam imposi-
tum esset, si slatus ille durassel, num. 16 etl7. 319
6. PraBceplum illud an incluserit paclum Dei cum
Adamo, num. 18. 320
An solo ipso pr8ecepto,an ex addito novo pactoposteri
Adse fuerint in ipso capile obligali, a num. 19. 320
7. Novit Adam se accepisse praeceptum etiam ut
caput tolius posteritatis, num. 29. 323
Ea tamen notitia non requirebatur, ut praeceptum
posleros obligaret, num. 28. 322
8. Prsecepium illud ut Adamum et posteros obligaret,
non postulabatur consensus Adami ut capilis vir-
tule conlinentis totam posteritatem, eodem cap. 21,
num. 24. 321
PR.EDESTINATUS.
Prsedestinati plures, anpauciores: iidem, an divers
forent in statu innocentiae vel naturae lapsse, vide
verbo innocenti^ status, num. 11.
PRINCIPIUM.
1. Vocis PRiNCiPiuM multiplex significatio, lib. 1, c. 2,
num. 23. 16
2. Yerba iila Gen. 1 in principio creavit, etc, de fide
probanl mundum non ab ?eterno, sed in tempore,
vel cum tempore conditum, ibid.,num. 26. 17
R
REQUIES DIEI SEPTIM.E, VidC DIES.
ROSA, Vide VEGETABILE.
SABBATUM.
Legem de servando Sabbato die septimo latam qui
dixerint, lib. 2, cap. 11, num. 9. 167
Refelluntur, ibid. 167
Sabbatum quomodo sanctificatum, num. 11. 168
SALSEDO.
Salsedo mari quando et unde indita, lib. 2, cap. 6,
num. 20 et21. 135
SANCTITAS.
1. Sancliores ne essent homines in statu innocentiae,
quam in natura lapsa, vide innocenti^ status, a
num. 25.
2. Sanctificatio Adami, vide gratia.
SCIENTIA.
1. Scientiam naturalem a Deo indiiam habuit Ada-
mus, lib. 3, cap. 9, num. 2 ei sequentibus. 228
Haec scienlia fuit ejusdem speciei cum nostra acqui-
sita. Fuil etiam cum dependenlia a plianlasmaia,
num. 6ct7. 230
Species intelligibiles hujus scientise in Adamo tales
fuerunt, quales acquisilse per sensus, eod. n. 7. 230
2. Scientia li9ec infusa Adamo ad omnia materialia
extendebalur, a num. 8. 231
Non tamen fuil compreliensiva, aut quiddilativa, aut
aequaliter perfecta de omnibus, num. 11. 232
Imo se non extendebat ad fulura libera, num. 12. 232
Quousque ad effeclus causales se exlenderit, ibid.
Quousque ad prseierita, num. 13. 232
Quousque ad praesentia materiaiia in communi, et
singularia, num. 14. 232
Quousque ad internas cogitationes, num. 15. 233
3. Scientia Adse infusa Deum sub suo objecto compre-
hendit, eodem cap. 9, num. 16. 233
Non per speciem directe, sed ex visibilibus ipsum
cognoscendo, ibid. 233
4. Scientia Adse de Deo fuit solum accidentaliter per-
feclior. quam sit nostra acquisita, num. 18. 234
Quomodo Angelos attingebat, num. 20. 235
5. Hujus scieniise actus cujus fueril perfectionis essen-
tialis et accidenlalis, ibid., num. 21. 235
Fuerit ne discursiva, a num. 22. 236
6. Haec scienlia quoad habilum an fuerit simplex qua-
litas, num. 26. 237
7. In hac scienlia an profecerit Adam plura successive
cognoscendo, num. 27. 237
An profecerit quoad intensionem habitus ei infusi,
num. 28. 237
Quomodo profecerit in scientia experimentali, num.
27. 237
An major fuerit scientia Adami quam Salomonis, n.
29 ei 30. 238
Vide etiam verbo cognitio.
1. Serpentis maledictio post peccatum Adae quomodo
in dsemonem directa, l\b. 3, cap. 2, num. 23. 184
2. Serpentemhunc fuisseChristum error Orphitarum
slultissimus, hb. 4, cap. 1, num. 2. 325
Fuisse dsemonem sine ullo corpore assumpto, qui per
solamsuggestioneminternam deceperitEvam, error
Cajetani, ibid. 325
3. Serpens ille verus fuit, et sensibili sono ad Evam
locutus, ibid., a num. 3. 326
Hunc serpentem fuisse verum animal virtute saltem
supernaturali pro eo lempore facultate loquendi
et intelligendi praeditum aliorum est error, eodem
cap. 1, num. 10 et 11. 328
4. Daemonem fuisse qui sub specie serpentis visibili
Evam tentaverit a^sertio calholica, num. 12. 326
5. Serpens ille verus fuit, non apparens tantum, a
num. 13. 329
Cujus fuerit spcciei ignotum, num. 17. 330
6. Cur serpeniem Eva non horruerit, num. 18. 331
Quomodo illum potuit ad colloquium admittere, a
num.l9. 331
7. Serpens cur dictus callidior omniljus animanlibus,
lib. 4, cap. 1, num. 9. 327
8. Serpentem anle Dei maledictionem pedes habuisse,
et olj peccatum illis fuis.se privatum qui pulent, lib.
4, ca]). 7, num. 2. 362
Improbantur^ num. 3. 362
9. Serpentis maledictio an ipsi animali, an dsemoni
intlicia, ibid., anum. 4. 362
Explicatur haec malediclio, a num. 5. 363
INDEX RERUM. 459
10 Inter serpentem et mulierem inimicitise quales,
num. 8, 9 et 10. 364
11. Nulla serpenti, aut daemoni ex malediclione illa
nova poena indicta est, num. 11. 3fi.>i
365
Servitus in statu innocentise nulla foret, lib. 5, cap. 7,
num. 2 et 10. 413 et 415
SIMILITUDO.
SIMILITIIDO DEI IN HOMINE, vidc IMAGO.
SOL.
1. Sol quo in loco, et situ orbis primo productus ?
unde moveri coepit, lib. 2, cap. 3, a num. 10. 109
2. Solis diurnus motus cum primo mobili, incepit
immediate post primum instans creationis mundi,
lib. 2, cap. 3, a num. 7. 107
3. Sol et reliqua astra non sunt a Deo creata subslan-
lialiter die quarlo, lib. 2, cap. 8, num. 2. 147
Neque eodem quarto die ex praejacente materia pro-
ducla, num. 4. 148
Imo nec quoad accidentalem condensalionem, quae
materiam mullum transmulat, num. 6et-7. 149
Neque item per additas determinatas virtutes ad
intluendum in sublimaria, num. 9 et 10. 150
Neque per addilionem novae lucis, num. 10. 150
Non denique per intensionem lucis jam praehabitae,
num. 12 et 13. 151
Sed solum quoad proprios localcs motus quos in
quario die Deus coelis Iribuit, num. 16 et 17. 153
Sine ulla nova qualilate addila, vel intensione in prae-
habitis, a num. 18. 154
4. Sol astrorum maximum^Iib. 2, cap. 9, num. 9.158
sopoR, vide adam, num. 20.
SPES.
1. Spei naturalis habilum infusum accepit Adam in
primo suae creationis inslanti, lib. 3,c. 18, n. 3. 291
An etiam spei actum tunc elicuerit, cap. 19, a n. 1. 295
SPIN.E TRIBULI.
1. Spinas terra germinaret, etiam non peccante Ada-
mo, Iib.3, cap. 7, num. 11, el lib. 4, cap. 7, n. 19.
214 et367
Tunc tamen non essent homini poenales : ibid. 367
2 Spinarum germiiiatio cur inler poenas Adami nu-
meretur, eodem num. 14. 366
SPIRACULUH, Vide ADAM, NUM. 20.
STELLA, Vide ASTRUM.
TEMPUS, DURATIO.
1. Duratio aliqua non aeterna fuit aliqualiler cum An-
gelis, coelo et lerra, concreala. Eaque fuit princi-
pium omnis durationis creata, lib. 1, c. 9, n. 5. 51
2. Aliquod initium proprii temporis successivi, dis-
crelitamen, cum subslanliis primo creatis, esl con-
crealum, ibid., num. 8. 52
3. An, et quomodo initium temporis etiam continui
et successivi , sit conevum creationi cceli et terrae,
ibid., num. 9 et 10. 52
TENEBR.E.
4. Tenebrae super facicm abyssi, an, aut quo tempore
praenesserint primam lucis crealionem, lib. 2, c. 2,
a num. 26. 105
460
INDEX RERIM.
1. Tenlationem serpentis, qua Evam ad peccandum
induxit por suggestionem tan'um internam erronee
pulat Cajetanus, lib. 4, cap. 1, num. 2. 325
Fuisse externam, et per auditum corporis factam,
communis, et vera sententia, a num. 3. 326
2. Tentari non possent homines a dsemone in statu
innocentiEe per solam phantasise mutationem, ibid.,
num. 8. 327
3. Cur tentaverit dsemon vero potius, quam ficto
animali, num. 16. 330
Vide etiam serpens.
4. Adamus non fuit immediate a serpente tentatus,
lib. 4, cap. 3, num. 6.
Sed ab Eva, num. 7.
5 Eva dum tentaret Adamum narravit promissiones
sibi a serpenle faclas, ibid., a num. 9.
6. Tentationis Adami ordo, ibid., num. 9,
Vacuum extra coelum nunc creatum nec datur, nec
anle muodi creationem in spatio imaginario daba-
tur, lib. 1, cap. 2, num. 8. 11
Potest tamen divinitus intra coeli habitum dari,ib. 11
VEGETABILE.
1. Vegetabilia actu et in propria specie, non tantum
in semine, tertio die creata, lib. 2, cap. 7, a n. 2. 140
S. Vegetabilia post segregationem aquarum cur pro-
ducta, ibid., num. 5. 141
A Deo immediate tanquam a causatotali, ex terra pro-
ducta sunt, num. 7. 142
3. Vegelabilium, quse species tertio die productfe,
num. 8. 142
Quot eorum species, et in quibus regionibus, ibid.142
4. Vegetabilia nociva etvenenosa, non nisi post Adse
peccatum et in ejus poenam producta esse qui ve-
lint, num. 9. 143
Oppositum verius quoad venenosa, num. 10. 143
Quoad tribulos et spinas, num. 11 143
5. Quse vegelabilia sint hoc die tertio producta in
actu, quse in polentia tantum, eodem num. 11. 143
6. Vegetabilia nociva non fuissent in paradiso, Ada-
mo ibi non peccante, num. 14. 144
7. Vegetabilia qiio in statu, augmento, seu disposi-
tione fuerint creata, num. 16. 145
VESTES.
1. Vestibus an uterentur homines in statu innocen-
tise, lib. 5, cap. 6, num. 1. 404
TIA.
1. Via hominem in statu innocenlige, vide rKwocENTiiE
STATUS, a num. 32.
YIRGINITAS.
1. Virginitas cum matrimonio consummato, neque in
statu innocentiae consistit, lib. 5, cap. 2, a n. 3. 385
2. Virginitatem perpetuam in statu innocentise non
potuisse licite servari qui velint, num. 9. 385
Refelluntur, num. 10. 387
3. Virginitate matrimonium in statu innocentiae prae-
stantius futurum vcrisimile est, num. 11. 387
Oppositum eliam satis probabile, num. 12 et 13. 388
4. Virginitas in statu innocentiEe servata fuit quoad
materiale, per occasionem, ibid., num. 14. 389
Non tamen quoad formale, ibid. 389
5. Virginitatem plurimi colerent in statu innocentiae
si diu perseveraret, eodem num. 12. 388
VIRGO MARIA, VidO MARIA.
1. Virtutes omnes morales ordinis naturalis, habuit
Adamus in primo instanti concreatas, lib. 3, cap.
11, num. 5. 244
Etiam eas quse circa proprias passiones versantur,
num. 7. 245
2. Virtutes has omnes non solum quoad habitus datas
esse, sed quoadaliquos etiam earum actusin Ada-
mo dari tunc potuisse ostenditur, speciatim poeni-
tenliam et misericordiam, ibid., num. 10. 246
Item eas quae Deum respiciunt ut cbjectum cui, qualis
est religio, etc. num. 11. 246
3. Adamus innocens in voluntate habuit virtulem be-
nevolentiee naturalis circa Deum, non solum quoad
ejus actum, num. 11. 246
Sed etiam quoad habilum, num. 12. 247
Quid de virtute spei naturalis, eodem num. 13. 247
4. Virtutes morales per se infusas gratise comites ha-
buit Adamus in primo instanti creationis, lib 3,
cap. 18, num. 1. 290
Iiem spei de futura beatitudine, num. 3. 290
Nec non fidem supernaiuralem plurimorum myste-
riorum, quse ei ante peccatum sunt revelata, num.
14. 294
VOLATILE, Vide ATES.
FINIS.
TRAGTATUS TERTIUS.
DE ANIMA.
TRACTATUS TERTIUS.
E ANIMA.
PROOEMIUM.
1. Prcesentis tractatiis introductio, et consecutio ad prcecedentem. — Praesentem
tractalum tum ad complementum posterioris partis summae Theologicge, in qua ver-
samur : tum etiam ad quamdam reliquse Theologiae, quse de ipso Deo, ut fme ultimo
disserit, inchoationem, seu praeparationem, non modo utilem, sed etiam necessariam
judicavimus. Etenim post absolutam Dei, ut Unus et Trinus est, cognitionem, in
priori parte traditam, ejusdem notitiam, ut auctor et gubernator est rerum omnium,
in posteriori parte, quam a tractatione de Angehs inchoavimus, tradere proposuimus.
Et quoniam ejus omnipotentia, sapientia et majestas in invisibih et visibih mundo,
hoc est, Angehs, et sex dierum operibus maxime elucet, ideo in duobus proxime
prsecedentibus tractatibus de ilhs disputavimus. Quapropter ad consummandum hoc
bipartitum opus , quod de Deo in se spectato, et ut effectore creaturarum agit, operse
pretium est, ut de homine, qui utrumque mundum summatim continet, quatenus ex
corpore et animo constat, omnesque rerum gradus in se complectitur, disseramus.
Nam hcet in superiori tractatu nonnuha de primi hominis creatione, et statu dixeri-
mus : ibi tamen non tam hominis naturam, facultates et operationes, quam sacram
de creatione hominis historiam exphcuimus : ideoque optime in hunc locum cadit
naturse nostrse accuratior contemplatio. Ita enim fiet, ut nos ipsos clarius, ac penitus
cognoscendo, Deum etiam ipsum melius assoqiiamur : facilius cnim, et perfoctius ex
nobis ipsis, quam ex aiiis cjus efleclibus ad ipsius inlelhgenliam provchimur.
2. Nostrce animce cognitio accommodatius qiiam Angelorum nos ducit adcognitio-
nem Dei. — Elenim licct angchca nalura perfeclior, quam hiimana sit, ac proinde
suaptc conditione Deum magis referat, ac repraesenlet : nihilominus ab homine in
hac vila difficilius, ct tenuis cognoscitur : nam ipsos cliam Angelos per quamdiim
cum menle noslra similitudincm, vel analogiam investigamus et attingimus : ideoque
humana mens excellentiam et virlulom suam altentiusconsiderando, el imperfectiones,
quas in se conspicit, removendo, ad divinam naturam, ejusque perfectiones contem-
plandas magis provohilur et assurgit. Quamvis autem hoino ex corpore et anima con-
slet, ac proinde utriusque pariis cognitio ad totum homincm cognoscendum ne-
cessaria videatur, prGeserlim quia nec materia sino forma, nec forma sine materia,
teste Aristotele 2 Physicorum, cap. 2, exacte cognosci potest, nihilominus de sola
hominis anima tractalum hunc inscribimus, non quia corporis cognitio omnino negli-
genda sit, sed ut significemus, iiitenlionem nostram in animam ipsam per se, el (ut
ita dicam) direcledirigi, de corpore vero iila tantum dolibanda esse, quae ad cognitio-
nem anima^, el facultatem ojus, quae corpore ad funcliones suas, ul organo ulunlur,
fuerit necessarium, et ob causam simiiem (ut Augustinus alias dixit^ hbro de Quanlit.
AQA PROCEMIUM.
Animae, capit. 33). Amputabo lectori latissimam quamdam, et infinitam expecta-
tionem, ne me de omni anima dicturum putet, sed de sola humana, quam soiam
curare debemus, si nobismetipsis curce sumus. Ita enim nos de anima tantum ratio-
nali tractare proponimus ; quia propria hominis excellentia in mente posita est ; per
illam enim ad imaginem Dei factus est, et felicitas seternae ac liberarum, moraliumque
actionum capax existit. Nihilominus tamen alios animarum gradusnon omnino omitte-
mus, quia in una rationali anima caeteri virtute continentur, et ex conjunctione ad
intellectualem gradum singularem perfectionem participant, et secundum suas opera-
tiones, et effectus, etiamsi in se, vel in corpore insint, vel per illud exerceantur, in-
tellectui ministrant, liberamque voluntatem mirum in modum adjuvant, vel impe-
diunt.
3. Utilitas, et necessitas hujus doctrince pro tractatu de fine hominis, actibusque
moralibus. — Ex quo facile intelligi potest alterum, quod in principio posui, nimirum
tractatum hunc veluti introductionem quamdam esse ad alteram Theologiae partem,
quam, Deo bene juvante, et vitam concedente, post istam complebimus. In illa enim
de ultimo fine, ac beatitudine hominis, ac subinde de virtutibus, et vitiis, ac mora-
hbus aclibus, quibus vel comparatur beatitudo, vel amittitur, dicturi sumus. Est au-
tem anima horum omnium principium, ac fundamentum, et quamdiu corpori con-
juncta est, non solum a sensibus in intelhgendo pendet, sed etiam in volendo, et
operando ab effectibus appetitus, et a corporahbus motibus, seu passionibus, quse ab
ihis in corpore excitantur, vehementer ducitur, et quodammodo trahitur. Hanc igitur
ob causam necessarium est, eum qui de moribus disceptare voluerit doctrinam de
anima perspectam habere, ut Aristoteles tradidit in Ethicis, hb. 1, cap. 13, et hb. 2,
cap. 6, etc, hb. 1, Magn. mor., c. 4. Qui etiam hb. illo 1 Ethic, cap. uUimo dixit,
quod sicut medicus , qui remedia corpori curando adhibere cupit, ut suo munere
recte fungatur, prius in cognitione corporis muUam operam ponit ; ita potiori ratione,
qui de moribus doctrinam traditurus est , ea quae ad scientiam de anima sj^ectant,
habere perspecta curare debet.
4. Difjerenter philosophus ac Theologus de anima tractant, sicutetde angetis. —
Etenim dicet ahquis, quamvis morahs doctrina scientiam animae requirat, non prop-
terea expedire, aut conveniens esse, ut Theologus in ea tradenda, vel addiscenda
immoretur, cum ex naturah philosophia supponenda sit. Respondemus negando as-
sumptionem, quia Philosophi etiam morales de humana facuUate, voluntarhs actibus,
virtutibus ac vitiis doctrinam tradunt, et nihilominus sacra Theologia sub aUiori
ratione, et per divina principia eamdem moralem materiam contemplatur. Ut igitur
in ordine suo completa, et integra sit, non tantum naturalem animae cognitionem
ahunde sumit, vel supponit, sed etiam ipsammet, sub divino lumine, et principiis
revelatis, exceUentiorem et pleniorem animae cognitionem investigare, ac tradere ne-
cessarium est. Quod potest ex his, quse in superioribus de Angehs diximus, satis apte
declarari. Nam hcet naturahs Theologia, seu Metaphysica inteUigentias speculetur :
nihilominus supernaturahs Theologia ex suis divinis principiis pleniorem, ac certio-
rem doctrinam, de natura et proprietatibus earumdem substantiarum separatarum
tradit. Idem ergo in cognitione animge humanse observari debet. Quapropter eamdem
fere methodum, quam exphcando naturam Angelorum in priori parte iUius tractatus,
observabimus. Nam posterior pars iihus doctrinse, quse est de gratia et gloria culpa et
poena Angelorum, in praesenti de Anima consideratione locum non habet ; quoniam
partes omnes Theologiffi, quge post istam sequuntur, in iUo munere versantur.
5. Partitio prcesentis tractatus.—l^iim pra^sentem tractatum in sex hbros dividimus.
Priffius animse naturam^ seu essenliam; ejusque attributa substanliaha declarabit ;
PROOEMIUM.
465
quatuor vero subsequentes de facultatibus animge disserent, eritque in ordine Secun-
dus de potentiis anima^ in communi, et primo de vegetativis ; harum enim doclrinam
neque D. Thoma^, in sua Summa prailerivil, nec parum theologo deservit adrimandas
appetitus humani passiones. Tertius de potentiis sensitivis. Qiiartus de intellecliva.
Quintus de appetitivis facuhatibus, quibus loco motiva cohaeret. Sextus de statu
anima3 separatse, iUius enim consideratio valde theologica est, muhumque naturalem
scientiam transcendit ; et in hac scientia commodiorem locum non habet, et per
quemdam proportionem ad ea , quse de Angehs diximus , facile poterit in praesenti
expediri.
r "^
iu.
30
ELENCHUS CAPITUM LIBPJ PRIM
DE SUBSTANTIA, ESSENTIA ET INFORMATIONE ANIMi^ UATIONALIS.
Cap. I. Utrum anima sit forma, seu ac-
tus primus substantialis.
Cap. II . Cujus corporis forma sit, ejus-
que defmitio integra traditur.
Cap. III. Uirum anima principium pri-
mum sit nutriendi, sentiendi et inteUi--
gendi, atque lioc modo, et recte defi-
niatur, etprior defmitio demonstretur.
Cap. IV. Utrum anima in vegetativam,
sensitivam, atque inteUeclivam recte,
et sufficienter dividatur, et qualis hu-
jusmodi divisio sit.
Cap. Y. Quomodo tres animce inter se
ordinentur ,velseparabiles inler se sint.
Cap. VI. Distinguantur-ne tres anima^
realiter, vel essentialiter .
Cap. VII. Cur tres tcmtum animm dis-
iinguaniur, cum numerentur qiiatuor
viveniium gradus, et quinque poten-
tiarum genera.
Cap. VIII. An divisio animoe in dicta
tria membra sit univoca, vel qualis sit.
Cap. IX. Utrum principium inteUigendi
sit aliqua spiritualis substantia secun-
dum fidei, et rationis naturalis prin-
cipia.
Cap. X. Uirum principium inteUigendi
liominis, seu anima humana immoria-
lis, vel incorrupiibilis ab intrinseco
sit.
Cap. XI. Qidd Aristoteles de animcB im-
mateinalitate et immorialiiaie senserit.
Cap. XII. An principium inteUigendi in
homine sit vera forma substantiaUs
ejus, ac proinde in omni proprieiate
anima sii, et vocetur.
Cap. XIII. ,An sola anima rationaUs sit
indivisibilis.
Cap. XIV. An eadem anima informet
singulas paries viventis.
-^
s^W^s
Gl.-
H,aawB>w?,ij!M4mM!'j«-irteja=.»y.»t;jlg
LIBER PRIMUS.
ET INFORMATIONE ANIMJl RATIONALIS.
Quid nomine miimce rationalis explicatur. —
Priusqiiam tractemus, quid in re ipsa Anima
sit, quid nomine Animae rationalis intelligatur
explicare oportet^ ut simul qusestionis resolu-
tionem^ a7i sit anivia, tanquam per se notum
supponere possimus. Igitur nomine animoe ra-
tionalis proprie significamus principium illud
intelligendi et discurrendi, quod in nobis ex-
perimur. Abstraliendo euimnunc a modo, qno
tale principium nostrum corpus afficit^ vel in-
format : evidens nobis est^, intra nos ipsos ali-
quid indivisibile esse, quod est principium in-
telligendi et volendi^ quidquid illud sit. Nam
videmus in corpore mortuo totam lianc corpo-
ris molem manere^ et principium intelligendi
ab illo recedere^ quod esse non posset, nisi
principium illud aliquid essetdistinctxim acor-
pore, et intra corpus ipsum existens. Quo ar-
gumento etiam in animalibus evidens fit^ esse
in ipsis aliquid distinctum a mole corporis^
quod ipsis est sentiendi principium quod ani-
mam sentientem appellamus. Idemque est evi-
dens de homine : licet non sit evidens an in
liomine idem sit principiiim intelligendi et
sentiendi^ quodpostea videbimus. Nuncautem
supponimus, illud quod in nobis est intelligen-
di principium, nomine anima» rationalis sigui-
ficari : et ita manet perfunctorie explicata il-
lius nominis ratio. Relinquitur etiam ut expe-
rientia evidenti notum^ animam rationalem
esse. Quamvis non sit ita notum, qualis mo-
dus, vel ratio animai in illam conveniat : lioc
enim ad quid rei intelligentiam pertinet. His
ergo suppositis;, qusestio : Quidanima rationa-
lis sit, diligentius tractanda est, quoniam ba-
sis est et fundamentum, in suo genere, totius
catholicai fidei, ac subinde totius theologiee :
imo etiam totius vita3 Cliristianae: Quia nemo
potest temporalem vitam probe instituere,nisi
qui seternam cognoverit : qui autem se habere
immortalem animam sibi persuaserit;, facde
intelliget ea bona, quse iBterna sunt, omnistu-
dio esse quarenda. Non potest autem ceterni-
tas animse cognosci, nisi prius, quid sit anima
ipsa, intelligatur : et ideo cssentiam animoe
explicando, plura ejus attributa, quce vel ab
illa non distinguuntur, vel solum per nega-
tiones quasdam substantiam ejus nobis decla-
rant, explicabimus.
CAPUT I.
UTRUM ANIMA SIT FORMA, SEU ACTUS PRLMUS
SUBSTANTIALIS.
\ . Duplex a?iimce definitio adducltur ex
Arlstotele. — Quoniam prseter rationalcm ani-
mam, alii sunt animarum gradus : non possu-
mus^ quid sit rationalis anima exponere : nisi
prius genericam animse rationem et essentiam
explicemus. Qiiam rem tractavit Aristoteles,
lib. 2, de Anima, cap. 1 et 2, ubi duas animee
defmitiones tradidit : una est, Anima est actus
primus sulstantialis corporis physice organici
potentia vitam hadentis. Alia est, Anima est id,
qm mvimus, sentimus, loco movemu,r etintelli-
gimus. De quibus definitionibus et de osten-
sione, seu demonstratione unius per aliam,
cjuam etiam Aristoteles, in dict. cap. 2,traditj
expositores ibi, et alii philosophi multa dispu-
tant : sed qufe huic loco necessaria sunt brevi-
ter possunt expediri. Circa priorem ergo defi-
nitionem duo explicanda sunt. Primum, an
recte constituatur anima sub genere substau-
tialis formge. Secundum, an recte per corpus
organicum differentia ejus constitutiva expli-
cetur.
2. Snppnsitio prlmapro titulo capiiis. — Ut
prius iUud declaremus, supponimus imprimis
ex 1 Physic, ex dictis in i tom. Metap'iysi-
cse, disput. 15, sect. 1. Omues snbsLantias cor-
poreas ex duabus partibus essentialibus cou-
468
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM.-E RATIONALIS.
stare^ materia scilicet et forma : quarum prior,
potentia est^ posterior vero est actus ejus :
quia materia de se indifTereRS est ad varias
formas, et per unamquamque formam defuii-
tur, ac determinatur ad existendum in tali
supposito, seu completa natura.
3. Suppositio secunda. — Suppositio tertia.
— Dcinde suppono inter substantias corporeas
quasdam esse viventes, alias non viventes :
quffi divisio communisensu, quasi per se nota,
receptaest, exliis, qusesensibus patent. Quam-
vis in assignanda primaria differentia inter vi-
ventia et non viventia^ aliqua sit controver-
sia : sed illam in canite quarto expediemus ;
quia in intimo gradii viventium, qui est vege-
tabilium, versatur. Nunc autem ab illa contro-
versia abstrabendo, ex oommuni pbilosopbo-
rum etiamdoctrina, imo ex cmnir.m bominum
sensu, supponimus substantias corporeas vi-
ventes a non viventiljus in boc distingui, qiiod
non viventes per se loquendo, et ex su£e natu-
rse institutione, nec ab intrinseco seipsas mo-
vent, nec ad complementum suce perfectionis
acquirendum in seipsis operantur: viventia
vero sunt, quee lianc vim se movendi, ac per-
ficiendi ab mtrinseco babent. Quod enim inter
substantias corporeas, qusedam babeant banc
vim se movendi, ac perficiendi , experimento
constat in plantis, animalibus et bominibus :
quod autem alise bac virtute careant, in omni-
bus inferioribus corporibus notum est. Ex bis
autem distinctis operandi moilis differentiam
in gradibus substantiabbus talium rerum col-
ligimus. qua- differentia pci'nominaviveutium,
et non viveiitium significata est. Quai doctrina
fini!pta cst ex Platone in Phwdnne, et Aristo-
tt-ie.c 8 Piiysic., et lib. 1, de Auima, cap. 2,
( t V:b. 2, cap. 1, tt abis locis paulo post refe-
rendis, et ex 1). Tlioma, 1 part., qua?st. 18.
Cum autem ba^c viventia corpora non sint
siuiplicia, sed ex materia et fotma constent,
cerium est, dictam differentiam non a materia
priraa, quae communis est omnibus, sed a for-
ma provenii'e, quia forma, ut diximus, est ac-
tus delerminans materiam, et principium ope-
ratioiiis totius compositi , ut iii eodem loeo
metapbysice ostensum est. Habent ergo corpo-
ra viventia proprium ac peculiarem modum
formse substantialis alterius rationis, et ordinis
a fornia corporis non viventis.
4. Suppositio quarta. — Condudltur jam a-
7iimam esse formam sulistantialem, seu actum
prirhum matcriw. — Denique suppouimus ex
usu vocis, et communi etiam consensu, uomi-
ne auimee significatam esse illam formam sub-
stantialem, quse vivens corporeum constituit et
componil . Loquimur autem semper de corpo-
ralibus viveiitibus, quia suntalia viventia, quae
sunt spirituales substantiee , de quibus nunc
non est sermo, quia non babeut formam in-
formantem: cum nec materiam habeant, ut
de Angelis supra diximu.s, et in Deo excellen-
tiori modo invenitur. Anima ergo in reipsa
nibil aliud est, quam substantialis forma con-
stituens formaliter substantiam corpoream vi-
ventem, seu in aliquo gradu vitse. Quod non
eget alia probatione : nisi quia talis forma da-
tur in rebus, ut declaratum est, et tale nomeu
ad illam significandam impositum est, ut patet
ex U.SU. Unde talia viventia corpora animata
vocamus, et quando taleni formam amittunt,
mortua vocantur et omnia, quse non vivunt^
appellantur inauimata tanquam anima caren-
tia. Ex quibus tandem constat merito Aristo-
telem in definitione animse posuisse, quod sit
actus primus substantialis. Nam omnis forma
est aotus, vel per positivam babitudinem ad
materiam, qiiia ipsam determinat et quasi re-
plet, vel per negationem potentise, utique re-
ceptivte et substaniiilis : lorma enim non ha-
bet lianc potentiaiitatem . et ita -^otest dici
actus, ut a tali potentia distinguitur : vel etiam
quia est tantum actus, et noii coustat ex do-
tentia et actu, sicut ipsum composltuin.
5. Actum esse prhmim dupliciter inteoligi
potest. — Quod autem additur, animam esse ac-
tum primum, duobus modis potest intelligi.
Prior est, ut actus primus distinguatur a se-
cundo, qni est operatio, quem sensum indicat
Aristoteles, dum animam comparat scieutise
et somno, distingueus illam a vigilia et cou-
templatioue : et ideo communiter itaintelbgi-
tur. Quia vero talis actus primus potest esse
du[»Iex, vel etiam triplex, utest forma, poten-
tia et liabitus : ideo per antouomasiam dici
potest actus primus ille, qui nullura priorem
supponit, et ab omni actu quasi iutermedio in-
ter ilbim primum et ultimum, qui per auto-
nomasiam dicitur actus secundus, distingui-
tur. Et bic sensus iu re quidem verusest : nam
isto modo anima est actus primus : quia ani-
ma, et omnis forma substautialis est actus pri-
mus, id est, principalis et radicalis (ut sic di-
cam) respectu cujuscumque alterius principii,
quod ad operationem tanquam actus primus
coraparatur. Hoc tamen magis explicatur per
aliam particulam, in qua anima actus primus
substantialis esse dicitur. Heec autem omuia
solum explicant genus animaj : uam commu-
nia sunt omni formse substantiali. Unde per-
CAP. I. UTRUM ANIMA SIT FORMA,
inde est, ac si diceretur^ anima est forma snb-
stantialis.
6. Objectio prima contra dicta in n. 4 et 5.
— Circa hanc vero partem duplex occurrit ob-
jectio. Prior est, quia multi philosophi sense-
runt, animamnon essesubstantiam, sed acci-
dens, vel accidentium harmoniara , seu tem-
peramentum. Ita refert ex Epicuro et aliis
Phitarchus, hb. 4, dePlacit., cap. 3, etdocuit
Galenus,hbr. delocis Affect., cap. 6. Ita enim
refert ejus sententiam D. Thomas, in qusest.
disput. de Anima, a. 1, et lib. 2, cont. Gent.,
cap. 63, quamvis idem Galenus in ahis locis
varius sit. Et in eadem sententia fuerunt ah-
qui doctissimi medici, et antiqui hferetici : ut
refert Tlieodoretus, in Epitome divin. decret.,
cap. de homine. Fundamentum est, quia ex
temperamenio, et usu rationis pendet et vita,
et mors viventis, et ab eodem in nobis diversi
mores proveniunt : ergo anima niliil est prseter
qualitatum temperamentum : ac subinde est
accidens.
7. Objectio secunda ex Platone et aliis philo-
sophis. — Altera ratio dubitandi est, quia Plato,
et nonnulli aUi antiqui philosoplii censuerunt
animam non esse formam informantem , scd
assistentem : et anima assistens non est forma
substantiaUs, sed extrinsecus motor, et quasi
auriga, ut Aristoteles loquitur de anima coeli,
hi lib. 2, de Goelo, cap. 2 et 12, ubi animam
appellatintelligentiam,licet non informantem,
sed assistentem illam ponat. Et similiter, d.
lib. 2, de Anima, cap. in fine, huic sententise
favet : quatenus ait ex dicta definitione non-
dum constare, utrum anima sit vera forma,
vel tanquam auriga : in quo significat, actum
primum in illa defmitione non sumi pro actu
informante, sed vel pro actu movendi, vel ab-
strahendo ab informante, vel assistente. Et ra-
tione potest hoc suaderi : quoniam auima, ut
sic, abstrahit ab illis duobus modis actuandi:
ergo non potest adsequate anima definiri per
actum primum, qui sit propria substantialis
forma.
8. Assertio tertia quod sit vera forma. —
Nihilominus assero de essentia animee esse, ut
sit vera et substantialis forma. Hsec assertio
in anima rationali est de fide certa, ut in se-
quentibus ostendemus. Illa autem veritate sup-
posita, in ceeteris animabus est evidens : et ita
veluti inductione quadam probatur assertio.
Nam omnis anima est forma substantialis : er-
go signum est de ipsius ratione essentiali, et
generica id esse. Deinde probatur assertio, re-
futando singulos relatos errores : et imprimis
SEU ACTUS PRIMUS SUBSTANTIALIS. 469
contra priorem prtecipue agendum est genera-
libus rationibus, quibus probatum est in Meta-
physica dari formas substantiales. Nam inqui-
ro.an in equo, verbi gratia, sitaliquasubstan-
tialis forma, necne? hoc posterius dici non
potest, alioqui a fortiori idem dicetur de quo-
libet naturali corpore : quod est contra dogma
illud de substantialibusformis. Nec enimreddi
potest ratio ob quam coi-pora non viventia
formis substantialibus in suis speciebus con-
stituantur, et viventia iUis careant, cum per-
fectiora sint, et quo majorem organorum, et
potentiarum varietatem habent, eo magis uno
principio in quo radicentur indigeant. Si ergo
in corporibus rerum viventium nulla est sub-
stantialis forma, multo minus erit in nou vi-
ventibus : unde fiet consequenter, ut omnes
res corpdreee solum diff^erant in accidentalibus
formis, et sola materia sit tota substantia cor-
porum omnium : et quod materia existat, uti-
que sine ulla forma substantiali , et sirailia
multa possunt facile inferri in philosophiaval-
de incoraraoda. Et in theologia sequuntur alii
errores cle animahorainis, nirairum,quodsine
materia existente non possit, quia accidentia,
quee temperamentum componxint, extra sub-
jectum non permanent : et consequenter erit
anima hominis entitas materialis, quia in sub-
jecto raateriali non inhseret accidens spirituale,
et similia.
9. Si autera in viventibus datur forma sub-
stantialis distincta ab accidentibus, iha perfec-
to erit anima uniuscujusque viventis : atque
ita omnis anima erit substantialis forraa, et
heec erit de essentia ejus : nara in entitate sub-
stantiali gradus, seu differentia substantise non
est illi accidentalis, sed essentialis. Probatur
autem prima iUatio : tum quia prsecipua forma
uniuscujusque substantias est, a qua omnes
facultates et operationes ejusdem substantise
pendent : hujusraodi autera est aniraa, ut po-
test fere experimento probari, nara recedente
anima omnes operationes, et facidtates vitales
deficiunt : tum etiam, quia corpus vivum et
vivens, est compositum substantiale per se u-
nura, sed partes ex quibus coraponitur, essen-
tialiter sunt corpus et anima : ergo ipsa anima
coraponit umrai per se cura raateria : ergo est
forma substantialis ejus: tum denique, quia
anima est priraum principium intrinsecum, ac
principale operationum vitalium : ergo est for-
ma substantialis ipsius viventis. Et hanc veri-
tatera coraprobant orania, qua? de forma sub-
stantiali in genere diximus in citato loco
Metaphysicse, Et quoniam ibi preecipue id do-
470
LIB I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM.« RATIONALIS.
cuimus de anima rationali ex illa ad exteras
animas argumentum a fortiori sumendo^ illa
omnia raagis confirmabuntur ex his^ quee de
informatione animse rationalis ostendemus.
De qua in particulari hanc veritatem probat
Augustinus, hbr. de ImmortaL animee, nam
habet proprietates^ (juoe non sohim tempera-
mentum quatuor quahtatum^ sed etiam om-
nem materiam superant. De quibus rationibus
infra dicturi sumus.
10. Ad funtlamentum. primce oJjjectionis in
num. G. — Ad fundamenta ergo prioris erroris
respcndemus, sohim probare temperamentum
esse dispositiouem necessariam, ut anima in
corpus introducatur, vel in eo conservetnr :
quod suo modo, et cum proportione commune
est omni formse substantiaU rerum generabi-
hum et corruptibihum. Unde sicut in hgno,
vcl aliis corporibus in animis, ex eo, quod per
ablationem, vel remissionem quahtatum cor-
rumpantur, non seqiiitur formam constituen-
tem unumquodque ihorum, esse ahquod acci-
dcns, vel compositionem, aut temperamentum
phirium accidentium : ita muUo minus sequi-
tur, animam esse temperamentum, eo quod
per dissohitionem temperamenti , usque ad
certum gradum vita finiatur. Et eodem modo
ait D. Thomas 2, contr. Gent., cap. 63, ex eo
quod hominum mores ordinarie complexionem
sequantur, non sequi complexionem sute
temperamentum esse proprium principium
tahum operationum, sed sequi disponi mate-
riam tahbus aUectibus deservientem : ahoqui
enim evidens est, operationes cognoscendi et
amandi esse altioris ordinis, ex.cederetque vir-
tutem primarum quahtatum, ex quibus tem-
peramentum constat. Item in homine est evi-
dens esse ahud principium ahius complexione,
et omni principio aherante corpus, et passiones
excitante : nam saape passionibus et motibus
suee complexioni proportionatis per virtutem
animae resistit. Est ergo anima aliquid aUius
complexioue.
11. Progreditur proxima responsio. — Unde
nihil etiam obstat, quod dissoluto tempera-
mento cessent operationes vitales, et conse-
quenter etiam propria iharum principia : quia
etiam temperamentum est necessaria disposi-
tio organi uniuscujusque vitahs facuUatis ma-
teriahs, ut in ipso conservari possit. Unde po-
tius sumitur argumentum, quod sicut potentise
vitales, hcet sint a temjieramento distinctse,
nilhlominus amittuntur dissoluto temperamen-
to : ita etiam anima. Nam si iha) facuUates vi-
tales nou distiuguuntur a substantiah forma.
ut multi sentiunt, habemus intentum : si vero j
distinguuntur, ut est probabihus, inde conclu- \
ditur, esse necessarium aliquod principium
prius et principalius, in quo omnes iUae facul-
tates et operationes illarum radicentur; tum
quia in rebus inanimatis, etiam in ipsis ele-
mentis, qualitates, quse sunt principia proxi-
ma naturalium alterationum transeuutium,
supponunt substantialem formam, in qua tales
proprietates radicentur : ut in dicto loco INIeta-
physicae probavimus : ergo a fortiori id neces-
sarium est in viventibus, quse in altiori gradu
siibstantiarum constituuutur ; tum etiam, quia
illa3 facultates proprise viventium sunt inter
se natiu-aliter coUigatse et ordinatse, et sibi in-
vicem ministrantes, vel se mutuo excitantes,
vel adjuvantes : ergo haberedebent unumali-
quod principium prius, in quo radicentur : ut
tam in facultatibus partis uutrientis, quam in
sensibus externis et internis intellectu et vo-
luntate, seu potentia cognoscente, ex appetente
videre licet. Et ex his, quse de his facultatibus
dicemus, evidentius fiet.
12. Satisfit secwidce oljectioni in nurn. 7,
enodando triplicem qucestiunculani ibi tactam.
— Qucestiuncula prima de reipsa, an omnis
anima sit forma suhstantialis. — Id de fide
est quoacl rationalem. — De aliis animalus pro-
batur.—Ad posterioremobjectionem responde-
muSjin ea attingi quamdam quaestionem de re,
et aliam de modo loquendi : et potest addi
tertia de sensu Aristotelis definientis animam.
Prima erit an loquendo de auima corporum
vere ac substantialiter viventium, ut sunt
omnia viventia natura sua corruptibilia : an,
inquam, omnis talis anima sit vera substantia-
lis forma informans : et sic indubitatum est
apud Christianos philosophos omnem animam
vivihcantem corruptibile corpus esse veram
formam iuformautem. Hoc ostendemus infra
esse de fide de anima rationali, et ratione
etiam probabitur. De aliis autem animabus in-
feriorum viventium est per se satis evidens.
Quia imprimis, si anima in his viventibus esset
aliqua substantia assistens tantum illi mate-
riali corpori, quod apparet exterius, vel iUa
esset simplex entitas, et sic esset res spiri-
tualis et subsistens, quia dicitur non esse forma
informans et consequenter nec inhcerens ma-
terice : erit ergo substantia immaterialis, quod
est absurdissimum ; vel esset composita ex ma-
teria et forma : et sic multo minus posset aui-
ma aUerius corporis, et de illa interrogabitur,
an sit vivens, necne? Nam si est vivens et
composita, ejus forma erit anima informaus
CAP. II. CUJUS CORPORIS ANIMA FORMA SIT, EJUSQUE DEFINITIO, ETC.
471
materiam propriam talis siibstantiae : tota au-
tem ipsa substaiitia non poterit esse anima al-
terius corporis. Si vero illa substantia non est
vivens^ forma ejus etiam respectn illius non
erit anima : quoraodo ergo poterit aliud cor-
pus distinctum vivificare ?
13. Unde argumentor ulterius, una substan-
tia assistens alteri non potest esse principium
intrinsecum operationum, vel motuum ejus,
sed eritextrinsecum agens per aetionem trans-
euntem aliud immutans : ergo moliones^ quae
fiunt a substantia assistente in altera^ cui
assistit, non possunt esse actiones vitales illius
substantise, in qua altera illi assistens opera-
tur : ergo talis substantia assistens non vivifi-
cat tale corpus : non est ergo anima ejus.
Sicut motus cceli, non est vitalis coelo, qua in
illo fit ab extrinseca substantia assistente.
Unde nec dici potest coekim se movere, sed
moveri ab alio, quod de propriis viventibus
dici non potest. Nam planta vere se nutrit^ et
equus videt^ et sic de aliis. Et ratio est supra
tacta^ quia de ratione vitse est^ ut sit ab intrin-
seco principio ipsius operantis : ideo enim
censetur vivere, quia ab intrinseco operari
potest : ergo sola assisteatia unius substantise
in aliam, non sufificit ad illam vivificandam,
id est, ut illa possit vitaliter operari : ergo nou
potest sufficere ad veram rationem animee :
ac subinde de ratione animas est_, ut sit forma
informans,
14. Qucestmimila secimda denomine, an ani-
ma tantum assistens dici queat forma. — Quces-
tiwicula tertiademente Aristotelis circafrcedic-
ta. — Hac ergo veritate in re ipsa supposita,
qusestio erit denomine,anunasub5tantia,quu3
alteri assistit sohim per modum motoris, aut
gubernatoris : aut per unionem accidentalem
similem ilfi, qua principalis causa, verbi gra-
tia, unitur instrumento, possit aliquo modo
vocari anima. Et banc dico esse qusestio-
nem de nomine : nam in re constat , talem
substantiam non esse veram animam, utique
formaliter vivificantem ilhim, cujus anima
esse dicitur. Et ideo si tahs significatio vocis
admittatur, non erit univoca, sed valde ana-
loga, et potius metapborica, quam propria.
Ad eum modum^ quo Deus dicitur esse auima
nostrae animse, quandoillam movetvel excitat^
aut spirituahter vivificat. Quomodo ahqui an-
tiquorum philosophorum Deum animam mun-
di vocarunt : ut attigit Aristoteles, hbro primo
de Anima, cap. 3, text. 51, ubi locutionem
iham tanquam metaphoricam, et a propria
animse considerationem ahenam removet :
quamvis ahis locis ea phrasi locutionis uten-
do coelos vocat animatos, hb. 2, de Coelo, c. 2,
text. 13. Hsec autem, quse de animationc
mundi, vel coeh dicuntur ab ahquibus, meta-
phorice accipienda esse, ut vera sint^ interpre-
tatus est Augustinus, hb. 2 Retract., cap. 1,
et idco proprie, et simpliciter loquendo, qui
recte secundimi fidem et rationem sentiunt,
negant coelos esse animatos : quia nimirum
sola intehigentiffi motio, vel assistentia ad ani-
mationem veram non sufiicit. Ut recte docuit
D. Thomas, primaparte, quaist. 70, art. 3. Ubi
concludit formam, seu motorem tantum assis-
tentem, non posse dici animam, nisi eeqihvoce,
et ideo non de re, sed de nomine esse quses-
tionem, an propter ihura sohim motorem coe-
lum dicendum sit animatum ? Hinc etiam Aris-
toteles, hbro secundo de Anima, cap. 2, text. 1 5,
et cap. 2, text. 32, indicat veram et propriam
animam solum esse in corporibus mortahbus.
Quod etiam notavit Simphcius, hbro secundo^
de Anima. Quare dubitandum non est^ quin
Aristoteles^ cum animam defmivit et vocavit
£VTf./£;;(p[av, et actum primum, de propria
anima, et de actu informante locutus fuerit.
Unde cum in fine ihius capitis primi, ait non-
dum constare, an aniraa (utique quam defi-
nierat) sit actus informans; non ideo dictum
ab eo fuit, cpiia dubitaret, an ita esset, sed
quia id nondum probaverat : et ideo ad id
probandum in secundo eapite progreditur, ut
capite sequenti exponemus.
CAPUT II.
CUJUS GORPORIS ANIMA FORMA SIT, EJUSQUE DEFI-
NITIO INTEGRA TRADITUR.
1 . Corpus in definitione animcs importare
materiam. cum. quantitate quidam volunt. —
In prfficedenti capite esseutiam animee secun-
dum genericam rationem exphcuimus : nunc
differentiam ejus constitutivam^ quia distin-
guitur a rehquis Substantialibus formis, quee
animae non sunt, expendemus. Quam diflferen-
tiam tribus, vel quatuor particulis, nobis ex-
plicuit Aristoteles, dicens, esse aclum corporis
physici, seu uaturalis, orcjanici, potentia vi-
tam hahentis. Unde exponendo singulas parti-
culas, tota differentia, et animffi essentia de-
clarata relinquetur. Primum ergo inquiri po-
test, quid nomine corporis ibi significetur.
Potest enim nomine corporis intelhgi materia
prima : uam prout Iiabet inseparabilem quan-
titatem, et per illam extensionem, et molem
corpoream vocari potest corpus. Sic enim inter
472
LIB. I. DE SUBSTANTIA, ET INFORMATIONE ANIM.€ RATIONALIS.
pliilosophos, tma corporis acceptio est, prout
significat alteram partem substantialis compo-
siti. Etsumitur ex Aristotele 7 Metapliysicoe,
cap. i\, text. 39, dicente: Perspicuum est ani-
mam suhstantiam esse frimam, cotjms mate-
riam, hominem vero, aut animal esse id, quod
ex utrisque constat, et in eodem libro secundo,
de Anima, text. A, paulo ante definitionem
dixit : Corpus profecto non erit anima, sed ut
suhjectum potius est et materia. Et ita hic sen-
sus est valde probabilis, eumque tradit divus
Thomas, d. text. 4, etsumitur ex eodem, 1 p.,
q. 76, art. 4, ad 1, et Gregorius, in 2, d. \Q,
q. 2, ad 2, contr. 4 concL, et Argentina, in
4, d. 13, q. l., art. \, in princ, Fonseca, 1. 7,
Metaphysicfe, c. 12, sect. 9, circ. fin. Bene
autem advertit Gregorius, sumpto corpore in
hoc sensu, omnem formam substantialem esse
actum corporis, ac subinde sub genere formse
substantiaHs illam particulam quodammodo
comprehendi. Hocautemnonest inconveniens,
nec inutilemrepetitionem continent. Quia eum
ratio substantiaUs formae, seu actus primi sit
quasi respectiva, saltem secuudum habitudi-
nem transcendentalem, non potest sine suo
termino definiri, juxta ea, quai de his relatio-
nibus transcendentahbusdixi in Metaphysica,
disput. 47, sect. 3, a num. 10, usque ad finem,
et tota sectione sequenti, et ideo cum anima
sit essentialiter substantiahs forma, necessario
debuit per ordinem ad materiam definiri.
2. Aliipulant importare compositum ex ma-
teria et forma corporeitatis. — Auctoris vera
sententia. — Adduut vero aliqui, ibi nomine
corporis non significari solam materiam pri-
mam, sed compositum ex illa, et ex forma
substantiaU corporeitatis , quam existimant
esse distinctam in re ipsa ab anima in viventi-
bus omnibus : et ideo dicunt animam, ut ani-
ma est, dicere habitudinem ad materiam jam
informatam forma corporeitatis. Hsec fuit opi-
nio Scoti, in 4, dist. 1 1, qusest. 3, art. 2, quam
ejus discipuli postea secuti sunt, et ante iUum
multi posuerunt illam formam corporeitatis,
lieet diversis modis. Contra illam vero late
scripsimus in disp. 13, Metaphysicse, sect. 3,
num. 4, 12, et sequentibus, et disp. 15,
sect. 10, num. 8, et s6quentibus, ubi in n. 15,
dixi, corpus in definitione animge posse sumi,
vel pro materia prima, ut jam explicavi, vel
pro composito ex materia et forma, ut dante
praecise esse corporeum : non quod taUs forma
in animantibus sit distincta ab ipsa anima se-
cundum rem, sed ratione tantum, ex prseci-
sione meutis. Eamdemque senteutiam latius
declaravi in tom. 3, cap. 3, p. disp. 51,sect. 4,
circa medium. Et eam tradit Capreolus 2,
dist. 15, qusest. 1, art. 3, ad argumenta 2,
loco posita contra tertiam conchisionem, ubi
citat HervMum. Et sumitur ex divo Thoma,
1 part., qusest. 76, art. 6, et queest. unic. de
Anima, art. 9, in Gorp., et ad 5, et seepe ahas.
3. FroximcB sententlce minime olstat Aris-
toteles. — Nec contra hoc obstat, quod Aristo-
teles dixerit, corpus comparari ad animam, ut
materiam et subjectum. Nam hoc verum sen-
sum hahere potest, etiamsi corpus includat
gradum corporeitatis : quia sic comparatur ad
animam, ut anima est, tanquam potentia,
et subjectum, non propriae inhesionis , sed
substantiahs compositionis. Ita declaravit di-
vusThomas, in qusest. de Spirit. creat., art. 3,
ad 2, dicens : Cum forma perfectissirna det
omnia, quce inferiores, et adhuc amplius, ma-
teria prout ab ea perficitur modo imperfecto
consideratur , ut materia illius formce, ut per-
fectiori modo informat. Unde couchidit : ^ic
ergo ista materia, secundum quod intelligitur,
ut perfecta in esse corporeo susceptivo vitce, est
proprium suhjectum animce. Quapropter hcet
prior expositio simphcior sit, et magis physica,
et fortasse ab Aristotele fuerit magis intenta,
nihilominus posterior contemnenda non est, et
veram doctrinam continet. Et in theologia ad
ahqua mysteria exphcauda est aptior.
4. Vox Physici in eadem definitione qiiid im-
portet. — Unde juxta hanc considerationem
pote.st exphcari aha particula in definitione
animse, ab Aristotele addita, nimirum, quod
fit actus corporis physici, seu naturahs. Nam
hcethsecparticulacommuniter censeatur addi-
taad exchidendum corpus mathematicum, vel
artificiale, ad hoc autem parum necessaria vi-
deri potest. Quia dictum jam erat animam esse
substantiam per modum actus substantiahs :
per hoc autem sufficienter constabat non esse
actum per modum formee artificiahs, quse ac-
cidentahs est : nec esse formam corporis ma-
thematici, quod accidentis species est. Verum-
tamen esto per illam particulam hfec etiam
expressius declaretur, hoc non obstat, quomi-
nus etiam per iham incipiat contrahi definitio
ad gradum animfe, ut anima est. Eadem enim
anima, et est forma substantiahs, et est anima,
qui sunt duo gradus essentiales, et subordinati
in eadem forma, licet non constituant duas
formas distinctas physice, ut in dictis locis
Metaphysic» expUcavi. Illa vero distinctio suf-
ficit, ut secundum quemdam naturae ordinem,
eadem forma prius intelligatur uniii materiae.
CAP. II. CUJUS CORPORIS ANIMA FORMA SIT, EJUSQUE DEFINITIO, ETC.
473
iit forma siibstantialis est, qiiam iit anima est,
ideoque ut forma est, dicit habitudinem ad
nudam materiam : ut vero anima est, dicit^
habitudinem ad materiam, ut jam informa-
tam forma corporis naturalis, i;t tale est. Et
ideo quatenus anima est optime per liabitudi-
nem ad corpus physicum, seu naturale, tan-
quam ad proximum materiale subjectum de-
fiuitur,
5. Ohjectio contra datam expositmwn corpo-
ris physici. — Solvitur. — Dices, in quahbet
forma substantiah, etiamsi anima non sit, illae
duse raliones distingui possunt. Nam forma
ignis in particulari, vel elementi in genere
etiam convenit cum anima in ratione formse
substantiahs, et differt in gradu, quia est for-
ma elementi, vel ignis : ergo etiam illa ut
forma elementi, potest dici actus non tantum
materise nuda;, sed etiam corporis pliysici, seu
naturahs. Idemque considerari potest in for-
mis mixtorum inanimatorum, ut in forma me-
tahi in genere, vel auri in specie servata pro-
portione, Respondeo facile posse totum con-
cedi : nam per iUam particidam non satis
distinguitur anima, etiam ut anima ab ahis
generibus, vel speciebus formarum substantia-
hum. Et ideo non dixi per iham particulam
contrahi defmitionem ad animam, ut anima
est, sed incipere contrahi : nam per casteras
particulas consummatur,ut moxexphcabiraus,
Addi vero potest, animam, ut animam, in hoc
differre ab ahis formis substantiahbus omnium
corporum inanimatorum , quod differentiai
aharum formarum non addunt gradum, nec
modum essendi elevantem ahquo modo gene-
ralem gradum formse corporeee : sed sohim
determinantem illum in eodem gradu, et, ut
sic dicam, cum eadem immersione in materia :
anima vero, ut anima est, elevat generalem
rationem substantiahs formaj ad ahiorem gra-
dum essendi et operandi, ahquo modo magis
a materia abstralientem, ut cap, seq, expone-
mus, Ad significandam ergo lianc excellentiam
animse, ut anima est, potuit per antonoma-
siam dici actus corporis physici, quia ihud ita
actuat, ut ipsum elevet ad gradum viventium :
quod ahse formae inferiores non habent, sed
sohim ihud determinant in eodem gradu cor-
poris naturahs : verumtamen hsec excehentia,
qutB per iham particulam innuitur, per ceete-
ras expressius declaratur,
6. Declaratv.r vox organici, — Additur ergo
nherius de ratione animEe esse, ut sit actus
corpori pliysicl organicl. Dicitur autem corpus
orgauicum, quod ex partibus dissimilaribus
componitur, ut dicit Aristoteles, libro secundo,
de part, AnimaL, cap, 4, ubilias partes orga-
nicas officiarias et instrumentarias appellat,
ut suntmanus, ocuh, aures, et similes, Anima
ergo generatim sumpta, talis forma est, ut
postulet corpus Iiujusmodi partibus composi-
tum, Quod ita esse inductione potest ostendi
in omni genere viventium : nam iu plantis et
arboribus, quse infirmum gradum vitce parti-
cipant, compositio ex partibus valde dissimi-
libus in figura, et aliis qualitatibus primis, ac
secundis reperitur, et in brutis animalibus est
major varietas talium raembrorum : et in ho-
mine vel major, vel saltem perfectior, Ratio
autem a priori est, quia anima ex suo genere
est forma perfectior formis inanimatorum :
unicuique autem formee respondet materia
ipsi accommodata, et proxime disposita, ac
STibinde formse perfectiori materia, seu corpus
perfectius debetur : ergo animae debetur cor-
pus perfectius, et raelius dispositum, ordina-
tum ac compositum, At vero corpus organi-
cum compositionem perfectiorem, et, ut ita
dicam, magis speciosam et artificiosara in ipsa
natura prsesefert : ergo convenienter tale cor-
pus animseproximum receptivura esse dicitur:
et e contrario anima dicitur esse actus tahs
corporis. Probatur et declaratur amplius ratio
hujus ultirase illationis, quia id, in quo gra-
dus animee, ut talis, inferiores formas superat,
est excellentia in operando, vel in raodo, vel
in substantia operatiomun, Nara, ut supra
dixi, et in sequenti particula raagis explicabi-
tur, gradus viventium in raodo se movendi, et
perficiendi et se redigendi in actum ultimum
ab intrinseco, a gradu non viventium distin-
guitur, Hinc ergo est, ut anima indigeat ins-
trumentariis partibus, per quas suas operatio-
nes efficit, et consequenter, ut ex natura sua
corpus organicumpostulet,
Dwplex organisatio distinguitiir, et de quanam
procedat definitio, opiniones duce.
7. Organisatio accidentalis. — Altera sub-
stantialis. — Sed occurrit dubium de qua or-
ganisatione hoc intelligendum sit ? Duplex
enim organisatio in corpore intelhgi potest,
accidentalis, et altera substantialis. Prior con-
sistit in variis dispositionibus accidentalibus
existentibus in variis partibus materias corporis
organici : ut, verbi gratia, quia hoc membrum
est Iiujus figurse, ahud alterius, hoc durura,
illud molle, hoc caliduis, ihud frigidius : et sic
de aliis qualitatibus et temperamentis earum.
Quia ergo haic varietas per accideus fit, ideo
IIA
LIB. I. DE SUBSTANTiA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
accidentalis dicitur, non c[uia necessaria non
sit ad animee informationem. Substantialis er-
go organisatio dicitur illud esse substantiale^
quod unaqueeque illarum partiurn ab ipsa for-
ma substantiali habet : nam hoc etiam esse
partiale in singuUs partibus varium esse cen-
setur. Num caro, et os, verbi gratia, etiam in
suo esse^ seu in substantiali compositione dif-
ferre videntur.
8. Opinio de organisatione acciclentali. —
J^Jjus argmnetitum. — Quidam ergo intelligen-
dam putant illam particulam dc corpore orga-
nico accidentaliter, seu secundum varias dis-
positiones in diversis partibus animai prsepa-
rato et proxime disposito. Dicuntur primo ^
quia unaqueeque forma substantialis respicit
materiam, non tantum nudam^ sed ut proxime
aptam et dispositam ad recipiendum effectum
formalem suum : ergo etiam anima respicit
materiam ut proxime dispositam ac prtepara-
tam ad suum effectum formalem recipiendum :
sed hujusmodi proximum susceptivum animse
est corpus accidentaliter organisatum^ id est,
variis dispositionibus in distinctis partibus, ac
membris affectum : ergo recte dicitur anima
actus hujus corporissic organici. Probatiir con-
sequentia, quia anima non respicit per sc primo
aliquam partem sui corporis^ sed totum, ut
corapositum ex illis partibus materise , non
uniformiter, sed difformiter cum proportione
dispositis.
9. Secundo^ quia corpus organicum, cujus
actus dicitur esse anima, supponitur ad intro-
ductionem animee cum tota sua organisatione^
quia prius saltem natura debet supponi mate-
ria disposita^, et proportionata formae, quam in
illam forma introducatur : dispositio autem ad
animam est organica^ ut declaratum est : ergo
non potest esse organisatio substantiahs. Pro-
batur consequentia^ quia si c[use est substan-
tialis organisatio^ illa non supponitur ad ani-
mam , sed per illam formaUter confertur.
Dicetur fortasse organisationem illam acciden-
talem fluere ab anima, quasi per resultantiam
naturalem effectivam : sicut fluunt passiones^
et ita non supponi ordine naturte ad animam :
sed potius ad illam consequi. Contra lioc vero
instatur^ quia liinc sequitur animam prius na-
tura ingredi in materiam^ vel nudam^ vel uni-
formiter affectam sola quantitate : qubd cre-
dibile non est^ tum quia id est contra ratio-
nem et perfectionem animce : tum etiam quia
nuUa potest tuncreddi ratio, cur potius in bac
parte materiee liaec accideutia^ quam aUa ex
anima resuUarent.
10. Tertio^ quia non videtur posse intelligi
illa organisatio partium substantialium. Aut
enim anima est divisibilis in partes quasi in-
tegrantes^ vel indivisibilis. Si primum dicatur,
omnes illse partes erunt similes, et ejusdem
rationis. Nam si essent distinctae naturse, et
speciei , non possent inter se uniri , et quasi
continuitatem habere ad unam formam inte-
grandam. Ergo talis anima divisibilis in se ha-
bet partes lieterogeneas, seu dissimilares : ergo
nec potest cum materia componerc partes or-
ganicas substantialiter, id est, habeutes sub-
stantialem dissimilitudinem, seu varietatem^
cum nec in materia;, nec in forma iUam ha-
beant. Idemque argumentum fortius urget, si
anima est indivisibiUs : namtalis anima ubi-
cumque fuerit^ tota erit : ergo omnes partes
organicee substantialiter constabunt eadem for-
ma substantiali, et materia : ergo nulla esse po-
test in eis diversa organisatio substantialis.
11. Prcedicta opinio ah aliis irnpugnatur. —
Nihilomiuus hgec sententia aliis philosophis
non placet. PrimO;, quia partes organicae for-
maliter constituuntur in suo esse organico per
suam animam informantem : ergo accidenta-
lis dispositio non sufficit ad organisationem,
nec partes materiae diversis affectse dispositiO'
nibus possunt dici orgauicae prius natura,
quam anima informentur. Consequentia clara
est^ quia affectus formalis ante formam esse
non potest, nec ordine naturse informationem
ejus praicedere. Antecedens vero probatur,
quia corpus organicum idem est^ quod poten-
tia vitam habens^ ut in ultima particula sta-
tim explicabitur : sed non est corpus vitam
Iiabens , nisi per ipsam animam informan-
tem : ergo nec est corpus organicumj nisi ra-
tione animae informantis : ergo organisalio
corporis ab ipsa anima est, ac proinde sub-
stantialem esse oportet. Propositio subsumpta,
in qua est rationis vis, probatur ex Aristotele,
in dict. cap. \, lib. 1, de Anima_, dicente: no7i
esse potentia vivens, quod abjicit animam, ea-
que vocat, sedidqiiodij^sam halet. Dixit autem
paulo superius : Quod sicut pars se Iiahet ad
partem, sic totus sensus ad totum sensitivum.
Eadem ergo ratio est totius et partis. Sicut
ergo corpus organicum est potentia -savens;
et ideo animam includit : ita etiam qufelibet
partes. Et hoc conflrmat, quod ibidem ait,
deficiente anima, oculum jam non esse ocu-
lum, uisi Eequivoce, sicut est oculus lapideus.
Idemque est de qualibet parte organica. Se
ciaido, accidentia non ponuntur in defiuitioue
substantiee, quouiam ad ejus essentiam et ra-
CAP. II. CUJUS CORPORIS ANIMA FORMA SIT, EJUSQUE DEFINITIO, ETC.
m
tionem non pertinent, nec cum illa unum per
se componunt : sed anima est substantia : ergo
non defmitur per accidentia : ergo corpus or-
ganicum per quod defiuitur, non includit ac-
cidentia. Et confirmatur , cpiia alias anima
diceret per se transcendentalem habitudinem
ad accidentia, seu ad effectum formalem eo-
rum;, quia illa habitudo, per quam definitur,
per se, et intrinsece ilU convenlt. Consequens
autem est contra rationem substantise, et con-
tra perfectionem animse. Tertio, quia in ma-
teria prima non procedunt accidentia, quse
prius natura organa distinguant, quia prima
forma materise est ipsa substantiaHs forma.
Pro decisione controvertitur pri^no, (ib acciden-
tilusne, an aJ) anima formaliter organisetur
materia.
12. Primum pronuntiaium, prima organi-
satio materice al) accidentihus causatiir. — Dno
possunt in lioc puncto controverti. Unum est
de reipsa, an organisatio fiat formaliter per
sola accidentia, vel per ipsam animam : aliud
est de definitione, an detur pcr ordinem ad
subjectum, seu raateriam proximam animae,
prsescindendo ab efi^ectu formali ejus, vel per
ipsum eflfectum formalem, quem suo corpori
confert. Circa primum, certum qviidem vide-
tur, diversas partes organicas primam diver-
sitatem, ac varietatem ab accidentibus acci-
pere. Ita docet D. Thomas, i part., qusest. 76,
art. 5, ad 3, dicens, proprie loquendo, partes
organicas uon posse dici diversarum specie-
rum : sedquod sint diversarum dispositionum.
Nam anima, inquit, licet sit una in sua essen-
tia propter suam perfcctionem^, est multiplex in
virtute, et ideo ad diversas operationes indiget
diversis dispositioniljus in partilms corporis,
cui unitur. Constat autem dispositiones illas
esse formas accidentales, quse formahter suos
effectus conferunt liis partibus, et ita illas dis-
ponunt. Sic ergo talis organicarum partium
diversitas formaliter fit per accidentia. Nam
licet respectu animee, talia accideutia sint dis-
positiones subjectum ilU preeparantes, et sub
hac habitudine reducantur ad causam mate-
' rialem : nihilominus comparatione ad mate-
riam ipsam formaUter illam afficiunt, et ita
illam disponunt, et diversas partes materige
muUipliciter afficiendo, formaliter constitntmt
diversa organa, seu partes dissimilares. Unde
Aristoteles, Ubr. 2, de partib., capit. 1, hanc
partium dissimilarium diversitatem pcr hoc
explicat, quod, qucpda n est vioUis, alia dnra,
qucedam hundda, alia sicca : qtuedam lenta,
alia rigida : et infra dicit : constant enim fere
omnia multi formi figura.
i3. Duplex genus prcedictorum accidentium.
— Praeterea observandum est, dupUcia esse
accidentia, quibus liee partes organicse affl-
ciuntur et qnasi ornantur. Nam hse partes, et
snnt partiaUa sul)jecta, seu partes subjecti
adeequati susceptivi animee : et sunt instru-
menta ipsius anirase ad actiones vitales mate-
riales, seu organicas efficiendas. Indigent ergo
hae partes duplici genere accidentium, unum
vocare possumus passivarum, seu passibilium
qualitatnm : aliud activarum facultatum; et
utraque sunt accidentia modo aliquo aniraee
conuaturalia. Priora enim sunt dispositiones
prajparantes rnateriam ad receptionem animae
ut est temperamentum primarum qualitatum,
et si quse sunt, quje ex iUo per se consequan-
tur, ut sunt moUities, durities, raritas et den-
sitas, gravitas, vel levitas, et alia hujnsmodi,
quae ex genere suo communes sunt rebus et
formis inanimatis. Posteriora vero accidentia
sunt, quse animam comitantur, et ab iila
fluunt, tanquam facultates, quse illi dantur
ad vitales efficiendas operationes, ut sunt in
vegetabilibus virtus attraliens, expellens, etc,
in animalibus visus, amUtus, et alite potentiae
sensitiva3, "seu animales. Partes igitur orga-
nicee primo quidem differunt in prioribus ac-
cidentibus disponentibus materiam : deinde
vero consequenter differunt in facultatibus
vitaUbus quia in una parte organica est po-
tentia visiva, in alia vis audiendi, etc. Et sic
etiam in manu aliter est virtus raotiva, quara
in pede, et sic de cseteris : quia hujusmodi
potentise juxta varietatem actionum suarum
proximum subjectum requirunt, aliter, et ali-
ter dispositum. Unde in genere causse dispo-
sitivse in hac parte recipitur potius visus ,
quam auditus, quia est disposita convenieuter
ad actionem videndi et non audiendi. In ge-
nere autem causse finaUs, ideo agens hanc
partem aliter disposuit, quia ad talem actio-
nem, et facultatem vitalem recipiendam illa
distinxit, ac preeparavit.
1-4. A primo genere prius natura est orga-
nisatio quam a secundo. — Unde colligiturhas
partes organicas ordme generationis prius na-
tura inter se difl^erre in organisatione, seu
dispositione, ut sic dicam, materiali, quam in
fRcuUatibus vitaUbus, licet ordine finis prior
sit differentia in facnltatibus, quas ad vitales
actiones exercendas recipiunt. Et consequen-
ter sequitur priori modo antecedere ordine
naturaj introductionem animai : posteriori au-
LIB, I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
tem moflo subsequi simpliciter, et ahsolnte,
in omni genere causse. Nam priores disposi-
tiones constituentes corpus organicimi in ra-
tione proximi subjecti susceptivi animae, non
fiunt ullo modo ab ipsa anima in instanti ge-
nerationis, sed a generante iiunt, et perficiun-
tur usque ad ultimum intrinsecum comple-
mentum, quod in illo instanti recipiunt, et
sic antecedunt formam in genere causae ma-
terialis, et non sequuntur ex illa in genere
causee efTicientis, Ideoque corpus sic organicum
simpliciter est prius natura, quam sit vivum,
seu informatum per animam. At vero poste-
riores facultates sequuntur ex anima per ma-
terialem resultantiam , et ideo sunt natura
posteriores in genere causee efficientis : et non
prascedunt in genere causee materialis, quia
non preeparant corpus ad animoe receptionem,
sed ad actiones per membra ejus postea exer-
cendas, Atque ita tandem fit, ut priores dis-
positioues multo magis antecedant ordine na-
turffi has vitales facultates, quia sunt priores
ipsa anima, et aniraa est prior suis poteutiis :
ergo a fortiori dispositiones illae praecedunt
potentias. Item dispositiones preeparant or-
gana ad receptionem potentiarum, seu facul-
tatum vitalinm, et nullo modo fnmt, seu can-
santur ab illis: ergo sunt simpliciter priores or-
dine naturse, Et ita sufficienter declaratum est,
quomodo lisec organisatio per accidentia fiat.
15. Secunduvipronunliatum. — Orgamsatio
fit etiam ab anima saltem effective. — Nunc
explicandum superest, an fiat etiam ahquo-
modo per animam ipsam formaliter, ac sub-
stantialiter. Ad quod explicandum supponen-
dum imprimis est, duobus modis posse intelligi
causalitatem anima^ circa corpus suum, et
membra ejus in instanti gcnerationis. Unus
est in genere causse formahs, quatenus sub-
stantialiter informat, ac vivificat corpus, et
membra ejus organica : aliud est in genere
causas efficientis, quatenus ab ipsa anima re-
sultant in membris corporis potentise , seu
facultates, quse sint principia proxima opera-
tionum vitalium, ut jam explieatum est. De
hoc ergo posteriori modo organisationis non
est dubium, quin per ipsam animani perficia-
tur, non quidem formaliter proprie, sed effec-
tive modo explicato, Unde perfectio illa, seu
varietas organisationis , quoad lianc etiam
partem accidentahs formaliter est quoad enti-
tatem, licet a substantiali forma naturaliter
dimanet.
16. An fiat ctiam formaliter. — Difficultas
ergo est, an ipsa substantiali informatione ani-
mse, et subinde in ipsis membris, ut ex mate-
ria, et forma animee substantialiter constitutis,
aliqua substantialis diversitas intercedat, ra-
tione cujus dicatur corpus ipsum esse substan-
tialiter organicum, et secundum talem orga-
nisationem, per ipsam animam formaliter
constitui. Ad hoc autem explicandum oportet
supponere, non omnem animam esse indivisi-
bilem, nec omnem esse divisibilem. Nam de
animabus plantarum et arborum, et anima-
lium imperfectorum, seu sectilhim, communis
opinio Iiabet esse divisibiles secundum partes
integrales, et quantitativam extensionem. De
anima vero rationali, certum est esse indivisi-
bilem. De brutorum vero perfectorum anima-
bus res est controversa, et dubia, sed ad prse-
sens non refert : quia sufficit nobis in genere
supponere divisionem animarum in indivisibi-
les et divisibiles, abstraheudo ab speciebus,
quse sub hoc, vel ilio membro continentur.
17. Tertiitm projiuntiatum hypotheticum. —
Si partes animarum divisibilium stc?it simila-
res, organa non causantur ab illis formaliter
secus si sint dissimilares. — In liis ergo vi-
ventibus, quse animas habent divisibiles, quses-
tio illa de organisatione substantiali pendet ex
altera, videlicet, an partes animse, quae diver-
sas partes heterogeneas informant, siut om-
nino similes, et (ut ita dicam) homogeneae in
substantiasua, etentitate, vel inter se aliquam
distinctionem, et heterogeneitatem habeant.
Nam siinse sint omnino similes, unio etiam il-
larum partiumad partes materise erit ejusdem
rationis in ommbus partibus heterogeneis, et
consequenter nulla substantialis organisatio
in eis intelligi poterit, sed tantum accidenta-
ria : si vero partes illse inter se sunt dissimiles
in sua entitate partiali substantiali, etiam par-
tes organicse in substantiali organisatione dis-
tinguentur. Quod autem istorum modorum
illce partes talium animarum inter se compa-
rentur, non invenio ab auctoribus satis decla-
ratum. Duas enim qu6estiones hic distinguere
oportet. Una est an partes organic8e viven-
tium prffiter animam quoe est forma totius vi-
ventis integra, et ipsas etiam organicas partes
informat, habeant partiales formas inter se-
distinctas. Et in hoc seusu verissima sententia,
et commnnis doctorum est, prffiter animam
non dari in his partibus tales partiales lormas ;
ut in Metaphysica ostendi, disp. 15, sect. 10,
a num. 29, tum qnia nec materia tota, nec
aUqua pars ejus potest simul duabus formis
substantialibus informari : tum etiam, quia
cura anima, quge est forma totius viventis, in-
CAP. II. CUJUS CORPORIS ANIMA FORMA SIT, EJUSQUE DEFINITIO, ETC.
477
formet omnes has partes organicas, superflue
in illis sunt alise formse partiales, ut videri po-
test in Gregorio 2, dist. 16, qusest. 2, in pro-
bationibus, S.conchis., quem fere Capreolus
imitatur^ distinct. 15, art. 3, in fin.^ sol-
vendo argumenta 3 et A, loco posita cont. 3
conclus., ubi etiam Hervseum ahegat. Item Son-
cinus^ 1. 8, Metaphysicse, qusest. 10, Fonseca,
1. 1, Metaphysicse, cap. 17, qusest. 1, et Co-
nimbricenses, 1. 1, de Generat.^ cap. 22. Ces-
sant autem ihas rationes, supponendo unam
tantum esse animam, quoe totum corpus vi-
ventis, et omnes ejus partes organicas infor-
mat. Et adhuc superest qusestio aha, videhcet,
an illa anima, quatenus est divisibihs, constet
ex partibus omnino simihbus in sua substan-
tia et entitate : an vero in ipsa forma partes,
quse informant organa diversa, sint inter se
dissimilares, et quasi specie diversse.
18. Discutitur hypothesis pronuntiati positi
num. prceced. — Ejus pars negans indicatur
a Conimlricensihus. In quo puncto auc-
tores aUegati consequenter indicant , unam-
quamque animam in se esse omnino similem
et uniformem : ac proinde organicas partes
solum in accidentahbus dispositionibus, et fa-
cuhatibus distingui. Hoc expressius, quam cse-
teri insinuant Conimbricenses, dum dicunt ad
organorum viventis corporei varietateoi con-
stituendam, eorumque munia subeunda suffi-
cere unam formam cum vario temperamento,
figura^ situ, etc, quse omnia (inquiunt) in his
paitibus accidentarium tantum discrimen po-
ninit, Unde cohigunt, sicut istse partes simila-
res ex as.-ideiite solum differunt : ita acciden-
tarias tanium^ non iiitrinsecas definitiones
habere. Unde a fortiori idem dicunt de parti-
bus orgaaicis corporis humani, vel etiam ani-
mahum pertectorum, si auimas indivisibiles
habere supponantur. QuoditaexT>hcant : quia
si partes illae, ut qusedam partiales substantiai
sunt ex parte matcriije, et forma tota, velejns
parte, si divisibihs sit, constitutse considereii-
tur, non magis inter se distinguuntur, tiuam
partes ignis, vel aquce. Atque idem sentit Fon-
seca, et ahqua ejus argumenta lioc suadere
videntm^ seilicet, quia si in ipsis partiahbus
animabus esset diversitas, seu dissimihtudo,
iha esset specifica, ei consequenter partes ta-
hs animee non possent esse continuoe : quia
quee specie differunt, non continuantur, teste
Aristotele, hbro quinto Physicse, capite quarto.
Unde uherius non liaberet totum animal unum
esse per se, sed potius phu^es partes ejus essent
plura animaha. Unde hic auctor in ahud ex-
tremum inchnare videtur, sentiens omnes
animas esse indivisibiles, preesertim in sohi-
tionibus argumentorum. Sed hoc parum veri-
simile est : aliud vero probabile est, et facile
sustineri potest.
19. Pars affirmans magis jAacet qxice sta-
tuitur in quarto pronuntiato. — Ego vero in
citato loco Metaphysicse, num. 40, loquendo de
animabus divisibilibus (quas in multis viventi-
bus esse non dubito, et in omnibus prseter ho-
minem probabilissimum censeo) et supponendo
in singulis partibus organicis tantum esse
unam partialem formam substantialem, et ex
omnibus uihcam integram animam componi,
obiter attigi prsesentem quaestionem, an partes
illee ejusdem animse in se spectatse, et prsecise
ab accidentibus, omniuo similares sint, vel ali-
quo modo dissimilares in sua entitate substan-
tiah? Et sine disputatione dixi facile concedi
posse, in diversis partibus corporis heteroge-
neis esse diversas partes animse heterogeneas,
ut in virga^ foliis et radicibus ejusdem arboris,
eas tamen partes nihilominus esse aptas, ut
inter se uniantur et continuentur, et ideo com-
ponant unam integram animam, quse sola sit
in tota materia, ex qua tale corpus constat, et
illam totam per se primo respiciat, et ideo
tantum unum animal, vel unum vivenS;, seu
arborem unam constituat. Quam sententiam
tenent Joannes Andreas 7, Metaphysicse, q. 17,
Paulus Venetius, lib. 2, de Anima, cap. o,
Niphseus, lib. 1, de Gener.^text. 26, quia par-
tiales illffi formse non ex accidenti, vel casu
postulant partes materiee, diversis dispositioni-
bus affectas, et in eis habent diversas virtutes,
seu facultates, et actiones vitales, vel in sub-
stantia, vel in modo differentes : ergo verisi-
mile est in suis entitatibus habere aliquam
diversitatem, et non esse omnino similes : sicut
sunt duse partesformse aquse, vel ignis. Etde-
clarari hoc potest, quia tota anima unius ar-
boris dicit habitudinem adasquatam ad mate-
riam vanis modis dispositam secundum partes
diversas, tanquam ad susceptivum adeequa-
tum : ergo ciim talis forma ex distinctis parti-
bus iategiantibus sit composita, recte intelligi
potest, et coaseutaueum valde rationi est, ut
una pars ejusdem animse ex intrinseca sua en-
titate -partiali dicat propriam habiiuiiuem ad
partes materise sic disoositge, et aha au -Uiam
aliter dispositam, et ihge inter se sim. aliquo
modo dissimilares.
20. Accedit tandem, cpha nihil est, curre
pugnet dari in forma hanc dissimilarem va-
rietatem in partibus substantialibus, cum vera
478
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET mFORMATIONE ANIM.E RATIONALIS.
compositione, seu continuatione, tum quia
probabile est^ ea, quse sunt aliquo modo specie
diversa;, posse esse continua. Nam idem Aris-
toteles, lib. 5 Metaphysicaj, cap. A, circa prin-
cipium, dixit contingere, aliqua esse uimni se-
cundum continuationem, et quantitatem , et non
secundum qualitatem, hoc est, secundum for-
mam, ut ex contextu patet, et omnes expo-
nunt. Quod maxime verum habet, quando
partes, quse uniuntur, ex natura sua non sunt
in specie completa, sed sunt incompletse, ad
componendumque aliud, seu cum alio, ordi-
natse. Nam, quse talia sunt, etiamsi differant
specie partiali, possunt naturaUter uniri, seu
terminum communem habere, ac proinde con-
tinuari. Vel denique dici potest, dissimilitu-
dinem inter alias partes non esse specificam,
nec essentialem ; sed esse individualem, con-
stituentem nihilominus illam diversitatem ,
quse sulficiat, ut huic parti ex natura sua de-
beatur talis situs in tali corpore, et talis figura,
etc. Nam inter individua ejusdem speciei posse
hancdistinctionem in variis locis Metaphysicee
et Theologise, a nobis ostensum est, et infra
tractando de auimabus rationahbus, aUquid
adiemus.
21 . Concluiitur tandem principale intentum,,
in num. 46, quoad animas divisiUles. — Multo
autem facilius id intelhgi potest inter partes
integrantes eamdem animam divisibilem, ut
non omnino inter se similes sint heterogenei-
tate per habitudinem ad partes materise diverso
modo dispositas, ut explicatum est. Et amphus
potest declarari exemplo duarum visionum
sensibihum Petri et PauU, quse Ucet solo nu-
mero distinguantur : nihilominus ita compa-
rantur, ut una repreesentet Petrum, et non
possit reprsesentare Pauhim : et aha e contra-
rio ; ob quas habitudines, dici possunt liabere
entitates dissimilares, hcetejusdem speciei sint.
Cur ergo non id facile intehigetur, eritque
possibile in partibus ejusdem animse divisibi-
lis ? Quod si possibile est, poterit etiam esse
connaturale tahbus formis : at vero si hoc po -
test esse connaturale formse materiah, profecto
quantum ex dispositionibus, facultatibus, et
actionibus taUum animarum colligi potest ,
valde verisimile est, talem esse compositionem,
quam ex suis partibus habent. Juxta quem
modum concluditur partes organicas composi-
tas ex partibus materiaj et animse habere or-
ganisationem substantialem, ratione cujus ac~
cidentalem requirunt, neca solis accidentahbus
illam formahter recipiunt. Nam si per divinam
potentiam arbor integra sine accidentibus in
sua substantia composita conservaretur ratione
formse, et partium substantiahum ejus hetero-
geneitatem, seu substantialem organisationem
conservaret. Quamvis a nobis non nisi per ha-
bitudinem ad diversam complexionem, facul-
tatem et actuationem tahum partium inteUigi,
aut exphcari valeat.
22. Quoad indivisiiiles quommdam resolutio
negativa et prolahilis. — Sed quid dicendum
est de partibus hominis organicis, in quibus
non habet locum iha distinctio, cum anima sit
indivisibiUs, et tota sit in singuhs partibus
materiee tam organicis , quam similaribus.
Idemque dubium locum habet in brutis per-
fectis, si eorum animge indivisibiles sunt. Res-
pondeo breviter juxta duas sententias tractatas
cum proportione esse loquendum. Nam juxta
priorem sententiam dicentem, partes animse
divisibiles esse omnino similes in suis partia-
libus entitatibus substantialibus : et nihilomi-
nus seque connaturaliter iuformare partes di-
versimode di.spositas, et ab eisdem partibus
resultare diversas facultates operativas in di-
versis partibus materiae , propter diversam
proximi subjecti, seu organi dispositionem :
juxta hanc, mquam, sententiam consequenter
dicendum est totam animamindivisibilem esse
connaturaliter in variis partibus organicis, et
eodem modo illas informare, ita ut inter illa
partialia composita ex singulis partibus mate-
rise, et tota anima, nuUa sit dissimilitudo in
substantia, sed solum in accidentibus. Hoc
enim posterius aperte ex priori infertur. Imo
quo auimaindivisibilis alti(»r est eteminentior,
eo credibilius est totam posse postulare, vel
efficere varietatem illam accidentalem in par-
tibus : cum inferior anima per partes omniuo
similes, illam varietatem, et requirat ex parte
quoad dispositiones prsevias, et efficiat quoad
potentias, vel activas facultates, quse ex illa re-
sultant. Et ita sentiunt auctores in priori di-
cendi modo, estque hoc magis probabile in his
indivisibilibus animabus, propter superiorem
modum informaudi, quem habent; et quia in-
differenter tota anima respicit totum corpus,
et tota singulas ejus partes.Et ita poterit quis
hunc modum dicendi in his perfectis animan-
tibus sustinere, etiamsi de imperfectis modo a
nobis explicato sentiat.
23. Pars affirmans et probahilisque statui-
tur in quinto fronuntiato. — Nihilominus ta-
men etiam iu homine (et si quse sunt alia ani-
malia animas indivisibiles habentia) satis pro-
babiliterdicipolestpartesorganicasnontautum
in accideutibuSj sed etiam in substantiah or-
CAP. II. CUJUS CORPORIS ANIMA FORMA SIT, EJUSQUE DEFINITIO, ETC-
479
ganisatione distingui. Ratione declaratur^ quia
licet omncS;, et singulse partes eamdem om-
nino animam habeant, niliilomirius non om-
nibus eodem modo unitur, suumque esse illis
communicat, quee diversitas satis est, ut illee
partes in sua sola substantiali unione spectatse
aliquam varietatem et organisationem sub-
stantialem habeant, ratione cujus tale, vel tale
temperamentum requirunt. Et virtute animse
sic unitse huic parti, verbi gratia, cordi, talis
dispositio ac ternperamentum cum tali propor-
tione in ea conservatur, et si ab extrinseco
mutetur, ablato extrinseco impedimento vir-
tute animse ut unitfe ilU parti ad suam pro-
portionem reducitur : idemque dicendum erit
de caiteris partibus cum uniformi difFormitate,
quae radicari videtur in ipsamet anima. Unde
cum heec varietas non possit illi attribui se-
cundum se spectatse, cum sit omnino simplex,
et eadem, videtur tribuenda illi, ut unitse prop-
ter diversum modum partiahs unionis. Qui
dicendi modus sola ipsa explicatione videtur
fieri probabilis. Nam sufiicienter videtur colli-
gi ex diversitate, ac varietate accidentium et
actionum tahum organorum, et ex naturali
vinculo, et connexione, quee inter accidentia
connaturalia, et formam, tam in toto, quam
in singulis partibus intercedere debet. Cum
ergo talis dispositio cum tanta varietate non
videatur habere connexionem, nec proportio-
nem ad formam simplicem secundum se spec-
tatam, saltem in ordine ad formam, ut infor-
mantem, et ut diversimode unitam admitti
debet. Nec est hoc diificile intellectu, suppo-
nendo, quod hcet anima indivisibilis sit, mo-
dus unionis ejus divisibihs est, ut supra in
lib. A, de Angelis, cap. 17, diximus, et iu se-
quentibus iterum occurret.
24. Co%firmatuT ex D. Tlioma. — Organisatio
ex tribus complettir. — Denique modus hic ex-
plicandi hanc organisationem videtur traditus
a D. Thoma, in qutestion. unic, de spiritual.
Creat., art. 4, ad 14, quatenus dicit, carnem
Petri magis convenire secundum rationem
specificam cum carne PauH, quam caro, et os
Petri inter se conveniant in eadem ratione
speciei : sentit ergo in eodem Petro carnem, et
os secundum rationem speciei aliquo modo
inter se ditferre ; quod non potest esse ratione
formee, cum sit eadem : ergo saltem ratione
unionis. Idem sentit in qusest. de Anima, a. 9,
ubi in corp. sic dicit : Cum anima rationalis
sit perfectissima formarum naturalinm, in. ho-
mine inveniiur maxivia distinctio ^Mriium, prop-
ter diversas overationes, et anhna suigulis ea-
fum dat esse suhstantiale secundum illum mo-
dum, qui competit operatio7dipsorum. Inquihus
verbis ponit apertam varietatem in modo dandi
esse substantiale in singuHs partibus uniuscu-
jusque operationi proportionatum. Unde ad 7,
ait, corpus organicum comparari ad animam,
sicut materiam ad formam, non quod sit tale
per aliquam aliam, sed quia hoc ipsum halet
per animam, ut supra, inquit, ostensum est,
utique in corpore articuli in prioribus verbis
citatis. Magisque id explicat ad 14, dicens,
quod Hcet anima sit forma simplex secundum
essentiam, est multiplex virtute. Et qiiia forma
perfi.cit materiam non solum, quantum ad esse,
sed etiam ad operandum , ideo oportet, quod li-
cet anima sit una forma, partes corporis diver-
simode perficiantur ah ipsa. Et ita videtur in-
tellexisse hunc locum Capreohis 2,distinct. 16,
art. 3, in fin., in quadam sohitione ad 6. Ubi
propter lianc rationem inter ahas ait, quod li-
cet anima rationalis non sit extensa, nec divi-
sibiHs, nihilominus oculus , et pes differunt
substantialiter et esseAitialiter : quod non po-
test esse in alio sensu verum. Est ergo haec
sententia satis probabihs : non caret tamen
diflicuhate, nec contradictione : de illa vero
commodius dicemus infra, de unione animee
rationalis tractando. Nunc igitur ex dictis
omnibus concludere possumus, triphcem esse
organisationem partium corporis viventis, seu
(quod perinde est) ex tribus compleri : una est
accidentalis, et quasi materiahs, et physica :
alia est substantiahs, et quasi formalis : tertia
est, quasi instrumentalis, seu virtutis activse
completiva. Ex quibus prima in principio non
est ab anima, sed a generante medio semine :
secunda est formaliter ab ipsa anima, tertia
est quasi effective ab eadem anima per natu-
ralem resultantiam, ut jam explicatum est.
Controvertitur secundo , quomodo accipiafur
organicum in definitioiie animce,
25. Responsio qua statuitur in sextum pro-
nuntiatum. — Hac resolutione supposita, de-
clarandum superest alterum, quod, supran. 12,
proposuimus, videlicet in quo sensu dicatur
anima esse actus corporis organici : nam om-
nibus illis tribus modis proxime positis potest
id intehigi, quia anima et est actus corporis
organici primo modo sumpti, tanquam sub-
jectiproxime apti, ac prseparati ad talem ac-
tum recipiendum, et est actus corporis sub-
itantialiter organici tanquam formahter illud
;onstituens, eo utique modo, quo iorma. di-
480
LIB. I. DE SUBSTANTTA, ET INFORMATIONE ANIMiE KATIONALIS.
citur esse actiis totiiis compositi, et fignra
dicitur esse forma compositi arte facti. Item-
qne auima est actus corporis organici quoad
vitales facultates et instrumentarias virtutes
per modum actus primi, ad quem potentia,
seu facultas ab eo resultans per modum actus
medii, seu posterioris comparatur, ut in prin-
cipio tetigi. Omnibus ergo his modis potestin
definitione accipi nou tantum divisive, sed
etiam collective : quia revera omnes conve-
niunt animse juxta dicta^ et omnes ad expli-
candam ejus essentiam conferunt. An vero
omnia heec Aristoteles intenderit, vel in quo
sensu fuerit loeutuS;, non multum refert^ nec
facile definiri potest : explicando vero ulti-
mam particulam ab ipso additam, melius id
conjectare poterimus.
26. Fxponitur tandem ultima particula, po-
tentia vitam habentis. — Addit ergo Philoso-
phus, animam esse actum corporis pliysici or-
ganici potentia vitam haientis : de qua parti-
culadubitatioest^ an sit synonymapreecedentis,
vel aliquid ei addat, id est, an corpus habere
vitam in potentia^ idem sit^ quod esset orga-
nicum, vel aliquid addat? Communis enim
expositio est, illa duo idera valere^, quia, et
omne corpus habens vitam in poteutia est
organicum, et e converso omne corpus orga-
nicum, eo ipso habet vitam in potentia : nam
ad hoc organisatur, ut sit vitee capax. Et ita
exponunt frequentius Grseci, 1. 2^ de Anima,
c. i, et ibidem D. Thomas. Ahi vero cum Sim-
plicio existimant aUquid per iham ultimam
particulam exphcari^ quod in prajcedenti non
sufScienter continebatur , na superflua esse
videatur. Et utrumque est probabile : pendet
tamen ex usu terminorum : uam in re vix
potest esse diversitas : posterior tameu loquen-
di modus videtur satis commodus ad rem ex-
plicandam.
27. Vita altera essentialis ex D. Thoma. —
Primum ergo omnium, quid nomine vitce si-
gnificetur declarare oportet. Vita enim in
substantialem et accidentalem distinguitur,
ut docet D. Thomas, 1 p., q. 18. art. 2. Priori
modo accipi videtur, quoties vita morti oppo-
nitur : sicque iham accipit Aristoteles^ in hbro,
quem de vita et obitu inscripsit, et sic etiam
vita brevis, aut diuturna dicitur. Sicut Aristo-
teles^ hbrum de diuturnitate et brevitate vitse
inscripsit. Hoc idem modo^ hbr. 2, de Anima,
c. 4^ text. 37, dicit : Vive7'e in viventiius est
esse utique sulstantiale. Et sic etiam communi
significatione, et usu etiam Scripturse nume-
rantur anni vitse, utique substantiahs. Et si-
gnificat Aristoteles supra hanc vitam esse
efFectum formalem animee, quateuus est sub-
stantiahs forma viventis : Causam enim, ait, .
cunctis, ut slnt, formam ipsam, alque sulstan-
tiam esse patet. Causa autem, ac principium
vivendi, anima est, causa utique formahs et
substantiahs. Igitur ipsum vivere est sub.stan-
tiale esse viventis : ergo etiam vita, substan-
tiale quid est.
28. Hcec vita qualis in viventihus corporeis.
— Qualis in Angelis. — Unde etiam cohigitur,
vitam non esse ipsam animam, quia anima
est principium, et cansa vitae : ergo non est
anima ipsa, sed animse effectus iu viventibus
compositis. Et sic in Scriptura anima non vita,
sed inspiraculum vitce dicitur Gen. 2, et ahis
locis frequenter. At vero in simphcibus, ut in
intelhgentiis, substantiahs vita non videtur
esse ahud, quam ipsamet substantia simplex,
quatenus seipsam agere, et movere ab intrin-
seco potest : corpora autem viventia non per
se, sed per animam informantem vivunt. Uude
vivere substantiale in eis, nihil est quam in-
formari tah forma, qnse constituit compositum
aptum snbstantiahter ad se movendum ab in-
trinseco. Vita antem sic sumpta comparaturad
vivere, sicut abstractum ad concretum , vel
sicut cursus ad currere, nt ait D. Thomas,
d part., qnaest. 5-4, art. \, ad 2. Si ergo vi-
vere, est informari anima, vita erit ipsa nnio,
vel informatio animse, qnse substantialis est,
et quasi actns ipse vivificandi corpus substan-
tiahter. Vel fortasse potest dici probabihter,
vitam significare natnram integram viventis,
ut sic, quae metaphysice dicitnr forma totius,
et comparatur ad vivens, sicnt humanitas ad
hominem : et ita ex corpore organico, et ani-
ma resultat vita, id est , propria et integra
natiu-a viventis.
29. Altera vita accidentalis. — Accidentahs
autem vita est, propria operatio viventis, et
quasi exercitinm vitse substantiahs. Et sic dixit
Aristoteles, 1. 1 Poht., c. 3: Vita certeest actio
et non factio: Et 1. 10 Ethic, c. 4, Vita, inquit,
qucedam, est operatio. Et 1. i, c. 1, ait, Quam-
dam esse vitam rationem hahentis, id est, ho-
minis : et subdit : Bed cum hcec Vifaria dicatur,
exponenda est, quce est actu, hcec enim magis
proprie diciitir vita. Et in eadem significatione
dividit vitam in activam et contemplativam,
hb. 7 Poht., cap. 2, et hb. 1 Ethic. ad Eu-
dem., circa principium, iUam distinguit, In
vilem, philosopMcam et voluptuariam. Et idem
notat D. Tliomas, \, 'il, qnaest. 3, art. 2, ad 1.
Sic etiam beatitndo, qnse in operatione consis-
CAP. II. CUJUS CORPORIS FORMA
tit^ dicitur in sacra Scriptura^ vita eeterna^ ut
Joan. 1, dixit Christus : Hcec est autem vita
ceterna, ut cognoscant te, etc. Igitur in parti-
cula illa, potentia vitam lialentis , utroque
modo explicato, potest accipi vita scilicet, pro
substantiali vitaet pro operatione.
30. De vita esscntiali intelligi prwdlctam
particulam prolatur . — Vox potentia quicljuxta
lianc expositionem importet Quid iteni vox
organicmn. — De priori, scilicet substantiali
patet, quia corpus organicum est subjectum
proxime susceptivum animaj,, ut declaratum
est, et priusquam animam accipiat, est in po-
tentia ad illam recipiendam : et consequenter
est in potentia ad formalem ejus effectum re-
cipiendum, quod est vivere, et ad unionem
cum illa, quse, ut dictum est, vel est vita ipsa,
vel per illam constituitur vita, quae est ipsa
viventis natura: ergo corpus organicum merito
dicitur vitam substantialem habere inpotentia,
quatenus est in potentia proxima ad compo-
nendam cum anima integram viventis natu-
ram. Unde juxta hanc explicationem, in illa
particula, potentia, sumitur potentia passiva
vel receptiva, hanc enimhabet corpus respectu
animse, ct consequenter respectu vitse, quam
per animam potest recipere. Item accipi debet
pro potentia proxima et ultimate disposita ad
recipiendam animam : quia anima non est ac-
tus materise, nisi proxime dispositae ad ipsam
recipiendam. Deinde stante liac declaratione,
corpus organicum, ut ponitiu' in illa defmi-
tione, sufiicienter explicatur de organico primo
modo, scilicet, includere tantum accidentales
dispositiones, quia per illas sufiicienter prse-
paratur, et in potentia proxima ad vitam sub-
stantialem componendam vel recipiendam,
constituitur. Denique si organicum corpus ac-
cipiatur pro illo quod completam et proximam
habet dispositionem ad receptionem animai:
sic revera habere vitam substantialem in po-
tentia nihil addit supra esse organicum, ut ex
declaratione facta manifestum est. Et ita pro-
cedit opinio Themistii, Philoponi, Alexandri et
aliorum.
31 . Corpus organicum dici potest etiam non
ultimo dispositum ad aniniam, ut emhrio cacla-
X)er. — Nihilominus tamen satis probabiliter
dici potest corpus organicum latius patere,
quam corpus proxime dispositum ad animam,
vel vitam substantialem recipiendam. Nam
foetus priusquam auimetu.r, aliquo modo orga-
nicum est, et nondum est in potentia proxima
vitam habens : et cadaver potest merito dici
corpus organicum, quia licet uon sit orgauicum
m.
SIT, EJUSQUE DEFINITIO, ETC. 481
eadem organisatione, qua corpus vivum, sub
qua ratione membra ejus sequivoce dicuntur
recipere nomina membrorum corporis viven-
tis, niliilominus aliquam organisationem ha-
bet, quia vere est unum corpus, priusquam
resolvatur : et non constat ex partibus simila-
ribus, ut per se notum est : ergo ex dissimila-
ribus et heterogeneis : ergo est organicum,
quia idem est esse corpus organicum, quod
constans ex partibus dissimilaribus. Atque
hoc modo procedit opinio Simplicii. Nam
postrema particula non est synonyma prsece-
denti, sed illam coarctat et limitat, ut intelli-
gatur de corpore organico tam perfecto et
completo, ut in proxima potentia vitam habeat ;
et sic per illam ultimam particulam exchiditur
cadaver, cujus organisatio non constituit cor-
pus potentia vitam habens. Et similiter exclu-
ditur omnis organisatio, quse in embrione
prsecedit duratione introductionem animee. Et
hoc modo videtur explicasse illam particulam
Aristoteles, dicto cap. 1, cum dixit: Non est
id potentia vivens, quod ahjecit animam, eaque
vacat, sed id, quod ipsam habet. Dicens enim,
quod ahjecit animam, excludit cadaver, et di-
cens, eaque vacat, excludit embrionem, seu
foetum nondum viventem.
32. Ohjectio contra dicta de vita essentiali
diluitur. — Dices hinc potius colligi, Aristotelem
per corpus organieum potentia vitam habens
intellexisse corpus animatum. Respondeo, in-
tellexisse quidem corpus illud, quod in re ipsa
seu in illo tempore, vel momento animatum
est, non tamen per illa verba significasse totum
compositum ex tali corpore et anima, sed so-
lum ipsum corpus, quod de se est in potentia
proxima ad vitam, et prius natura antecedit,
prout est in tali potentia tantum. Et quamvis
in eodem instanti vitam recipiat, nihilominus
semper est in potentia vitam habens: quia re-
cipiendo actum, non amittit potentiam, licet
amittat carentiam actus. Nam cum actus sit
perfectio potentise, non destruit illam, visus
enim dum videt, poteutia est ad visionem.
Instabis, quia juxta hanc interpretationem in
defmitione substantiee ponerentur accidentia,
quia ponitur corpus organicum accidentali or-
ganisatione. Consequens autem est inconve-
niens, quia accidentia sunt posteriora quam
substantia : et prius non Iiabet definiri per id^,
quod est postcuius. Respondeo : cum disposi-
tiones accidentales in corpore necessaria? sint,
ut subsiantialem vitam recipere valeat^ nullum
est inconveniens, quod illee ponantur aliquo
modo in defiuitione auimai, quee forma sub-
31
482
LIB, I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM.E RATIONALIS.
stantialis est^ nimirum, tanquam additum
requisitum in termino_, ad quem anima trans-
cendentalem respectum habet, illa enim ha?ji-
tudo ad tale corpus sic dispositum et organi-
satum, est intrinseca et connaturahs animse:
neque potest a nobis animse natura ahter ex-
phcari. Dixi autem ihas dispositiones poni,
aliquo modo, in dehnitione animse, quia non
ponuntur ut potentise receptivse anima^, nec
ut medium^ quo anima substantiah corpori
uniatur : nam sola materia est potentia recep-
tiva animae^ et anima per seipsam materiee
conjungitur: sed requiruntur^ ut dispositiones
et conditiones qusedam determinantes mate-
riam de se indiff erentem ad tale genus formai ;
et fortasse etiam^ ut instrumenta efficientia
unionem animai cum materia. Et ita non ob-
stat_, quod accidentia sint posteriora ipsa ani-
ma : sunt enim posteriora in ordine finis, quia
sunt propter animam^ et ut ilh deserviant : et
ordine perfectionis^ quia sunt minus perfecta :
et in genere causse materiahs^ seu dispositio-
nis. Et hoc satis est ut anima per corpus sic
organicum, tanquam per additum ahquomodo
prius defiuiatur. Atque hsec expositio et rem
ipsam sufficienter^ et satis conveihenter decla-
rat, et facile potest ad Aristotelem accommo-
dari.
33. Dictam parliculam de vita quoque acci-
dentali quldam accipiunt.- — Aho tamen modo
potest iha particula mta, de accidentah, seu de
operatione intehigi : et sic necesse est^ ut par-
ticula;, potentia vitavi hahentis, non sohim de
potentia passiva^ sed etiam de potentia activa
intehigatur, quia potentia ad operationes vi-
tales non passiva tantum^ sed etiam activa esse
debet. Imo ratio vitse accidentahs, seu vitalis
operationis primario in habitudine ad princi-
pium intrinsecum activum consistit, et ideo
corpus organicum ratione activse potestatis
dicitur habere vitam accidentalem in potentia ;
quamvis non exchidatur potentia passiva, quia
iha potestas vitahter operandi est potestas
agendi in seipsum : nam potestas agendi in
ahis inanimatis operibus commuuis est. Dices:
etiam corpus organicum priori modo sumptum
pro subjecto proximo ad animam recipiendam
apto, dici posse habere vitam accidentalem in
potentia : nam simul est in potentia ad reci-
piendas animee facuhates et earum operatio-
nes. At hsec potentia valde remota est: parti-
cula autem iUa de proxima potentia intelhgi
debet, ut diximus, et ideo supposita iha exph-
catione uUimse particulse, quod in \\\si, vita
pro operatione sumatur, necesse est, ut corpus
o]'ganicum , non sohim dispositiones quasi
passivas singularum partium dissimilarum,
sed etiam facultates vitales inchidat. Nam per
has proxime, et per se dicitur liabere potentia
vitam accidentalem. Unde fit ut etiam includat
organisationem substantialem et animam, ut
corpus illud actu informantem, quia corpus
organicum non habet facuhates vitales pro-
prias in organis suis, nisi mediante anima in-
formante ipsas, nam ab ea resultant. Neque
illae facuUates ordine naturee anteceduntanimae
informationem, quia non preeparant materiam
ad iham, ut per se clarum est: ergo non pos-
sunt organa esse his activis facultatibus in-
structa, nisi prius naturasintanimainformata:
ergo si corpus organicum liabet potentia vitam,
et operationem, necesse est, ut tale corpus sit
jam vivificatum substantialiter per animam
formahterj et quod ab ea per naturalem re-
suhantiam potentiam proximam ad iham vi-
tam efficiendam acceperit. Et sic particula ul-
tima non addit aliquid preecedenti, sed vim et
potestatem ihius organisationis declarat.
34. Prcedictam expositionem non esse ah
Aristotele alienani ostenditur. — Atque hsec
etiam expositio veram doctrinam continet, et
non est a mente Aristotehs aliena. Nam dis-
tinguens in iho capite primo actum secundum
a primo, illum contemplationi comparat, hunc
scientise; et ita videtur vohiisse definire ani-
mam per ordinem ad actum secundum, quahs
est accidentahs vita. Deinde cum dixisset,
qusedam corpora iiabere vitam, aha carere iUa,
subjungit: Vitam aute^n dicinms, nutritionem,
accretionem, etc, et postea concludit, Animam
esse substantiam, perinde ac formam corforis
potentia vitam halentis. Preeterea cum bis, vel
ter ibi hlam defiuitionem repetat, prius tan-
tum dicit animam esse actum corpoiis natu-
ralis potentia vitam habentis, et postea dicit,
esse actum primum corporis naturalis, cujus
partes sunt instrumenta: nunquam vero illas
duas particulas in una definitione conjungit,
significans profecto^ esse sEquipoUentes, et al-
teram per alteram esse explicandam. Idemque
indicat in textu 8, cum in fine concludit, Ani-
mam esse rationem (id est, formam), corporis
naturalis, talis, quod in se motus, status-ve
principium insitum haieat. Ac denique cum
postea in textu 10, dicit, No7i esse potentia vi-
vens, quod vacat anima, sed ipsam halet: non
materiahter, seu concomitanter, sed formahter
videtur intelhgere, ut dicatur, potentia vivens,
non tantum, quando habet animam, sed per
ipsam animam, nam per corpus potentia vi-
CAP. II. CUJUS CORPOR[S FORM.V
vens, illud intelligit;, qnod potens est vitalitcr
operari, nt ex antecedentibus et ex exemplis,
quae adducit, colligi videtur.
35. Eamdem tradit D. Thomas. — Deinde
lianc expositionem docuit D. Tliomas, 1 part.,
qusest. 76, art. 4, ad 1 , ubi tractando bsec
Aristotebs verba, inquit: In eo cujus anima
diciiur actus, etiam anima includitur, eo modo
loquendi, quo calor dicitur esse actus calidi, et
lumen actus liicidi, non quod seorsim sit lucidiim
sine luce, sed quia est lucidum per lucem, et si-
militer anima dicitur esse actus corporis, quia
per animam, et est corpus, et est organicum, ct
est potentia vitam lialens. Haec divus Thomas,
et adjungit sic animam dici actum primum
respectu secundi, qui est operatio, et eodem
modo intelligit hujusmodi corpus potentia vi-
vens non excludere animam, imo illam for-
maliter inchidere. Nec inter has duas explica-
tiones est in re magnum discrimen, quia ordo
formffi ad materiam sibi proportionatam, et ad
compositum, seu efFectum formalem suum, in
re idem est, hcet ratione possint distingui, ut
ex physica doctrina constat. Quia ex parte
formse eadem est aptitudo et quasi commen-
suratio ad utrumque, licet nos per diversos
conceptus possimus illa apprehendere, distin-
guere et exphcare.
36. Oijectiones contra posteriorem expositio-
nem traditam n. 33.— Unde vulgares objectio-
nes supra dictes expositionis faciie expediri
possunt, nimirum, quod hoc modo auima de-
finiretur per aliquid posterius, utique per ef-
fectum suum, vel formalem immediatum, qui
est informare corpus, vel quasi secundarium
mixtum cum effectivo, media naturali ema-
natione, nimirum, quatenus ab anima, ut in-
formante resultant facultates, per quas corpus
proxime constituitur potentia vitam habens, et
consequenter etiam per eifeclum proprium in
genere causse efficientis : nam taUs est vita ac-
cidentahs, seu operatio. Imo inde sequi vide-
tur defmiri per seipsam, quia corpus sic or-
ganicum includit formaliter animam : ergo
ponitur defmitum in defmitione. Et sicut im-
phcite, seu confuse ponitur, ita posset poni
explicite ponendo physicam defmitionem cor-
poris sic organici poteutia vitam habentis lo-
co defmiti.
37. JExpediuntur. — Verumtameu ob hoec
omnia non est repreliensibihs definitio in illo
sensu: quin potius ille modus detiniendi est
usitatissimus, sic enim definiuntur potentise
per actus, et formse per suos efi"ectus formales.
Sicut in preedicamentis defiuivit Aristoteles,
SIT, EJUSQUE DEFiNITIO, ETC. 433
Qualitatem esse qua dicim.iir esse quales. Et in
hb. 2, de Anima, cap. 7, text. 69 et 73: Lurnen
essG actum perspicui qua perspicuum est. Et
ratio est, quia licet effectus formas, ut effectus,
sit quid natura posterius, tamen quia forma
est propter informationem, tanquam propter
finem suum proximum: ideo sub ea ratione
est prius, et per ifium ratio, et quidditas formae
recte explicatur. Et eadem ratione potest de-
finiri per operationem, tanquam propter fniem
quo: quamvis sub aha ratione ipsa anima, vel
ipsum vivens sit finis cui, suarum operationum,
cum sit absohite perfectior ifiis, et ad illam
perficiendam ordinentur. Uude uulhim etiam
est iuconveuiens, quod sicut forma inchiditur
iu suo effectu formah adsequato, scihcet in toto
composito, ita ratione ilhus in ejus defmitione
ponatur, quia sohim ponitur, ut additumquod-
dam ad forma^ uaturam exphcandam uecessa-
rium. Et ad hunc finem poni debet ipsum
compositum, ut tale est, et nou ut resolvi po-
test iu suas partes, et ideo uunquam potest
ipsamet forma, quse defiuitur formahter, ac
per se iu sua definitione poni.
38. Ultima ohjectio attingens dulium, an de
ratione animce sit esse semper in aliquo actu
necne. — Major difficultas est circa praidictam
expositionem, quia juxta ifiam videntur con-
fundi, et in eamdem coiucidere duse defiuitio-
ues animse, quas Aristoteles tradidit cap. 1
et 2, hb. !2, de Anima. Sed hanc difficultatem
expediemus melius in capite sequeuti, ub
propter hauc causam, et ut philosophis satis-
faciamus, alteram definitionem tractabimus.
Nuuc aha vulgaris objectio attingenda est. Nam
si anima per vitam, id est, per operatiouem
defmitur, nou per potentiam, sed per actionem
defmiri deberet, id est, uou esset diceudum,
animam esse actum corporis potentia vitam
liabentis, id est, actu vitahter operautis, quia
de ratioue viventis est, ut uuuquam ab omui
operatioue cesset, sed ahquam semper exer-
ceat: sive unam ahquam determinatam, ut
nutritionem in vegetabihbus, cordis motionem
iu animahbus : sive indefiuite ahquam, ut
hanc, vel illam cogitationem in phautasia, vel
in intellectu. Circa quam objectionem solet
hoc loco tractari, an sit de ratione animse sem-
per esse iu actu secuudo, vel potius sit de ra-
tioue animae esse actum primum separabilem
a secundo. Hoc enim posterius Cajetanus as-
serit super Aristotelem, 1. 2, de Anima, cap. \,
et illam censet esse meutem Aristotehs, cum
dicit animam esse actum primum. Ahunde
vero contrarium videtur probari ex modo ope
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM.-E RATIONaUS.
raiKli animoe iutrinseco^ et ex se^ ac iu seipsa^
vel iu proprio corpore. Inde enim fit ut semper
habeat requisita ad agendum, ac subiude, ut
semper agat^, excepta sola anima rationali;,
quse libere operatur, quam perfectionem ma-
gis habet ex eo^ quod substantia spiritualis
est, quam ex eo^ quod auima est.
39. ResoUUio neutrum esse cle ratione animce
sicut nec formarum non mventium,. — Verum-
tamen censeo de ratione animse non esse, ut
semper sit in aetu secundo^ neque quod ab»illo
cesset, sed solum ut sit actus primus ejus, qui
vitse opera exercere valeat: quod semper ha-
bet^ sive actu operetur, sive non. Et ideo me-
rito Aristoteles ihud tantum in defniitione po-
suit; usus est autem exemplo somni, vel habi-
tus^ ad explicandum quomodo anima sit actus
primus, quia in illis exemplis differentia actus
primi a seeundo clarius innotescit: non quia
docere voluerit, esse specialem animse proprie-
tatem posse ab operatione cessare. Nam eisdem
exemplis possumus nos uti ad declarandiim
formam ignis esse actum primum: quamvis
non sit specialis ejus proprietas posse ab actio-
ne cessare : sed tunc solum, quando deest illi
materia in quam agat, vel aliquid actionem
impediens occurrit, quia non omnia prarequi-
sita ad agendum occurrunt. Qui modus ces-
sandi ab operatione communis est omnibus
agentibus naturalibus, ac subinde etiam ani-
ma?, excepta sola libertate voluntatis.
40. In eo tamen qualibet anima nonnihil ex-
cedit formas non viventium. — De rationali. —
J)e sensitiva. — Nihilominus tamen addere
possumus, animam ex modo operandi conna-
turali, aliquid peculiare habere, quod exoel-
lentiam ejus supra inferiores formas naturales
non parum ostendit. Qui modus tanto perfec-
tior in anima invenitur , quanto ipsa gradum
perfectiorem anima^ participat. Unde anima
rationalis habet potestatem operandi, et ces-
sandi ab operatione ex perfecta libertate : ani-
ma vero sensitiva , licet naturali necessitate
operetur , positis omnibus requisitis ad agen-
dum, et alicjuam operationem naturalem ha-
beat , a qua non potest per se cessare : quia
non pendet ab appetitu , vel phantasia, ut est
motus cordis : nihilominus in his motibus, qui
ex phantasia , et appetitu pendent ab iutrin-
seco cessat ab operatione, et quiescit, vel ab
imo motu ad alium ab intrinseco transit. Ut
in motu, et quiete animalium : et in situ cor-
poris, stando, vel jacendo hoc, vel illo modo :
et in progressivo motu, hac, vel illa via ince-
dendO;, et in aliis similibus mutationibus ma-
nifestum est. Quamvis enim bruta omnibus
his modis semper ex necessitate naturse mo-
veantur , nihilominus hoc habent singulare
ultra vegetabilia , et reliqua illis inferiora ,
quod illa necessitas incipit a cognitione phan-
tasise per naturalem apprehensionem, seu ins-
tinctum in ea resultantem hoc, vel illo objecto
illi occurrente : executio vero tam operationis,
quam cessationis ab illa fit ab intrinseco, pro-
prio intercedcute appetitu.
41. De vegetativa. — Vegetabilia verO;, quse
hanc perfectionem in modo operandi non as-
sequuntur , habent ab intrinseco quemdam
artificiosum operandi modum counaturalem ,
ratione cujus , licet nunquam ab intrinseco
cessent omnino ab operando : habent niliil-
ominus quamdam varietatem, et vicissitudi-
nem in operationibus suis, in qua videntur ex
se nunc hanc , nunc vero illam exercere ope-
rationem, et ab alia cessare. Nunc enim attra-
hunt alimentum, postea distribuunt, deinde
concoquunt, et prius radices emittunt, postea
crescunt , deinde folia , postea fructus produ-
cunt : et sic de ceeteris, quee unusquisque in
eis considerare potest. Quamvis enim tota illa
varietas cum naturali necessitate fiat , suppo-
sita applicatione materiae cum his , vel illis
circumstantiis ad agendum requisitis, vel con-
currentibus : nihilominus in ipsa anima cum
suis facultatibus naturalibus est aliquod in-
triusecum fundamentum illius varietatis, qua-
teuus una facultas in tali occasione fortius,
quam alia operatur : et ita facit ut anima ab
alia operatione distet, vel quippiam simile ab
intrinseco intercedit : quod satis est ad osten-
dendum altiorem modum operandi in hujus-
modi formis, ut magis in capite quarto decla-
rabimus.
CAPUT III.
utrum anima principium primum sit nutriendi,
SENTIENDI et intelligendi , atque hoc modo
ET RECTE DEFINIATUR, ET PRIOR DEFINITIO
DEMONSTRETUR.
1. Altera definitio animw hreviter opponitur.
— Tria puncta tractanda. — Non contentus
Aristoteles priore animoe descriptione , quam
in lib. 2, de Anima, cap. \, tradiderat, ut illam
magis declaret, et ostendat, aliam in cap. 2
subjungit, quam fere propouens in textu 18,
ait : Animam esse principium liorum, quat dic-
ta sunt, et his definitam esse, vegetantem, sen-
tientem, intelligentem, moventem. Postea vero
CAP. III. UTRUM ANIMA PRINCIPIUM PRIMUM SIT NUTRIENDl, ETC.
485
text. 24, sic ait : Anhna est quo vivimus, et qno
sentimus, ac intelliginms primo. Verumtamen
hsec posterior non est , nisi repetitio prEece-
dentis , iit ex ea probet , quod antea dixerat,
animam esse formam substantialem. Unde
cum in posterioribus verbis dicit animam esse,
quo vivimus, subintelligit,_^rmcf^Mm, et quod
dicit, vivimus de vita vegetativa id intelligit.
Nam, quia prius dixerat, vim vegetandi a cse-
teris separari posse : cijeteras vero ab illa non
sejungi, et inde concluserat, viveo-e oh hoc prin-
cipiwn viventihcs coynpetere, ideo, quod prius
principium vegetandi appellaverat , postea
principium, quo vivimus vocat. Particula vero
primum, quam in fme addit in posterioribus
verbis, conjungenda videtur cum principio,
quod loco generis in prioribus verbis positum
fuerat. Et ita defniitio adaequata erit, Anima
est principium primum, quo vegetamur, senti-
timus et intelligimus. De qua breviter tria
explicanda sunt, Primum, an in se bene, et
congruenter data sit : secundum, quo modo a
prsecedente differat : tertium , quid vel quan-
tum ad probationem prioris conferat.
\ . Punctum an lene se haheat posterior animce
definitio.
2. Primum argumentum pro parte negante.
— Secundum. — Girca primum nonnuUa pos-
sunt contra illam definitionem objici, non ta-
men magni momenti. Unum est, quia illa de-
finitio etiam intelligentise moventi coelum po-
test adaptari, vel multo magis Deo : nam est
primum principium quo ccelum movetur. Unde
eadem ratione conveniret intelligentiffi, si abs-
que formali informatione esset principium
principali intelligendi in nobis : ut Averroes,
et philosoplii multi finxerunt. Secundum, quia
illa definitio soli animee rationali convenire
videtur, quia nulla alia est principium vivendi
et sentiendi, ac intelligendi conjunctim, seu
copulative, prout Aristoteles illa euumerat. Vel
si dicatur ea divisive, seu disjunctive esse ac-
cipienda, erit illa potius divisio, quam defini-
tio animse, et genus definietur per differentias
dividentes illud : quod absurdum est. Ac de-
nique si per divisionem et enumerationem
specierum illa definitio datur, superflue qua-
tuor membra numerantur, cum animarum
species tres tantum sint. Nam principium vi-
talis motus localis non est aliud a principio
sentiendi, nec ab illo separatur, quia localis
motus non est actio vitai, nisi quatenus per
sensum et appetitum fit.
3. Enucleatur definitio pro solvendis proxi-
mis argumenta. — Facile tamen possumus ita
definitionem explicare, ut per proprium genus,
et differentiam dari constet, et omnes difficul-
tates cessent. Ponitur ergo in ea loco generis,
ut anima sit principium primim., utique intrin-
secum, quod explicatur in posterioribus ver-
bis, cum additur, quo vivimus, sentimus, etc.
Nam per hoc explicatur animam esse princi-
pium, non qualecumque, sed intrinsecum : et
formaliter constituens in suo esse illud suppo-
situm, quod per talem operationem vivere,
aut sentire dicitur. Nam operatio vitalis, et
connaturalis ab esse procedit, et forraa dat
esse rei : ideo non potest talis operatio alicui
tribui, ut agenti, et operanti, nisi operatio a
propriaforma, tanquam aprincipio intrinseco
procedat. Unde cum additur, primo, seu pri~
mum, non excluditur omne principium prius,
si illud extrinsecum sit, id est, non constituens
rem, nec ilh inhajrens, quale est, DEUS, sed
est particula excludens aliud principium in-
trinsecura prius, vel principalius, quara aniraa
sit, et distinguens animara ab ejus facultati-
bus, quae sunt proxiraum principium opera-
tionura vitse. Atque ita perinde hic dictum est,
principium primwm, ac in priori definitione
dictum fuerat, esse actura primum. Quia vero
hic actus primus duo habet munia, scilicet in-
formare et operari, in priore definitione ge-
nus anirase per prius raunus explicatum est :
in hac vero per posterius.
4-. Ad primum argumentum in num. 2. —
Et ita satisfactura est prirase difficultati : nam
constat falsura esse, defmitionem hanc intelli-
gentioe coelum moventi, aut cuicumque mo-
tori extrinseco, seu assistenti tantum, et non
informanti corpus posse convenire. Quia licet
intelligentia sit principium motus coeli : non
esttamen principium intrinsecum, sed tantum
causa efficiens extrinseca, quce facit motum in
coelo, non tamen ita illum facit, ut sit ab ipso
coelo : nec facit illum, ut principium, quo coe-
lum se moveat, sed ut principium quod, im-
primens ccelo raotum, quo ipsum coelum tan-
tum passive movetur. Aristoteles autem satis
expresse dicit, animas debere esse principium,
quo ipsum vivit actualiter, utique se vegetan-
do, aut aliter se perficiendo.
5. Adprimtm ilidem. — Secundam difficul-
tatem Aristoteles ipse solvit : nam dicit, vivere
prirao competere viventibus ob principium se
nutriendi, et aliqua esse corpora, quse ob tan-
tura officiura vegetandi participant, quee viven-
tia sunt, et animam habent. Et idem cum pro-
iWo LIB. I. DE SUHSTAPJTIA ET INF
portione est dc hh, qiii sensiim sine ratione
j ■.articipant. Quando ergo in i^osterioribiis vcr-
bis signo copulante utitur^ dicens^ cmimam esse
po'incipiuii! , quo vivimus, et seniinms, et ratio-
cinamnr .- non intellexit solam illam formam
esse animam, cjuee omnium istarum actionum
est principium^ sed e converso lias omnes ac-
tiones esse alicujus animge^ et in quocumque
composito aliqua illarum inventa fuerit, illius
primum, seu principale principium intriuse-
cum, animam esse. Unde tandem conceden-
dum e.st illa membra disjunctive accipienda
esse, nam particula et, divisive, seu distribu-
tive sumpta in hoc sensu accipi soiet. Quia licet
quoad hoc membra distribuat, ut tam princi-
pium vegetandi, cjuam sentiendi et ratiocinandi
sit anima : quia vero ad rationem animse,
unumquodque horum sufTicit, distributio illa
disjunctionem ex parte munerum, seu opera-
tionum animee inchicht. Uude Aristoteles, iu
principio ilHus capitis dixit : Cim multifariam
vivere dicatur , etiam,si tmum tanium istorum
insit, vivere clicvmis illucl, cui inest.
6. Acl impugnationem evasionis iUdem cjuid
dicat ^^gidius. — Melior solutio. — Circa re-
phcam autem, non desunt, qui fateantur, qua-
tuor definitiones, quatuor animarum (ut M^gi-
dius loquitur) ibi philosophum tradidisse. Sed
non recte quatuor animas numerant, ut iu ca-
pite sequenti dicemus. Quia loco motivum, non
transcendit genus sensitivum , licet propter
specialem perfectionem soleat ab Aristotele,
ut speciaUs gradus , vel modus viventium nu-
merari. Re tamen vera non constituit gradum
entis, vel auimoe essentialiter distinctum, ut
infra declarabimus. AKo tamen modo posset
intelhgi esse ibi traditas ab Aristotele quatuor
defmitiones : unam animse generatim, videh-
cet, quod sit primum principium quo corpora
animata vivunt, id est, opera vitae exercent, et
tres ahas trium animarum, quas ex dictis ver-
bis conlicere facilhmum est. Et re vera negari
non potest, quin Aristoteles animam genera-
tim defmire praecipue intenderit : sicut eam in
capite primo definierat : id enim statim in prin-
cipio capitis proponit, et id postea declarat
exemplo duarum definitionum quadrantium :
et tandem unam definitiouem per aliam adee-
quate declarat, et comprobat. Deinde verum
est, definitionem iUam animae, ut sic, per dic-
tam genericam diflferentiam (ut sic dicam) suf-
ficienter tradi : quia anima simpHciter dicta
vehiti quoddam genus, seu species subalterna
est, \\\ capite sequenti dicemus, et ita per illos
generales terminos adsequate definitur. Nihilo-
0I\MATI0NE ANIM.E RATIONALIS.
minus tamen voluit Aristoteles illam genera-
lem definitionem per speciales declarare, quia
rationem operationis vitaUs, meUus in parti-
cularibus, et per inductionem cognoscimus,
quam per sohim conceptum generalem, Et ita
verum est virtute simul tradidisse Aristotelem
proprias definitiones trium animarum, et divi-
sionem animee in tria membra. Quod nuDum
est inconveniens , quia illa non tanquam in-
trinseca generali definitioni, sed ad majorem
declarationem addita sunt : quee omnia in se-
quenti capite amphus expUcabuntur.
2. Punctum, quomodo licec posterior definiiio
differat a priore.
7. Ostendit2ir discrimen juxia sensum prioris
definiiionis allatum , cap. prcec, a n. 30. —
Girca secundum punctum de distinctione inter
iitramque definitionem diflicuhas ex parte
tacta est in fine capitis prsecedentis, pendetque
ex intelUgentia prioris definitionis. Nam haec
posterior unum tantum sensum habere potest :
nam aperte datur per habitudinem ad vitam
accidentalem : seu ad opera vitse. Prior autem
dupUcem potest habere sensum, et in utroque
bona, et sufficiens esse potest, ut declaravi. Et
quidem inteUectain priori sen.su, videlicet, ut
anima definiatur per corpus organicum prse-
cise spectatum , ut materiam proximam , et
complete dispositam, cujus formalis actus est
anima : sic facile posterior heec definitio ab
iUa distinguitur, Quia per utramque duas lia-
bitudines animse saltem formahter ex terminis,
et ex modo causandi differentes explicantur.
Nam anima dupUcem habet rationem causae
respectu corporis, scilicet formalis, et efficieu-
tis principii. Ut idem Aristoteles docuit, dicco
Ub. 2, cap. 4, text. 37, ubi etiam addit causa-
Utatem finalem, quee nunc uecessaria nobis
non est. Prima ergo defiuitio in dicto sensu
iutellecta expUcat naturam auimse, per habi-
tudinem causse formalis respectu materiae
propriae, id est, corporis organici : quse est ac-
tuare illud, et dare illi esse. Hoc enim signifi-
cant illa verba, Est actus primus corporis. At
vero secunda definitio expUcat natm^am ejus-
dem animae per habitudinem causte efficientis,
quam liabet respectu operationum : sunt ergo
definitiones diversse , et quEeUbet per se est
adajquata defiuitio, et propriam animae natii-
ram declarat, Ucet neutra totam ejus rationem
distincte , et quasi comprehensive exprimat,
cum neutra per se omnem iunatam habitndi-
nem auimce declaret. Qua; autem lUarum ma-
CAP. III. UTRUM ANIMA PRINCIPIUM PRIMUM SIT NUTRIENDI, ETC.
487
gis essentialiSj et quidditativa sit^ iii fiiie cle-
clarabimus.
8. Aov/uitur contra discrim.en jiixta sensum
allatum in cap. prcec. a n. 33. — At vero si
prima definitio in alio sensu intelligatur ,
utique particulam ejus ultimam de vita acci-
dentali intelligendo , ut multi expositores vo-
lunt, et videtur satis conforme textui Aristote-
lis , \\i declaravimus : sic difiicile est hanc
secundam definitionem ab illa prima distin-
guere : nam liabitudo auimfe ad vitam acci-
dentalem, seu operationem, unica tantum est,
utique respectu ejusdem operationis : ergo li-
cet in verbis sit aliqua diversitas, idem omni-
no, et sub eadem ratione per utramque defini-
tiouem explieatur. Unde non refert , quod
prior per potentiam habendi vitam et posterior
per actum vivendi tradatur : nam verba in
definitione (ut aiunt) non dicunt actum , sed
aptitudinem. Unde cum dicitur animam esse
principium , quo vivimus, non significatur,
esse principium quo actualiter operamus : nam
hoc accidentarium est, et in rigore contingens :
significatur ergo esse principium, quo et pos-
sumusvivereactu operando, et vivimus quoties
sic operamur. Et anima rationalis separata est
vera anima, quia de se est principium, quo po-
test homo vivere, licet actu uon sit principium
quo, sed quod vivit. Ergo in re idem sunt esse
actum corporis potentia vitam liabentis, et
esse principium quo vivimus : eadem enim
habitudo poteutialis activa (ut sic dieam) per
ordinem ad operationem, utrisque verbis ex-
pUcatur : Ucet in una definilione nomine ac-
tus, in aiia vero nomine principii significetur.
Hffic enim est in vocibus, non in re ipsa. Nam
anima eatenus est primum principium poteii-
tiale vivendi , quatenus est actus primus con-
stituens corpus animatum liabens in potentia
vitee operationem. Sicutin calore, si dicamus,
calorem esse principium, quo ignis, vel aqua
calida calefacit , id est , potens est calefacere,
vel calorem esse principium, quo aqua habet
in potentiacalefactionem, idem dicimus, licet
diversis verbis utamur.
9. Confirmatio. — Et confirmatur , nam
ahas, non duge tantum, sed tres essent animse
definitiones. Nam illa priora verba, Anima est
actus corporis organici , exphcata secundum
diversos sensus capite prsecedenti datos, duas
distinctas continet definitiones , adeo ut Caje-
tanus ibi dicat, unam, quai datur per ordinem
ad corpus subjectum , proxime receptivum
animse, csse quidditativam^ aham vero, quae
datur iu ordine ad compositum , ut habet iu
potentia proxima operationem, non esse quid-
ditativam, sed descriptivam per effectum, vel
secundariam proprietatem : ergo si altera de-
finitio distinguitur a prima in utroque sensu^
non erit secunda, sed tertia definitio. Quod et
a mente Aristotehs, et a commuui doctrina
alienum est.
40. Satis/it argumentum in n. 2. — Propter
hoc videtur probabile Aristotelem in primo
capite non definisse animam uUo modo in or-
diue ad vitam accidentalem, seu operationem:
seu tantum per habitudinem formalem ad cor-
pus organicum, ut est proxime capax vitee sub-
stantialis, ac subinde ut est actu organicum
per varias partium dispositiones accidentales,
ut est potentia organicum organisatione sub-
stantiah : seu vivens substantiah vita. Quam
dicitur liabere potentia, quia de se nou habet
iham, sed oportet, ut ab anima illam recipiat,
utique in eodem instanti temporis, hcet prius
natura in potentia proxima illam habeat. In
secundo autem capite definivisse animam per
habitudinem activam ad operationem, et ita
distingui illas definitiones. Quia vero in primo
capite seepe inculcat etiam operationem vitse :
addipotest, non ideo de illa ibi loqui, ut per
eam ibidem animam defiuiat, sed solum, ut
exphcem, quid nomine viventis, aut vitse etiam
substantiahs intelligatur. Non enim possumus
nos ahter viventia a non viventibus distin-
guere, nisi per operationem seu actionem ab
intrinseco procedentem, etin operante manen-
tem : ut in principio notavimus : quamAds recte
intelligamus sub ilUs operationibus aUquid sub-
stantiale, et absohitum existere. Ut ergo nos
manuduceret Aristotelesad concipiendam sub-
stantiam animse et vitse, opera vitse ibi com-
memoravit : non vero ut per illa animam de-
finiret, id enim in capite secuudo reservabat.
Et liunc sensum frequentius sequuntur Grseci
expositores, et ad difficuUates expediendas est
clarius.
11. Amplius satisfit. — Addi vero potest,
quod hcet prior definitio inteUigatur dari non
tantum per ordinem ad corpus, ut est subjec-
tumanimai, et aiterapars compositi, sed etiam
per ordinem ad compositum, seu ipsum vivens,
quod per animam formaUter constituitur, ut
ex D. Thoma supra retuhmus : niliilominus
poteritprior definitio in hoc distingui a secun-
da, quod illa datur per efFectum formalem
animse, qui est constituere substantiaUter vi-
vens : sicut definitur himen per formalem ef-
fectum constituendi lucidum, seu perspicuum :
et sic distinguetur a secunda^ quia haec datur
/i88
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFOBMATIONE ANIM.^ RATIONALIS.
immediate per operationem, seu per habitudi-
nem ad illam .
i^i. Ad confirmaiionem in num. 9. — Prima
solutio. — Secunda solutio. — Ad instantiam
vero^ quod tunc erunt tres defmitiones animse,
responderi potest imprimis, id non e.sse in-
conveniens^ quia cum anima dicat habitudinem
ad materJam propriam, et ad compositum, et
ad operationes^ per omnes potest defmiri,
etiamsi Aristoteles illas, ut duas tantum tradi-
derit^ quia in prima unicum tantum sensum
intendit, quicumque ille fuerit. Deinde dici
potest, habitudinem animse ad materiam, et
ad compo.situm eadem esse in re, et secundum
rationem ita esse connexas, ut vix possit una
sine altera exphcari : quia habitudo ad mate-
riam e.st habitudo causse formalis. Unde termi-
natur ad materiam media causahtate formah.
Et ideo priores duse definitiones per habitudi-
nem ad materiam, vel ad efifectum formalem^
et compositum, pro una, magis vel minus de-
clarata, reputantur. Sicut etiam aUera defini-
tio^ quse per operationem datur, virtute inclu-
dit duas,qu8e praecisione mentis possunt ratione
distingui : nam anima et est principium pri-
mum, a quo vivens habet proximas operandi
facuUates, et est principium proximum ipsa-
rum operationum : et fortasse in ratione prin-
cipahs principii, etiam proximum : et ita posset
anima definiri per habitudinem ad potentias :
sicut definitur homo esse animal risibile : vel
sicut anima rationahs definiri potest, ut sit
iha, quee secum affert potentiam intehectivam,
et definiri etiam potest immediate per opera-
tionem, sicut illam Aristoteles definivit : ni-
hilominus tamen in eamdem recidit utraque
definitio, quia potentia et operatio, ita sunt
connexse,ut una sine aha exphcari nonpossit.
3. Punctum ut posterior definitio demonstret
priorem.
13. Recte demonstrare ostendittir. — Circa
tertium de ostensione unius definitionis per
aham, manifestum est, vohiisse Aristotelem
priorem definitionem per posteriorem demons-
trare, Nam et id proponit statim in principio
cap. 2, etid sequitur, circa finem capitis, con-
chidens hoc modo : Prijicipium, quo mvimus,
sentimus, et intelligimus, est actus primus sul-
stantialis corporis organici : sed anima estprin-
cipium, qiio mvimus, etc. Ergo est actus cor-
poris organici. Majorem probat, quia actus,
qui est primum operandi principium, est actus,
et forma dans esse rei, iUamque in actu cousti-
tuens : quia ab esse procedit operatio. Mino-
rem autem probavit, quia in illo modo ope-
randi dlstinguuntur viventia a nonviventibus,
Quse probatio sine dubio est bona, et efficax ;
nec de iha est uUa controversia inter exposito-
res. Dubitant autem, an sit probatio per cau-
sam^ et a priori, seu propter quid, vel sit tan-
tum demonstratio, quod ita sit a po.steriori, et
per effectus. In quo puncto sunt variee opi-
niones,
14, Andemonstratio sit apriori. — Opiniopri-
ma affirmans Grwcorum etAllerti. — Primaopi-
nio affirmat esse demonstrationem a priori, et
per causam, quam Greeci expositores commu-
niter tradiderunt, quos secutus e.st Albertus
Magnus, hb. 2 Natur,, quasst, cap, 25, vide-
turque aperte probari ex ipso Aristotele. Nam
in principio capitis secundi dixit, rationem
definitivam non sohim esse significare, sed
etiam causam essendi ostendere debere. Idque
confirmat exemplo quadrationis quadranguh,
tradens duas ejusdefinitiones, unam exphcan-
tem quid sit, aheram exphcautem causam ejus.
Ratione itera suadetur, quia iha probatio est per
causam primariam rei : ergo est a priori, Ante-
cedens probatur, quia datur per causam fina-
lem, quge est primacausarum. Et assumptum
ostenditur, quia unumquodque est propter suam
operationem, tanquam finem, teste eodem Aris-
totele, hb. 2, deCoelo, cap, 3, text, 17, Ergo et
anima est propter operationes suas, Sed illa
demonstratio datur per medium inchidens or-
dinem ad operationes : ergo datur per causam
finalem, ac subinde est demonstratio a priori.
Et hsec sententiamuUis etiam modernis placet,
15. Secunda opinio esse potius a posteriori,
D. TliomoB et «/for^^m,— Secunda nihilominus
sententia est, ostensionem iham esse a poste-
riori, et per effectus, Ita docuit D, Thomas ibi,
quem ahi sequuntur, Et potest etiam in ipso
Aristotele fundari. Nam initio ejusdem cap. 2,
enitendum esse dicit ita priorem definitionem
per posteriorem ostendere, sicut solet id, quod
secundum se notius, nobis autem obscurius
est, per ea quse snnt nobis notiora elucidari,
In liujusmodi autem processu, in quo a notiori-
ribus nobis progredimur ad probandum ea^
quae nobis obscura, in se autem notiora sunt,
semper progredimur a posteriori, per eftectus,
qui notiores nobis esse solent, latentes causas,
quse per se uotiores sunt, manifestando, Ergo
hunc modum probatiouis ibi Aristoteles pro-
mittit, et consequenter eumdem postea exe-
quitur, Secundo ex reipsa suadetur, quia ope-
rationes sunt eflfectus auimae, et per illas con-
CAP. III. UTRUM ANIMA PRINCIPIUM PRIMUM SIT NUTRIENDI, ETO.
489
clnditiir animam esse formam, et actum
corporis. Dices simul esse efFectnm et finem,
et sub liac posteriori ratione, ut medium as-
sumi. Sed contra, primo, quia notiores sunt
nobis operationes, ut effectus viventis, quam
ut finis, secundo, quia potius ipsum vivens,
et anima ipsa est fmis, cujus gratia dantur ei
operationes, et instrumenta illarum. Ut idem
Aristoteles, cap. A, dixit, text. 36 et 37. Tertio
in toto illo capite nunquam Aristoteles consi-
deravit operationes ut finem, sed ut effectum
viventis, et ex quod ipsa operatio vitalis non
sohim inest viventi, sed etiam est opus, id est,
effectus ejus, colligit, formam constituentem
in suo esse ipsum vivens, esse principium ta-
lium operationum : ergo ex prima definitione
coUigit secundam a priori, postquam a poste-
riori manifestavit primam definitionem ex
operatione.
16. Resolutio per assertiones quatuor. — Pri-
ma assertio. — Inter has sententias hsec poste-
rior mihi simpliciter probatur, quamvis prior,
secundum aliquam rationem, veritatem etiam
habere possit. Ad utrumque autem explican-
dum imprimis assero priorem animae defini-
tionem, qua ut est actus corporis organici de-
finitur, essentialem, seu quidditativam esse,
quantum nospossumusrerum essentias capere,
ac definire. Ita sentiunt expositores ibi com-
muniter, etsignificavit Aristoteles, dicto capite
primo, dum post definitionem traditam conchi-
dit : Universaliter igitur diximus, quid anima
sit. Et probatur, quia illa definitio datur per
proprium genus animee, ut anima est, nimi-
rum , esse formam substantialem , nunum
enini aliud cogitari potest, sub quo auima vel
propinquius, vel magis directe, magisve essen-
tialiter constituatur. Deinde dat differentiam
maxime proportionatam ad contrahendam ge-
neralem rationem formse, ad talem speciem
formee, quse anima nuncupatur. Nam ralio
formse incompleti entis est, et respectivi
transcendentaliter, ut diximus, hoc autem ge-
nus entis non potest essentialius contrahi,
quam per determinationem talis respectus,
qute determinatio sine proprio, et speciali ter-
mino ejus declarari non potest : talis autem
est illa differentia per quam anima definitur,
ut actus talis corporis : ergo est illa definitio
maxime essentialis.
17. Dicta assertio procedit quoquo modo or-
ganicum exponatiir. — Cajetanus rejicitur, qua
ex parte contraritcm sensit. — Hoc autem ve-
rum existimo, sive corpus organicum in illa
definitioue accipiatur pro materia disposila_,
ut proxime capaci effectus formalis anima^,
sive sumatur pro ipso corpore, ut vivificatio
substantialiter per animam. Quod adverto
propter Cajetanum, qui in priori sensu conce-
dit definitionem esse quidditativam^ negat
autem in secundo : quia sic ait : Per quid pos-
terius animce essentia circumscribitur . Sed non
est necessaria distinctio : nam in utroque
sensu definitio est essentialis, quia, ut dixi,
habitudo animse ad actuandum corpus organi-
cum est eadem cum habitudine ad composi-
tum, seu ad unionem formalem, ex qua resul-
tat compositum. Nec obstat illa prioritas na-
turse anirase ad compositum. Nam imprimis
in caeteris animabus praeter rationalem non
est prioritas simpliciter, etiam ordine genera-
tionis, Nam anima simul natura sit, et imitur,
quod non ita est in anima hominis, ut infra
dicetur. Et deinde licet heec anima in suo esse
sit simpliciter prior natura, et quaelibet alia
in uno genere causse possit dici prior ipso
composito : nihilominus tamen non est anima
prior, quam ordo, quem ad componendum
compositum, vel ad talem effectum formalem
corpori comraunicandum habet. Et ideo utro-
que modo essentialiter definitur, et per id
quod est, vel aliquo raodo prius in genere fi-
nis ; nara forma est propter compositura, et
propter suum effectum formalem : vel saltem
per id, t;uod in ratione termini talis habitudi-
nis habet necessariam, et quasi simultaneam
conjunctionera cura illa : vel in esse actuali,
si forraa, ut actu inforraans sumatur : vel se-
cundum esse possibile, si sumatur anima, ut
apta ad informandura , sicut surai debet,
quando ejus essentiara declarat. Unde potius
dicendura videretur, magis essentialem esse
definitionem illam, prout per formalera effec-
tum anirase datur. quara ut datur per ordinera
ad corpus tantum ut proxiraum susceptivura
aniraaj, quia ordo ad eftectum suura formalem
est maxime essentialis animoe : sicut etiara est
formse cuicuraque.
18. Secunda assertio consona D. Tliomiv. —
Ejus probatio. — Hujus probationis assump-
tum suadetur primo . — Secundo e contrario as-
sero, secundara anirase definitionera ab Aris-
totele traditara per immediatum ordinem ad
operationem non esse quidditativam , sed
descriptivam, utpote explicantem animae natu-
ram per quamdara ejus proprietatem, magis
quam per primam ejus differentiara essentia-
lera. Ita sumitur ex D. Thoma supra, etdecla-
ratur in hunc modum. Nam anima duas habet
habitudiues : una est forraee dantis esse sub-
490
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIO^IE ANIM^ RATIONALIS.^
stantiale composito, alia est principii effectivi
operationum, quee licet immediate conveniant
animse per seipsam, nihilominus inter se com-
parata3 prior est ratio formoe, et habitudo ad
informandum, quam habitudo principii ad
efficiendas operationes. Ergo prior e.st essen-
tialis, ac per se primo conveniens animoe : pos-
terior vero est quasi proprietas per se secundo
ilh conveniens. Antecedens probatur primo,
quia anima, non ideo est anima, quia est prin-
cipium operandi : sed potius, quia est anima,
est principium operandi. Nam sicut res non
est, quia operatur^ nec quia est potens ad
operandum , sed quia est talis tantaique per-
fectionis, ideo operatur, vel potens est ad ope-
randum : ita simihter anima non dat esse,
quia dat operari, sed potius e converso, dat
posse operari, quia dat esse. Ergo secundum
naturam prior est in auima ratio formee in-
formantis, quam principii operantis : ergo
prior est ratio essentialis : secunda tanquam
concomitans essentialem, quia in unaquaque
re essentiahs ratio est prima omnium, et
quasi radix cseterarum : ergo.
19. Suadctur secundo. — Tertio. — Declaratur
hoc ex diverso modo, quo anima formahter
dat esse, et quo elhcienter operatur, ut quo.
Nam dat esse per seipsam, et immediate, et
substantiah modo sine interventu accidentis :
est principiiun operandi non immediate per
seipsam solam, sed mediante facultate acci-
deutaU, Unde vel non influit immediate per
seipsam in opus ut multi vohnit: vel si influit,
non id facit sine concursu proximo potentiai,
nec sine aetione accidentali : ergo signum est,
hanc rationem causandi, vel aptitudinem ad
iham non esse ita essentialem anima3,sicut est
prior. Tertio declarari hoc potest ex ahis for-
mis: nam calor formahter constituit calidum,
et est calefaciendi principium. Prior autem
ratio est prima et essentiahs caloris, ut tahs
forma accidentahs est : posterior est veiuti po-
tentia consequens illam. Idemque in forma
ignis, et aliis simihbus considerari potest. Unde
si quis defmiret formam Sohs, esse quamdam
formam, quse est primum illuminandi princi-
pium : profecto non quidditativam, sed descrip-
tivam definitionem redderet. At quoad hoc
eadem est ratio de anima, quia hcet illse duaB
rationes principii eflicientis et formse, in ani-
ma perfectiores sint, nihilominus inter se eam-
dem proportionem servant.
20. Suadetur quarto. — Instatur prowima
raiio. — OcrAcrritur. — Prcedicta instantia
retorquetur pro ipsa secunda assertione, — De-
nique definitio hsec datur per quid posterius et
accidentale^ ita enim opera vitse ad animam
comparantur : ergo non potest esse essentialis
defmitio ipsius animse. Sed contra hoc insta-
tur, quia potentia, vel habitus definitur quid-
ditative per actus : cum tamen etiam actus sit
po.sterior, et accidentahs ipsi potentice. Idem
ergo erit in anima, militat enim eadem ratio.
Potentia enim ideo per actus quidditative defi-
nitur, quia licet actus sit posterior in execu-
tione, est prior in intentione : nam est finis
ipsius potentiae, et ut sic e.«t transcendentalis
habitudinis potentise ad actum : ideoque defi-
nitio potentiai per actus esseutialis est : ergo
eodem modo jndicandum e.st de anima, quate-
nus per habitudinem ad operationes in ratione
principii defmitur. Respondetur negando con-
sequentiam. Est enim notanda difl"erentia inter
substautiam et proprietatem ejus, quse rem
hanc egregie declarat. Nam vivens, ut eorpore
et animo constat, est qusdam substantia com-
pleta, quse est res omnino absoluta, et non in-
chidit essentialem habtudinem etiam trans-
cendentalem ad accidentia : nec de se est prop-
ter accidentia,sedpotius accidentia, qua2 iham
substantiam ornant, sunt propter ipsam. Et
eadem ratione anima et corpus, quse sunt
partes substantiales et essentiales ipsius vi-
ventis, hcet inter se habeant essentialem, et
substautialem habitudiuem et transcendenta-
lem respectum mutuum : non tamen habent
transcendentalem habitudinem ad suas poten-
tias, vel actiones, nec inde specificantur : sed
potius tales proprietates naturahter resultant,
ac consequuntur ex perfectione essentiali, et
substantiali tahs formse substantiahs, qua? est
anima. At vero potentise per se primo ordinan-
tur ad actus, et ihis coaptantur, et ideo adihos
liabent transcendentalem habitudinem, et ab
ihis ahquo modo speciem sumuut, ideoque
per ihos essentiahter definiuntur, ut infra de
potentiis dicemus. Et videri possunt dicta in
Metaphysica, disp. 43, sect. ult. Unde potest
retorqueri argumentum. Nam anima secun-
dum speciem et substantiam suam, nou spe-
cificatiu' ab operationibus suis, sicut potentise
ab actibus : ergo nec definitur essentialiter per
operationem^ sed tantum a posteriori ejus na-
tura per operationem notificatur.
21 . Tertia assntio prohatur primo. — Pro-
Imtiir secundo. — Prolatur tertio. — Tertio
liinc coUigo ostensionem primee defiuitionis
per posteriorem simpliciter loquendo esse a
posteriori, quia est ab operatione formw ad
esse ejuSj seu ad formalem effectum ejus, qui
CAP. III. UTRUM ANIMA PRINCIPIUM PRIMUM SIT NUTRIENDI, ETC.
491
progressns manifeste est a posteriori. Nec res-
ponsio de cansa fmali satisfacit, qnia conside-
rata substantia animse seciindum suam essen-
tiam, non est operatio fmis ejus : sed potius
operatio est propter ipsam, ut Aristoteles dixit
in cap. -4. Deinde declaratur per causales pro-
positiones. Nam anima non ideo est talis es-
sentiae, quia tales habet, vel habere potest ope-
rationes, sed potius, quia est talis tamque per-
fectse natura;, ac substantise, ideo ab ihaprodire
possunt tales operationes. Sicut etiam substan-
tia AngeH, verbi gratia, non ideo habet tam
perfectam essentiam, quia habet tam perfec-
tum intellectum, vel intelhgendi modum, sed
potius e contrario. Idem ergo est de anima
rationah, et consequenter de rehquis. Unde
confirmatur : nam potentiae operativse non sunt
finis formee substantiahs, seu animEe, sed sunt
consequeutes ipsam, et perfectionera essentia-
lem ejus : nemo enim dixerit, animam esse
propter suum intehectum, sed hunc resultare
ex eminenti virtute ejus, ut sit ilh operandi
instrumentum. Ergo similiter operationes non
sunt finis animee secundum suam essentiam
spectatse, sed illam consequuntur ex perfectio-
ne absohita, quam in iha supponunt : ergo
probatio quod anima sit talis natura?., vel es-
sentise, ex operatione, non est ex causa fmah
propria^ sed ex effectu consequente, et ita est
a posteriori.
22. Probatur quarto ex progressu Aristo-
telis. — Tandem hoc ipsum ostenditur ex ipso
Aristotehs progressu. Nam primum omnium
pro fundamento suee demonstrationis sumit,
animatum al) inanimato vita (id est, operatione
vitse) sejungi, utique a posteriori, et quoad
nos. Ideoque ex his, quse videmus, et experi-
mur, ilhid pronuntiatum ostendit : et eodem
modo discernit inter vivent'a ipsa gradus eo-
rum, quatenus videmus pha^es, vel pauciores
ex his operationibus participare. Eodemque
modo coUigit esse in viventibus ahquod prin-
cipium tahum operationum, quse collectio
plane est a posteriori, quia procedit ab effec-
tibus, ut notioribus, et experimento cognitis.
Unde non fundatur in operatione, ut fme :
nam hsec habitudo non est nota sensui : sed
multo magis latet, quam quod anima sit for-
ma corporis viventis. Imo in rigore vera non
est, si operatio anima^ ad ejus nuilam essen-
tiam comparetur, ut dixi. Ac tandem ex iUo
principio quod anima sit principium operanch
a posteriori demonstrato, conchidit animam
esse actum primum, seu formam corporis, per
quod vivens operatur. Quae coilectio non so-
lum in fmidamento, sed etiam in se est a poste-
riori. Quia, ut dicebam, non ideo anima est
viventi principium essendi, quia est princi-
pium operandi, sed potius e contrario, quia
ihi dat esse, ideo dat etiam operari.
23. Qiiarta assertio. — Dedaratur et jjroia-
tur. — Q,uo modo unumquodgue sit oh suam ope-
rationem. — Quarto vero addo, quoad nos, et
consideratis rebus in ordine ad existentiam, et
nt subsunt intentioni agentis, posse demons-
trationem illam dici ahquo modo a priori in
genere causa finahs. Declaratur, et probatur,
quia hcet virtus, et operatio ahcujus substan-
tia3 non sit propria causa finahs perfectionis
ejus secundum esse essentise, nihilominus finis
agentis producentis iham substantiam in esse
existentiae potest esse ejus operatio. Ut sol,
verbi gratia, non habet talem essentiam sub-
stantialem, quia est principium suo modo
universale generationis inferiorumrerum; sed
hoc habet ex sua perfectione absoluta tanquam
consequens illam, non tanquam causata ab
iha, etiam per modum causse fmalis, neque
etiam per modnm termini, ad quem illa sub-
stantia dicat habitudinem : ut in viventibus
jam declaravi. Niliilominus tamen in ordine
ad existentiam et creationem verum est, so-
lem esse a Deo factum propter suam opera-
tionem. Idemque iu igne, et aliis rebus inani-
matis considerare licet. Eademque ratio est de
viventibus, ut, verbi gratia, in homine, si na-
turani ejus nudam, et secundum essentiam
tantum consideremus : non ideo est capax in-
tellectualium operationum, quia essentialiter
ad illas ordinatur, quocumque modo id intel-
ligatur, est enim essentialiter res absoluta
tanta? perfectionis essentiahs, ut ex iila natu-
raliter rcsultet capacitas intehigendi, et uihil-
ominus hfec capacitas respectu agentis potuit
esse motivum, et ratio finalis producendi ta-
lem creaturam , quia voluit illam creare, ut
ipsum intelligeret, ac videret. Et ratio est,
quia res secundum essentiam tantum spectata,
sicut abstrahit a causa efSciente, ita et a causa
fmali. Et ideo si sit omnino absohita, non lia-
bet causam finalem suge essentise, sicut nec
efficientem. In ordine autem ad existentiam,
sicut nata est fieri a tali, vel tali causa, ita
etiam apta esse potest, ut propter talem fmem
fiat :-^ et hoc modo res omnes dicuntur esse
propter suas operationes, j\ixta intentionem
piimi agentis.
24. Progreditur assertionis prohatio. — Sic
igitur dici potest operatio vitaj esse finis vi-
ventis, in ordine ad existentiam ejus, et inteii-
492
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
tionem primi agontis^ et sub hac considera-
tione aliquo moclo redditur causa ob quam
tali corpori organico, tanquam forma destina-
ta, seu conjuncta est ab auctore naturaj : quia
tales operationes in aliquibus compositis cor-
poralibus esse vobiit. Et ita licet demonstratio
illa ab operatione, quatenus ex notioribus no-
bis indicat propriam anima? naturam^ et essen-
tiam simpliciter sit a posteriori : nibilominus
in ordine ad existentiam, et productionem a-
nimse indicat fincm propter quem facta est :
et sub ea ratione transit in demonstrationem a
priori. Quod maxime potest deservire ad ex-
plicandum Aristotelem , qui utrumque con-
junxit-, scilicet, demonstrationem esse ex no-
tioribus, ac proinde ab effectu, et per illam
causam rei apparere, debet enim intelligi de
causa rei non quoad essentiam ejus, sed quoad
existentiam^ seu productionem. Et buic sensui
facile potest exempkim accommodari : nam
inventio linea^ medioe ad quadrandum qua-
drangukim, sohim est causa quadrationis in
ordine ad existentiam , et effectionem ejus :
nam instruit ageos , ut sciat quadrationem cf-
ficere : non vero est causa, ob quam ipsa qua-
dratio tahs rationis, seu quasi essentiae sit.
CAPUT IV.
UTRUM ANIMA IN VEGETATIVAM, SENSITIVAM, ET
RATIONALEM RECTE, ET SUFFICIENTER DIVIDA-
TUR, ET QUALIS HUJUSMODI DIVISIO SIT.
1. Argnitur primo pro parte negante. —
Quoniam intentionis nostras est de sola ratio-
naU anima ex professo dicere, necessarium
duximus divisionem hanc liocloco prsemittere :
tumquia unica rationalis anima eminenti quo-
dam modo omnes illas rationes complectitur,
ut videbinius : tum etiam, ut quid de inferio-
ribus animabus certum sit statuentes, illarum
disputationem rehnquamus : nec de illarum
proprietatibus amphus disputemus, quam ad
animae rationalis exactam cognitionem nobis
sit necessarium. Videri.ergopotest illa divisio
non recte tradita : quia non apparet, qualis
esso possit, quia nec est generis in species, cum
anima vegetativa et sensitiva, interdum non
differant essentialiter, nec etiam sensitiva et
rationalis : neque est subjecti iii accidentia,
cum membra illa, et substantia sint, et essen-
tialiter interdum differant, Et confirmatur ,
quia eadem proportio, seu ratio est de abstrac-
tis et de concretis, seu de totis et de parti-
bus : sed vivens non recte distinguitur in ve-
getativum et sensitivum, et rationale: ergo
nec anima in illa tria membra bene dividitur.
Minorem probamus: quia in bona divisione,
unum membrum non preedicatur de altero :
sensitivum autem vegetativum est, et ratio-
nale ad sensitivum.
2. Arguitur secundo. — Secundo objici po-
test, quia illa divisio videtur diminuta, quia
omittit animam loco moventem et appeten-
tem : quee non minus possunt ab ahquibus ex
illis membris distingui, quam aliqua ex dictis
membris inter se distinguantur. Ahunde vero
videtur superabundans, quia forma vegetans
prsecisa a sentientc non videtur babere veram
rationem animfe: quianullam habetpropriam
vitalem operationem, ex qua rationem animse
prsecipue cognoscimus^ ut paulo antea dictum
est. Assumptum probatur primo, quia in plan-
ta, verbi gratia, nulla est operatio immanens:
omnis autem operatio vitalis debet esse imma-
nens, quia alias non erit a principio intrinse-
co, sed erit transiens ab extrinseco agente in
passura distinctum : ergo nou est in plantis
operatio vitalis. Major probatur, quia omnes
actiones partis vegetantis simt, vel ab ipso vi-
vente in cibum, seu alimentum, vel ad sum-
mum erunt inter partes dissimilares per actio-
nem unius iu aliam, ac proinde transeuntes.
Unde probatur secundoidem assumptum, quia
omnes actiones plantarum sunt, vel alteratio-
nes per qualitates naturales communes rebus
inanimatis,ut sunt calor, humiditas etsimiles:
vel sunt motus locales per aliquam attractio-
nem, vel expulsionem, (juas actiones videmus
etiam rebus inaniraatis conveuire, ut raagneti
et sirailibus. Preeterea aliunde videtur sine
causa inter illa membra poni anima rationa-
lis, quia licet operationem vitalem habeat, il-
lam tamen vel non exercet per corpus, et sic
illa non est operatio anirace, vel si per corpus
illam efEcit, ad sensitivam aniraam pertinet.
3. Notatio pro dicendis. — Supponimus im-
primis, divisum hujus partitionis esse illud
ipsura, quod in prajcedentibus capitibus defi-
nitnm est, nirairura forraam quamdam sub-
stantialem, quse sit vera pars compositi per
modum actus primi, et principii operationum
talis compositi in se ipso : qu£e forma vocatur
anima^ et compositum ipsura vivens appella-
tur. De hoc ergo diviso quatuor explicanda
sunt. Primum in Iioc capite, quoraodo omni-
bus et singulis membris numeratis vera ratio
animae conveniat. Unde constabit divisionem
quoad hanc partem non esse dcfectuosam, seu
redundantem. Secundo explicandum erit in
CAP. IV. UTRUM ANIMA IN VEGETATIVAM, SENSITIVAM, ETC.
493
capite seqiienti^ quomodo illse tres animfe in-
ter se comparentur;, vel quoad subordinatio-
nem^ vel quoad separationem unius ab alia.
Tertio addendum erit^ in cap. 6, quomodo
membra illa inter se distinguantur. Quarto,
in cap. 7. quomodo divisum adaequent: ita ut
divisio diminutanonsit.
A. Notatio altera, de ratione animce cluo esse,
quod sit forma corporis et principiimi mtalium
actionum. — Utrumcpie in rationali inveniri
ostenditur. — Circa primum adverto ex dictis
in prsecedentibus ad veritatem animse duo re-
quiri : unum quasi genus^ ut sit actus forma-
lis ac substantialis corporis : aliud per modum
difFerentise, quam nos per ordinem ad opera-
tionem explicamus, dicentes esse debere prin-
cipium primum operationum vitalium. Ut er-
go de unoquoque illorum membrorum osten-
damus veram rationem animee illi convenire,
probare oportet illa duo in singulis inveniri.
In anima ergo rationali, ut rationalis est^ sa-
tis per se notum est^ quod sit principiura ope-
rationum vitalium. Quiaintellectualisoperatio
non solum vitalis est, sed etiam ad supremura
vitse gradum pertinet: et est maxima partici-
patio vitse divinse, propter quam dicitur anima
rationalis ad imaginera Dei facta. Quod autem
hoc principium ratiocinandi in horaine non
solura sit in se vivens^ sed etiara sit actus quo
horao vivit , et corpus horainis actuans , ut
vera forraa, licet videatur etiam ipsa expe-
rientia satis notum : nihilominus multis philo-
sophis fide carentibus occultum et incognitum
fuit. Et ideo, c. 12, probabiraus animara ra-
tioualera, etiara quoad hanc partera, esse ve-
rara aniraam. Nunc ergo supponatur hoc, et
consequenter illam animam sub illo diviso
contineri : illudque proprie et essentiahter illi
convenire.
5. Utncmque etiam in anima Iruti. — Secun-
do notissiraum etiam est, principium sentiendi
in aniraalibus brutis esse veram animara.
Nam, ut Aristoteles, lib. \, de Plant., in prin-
cipio (vel qui fuit ilhus hbri auctor) dixit:
Vita in a^iimalihis patens est et manifesta, in
flantis vero occuUior, nec adeo evidens. Quod
eisdem fere verbis dixit Augustinus, hbro de
Quantitate aniraee, cap. 33. Et merito : nam
imprirais in animahbus, et in uobis sentientis
vitse operationes experiraur, quatenus in sen-
sibus cum cseteris animahbus convenimus, et
in ipsismet brutis evidentia signa cognitionis,
doloris , et motionis ab intrinseco principio
conspicimus. Quod autera omnis cognitio et
appetituSj qui ad illam consequitur_, etiamsi
per materiales potentias sentiendi et appeten-
di fiant, a substantiah principio interno pro-
cedant, non minus evidens est : quia tales actus
ab ipso cognoscente, et appetente fumt, et in
eo manent, et per illos seipsum ab intrinseco
perficit, et lioc est vivere accidentah vita, ut
in cap. 1 et 2, declaraturaest. Ergo in substan-
tiis corporahbus, sic operantibus evidens est,
dari principium internum, a quo tales actus
principahter procedunt, et a quo essentiahter,
seu necessario depeudent, cujus certum si-
gnura est, quod per absentiara, vel separatio-
nem, aut destructionem tahs principii cessat
in iho sensibih corpore inanirai omnis tahs
operatio. Est ergo in re sentienti intrinsecura
principiura vitse.
6. Quod autera ihud principiura sit actus
corporis, patet ex dictis in capite prsecedenti,
quia principium intrinsecum operandi est ac-
tus, et forraa dans esse corpori sic operandi :
tale autera est principiura sentiendi, quia hsec
operatio tahs est, ut natura sua ab intrinseco
principio lieri postulet : ut experientia constat :
nara deficienti illo principio, tahs operatio
fieri non potest. Deinde principhira sentiendi,
ut sic, si gradum ihum non transcendat, ma-
teriale est, sicut et operationes ejus : ergo est
actus pendens in fieri, et in esse a materia,
nara de ejus potentia educitur : ergo unitur
ihi ut forma, quia eductio et dependentia a
subjecto, non est nisi per unionem forraalem
acl ihud, ut in Metaphysica exphcatum est. Est
ergo principium sentiendi in aniraahbus brutis
verus actus corporis, unde etiam corpus ihud
organicum est, ut ocuhs etiara conspicitur :
ergo tale principiura est vera anima, et non
nisi sensitiva : ergo anima sensitiva est vera
aniraa. Nec in hoc puncto difficuhas ahcujus
raoraenti occurrit. Quod si aliqua fuerit, vel
obiter in discursu hujus capitis, vel copiosius
tractando de hujus animse facultatibus expli-
cabitur.
7. Bemque utrumque inveniri in anirna ve-
getante ostenditur. — Quod vero sit princijnum
actionum vitalium necjant aliqui. — In aniraa
vero vegetativa res est obscurior, quia in plan-
tis vita est latentior, ut idera philosophus, in
dicto hb. de Plant., dixit. Veruratamen lo-
quendo de forma pure vegetativa , quahs est
forma plantarum, satis evidens est, esse ac-
tum formalem, et substantialem corporis plan-
tse, vel arboris : nam totum ilhid compositum
materiale est. Unde actus substantialis ejus
materiahs est, ac proinde pendens a materia,
et eductus de potentia illius : ergo unitus illi
494
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFOBMATIONE ANIM.^ RATIONALIS.
uiiioni formali et substantiali. Alterum ergo
in illa foniia miuus est evideus, scilicet, au sit
actus operatiouum vitalium. Propter quam
causam morlerui aliqui ( ut relatum iuvenio )
negare ausi snnt formam vegetativam prsecise
spectatam esse animam : qui consequenter
negant, plantasvivere. Quam fuisse antiquam
aliquorum opinionem pliilosophorum refert
Plutarchus, lib. 5;, de Placit. Philosoph., c. 26,
et Theodoretus, serm. 5, contra Graecos, et
phu^es ex iUis philosophis nominat, et specia-
Hter Stoicos, quibus etiam illam sententiam
tribuit Clemens Alexandrinus, hb. SStromat.,
prope initium, § 2, Est ergo, ubi ipse indicat
queestionem esse posse de nomine, de quo sta-
tim dicemus.
8. Eonim fundamentum primum. — Secun-
dum.. — Primum eorumfundamentum, ac prin-
cipium est jam tactum, quod omnes actiones
partis vegetantistranseuntes suut, etper altera-
tiones mere naturales, et communes rebus non
viventibus fiant. Secundum addi potest, quia
nihil fit ab arboribus, seu plantis, quod non
possit abextrinseco agente in eis fieri : ergo
signum est talem actionem, non esse actum
vitee, quia actio sumit speciem suam a termi-
no, et ideo si terminus natura sua non est vi-
taUs, nec actio, qua fit, erit vitalis : terminus
autem^ qui potest ab extrinseco agente fieri,
non est vitalis : ergo nec actio : sic enim mo-
tus coeli vitaUs non est, quia sufficienter ab
extrinseco fieri potest. Probatur ergo antece-
dens, quia prima operatio plantae est nutritio
et augmentatio : at vero argumentum arboris
potest fieri ab extrinseco agente : nam potest
Deus creare arborem cum toto augmento,
quod per nutritionem, vel augmentationem
consequi potest.
9. Tertium fundamentum. — Dices posse qui-
dem Deum totam illam molem simul creare,
et ita posse concreando facere id, quod per
augmeutum acquiri posset : non tamen posse
per se facere ilhid augmentum sine actione
vitah. Sed contra hoc instatur, quia posset
Deus sine uUa actione ipsius plantse augmen-
tum ejus eodem successivo modo paulatim
efficere, applicando nutrimentum per solam
suam motionem localem suspendendo actio-
nem plantse, non praibendo illi concursum
necessarium ad agendum, et per solam suam
potentiam efficiendo, quidquid planta posset
efficere : in hoc enim nulla est repugnantia.
Et per ilhid satis videtur ostendi in tota illa
operatione veram vitse rationem non inveniri :
et simiie argumentum de nutritione, et ahis
actionibus plantarum fieri potest. Et a^que
procedit in animahbus, et hominibus spectatis
prsecise, quatenus se nutriunt, vel augent, etc,
nimirum quod ex ea prsecise ratione non vi-
vant, sed quatenus in eis ahquid cognitionis,
aut sensus in iha actione miscetur, ut quod
discernunt ahmentum, sentiunt famem, et
ideo moventur ad cibum quserendum, etc.
Unde quidam antiqui, ut vitam plantis con-
cederent, sensum etiam iUis tribuebant, di-
centes iUas appetere cibum, iUumque discer-
nere, et in eo capere voluptatem, sentientes
sine his non esse vitam. Unde cum iUa de
plantis incredibiUa et ridicula sint, sequitur
nec vitam habere, nec earum formam esse
animam. Et confirmari tertio hoc potest ra-
tione, quse videtur maxime a priori, quia nuUa
res creata habet vitam, nisi quatenus aUquo
modo participat vitam Dei : sed non partici-
pant vitam Dei, nisi qui cognitionem et amo-
rem participant : ergo quidquid non participat
cognitionem et amorem, non vivit : ac su-
binde sine sensu, vel inteUectu non est vita.
Major videtur evidens, quia nihil perfectionis
est in creatura, nisi per participationem di-
vin» perfectionis. Unde creatura non est ens,
nisi per participationem divini esse, seu divinge
entitatis : nec est substantia nisi per partici-
pationem divinee substantise : ergo uec est
vivens, nisi per participationem vitse divinse.
40. Effugium proximi fimdamenti olstrui-
tur. — Dices consequentiam non esse forma-
lem : nam creatura est corpus, et non est
participatio divinaj corporeitatis. Respondeo
consequentiam esse formalem , habereque
eamdem rationem in quahbet perfectione sim-
pUciter simpUci : nam omnis iUa est in Deo
formaliter, et per essentiam : et ideo si in
creatura invenitur formaUter, necessario esse
debet per participationem simiUs perfectionis
Dei. Secus vero est in perfectione non simpU-
citer, quae in Deo tantum eminenter invenitur :
et ideo Ucet ab ipso participetur, non tamen
per formalem convenientiam participatam ,
sed per aUum inferiorem modum. Vivens au-
tem , ut sic , dicit perfectionem simpUciter,
cum in Deo formaUter, et absokite, ac per
essentiam inveniatiir : et ideo non potest in
creatura inveniri, nisi per furmalem partici-
pationem vitse divinse : secus vero est de ra-
tione corporis, quse perfectionem simpUciter
nou dicit. Jam ergo probatur prima sub-
sumpta propositio, quia in Deo nuUa ratio
vitse invenitur, nisi quia cognoscit et amat :
ergo vita Dei non potest IbrmaUter participari
CAP. IV. UTRUM ANIMA IN VEGETATIVAM, SENSITIVAM, ETG.
495
nisi per cognitionem et amorem : ergo e con-
trario , quee non participant coguitionem et
amorem aliquo rnodo, nullo modo vitam Dei
participant , ac subinde non vivunt : ergo
plantaj non vivunt , nec forma earum est
anima.
11. Pars affirmans statuittir. — Niliilomi-
nus, et in Tlieologia certum, et in Pliilosophia
evidens est, et plantas vivere et formam ve-
getativam esse veram animam. Eamque ob
rem in liac veritate asserenda omnes pliiloso-
pM et theologi conveniunt. Et imprimis habet
fundarnentum in Scriptura, dicit enim Pauhis
i, Cov., 15 : Tio quod seminas , nonvivificatur,
nisi prius moriatur. Ubi productionem plantee,
mvificationem appellat : ergo quod sic produ-
citur vivit, utique vita vegetativa, ut ponde-
ravit Augustinus, lib. \, de Givitate, cap. 20,
dicens : Hoc genus rerum, id est, plantarum,
quamvis non sentiat, vivit, ac per hoc potest
mori et occidi : et adjungit ilhid Psalm. 77,
et occidit in grandine vineas eoruvi. Unde Dio-
nysius, cap. 6, de divin. Nom., prope iuitium,
quasi respondens tertiaj rationi a nobis factoe,
inc|uit, ex ipsa, utique vita Dei, et animantes
omnes, et plantce juxta extremam vitce harmo-
niam, ut vivant acceperunt. Et iterum, in fine :
JEx ipsa (inquit) vivificantur et confoventur,
et animantes cunctce, atque arlores, et sive
spiritualem dixeris, sive rationalem, sive seji-
sitivam, sive nutritivam , sive vegetativam, ex
ipsa vivit, etc. Hinc Augustinus, lib. de vera
Rehg., cap. 55. Non sit, ait, voiis religio
illius vitce, qua dicuntur arhores vivere, quo-
niam nullus sensus in illa est. Et divisionem
trium auimarum tradit, hbr. 8, de Civitate,
cap. 8. Idem Aristoteles in citato loco, et cer-
tius in hb. 2, de Anima, cap. 1, et 2, et seepe
ahis in locis, quse infra notabimus. Et D. Tho-
mas, 1. part., queest. 18, art, 1 et 2, ut omit-
tam ahos philosophos et theologo.?, qui eos
sine contradictione secuti sunt.
12. Prohatur deinde ratione physice demons-
trante. — Ratione probatur, quia vegetatio
ipsa, seu nutritio est vita qusedam, seu vitahs
operatio : ergo forma , qua3 ita informat cor-
pus , ut sit principium tahs operationis, est
auima. Consequentia evidens est ex supra dic-
tis. Antecedens vero pendere quidem potest
ex significatione vocis : ut dixit Alexandrinus :
vocis tamen significatio sumenda est ex com-
muni usu , et prima impositione ab omnibus
recepta. Osteiidimus autem supra ex communi
peritorum sententia , et omnium iere ijomi-
numconsensione in rebus creatis, iu hoc dis-
tingui viventia a non viventibus , quod non
viventia non habent intrinsecum principium
se movendi per se loquendo, ut in elementis,
lapidibus, metalhs et simihbus videre hcet.
Dico autem per se Inquendo, ut omittam quses-
tionem de gravibus et levibus, et de reduc-
tione aqua3 calidffi ad pristinam frigiditatem
et simihbus : de quibus dubitari solet, an illae
actiones sint a principio intrinsecorerum, C[U8e
sic moventur, a qua qusestione nuiic abstiuere
vohimus. Nam quidquid in ea dicatur, certum
est iliam actionem non esse vitalem, quia non
est per se, sed quasi per accidens in tali na-
tura, quia non est per se instituta, ut in illa,
seu per iHam actionem se exerceat : sed per
accidens ihi convenit, ut statum connaturalem
acquirat, vel recuperet, in eo quiescat. Viven-
tia autem se ipsa movere per se postulant, ita
ut ad illorum perfectionem hoc per se perti-
neat : et tunc censeantur esse in proprio ac
perfecto statu, quando actusunt in connaturali
operatione, qua se ipsa movent. At veroplantse
per se , et ab intrinseca natura postulant esse
in continua actione et motione sui, vel ut se
conservent nutriendo, vel ut ad perfectum sta-
tum augmenti sua corpora perducant , vel ut
sua individua conservent se nutriendo, vel ut
conservent speciem ex sua siibstantia aliquid
generando, vel semen ad generationem aptum
prseparando : ergo hujusmodi corpora viventia
sunt, et opera illorum vitalia sunt : ergo et
forma illorum vera est anima, et heec quidem
est physica demonstratio ; nisi quis protervus
existat , dicens , non satis esse ad rationem
vitee , vel operationem vitalem , quod sit illo
modo a propria forma in suo naturali statu pe-
tente talem actionem , qua idem suppositum
seipsum moveat, sed esse necessarium, ut ac-
tio sit ex his, quse ab eadem potentia fiunt : et
recipiuntur immediate : sic vero respondens,
relinquendus est , tanquam de voce conten-
dens, contra communem usum ejusdem vocis :
et nihilominus solvendo argumenta hanc pro-
tervam contentionem suflQcientissime refuta-
bimus.
13. Ad primuon fundamentum in n. 8, velpo-
tius secundum quoad primam prohationem. —
lu primo ergo fundamento contrarise senten-
tiae, duo tanguntur, unum est, quod actiones
partis vegetantis sunt traiiseuntes : aliud est
quod fiunt per alterationem primarum qua-
litatum. Ad priorem autem partem respon-
deri potest primo , non esse contra rationem
actionis vitalis quod sit transiens : vel e con-
trario non esse de ratioue actionis vitahs, quod
496
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIMvE RATIONALIS.
sit immanens : nam licet omnis actio imma-
nens vitalis sit^ non videtur necessarium^ ut e
converso omnis actus vitalis sit immanens : et
similiter licet actio transiens, ut sic^ et ex ge-
nerali ratione sua non postulet esse vitalis ,
non tamen illi repugnat, qnod ex peculiari
differentia aut modo, quo fit, sit vitalis, utin
plantis esse cernitur, tactumque est, et magis
statim explicabitur. Ita sentit Fonseca, lib. 9
Metaphysicse, cap. 9, text. 16, in Comm. Se-
cundo vero ne in hoc etiam fiat qusestio de
nomine actionis immanentis, ejusve significa-
to, distingui potest duplex actio immanens :
nam uno modo dici potest immanens , quia
manet, et inliseret in potentia, a qua proxime
fit, seu in eodem organo per quod fit, vel so-
lum quia est in eodem supposito , seu toto,
licet in eo fiat ab una parte per aham, si-
cut animalia dicuntur se movere per distinctas
partes, unam per se moventem, et aliam per
se motam. Si ergo intelligatur de ratione ac-
tus vitalis esse , ut immanens primo modo,
sic negatur assumptum, ut jam negatum est :
si vero id intelligatur de actu immanenti ge-
neratim sumpto, ut ab illis duobus modis
abstrahit, concessa illa propositione, negatur,
proprias actiones animaj vegetativse ita esse
transeuntes, ut nullo modo sint immanentes.
Nam sunt immanentes respectu totius, seu
suppositi se per se moventis, ac perficientis, ut
est per se evidens, et ex declaratione data et
ex ipsa experientia. Quod autem hsec imma-
nentia ad rationem vitaHs operationis sufficiat,
probari potest, ex generaU ratione viventis
jam declarata : quia illa immanentia sufiicit,
ut idem ab intrinseco moveat seipsum ex vir-
tute ejusdem formse, qute est principium pri-
mum, et intrinsecum talis operationis iu eo-
dem supposito, qui dat sui esse : ergo ille
modus operandi immanenter, satis est, ut et
operans sit vivens, et forma ejus sitanima, et
actio ejus vitalis sit. Et pro hac responsione
videri possunt, quse dixi in Metaphysica ,
disput. 48, sect. 6, num. 10.
14. Responsio quoad secundam prohationem
iii eodem num. 1. — Uncle ad alteram partem,
quod tales actiones fiunt per alterationes ma-
teriales, et per quahtates elementares et com-
munes rebus inanimatis : simih modo respon-
detur imprimis negando illationem. Nam hoc
non repugnat actioni vitah, quia et alteratio
si sit circa seipsum, et ex propria virtute ac-
tiva iutrmseca, potest vitahs esse ex modo,
quo lit, et c[uahtas elementaris, ut est animae
instrumeutum; potest esse priucipium proxi-
mum vitaliter operandi, sicut calor in animaU
estinstrumentum animai ad producendam car-
nem, quod non habet in igne, vel in alio in-
feriori corpore. Deinde vero addimus propter
has cjuaHtates habere auimam vegetantem pe-
cuhares facuhates et potentias, quse neque in
elementis, neque in mixtis inanimatis inve-
niuntur, ut suntfacultates nutriendi, trahendo
ahmentum , et intimo quodam modo ilhid
distribuendo , convertendo et sibi uniendo,
et facultas fabricandi semeu, et ihi tribuendi
virtutem fabricandi, et organisandi corpus :
sive facultates hi3e sint in re distinctee, sive
una totam hanc virtutem contineat. Nam
utrumque sit, ostenditur inde in tah forma
altior modus operandi ab intrinseco, quam in
cseteris inanimatorum formis inveniatur. Et
hac ratione dixit Aristoteles, hb. 2, de Anim.,
cap. 4, animam esse augendi, nutriendique
causam, non elementa.
15. Ad secundum fundamentum in eodeni
n. 8. — Ad secundum imprimis bene ibi res-
ponsum est non esse eamdem rationem, de
perfectione, vel maguitudine corporis viventis
simul producta cum ipso vivente, et quando
Deus creavit hominem, vel animaha, et arbo-
res perfectse magnitudinis, vel de iha quse post
rem in parva quantitate productam, paulatim
acquiritur per propriam, et intrinsecam actio-
nem rei jam genitge. Quia in priori productio-
ne unica est actio momentanea mere transiens
ab intrinseco agente : in posteriori vero actio
argumentativa sic perfectiva rei prius pro-
ducta est distincta, et est ab intrinseco princi-
pio ejusdem rei se perficientis, et ideo aug-
mentatio est actio vitahs, hcet prima produc-
tio, vel comproductio ejusdem perfectionis
vitahs uon sit. Nec hoc ett mirum, quia illa
prior productio non est secundum modum, et
virtutem agentium naturahum, sed per aUio-
rem virtutem auctoris naturse.
16. Ad instantiam i)i num. 9. — Unde ad
repUcam in argumento factam concedo Deum
de absoluta potentia posse paulatim augere
arborem, verbi gratia,cum eadem successione,
conversione, et unione, ac distributione aU-
menti: et aggeneratione eorumdem membro-
rum : quia in hoc nuUa apparet repugnantia,
ut argumentum probat. Tunc autem nulla ibi
interveniret actio vitalis, quia tota esset ab
intrinseco principio. Et ideo non sequitur, ac-
tionem uon esse vitalem quando fit ab eadem
arbore parva paulatim se augente, quia tunc
fit a priucipio iutrinseco, et modo connaturah,
ut expUcatum est. Unde concedo non repugua-
CAP. IV. UTRUM ANIMA IN VEGETATIVAM, SENSITIVAM, ETC. 497
quce per actionem vitalem ad perfectionem ipsius agentis, sed ad gene-
re, camdem rem
fit^ posse fieri ab altero agente absque vitali
actione, si diverso modo tiat. Nam fortasse
etiam ipsas entitates^ seu qualitates actuum
vitalium rigorose permauentium po!est Deus
facere sine concursu potentise^ et tunc actiones
non essent vitales^ licet res, seu qualitates pro-
ductae essent esedem. Quod si ulterius inferas
sequi dari posse duas actiones ejusdem speciei
a duobus agentibus, et unam esse vitalem, et
non aliam, quia una fit ab intrinseco principio
ejus in quo fit : et altera ab extrinseco agente,
cum tamen eumdem terminum producant, ac
proinde sint ejusdem speciei. Responderi po-
test, vel negando sequelam, quia illffi actiones
non sunt ejusdem speciei : quia identitas ma-
terialis termini non semper sufficit ad unita-
tem specificam actionis , si modus elficiendi
diversus sit, vel certe si in prsesenti non inve-
nitur ratio sufficiens ad distinctionem specifi-
cam actionum, potest facile concedi sequela :
quia vitalitas actionum non dicit aliquid abso-
lutum in ipso termino, sed babitudinem ad
tale principium cum denominatione ab illo,
quee habitudo, et denominatione potest esse
propter diversitatem actionis, etiamsi diver-
sitas sit tantum numerica per respectum ad
distinctum agens^ et ad specificam non per-
veniat.
17. Instatur adJmccontra vitalitatem. plan-
tarum variis exemplis. — Sed instabis, quia
totus ille modus actionis in seipsum, et cum
respectu ad proximum principium intrinse-
cum in rebus inanimatis reperitur, nam ignis
seipsum auget, trahendo, ac convertendo ma-
teriam, et illam taudem sibi uniendo, quffi
unitio actio est manens in ipsomet igne, seu
augente, et ita respectu illius est ab intrinseco
principio : et simihter se nutrit ahquando,
hcet non augeatur, ut in igne hicernse videre
Hcet. Unde Aristoteles, hbr. 2, de Generat.,
cap. 8, text. 50, dicit, inter elementa igneni
nutriri, et in hbr. 1 Mag, Moral., cap. A, vir-
tutem altricem plantse cum virtute ignis sequi-
parare videtur. Simih modo in lapidibus qui-
busdam, et metaUis idem modus nutrimenti
et augmenti esse videtur. Ad hoc vero res-
ponsio communis est, hanc nutritionem et
accretionem ignis, vel lapidum, ac simihum
rerum sohim esse per juxtapositionem, et per
actionem mere transeuntem inter agens et
patiens, quae sunt distincta supposita : Quai
nutritio imprimis est mere accidentaria ad
naturalem statum ignis, vel cujuscumque al-
terius iuanimati corporis, nou enim ordinatur
randum sibisimih. Quod autem inde sequatur
unio inter agens et patiens, et quod ex utro-
que resultet unum majus, quasi per accidens
evenit ex propinquitate et homogeneitate in-
ter agens et patiens. Unde si ignis inflammet
Btupam distantem, ut interdum accidit, non
augebitur, sed generabit sibi similem per ac-
tionem mere naturalem sine uha specie vitaj
cum tamen actio sit ejusdem rationis : unde
non magis est a principio intrinseco, quando
ignis unitur simul aUeri parti denuo ignitse, et
ideo augeri dicitur, nec iUa unitio magis est
in igne generante, quam in genito, nec vide-
turesse propria; ac per seactio, sednaturahter
resuUans ex propinquitate corporum ejusdem
rationis, quee facile permiscentur : uti uniun
tur duse aquaB fluentes quando contingunt.
d8. Idem discrimen declarat Aristoteles. —
Deinde hanc difi"erentiam inter ignis nutri-
tionem, seu augmentum et vegetabilium ^
declarat Aristoteles, hb. 2, de Anim., cap. A,
text. 41, ex eo, quod ignis accretio in infini-
tum. progreditur, et eo usque fit, quousque sit
comhistihile, at eorum omnium, quce natura
constant, id est, vivunt, seu vitam habent, est
finis tam magnitudinis , quam accretionis, et
luec omnia anhnce sunt. Ex hoc enim signo
optime coUigitur, accretionem in igne non
esse quasi ex institutione tahs naturse, nec
quia per se requiratur ad ignis praeexistentis
perfectionem, sed veluti ex accidenti consequi
ex naturah virtute generandi sibi simile, edu-
cendo formam ex materia sibi propinqua. In
plantis vero, et aliis, quse vegetantur, esse ex
pecuhari perfectione, et ordine tahs naturse,
quse definitam perfectionem, et modus acqui-
rendi illam propriam perfectionem tahbus
rebus prsescripsit. Item ostenditur iUo signo
accretionem ignis fieri tantum per appositio-
nem unius corporis ad aUud, quse in corpori-
bus ejusdem rationis est quasi accidentaria.
Et ideo in quacumque mole, et in quocumque
elemeuto et mixto, si aUud ab intrinseco non
obstet, fieri potest. Contrarium vero ostendi-
tur iu vegetabUibus, ideo enim certum termi-
num magnitudinis requiruiit ab intrinseco _,
quia pecuhari facuUate augentur, qute finitae
virtutis est : et ideo in modo iUo intrinsec^
accipiendi, vel attrahendi cibum, seu nutri-
mentum, et elaborandi iUud, certum termi-
num habet.
49. Declaratur etiam aliter. — Est etiam
optimum argumentum , quod sumitur ex di-
versa dispositione corporis, ignis, verbi gratiaj,
32
498 LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INF
et plantffi : nam ignis totus est homogeneus,
et non habet a natura figuram, aut partium
dispositionem, et consequenter nec determina-
tam partem, per quam nutriatur, sed juxta
necessitatem, aut applicationem corporum ad-
jacentium ex hac, vel illa parte augetur, et in
hanc, vel illam figuram conformatur. At plan-
tse corporis organicis constant, et in ilHs ha-
bent distinctas virtutes, et per quamdam par-
tem intrinsecum ahmentum sumunt;, ut nota-
vit Aristoteles, Ub. 2, de Partibus animahum,
c. 10, et deinde ilhid imperfecte, seu generali
quodam modo disponunt : deinde ad rehquas
partes per certas vias, et internas motiones
trahitur, et ab unaquaque disponitur modo
sibi accommodato, et in certa figura, ac tem-
peramento. Unde etiam in sua nutritione pro-
portionem in omnibus partibus servant, ut in
libris de Geueratione latius ostenditur : ergo
signum est modum hunc nutritionis esse longe
diversum.
20. Satisfit Aristoteli adclucto in num. 17.
• — Et quod in igne declaratum est, in cffiteris
corporibus inanimis eamdem rationem habet.
Unde Aristoteles in d. Hl). 1 Magn. MoraL,
cap. 4, expresse dixit : Animce portionem esse,
qua aliinur, quamque altricem appellamns;
subditque : jure ita censeri, nam lapldes ali
non posse invenimus, et proinde non esse du-
bium, quin sit ali animatorim, quod si anima-
torum, causa est anima. Loquimur autem ibi
de propria nutritione, Unde quando inferius^
et in ahis locis igni videtur nutritionem tri-
buere, loquitur generaU modo de nutritione
per solam actionem iu proximam materiam,
quae igni speciahter, et quasi per autonoma-
siam propter maximam ejus activitatem tri-
buitur. Et quia dum in his inferioribus locis
extra propriam sphceram existit, semper eget
pabulo, et ahqua materia, in qua per couti-
niiam actionem, et couversionem in suam sub-
stantiam conservetur : quoniam ahas facile a
circumstantibus contrariis corrumpitur. Nam
quod iha necessitas non sit ab intrinseco, fa-
cile ostenditur, tum quia in propria sphsera,
ubi distat a contrariis, sine uUa hujusmodi ac-
tione couservatur : tum etiam a priori, quia
cum ex partibus ejusdem rationis, et omuino
simihbus constet, non potest ab intrinseco
habere actionem in seipsam, propter quam
extrinseco nutrimento indigeat. Quod secus
est iu vegetabihbus etiam infimis : ut sunt
insensibiles planta^ quarum compositio est ex
partibus heterogeueis, inter quas est naturaUs
actio, et ita ab intrinseco indigent aUmento,
ORMATIONE ANIM.-E RATIONALIS.
ut conserventur, ac proinde iUarum nutritio
propria et vitahs est. Ex quo etiam provenit,
ut certam habeant durationis periodum, quam
ignis ab intrinseco non habet.
21. Ad tertium fundamentum in num. 9. —
Ad tertium respondemus, vitam Dei non con-
sistere in aUqua propria actione distincta a
sua substantia, vel potentia, quam intra seip-
sum semper exercent : nam hoc est contra
simphcitatem, et immutabihtatem Dei. In
omni autem viventi creato, actuaUs vita in
actu distincto, et accidentah consistit, Qua-
propter nuUa creatura quoad hoc participat vi-
tam Dei, ut per solam substantiam suam actu
vivat : sicut vivit Deus. Ui hoc ergo dicuutur
ahquae creaturce participare vitam Dei : quia
sicut Deus ab intrinseco semper est in actu ul-
titno, et perfecto per seipsum : ita creaturaB
ahqute per se habent posse se constituere in
actu secundo, modo tamen minus perfecto
quam Deus. Nam Deus per seipsum sine ac-
tione ad intra, viventia autem creata elficiendo
circa se, in actu uUimo se constituunt. Ut in
jMetaphysica, disputatione trigesima, sectione
decima quarta, latius declaravi. Hoc ergo po-
sito, ad argumentum respoudemus etiam pure
vegetabiha in hoc participare se ipsa vitam
Dei, quod aUquo modo per se constituunt in
actu uUimo sibi possibiU. Quod satis est, ut sub
generaUssimo conceptus analogo viventis, ab-
strahente a creato etincreato, et a constituUone
in actu uUimo, media efhcientia ultimi actus,
vel sine iUa, etiam plantse cum Deo compre-
hendantur. Ad contrariam ergo probationem
majoris propositionis respondemus, quod hcet
in Deo non sint ahi actus vitales, nostro etiam
inteUigendi modo, nisi inteUectus et volunta-
tis : nihilominus in iUis inchiduntur rationes
magis, vel minus communes, seu abstrahibiles,
ut secundum ahquam earumpossint vegetabi-
ha convenientiam aliquam analogam in ratio-
ne viventium cum Deo habere, Nam in Deo
revera unus tantum est gradus vitse, qin est
intelhgere, quem solse naturse inteUectuales
participant: et nihilominus etiam bruta ani-
maha participant vitam Dei, quia Ucet non
participent inteUigere Dei, ut inteUigere est,
saltem participant iUud sub abstractiori ratio-
ne, ut est cognoscere. Sic ergo vegetabiUa, U-
cet non habeant couvenientiam cum inteUec-
tioneDei, etiam sub ratione cognitionis, habent
aham magis abstractam, quse est coustitui per
seipsa, seu operari circa se, sumpto, operari,
late, ut abstrahit ab efiicieutia, vel esse in actu
per essentiam.
CAP. V. QUOMODO TRES ANIJLf:
22. Concluditiir o-atio pro aiiiinavegdalilium
pro qua a num. 7 disceptatiir. — Ex quibus
omnibus tandem concludi potest ratio^ quse
rem declarat, et queestionem de nomine tollit.
Nam ex dictis est manifestum habere vegeta-
bilia quemdam modum essendi, et operandi
altiorem, et perfectiorem modo essendi, et ope-
randi inferiorum corporum tali operatione ca-
rentium, quia sunt magis actualia : ut sic di-
cam, et habent formam minus materioe im-
mersam, magisque illi dominantem. Item est
evidens, secundum hanc perfectionem habere
vegetabiha aUquam convenientiam substantia-
lem cum atiimahbus et hominibus, quam non
habent inferiora corpora cum istis omnibus^
quatenus vegetabilia possunt circa se operari
proprie^ et per se in ultimo actu se constituere.
Ergo hic conceptus communis vegetabihbus,
et cognoscentibus, sicut est unus, ita et potuit
una voce significari : significatus est autem no-
miue viventis, ut constat ex dictis^ et ex usu,
juxta quem ait Augustinus, hb. 11, de Civit.,
cap. 16: In iis, quce quoquo modo sunt, et non
sunt, quod Deus est, propommtur viveniia non
mventibiis, et in his, quwvivunt, prcefonuntur
sententia non sentientihus , et arbo7'ihts anirna-
lia. Sicut ergo nomine viventis aliquis gradus
communis plantis, et animalibus significatur :
ita forma constituens vivens in sua communi-
tate sumptum, nomine animai appellata est :
et ita communis ejus ratio in tribus animabus
invenitur. Quapropter cum Augustinus, hb. 7,
Genes. ad litter._, cap. 16, ait : In Scriptura
per animam vivam significari illam, quce prce-
ter nutritionem hahet spontaneum motum, per
antonomasiam intelligendum est : nam ibi ni-
hilominus optime explicat, quo modo in plan-
tis sit motus ab intrinseco, et vita. Et est etiam
exponendus auctor libri de Spiritu et Anima^
cap. 14 et 15.
GAPUT V.
QUOMODO TRES ANIM^ INTER SE ORDINENTUR, VEL
SEPARABILES INTER SE SINT.
1. Prima regula. — Gradus vitce imperfec-
tior dari potest sine perfectiori. — Icl ostendi-
ticr de vegetante. — Hoc punctum secundo loco
tractaudum supra proposuimus. In quo duae
regulee statuuntur. Prima est, gradus anima^
minus perfectus a magis perfecto separabilis
est : ita docet Aristoteles, d, lib. 2, de Anim.,
cap. \, et sequentibus, et alibi sa^pe, et jam est
sine controversia receptum. Nam priino, quod
auima vegetativa separetur a sensitiva, et a
INTER SE ORDINENTUR. ETC. 499
fortiori a rationali, in plantis notum est : ut
docet Aristoteles, d. lib. 1, de Plantis, et aliis
locis citatis, etlib. 5,deGenerat. animal., c. 1,
ubi ait, animalia cum dormiunt, vita plantse
vivere : at e converso plantas non esse somni
capaces, quia expergisci non possunt, nec sen-
tire. Unde Augustiuus, Serm. 27, de verb.
Apost. : Nobis, ait, vivere cum arhoribus, et
frutetis commune est. Nam vitis vivit cum vi-
ret, arescit cum moritur : sed vita ista non ha-
bet sensum. Et lib. 2, de Mor. Manich., c. 17,
irridet Maniehseos, qui sensum, et rationem
arboribus tribuebant. Idem, lib. de Hseresi,
cap. 46, et lib. de vera Relig., cap. 55 : Non
sit, inquit, nobis cultus illius vitce, qua dicun-
tiir arbores vivere, qmniam nullus sensus in
illa est.JLi libro de Quantitate animae, cap. 33,
contrariam sententiam vocat : Impietatem rus-
ticam, et errorem sacrilegu7?i, magis ligneam
opiiiionem, quam sint ipsce arbores, quibus pa-
trocinium prcebet. Et quidem merito, quia, ut
docet sufficienter experientia, nullum sigiium
sensus, aut cognitionis in aiboribus, vel plantis
reperitur. Nec enim organa sensum habent,
nec si pungantur, signum doloris exhibent :
sicut animalia etiam imperfectissima ostendere
solent. Ratio vero est, quia plantarum corpora
nimis terrestria et densa, ac proiiide ad seii-
tiendum inepta. Nam omnia organa sensLium,
etiam tactus, subtilius corpus, magisque at-
temperatum requirunt; quia etiam sensitiva
cognitio cnm abstractione aliqua, et pei fectiori
modo quam per alteratiouem mere materia-
lem fit.
2. Deinde ostenditur de sentiente, respectu
rationalis contra duplicem errorem. — Primus
error bruta pollere ratione. — Exploditur. — ■
Consulatur auctor, disp. 1, Metaph., sect. 6, a
num. 18. — Deinde non minuscertum est aiii-
mam sensitivam a rationah separari, quod non
negant, nisi qui vel censent omnia bruta ha-
bere rationalem animam, vel qui (in aliud ex-
tremum declinantes) negarunt bruta sentire.
Primus fuit error Pythagoree et aliorum, qui
putarunt animas omnium animalium ante cor-
pora extitisse, ac subinde esse rationis capaces,
et postea uniri corporibus tam brutorum, quam
hominum quando generantur, vel prout sors
fert, vel ex aliqua providentia auctoris naturae,
In quem errorem Origenes, et ahqui hseretici
inducti siuit, contra quos infra tractando de
creatione Animse ratioualis disputamus. Omisso
tamen hoc puncto de existeutia humanarum
animarum ante corpora, quod ad prajsens
spectat, vauum plane, et ab omni ratioue alie'*
500
LIB. 1. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^E RATIONALIS.
num est^ fmgere in brutis rationis usum, alio-
qui non specie : sed tantum accidentali ditfe-
rentia, seu tanquam magis^ vel minus perfectum
in eadem specie ab homine distinguerentur,
quod nemo dicere potest^ nisi qui jumentis
insipientihus factus sit similis, vel sicut equus,
et mulus, in quihus non est intellectus, ut Scrip-
tura pronuntiat, Sed et Aristoteles, septimo
Politicorum^capite J3, in fine, solum hominem
rationem habere diserte scribit. Item in brutis
non sunt signa^ vel effectus, qui rationis usum
ostendant. Unde nec propriam locutionem
habent^ nec libertatem in operando^ sed natu-
rali instinctu ducuntur. Et ideo^ quse unius
speciei sunt, eodem fere modo operantur. Unde
constat^ quod licet in aliquibus qusedam vesti-
gia, vel apparentia signa discursus appareant,
non in ipsis rationis usum, sed in auctore na-
turee summam intelhgentiam, et sapientiam
ostendunt. Nam opus naturse et opus intelh-
gentiee : ut Aristotelsei, apud Conimbricenses 2,
physic, cap. 9^ qucest. "i, art. 2, ad finem^ ce-
lebrant, et omnes ilh effectus, vel signa non
excedunt necessarium modum operandi ex in-
stinctu naturae. Et eadem ratione hcet ahqua
bruta sint ahquo modo disciphnabiha, id non
excedit gradum sensitivum, quia per memo-
riam, accedente naturah instinctu potest suffi-
cienter fieri. Denique ex contraria positione
phares ahi errores in fide sequuntur. Nam se-
quitur, vel animas humanas esse mortales, vel
animas brutorum etiam esse immortales, et
consequenter esse capaces fehcitatis et miseriee,
et boni, ac mali, et aha, quse circa transmigra-
tionem animarum afferri solent.
3. Secundus error bruta non pollere anima
sensitiva, confutatur. — Secundum errorem,
quod in brutis non sit vera anima sensitiva,
nostra etiam atate ahqui docuerunt : arbitrati
enim sunt opera sensuum non esse materiaha,
nec fieri, aut esse subjective in organo corpo-
reOj sed in ipsamet anima. Unde colhgebant
animam sensitivam, ut sic, esse subsistentem_,
au proinde spiritualem et immortalem, et con-
sequenter, etiam esse rationalem. Ne igitur
brutis concerlerent rationalem animam, etiam
sensitivam ihis negabant. Yerumtamen sen-
tentia est intolerabihs, et grande paradoxum:
et quod ad tlieologiam attinet^repugnat Scrip-
turse dicenti : Cognomt los possessorem suum,
et asiims prcesefe domini sui : et sexcenta si-
miha, quae referre supervacaneum est. Quod
autem ad philosophiam pertinet, sententia illa
est sensui manifeste contraria. Quia in brutis
Yidems esse uorgana sensuum, tam exteruo-
rum, qu8e oculis patent, quam internorum, ut
per incisionem, seu anatomiam o.stenditur.
Illa autem organa non sunt frustra data a na-
tura, sed propter sensuum facultates et opera-
tiones. Item experimur, hsec animalia moveri
ab appetitu media cognitione, et in suo motu
interdum visu, interdum auditn, aliquando
olfactu, vel excitari vel dirigi, Deinde ex mul-
tis effectibus cognoscimus habere memoriam,
et per eam vel timore, vel amore moveri, vel
aliquid de novo discere. Ut, verbi gratia, viam_,
vel Jocum, vel benefactorem, vel dominium,
vel cantilenam, vel verborum sonum, et quasi
sermonem. Denique fere non minora signa
sentiendi in his brutis conspicimus, quam in
hominibus infantibus, vel perpetuo amentibus,
qui ratione uti non possunt. Est ergo natura-
liter evidens in his brutis animam sentientem
a rationah separari. Et ratio reddi potest : quia
cum sint diversi ordinis, et gradus sentieudi
sit imperfectior, facile fieri potuit, ut multse
rerum species illum attingereut, et ad perfec-
tiorem non transcenderent. Unde_, ut Patres
notant, in ipsa rerum creatione hanc differen-
tiam Deus ostendit, Nam animalia bruta gene-
rah quodam modo, sicut res cseteras creavit,
hominem vero speciali modo , ac honore
fabricatus est: et rationalem auimam illi inspi-
ravit, Ideoque de illo solo dixit ; Faciamus ho-
minem- ad imaginem,, et similitudinem nostram.
Nec est verum operationem sensus esse imma-
terialem, aut recipi in sola anima : et non potius
in organo corporeo et quanto. De qua re postea
ex professo dicendum est.
4. Secunda regula hipartita quod e contra
gradus perfectior non est sine imiperfectione.
— Ohjectio. — Secunda regula est, animam
perfectioris gradus semper supponere inferio-
rem, vel inferiores gradus: ita ut nec rationa-
lis a sensitivo, nec sensitivus a vegetativo se-
paretur. Hanc tradit Aristoteles in citatis locis,
et est communiter recepta, et per experieutiam
nota. Nam gradus rationalis animse in solo
homine invenitur, in quo a gradu animse sen-
sitivse. non separatur, ut est notum experientia.
Ergo nunquam separatur rationalis gradus ani-
mee a sensitivo. Dices priorem propositionem
exclusivam solum habere locum in anima, quge
est actus corporis mortalis : iu immortah au-
tem corpore posse anveuiri rationalem gradum
sine sensitivo. Unde Aristoteles quasi hocprffi-
videns doctrinam hanc ad mortaha viventia
limitavit, indicans, vel in intehigeutiis, vel in
Cffilis animam rationalem sine sensitiva inve-
niri, ut patet ex 1. 2;, de Anima;, c. % text. IS.
CAP. V. QUOMODO TRES ANIM.E
iibi sic dicit : Sed Jiwc quideni vis (id est, ve-
getativa), a ccBteris sejungi, sefararique po-
test, ccvterce autem in ipsis mortalilnis ab ista
nequeunt separari : et clarius cap. 3, text. 32 :
Quibus mortalium inest ratio, his sunt conti-
nuo, et ccetera citncta.
5. Solvitur ohjectio quoad gradus aniniarum.
— Admittitur quoad gradus viventium. — Res-
poiidemiis aiitem, aliud esse loqui de gradibus
propriarum animarum : aliud vero de gradi-
bus viventium absolute. Hic priori modo loqui-
mur : et sic nidla esse potest rationalis anima,
quee non sit actus corporis sentientis, seu apti
ad opera sensuum. Quia non potesttalis anima
corpori uniri, ut forma, nisi, ut per illud pro-
priam intellectualem cognitionem aliquo modo
accipiat : non potest autem corpus intellectuali
cognitioni deservire, nisi mediis sensibus : et
ideo non potest esse actus corporis, quod vi-
tam sensibilem non participet : quem discur-
sum habet divus Tliomas, 1 part., qusest. 51,
et alibi, et inlib. 1, de Angelis, cap, 6, illum
latius explieuimus. Et ex eodem ulterius con-
cluditur veram animam rationalem semper
esse actum corporis natura sua mortalis, quia
illud solum capax est organi sensuum, ut infra
videbimus. Quapropter de propria anima lo-
quendo, limitatio de corpore mortali non erat
necessaria, cum nulla sit vera anima rationalis
corporis immortalis : quia nec corpora coelestia
sunt vere animata, ut nunc supponimus, nec
intelligentiee immortales habent corpora sibi
substantialiter unita, ut in principio tractatus
de Angelis ostensum est : nec anima liumana
est in aliquo statu actus corporis natura sua
immortalis : ideoque simpliciter, et sine limi-
tatione verum est, nullam esse rationalem
animam reipsa separabilem a sensitiva et ve-
getaliva, nec dari vivens rationale, quod non
sit sensitivum et vegetabile. Si vero loquamur
de viventibus absolute, ut abstraliunt, a vi-
ventibus simplicibus, vel compositis, seu ab
babentibus vitam per animam, vel per suam
integram substantiam : sic verum est posse
dari vivens intellectuale a sensu et nutritione,
separatum. Et fortasse in lioc sensu Aristoteles
limitationem adhibuit, quia hujusmodi vivens
non est nisi immortale ; vel forte illam posuit
limitationem, ut intelhgentias motrices coelo-
rum exchideret : non quia necessaria esset ex-
ceptio cum illfe non sint verae animee, nec sint
rationales, eo modo quo humanse animse, sed
quia voluit ab illa disputatione abstrahere, et
modum animationis coelorum non examinare,
ut supra tactum est.
INTER SE ORDINENTUR, ETC. 501
6. Posterior pars regulcp ostejiditur. — Et
hinc facile ostendi potest aha pars hujus re-
gulfe, nimirum, gradum sensitivum non posse
a gradu vegetabihum ita in re separari, ut
vivens sentiens, et non se nutriens inveniri
possit. Quod etiam tradit Aristoteles in citatis
locis, quanquam in priori loco, c. 2, hb. 2, de
Anim. , videatur eamdem limitationem hic
adjungere, scilicet, ut de viventibus mortali-
bus intelhgantur, innuens, posse esse viventia,
quee in corporibus immortaUbus sentiant, et
non nutriantur. Sed ahenum plane hoc est a
doctrinaPhilosophi, cum ipse infra ex professo
ostendat, non posse organa sensuum esse, nisi
in corpore mixto ex elementis, ac subinde
natura sua mortaU. lUa ergo non est hmitatio,
sed declaratio, vel potiiis probatio hujus partis.
Ideo enim gradus sensitivus necessario vege-
tativum supponit , quia non potest inveniri,
nisi in corpore corruptibiU, ut pote mixto ex
elementis, et temperamento primarum quaU-
tatum. Imo necessario esse debet in corpore,
quasi ab intrinseco mortaU, quia oportet esse
organicum, et partium dissimilarium, quse ad
sensus recipiendos, et eorum actus exercendos
aptee, ac cura debita varietate dispositse sint.
Ex hac vero partium organicarum composi-
tione intrinseca mortaUtas corporis nascitur,
et ideo ad conservandum hujusmodi corpus
diuturno tempore nutritio, ac vegetatio ne-
cessaria est. Et prseterea vis sentiendi per spi-
ritus communicatur, qui spiritus propter suam
subtiUtatem, et sequentem agitationem facile
evanescunt, et ideo ad eorum restaurationera
virtus nutriens necessaria est. Et ideo aniraam
sensitivam conjimctam esse vegetanti neces-
sarium est, quia sine iUius rainisterio, nec
conservari, nec operari in corpore et per cor-
pus potest. ,
7. Concluditur generalis ratio pro utraque
regula. — Unde coUigi potest generaUs ratio
utriusque regulge, quoad utraraque partera
ejus : quoniam infimus gradus comparatur ad
raediura, et hic ad supreraum, tanquara ge-
nus ad ditferentiara altioris ordinis, vel gradus
contraliibiUs ad contralientem, et tanquara
imperfectum ad perfectum, genus autem in-
veniri potest sine differentia elevante ilhid ad
perfectiorem ordinem : nontamen e contrario :
et natura ab imperfectis ad perfectiora sensim
progreditur : et ideo inferior gradus separari
potest a medio, et medius a suprerao : non
tamen e contrario. Nec in his assertionibus
difTicuUas alicujus momenti occurrit.
■02
Lin. I.
DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ATs'lM.^ RATIONALIS.
CAPUT VI.
BISTINGUANTUR NE TRES ANIM^ REALITER , VEL
ESSENTIALITER.
1. VcLTii sensus prtesentis qucpstionh ape-
riuntur. — Tertio loco tractare^, ac explicare
promisimus in cap. 4, niim. 3^ quanta sit
distinctio interhsec membra, et simul de reali,
ac essentiali distinctione queestionem propo-
nimus : quia unius cognitio ab altera pendet.
Ad utramque vero exponendum varios sensus
illorum trium membrorum, et plures compa-
rationes, quee inter illas animas fieri possunt,
distinguere oportet. Possunt enim conferri,
vel prout in subjectis distinctis, et diversorum
graduum inveniuntur : vel prout in eodem
composito, seu vivente uniuntur. Ut , verbi
gratia si comparemus animam arboriS;, equi et
hominis, vel in eodem homine animam, quse
est principium vegetandi, sentiendi, ot ratio-
cinandi : vel in equo animam nutrientem, et
sentientem. Verumtamen prior sensus nullam
habet qusestionem. Nam perse notum est tres
animas in eo sensu acceptas esse realiter, et
substantiahter distinctas^ cum componant sup-
posita reaUter distincta, et iUis distinctos ef-
fectus formales conferant, scihcet, esse plantee,
equi et hominis. H?ec autem distinctio ut
reahs tantum est, valde materiahs est : nam
etiam inter duas animas humanas, et inter
quascumque solo numero distinctas reperitur,
Quaestio ergo prsecipua et gravis est de his
animabus, quando gradus earum in eadem
natura, vel supposito, aut composito conjun-
guntur : estque celebris hsec quaestio in ho-
mine, an in eo principium vegetandi, sentien-
di^ et ratiocinandi sint tres animee reahter
distinctse ? Quee habet specialem difficultatem
in anima rationah : et ideo mehus tractabitur
inferius post expiicatam ilhus animse specifi-
cam esseutiam et substantiam. Hic vero pauca
dicemus de distinctione inter animam vege-
tantem et sentientem, quando in una natura
copulantur, in quo sensu habet locum qusestio
in brutis. Ex his vero, quee de ilhs dicemus,
parabitur via ad ea, quse de anima rationaU
dicenda sunt.
2. Quoad distinctionem essent prima asser-
tio. — Incipiendo ergo a distinctione es&en-
tiaU separanda sunt certa ab incertis. Primo
clarum est, in pure vegetabihbus viventibus
sola vita plantarum, dari posse animas essen-
tiaUter diversas in arboribus specie diversis :
in his autem, qute sunt ejusdem speciei, ani-
mas non esse essentiaUter diversas, sed solo
numero distingui. Quia diversitas specifica
inter composita a formis essentialiter diversis
nascitur : et e contrario si composita non spe-
cie, sed solo numero differunt, non possunt
animse majori differentia distingui.
3. Sectmda assertio. — Secundo receptum
estfere apud omnes (paucissimis exceptis) ani-
mam^ quse constituit ficulneam, verbi gratia,
in generaU ratione viventis, seu vegetabiUs,
aut plantee, vel arboris : et qute constituit il-
lam in esse ficuhieee non esse phires, vel duas
reaUter distinctas, sed esse unam, et eamdem
habentem phires differentias essentiales ra-
tione distinctas secundum convenientias, vel
dissimihtudines, quas cum aUis rebus ejusdem
generis habet. Quse differentiae inter se dici
possunt essentiaUter distinctee, non re, sed
ratione : nec distincta^, ut omnino oppositse,
sed ut inter se subordinatee tanquam potentia
et actus, seu tanquam determinabile et de-
terminans secundum rationem : ita enim
composita inter se comparantur, et cum pro-
portione eadem est ratio de animabus, seu for-
mis, per quas ipsa composita physice consti-
tuuntur,
^. Utraque assertio terificatur etiam in for-
misnon xiventium. — Quod a simih declarari
potest in formis corporum non viventium, quae
intra eumdem gradum inanimatorum, non
ascendendo ad perfectiorem gradum viven-
tium^ taha composita cum convenientia gene-
rica, et differentia specifica inter se consti-
tuunt : ut, verbi gratia, formse ignis et aquee,
quibus in genere elementi, et in specie taUs,
vel taUs elementi constituuntur^ sicut inter se
essentiaUter distinctee secundum speciem, Ucet
in ratione generica essentiaUter conveniant :
in unoquoque vero elemento iUorum una rea-
Uter forma est, per quam. et in esse elementi,
et in esse taUs elementi physice constituitur.
]Nec ahud cogitari potest, nisi fingendo tot
formas physicas, et reaUter distinctas iu com-
positis physicis muUipUcari, quot preedicata
generica, et specifica nos in eis nostris concep-
tibus distinguimus. Hsec autem cogitatio vana
est^ et improbabilis ; tum quia aUas infinitas
formas reaUter muUipUcare necessarium esset,
quia nos in infmitum possumus taUa prsedicata
muUipUcare, et innumeris modis rerum simi-
litudines et dissimiUtudines distinguere , et
inter se ordinare solemus : tum etiam, quia in
ipsismet formisj et substantiis simpUcibus illas
rationes et genericas^ et specificas distingui-
CAP. VI. DISTINGUANTUR NE
mus : tum denique, quia ineptissimum est
transferre ad res ipsas distinctionem, et modo
nostro concipiendi fabricatam, et in sola ma-
jori, vel minori similitudine earumdem rerum
fundatam. De qua re scripsi latius in Metapliy-
sica, disp. 13, sect. 3, prsesertim a num. 12,
et disp. 15, sect. 10, num. 5 et sequentibus,
ubi objectionibus, c|U8e fieri solent, respondi.
5. Terlia assertio. — Tertio tanquam notum
ponimus, animas vegetativas animalium, si
inter se conferantur, cum eadem proportione
distingui, vel non distingui essentialiter. Di-
cendum est ergo in animalibus ejusdem spe-
ciei, non esse differentiam essentialem, sed
tantum numericam inter animas vegetabiles,
sicut est etiam inter animas sensitivas : quia
eamdem convenientiam in facultatibus et ac-
tionibus partis vegetantis, cjuam sentientis ha-
bet : ut experientia docet. Et ratio est, quia
in eis anima vegetativa subordinatur sensiti-
vse, et illi ministrat : cum ergo sensitivce ani-
mse tantum numero diflferant, idem dicendum
est de vegetativis, prout in illis sunt : unde e
converso, propter eamdem rationem et expe-
rientiam, in animalibus diversse speciei etiam
animse vegetantes essentialiter distinguuntur,
est enim eadem proportio : quomodo autem
fiat heec distinctio, et in quo consistat, statim
dicetur. Idemque cum proportione de homini-
bus judicandum est: nam sicuthabent animas
rationales, solo numero inter se distinctas : ita
etiam vegetativas, vel sensitivas, quod secus
est respectu ahorum viventium, ut postea di-
cemus. Unde tandem concluditur, animam
vegetativam plantee et animahs habere inter
se essentialem diversitatem : nam in eo etiam
gradu magis differunt, quam duse plantce specie
diversce inter se. Idemque ex diverso modo nu-
tritionis augmenti, et generationis animahum,
et plantarum, et diversis facultatibus, et orga-
nis naturahbus, quse ad hujusmodi actiones
habent, manifeste cohigitur.
6. DuJAum de di/ferentiis dividentilms im-
mediate gradiim aliquem viventis, an sint per-
fectioris ordi^iis. — Arguitur pro parte negante.
— Pfimo. — Secundo. — Solum ergo rehn-
quitur dubium, quae sit differentia iha, per
quam essentiahter differt forma vegelativa
animahs, a forma vegetativa planta^, an sit
aliqua particularis, seu magis determinata in-
traeumdem gradum vegetativum, sicut distin-
guuntur inter se duse animse duarum arborum
specie diversarum, vel distinctio sit per diffe-
rentiam alteram alterius ordinis, et rationis :
videtur enim primum esse dicendum : quia ac-
TRES ANIM/E REALITER, ETC. 503
tus, et potentia debent esse proportionata, ac
subinde ejusdem rationis esse debent : sed duce
animse vegetativa?, equi, et ohvse, conveniunt ^
in eodem genere animaa vegetabihs : ergo etiam
differre debent per ditTerentias ejusdem ordi-
nis, et gradus, ut ihi generi coaptari, et pro-
portionari possint. Deinde potest physice lioc
ostendi, quia planta, et animal non solum dif-
fernnt in sensibus, quse est veluti primativa
differentia : nam animal habet sensus, quibus
planta caret : sed etiam positive diffenuit in
facultatibus naturalibus partis vegetativae, quia
in utroque inveniuntur convenientes inter se
in genere facultatum vegetabilium, et diffe-
rentes intra eumdem gradum in modo, et
substantia actionum ad illum gradum perti-
nentium.
7. Resolvitur affirmative et statuit quarta
assertio. — Prohatio per dilemma. — Prior
pars dilemtnatis. — Nihilominus dicendum est,
animam vegetandi, qua? est in equo, non dif-
ferre essentialiter ab ea quee est in arbore,
verbi gratia, oliva per differentiam specifieam
intra gradum vegetabilem contentam determi-
nantem, et contrahentem genus animee vege-
tabilis, prout convenit equo ad talem animam
vegetabilem, sed hanc determinationem in
equo determinate fieri per differentiam altioris
ordinis, seu gradus, utique sensitivi. Probatur,
quia vel illa differentia veluti contrahens ge-
nus vegetabilis animse in equo esset differentia
specifica , et ultima intra eumdem gradum
contenta, vel esset differentia subalterna, am-
plius determinabilis : neutra cogitari potest :
ergo nulla fingi potest talis differentia. Conse-
quentia est clara ex sufficienti partium enu-
meratione facta in majori propositione. Minor
autem quoad priorem partem probatur, quia
si illa differentia esset specifica et ultima : per
illam constitueretur anima vegetativa equi in
quadam specie ultima animse vegetabilis, non
transcendentis gradum plantse , seu formce
constituentis quoddam individuum vivens spe-
cifica vita plantae. Consequens autem est ab-
surdum et impossibile : ergo talis contractio,
ac differentia impossibilis est. Probatur minor,
quia individuum sic constitutum, non esset
tantum individuum generis, sed esset ejusdem
speciei ultimse : nam per formam individuam
ejusdem speciei ultimse constitutum esset :
ergo non posset simul esse individuum alterius
speciei substantialis, quod est contra hypothe-
sim. Nam tractamus de equo, in quo animam,
quse in illo est principium vegetandi, conside-
ramus. lUa ergo non potest esse talis, quse ex-
504. LIR. h DE SUBSTANTIA ET INF
cludat constitutionem ejusdcm individui in
specie animalis, essct autem talis^ si prius es-
set anima constituta in aliqua specie nltima
viventis iutra gradum vegetabilem preecise
sumptum.
8. Posterior pars. — • Altera vero pars mino-
ris prius subsnmptse, fcilicet, quod illa diffe-
rentia non possit esse subalterna, et intra gra-
dum vegetabilem contenta, probatur : quia si
illa difFerentia non est ultima;, erit communis
aliis : vel ergo est communis aliis plantis, seu
viventibus intra sokim gradum vegetabilium
contentis, et hoc dici uon potest, quia infra
gradum vegetabilem, ut sic, nulla est diffe-
rentia communis animse equi, et quibusdam
formis plantarum magis, quam aliis : vel si
omnibus communis est, profecto non est diffe-
rentia distincta a communi diflferentia animse
vegetativse, nec magis limitata, aut determi-
nata, quam illa. Concludimus ergo genus ani-
mte vegetabilis, prout est in animalibus imme-
diate contrahi per differentiam elevantem
illum ad genus sensitivum : ac proinde quam-
cumquc particularem animam vegetabilem,
quse in animalibus consideretur, ut distincta
essentiahter ab anima plantse, immediate ab
illa distingui per diflferentiam elevantem ge-
nus vegetabile ad gradum sensitivum. Quia in
animali non est medium inter vivens, et ani-
mal : seu inter vegetabile et sensitivum, nec
in equo est tale vegetabile, uisi quia sensiti-
vum est : nulla enim diflferentia media inter
illa duo in equo potest cogitari.
9. Adprinm^n innmi. 6. — Ad secundum ihid.
— Nec obstant rationesdubitandisuprapositee,
Ad primam enim dicitur, inter vegetabile et
sensitivum sufficientem proportioneminveniri,
ut inter se tanquam determinabile et determi-
nans^ seu tanquam potentia et actus metaphy-
sicicomparentur. Quia, et vegetabile ministrat
sensitivo, et per ilhid elevatur et perficitnr,
Ad secimdum vero non desunt, qui negant
facultates sequentes gradum genericum esse
specie diversas in speciebus ejusdem generis,
vel ejusdem^ vel diversi gradus. Sic enim ah-
qui putant, sensus, verbi gratia, visum, esse
ejusdem speciei in omnibus animalibus, etiam
homines comprehendendo : qui forte idem
dicerent de facultatibus naturalibus partis ve-
getabiUs, nimirum, esse ejusdem speciei in
omnibns plantis et aniraalibus : sed hoc in-
credibile est et de sensibus id attingemus in-
ferius. De inferioribus vero facultatibus, vide
tur id manifeste coUigi ex actionibus tahum
facultatum, et ex organis earum^ ac disposi-
Or.MATIONE ANIHL^ RATIONALIS.
tionibus, quam in illis requirunt, et ex sub-
stantiis, vel intermediis , ut sic dicam , vel
quas in fme producunt : ut sunt sanguis, spi-
ritus, caro, etc. Concessa ergo illa distinctione
inter facultates vegetativse partis animalis, vel
plantse, respondeo, illam majorem perfectio-
nem,quamin animah habent, ex coujunctione
ad gradum sentientem provenire : quia non
est in illis alia diflfere/itia media, unde prove-
niat : sicut ostensum est. Et ex fine, seu
efll^ectu talium facultatum ostendi potest, Nam
totum nutriendi et vegetandi officium prsestant
accommodatum muneri sentiendi : signum
ergo est facultates illas ita manare ab anima
vegetativa, ut simul manent ab illa^ ut elevata
ad talem animam per conjunctionem ad gra-
dumsensitivum.
10. Quoad distinctionem realem quintam. —
Assertio in ordinaria. — Prohatur primo. —
Prohatur secundo. — Atque ex resolutione hu-
jus dubitationis circa distinctionem essentia-
lem, expeditur facile altera de distinctione
reaU. Dicendum est enim in bruto animah non
esse duas animas realiter distinctas, per quas
in esse viventis, seu vegetabiUs, et in esse ani-
maUs constituitur. Quse assertio communissima
est, et hoc tempore ab omnibus recepta.
Omitto vero auctores, quia in locis citandis
Metaphysicae iUos aUegavi : et infra tractando
de anima rationaU aUquos referam. Probatur
ergo dicta resolutio, primo, quia planta noD
constituitur in gradu corporis mixti, et vege-
tabiUs per duas formas reaUter distinctas :
ergo nec brutum constituitur in gradu viven-
tis, seu vegetabiUs, et sensibiUs per duas ani-
mas reaUter distinctas. Antecedens probatum
est late in Metaphysica, disp. 13, sect. 3, et
disp. 15, sect, 10, a num. S.Consequentia vero
probatur ex simiUtudine rationis, ac propor-
tionis : nam sicut se habet gradus sensitivus
ad vegetativum, ita se habet vegetativum ad
gradum corporis mixti communis inanimati.
Secundum argumentum simile est : quia in
equo non sunt duae animee, quibus in esse ani-
maUs, et in esse equi constituitur, Antecedens
receptum est communiter, et consequentia
tenet a paritate rationis, NamUcet sensitivum
addat novum gradum supra animal, hoc non
obstat : quia semper iUi duo gradus compa-
rantur, ut genericus et specificus,
1 1 . Prohatur tertio a priori. — Confirmatur.
Unde a priori argumentor tertio ex discursu
facto, Quia anima vegetativa iu equo non est
in reipsa quasi separata ab omni determiua-
tione, seu specificatione generaUs gradus ve-
CAP. VI. DISTINGUANTUR NE
getativi: ita ut sit quasi individuum generis,
in reipsa existens separatum ab omni specie^
id enim repugnat : quia abstractio generis ab
speciebus^ non est realis^ sed rationis, multo
magis, quam sit abstractio speciei ab indivi-
duis. Vegetativum autem est genus, et valde
generale, ac abstractum. Ergo impossibile est
esse in reipsa aliquam animam vegetativam in
solo illo genere constitutam. Est ergo anima
vegetativa equi determinata in re ad aliquem
modum vegetativi : ergo taiis determinatio non
est per aliam animam in reipsa distinctam,
quia una anima non est actus pliysicus, ac
realis alterius animse, ut est per se notum : est
ergo illa determinatio per difFerentiam sola
ratione distinctam. At vero illa contractio non
est per differentiam contentam sub gradu ve-
getativo, ut discursu praecedenti ostensum est :
ergo est per differentiam gradus sensitivi : ergo
in re una, et eadem forma est, qua equus est
vivens et animal, licet secundum rationem
genericam, qua vivens constituit, concipiatur,
ut vegetativa tantum: et sub ratione minus
abstracta, et specifica respectu prioris, ut ani-
ma sensitiva apprehendatur. Et contirmatur,
quia alias si anima vegetativa, ut preecisa a
gradu sensitivo, esset forma specifica in aliqua
specie ultima, compositum ex illa, et materia
esset substantia completa in aliqua specie ul-
tima substantise, et sic non esset per ulterio-
rem formam substantialem determinabilis, seu
actuabilis: pugnaret ergo in eodem animali
duos illos substantiales gradus esse ab anima-
bus realiter distinctis : de qua re in «allegatis
Metaphysicse locis phira videri possunt.
12. Proxima quinta assertio procedit etiam
in Jtomine. — Et ex his cum proportione con-
chiditur, etiam in homine animam consti-
tuentem ipsum in esse vegetabihs et animalis,
non esse duas formas inter se realiter distinc-
tas, sed unam et eamdem animam. De qua,
eadem proportione, concludi potest, non esse
in homine distinctam a rationali. Hoc autem
in homine habet specialem difficultatem prop-
ter immaterialitatem animse rationalis Et ideo
priusquam illa tractetur, et expediatur, natu-
ram et substantiam rationalis anima3, ejusque
informationem explicare necessarium est : id-
eoque, ut dixi, illam nunc omittimus. Et con-
sequenter de aliis duabus animabus vegetativa
et sensitiva inter se collatis, novam hic diffi-
cultatem movere necessarium non est: tum
quia nulla occurrit alicujus momenti : tum
etiam, quia solvendo diffieultates circa ani-
mam rationalem a fortiori aliae expedientur.
TRES ANIM.^ REALITER, ETC. 505
13. Slt-ne divisio aniwKB in memlra re an
ratione distincta. — Quomodo sit in distincta
re. — Solum superest in hoc puncto explican-
dum, quo modo anima in communi in tres
animas distinguatur, cum ssepe illse revera
non sint tres animoe, sed interdum ita coinci-
dant, ut dute illarum, vel omnes tres in unam
simplicem uniantur. Adhoc ergo declarandnm
advertere oportet, illa tria membra duobus
modis accipi posse. Primo ut in re ipsa exis-
tunt cum separatione reali et suppositali, ut
sic dicam, unius gradus ab alio. In quo sensu
anima vegetativa dicitur illa, quse tantum ve-
getativa est, id est, quee secundum suam ulti-
mam differentiam intra gradum vegetabilium
continetur, et limitatur. Sensitiva vero, qu»
ad gradum sensitivum ascendit, et ultra non
progreditur, sed intra illum ultimam speciem
habet : rationalis vero, quaj in vivente corporeo
principium est intelligendi , esto sit etiam
principium aliarum actionum. Et in hoc sensu
tria illa membra semper realiter distinguun-
tur, et essentialiter etiam secundum species
ultimas: ut ex discursu proxime facto satis
notum est.
44. Quomodo in distincta ratione. — Secundo
possunt illa membra sumi secundum preecisas
et abstractas rationes communes principii ve-
getandi , sentiendi , et ratiocinandi , ita ut
vegetativa prsecise sumatur secundum generi-
camrationem principii vegetandi, abstrahendo
ab omni determinatione, seu differentia con-
trahente illam genericam rationem, sive intra
illum gradum, sive idtra. Et similiter anima
sensitiva cum proportione cum eadem abstrac-
tione sumenda est: rationalis vero ex se solum
dicit specificam rationem communem. In hoc
ergo sensuillse tres auimaenon distinguuntur,
ut tres formee physicee distinctai, sed ut tria
preedicata subordinata, quasi in linea prtedi-
camentali, sicut distinguuntur, vivens, animal,
et homo : nam cum eadem proportione distingui
possunt prsedicata generica, et specifica in for-
mis, sicut in compositis, quse per illas consti-
tuuntur. Et sub hac ratione non est inconve-
niens, quod plura ex illis membris in unum
conveniant, quia ut sic non necessario distin-
guuntur, re, sed ratione tantum, ut in gene-
ribus, et speciebus subordinatis manifestum
est, et in capite octavo magis explicabitur.
m
LIB. I.
DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
CAPUT VII,
CUR TRES TANTUM ANIM^ DISTINGUANTUR , CUM
NUMERENTUR QUATUOR VIVENTIUM GRADUS, ET
QUINQUE POTENTIARUM GENERA.
1. Ratio cliibitandi Mficla. — Prima pars. —
Secunda pars ex Aristotele. — Confirmatur. —
In hoc capite explicandum est, quod in quarto
capite, n. 3, quarto loco posuimus, scilicet,
an prsedicta divisio sufliciens sit. Et ratio du-
bitandi esse potest^ quia gradus non distin-
guuntur a nobis, nisi per operationes, et fa-
cultates : quia illos non in se, neque per causas
cognoscimus, sed a posteriori per etfectus iu-
vestigamus, et sic animse potentise distinguun-
tur quinque ab Aristotele, scilicet vegetativa,
sensitiva, intellectiva, appetitiva et potentia
motiva, et modi operationum distinguuntur
saltem quatuor. Ergo quinque , vel saltem
quatuor animee sunt distinguendse. Et hoc
posterius de quatuor modis operationum, con-
firmat Aristoteles, libro secundo, de Anima,
capite secundo. Ubi in posteriori animse defi-
nitione quatnor membra ponit, dicens: Ani-
mam esse principium eorum quce liis definiun-
tur , vegetativo, sensitivo , intellectivo , etiam
motu. Ergo addendum fuisset m divisione
quartum membrum, scilicet, anima loco mo-
tiva. Probatur consequentia, quia etiam illa
est actus corporis pliysici organici et princi-
pium speciaUs operationis vitalis, ntique mo-
tus progressivi, qui viventium proprius est, et
non minus distinguitur ab ahis tribus anima-
bus, quamipsae inter se distinguantur. Nam si-
cut anima vegelativa separabilis est a sensitiva,
et non e contra : ita anima sensitiva secun-
dum ipsum Aristotelem est separabihs a loco
motiva, et non e contrario, et loco motiva se-
parabilis est a rationali, et non e converso :
ergo eadem ratio est distinguendi animam
loco motivam a cseteris, et constituendi illam
inter sensitivam, et riitionalem, quee est dis-
tinguendi cseteras inter se. Et confirmatur,
quia, ut diximus, eadem est ratio de toto, et
de parte, seu de conereto, et abstracto, ser-
vata proportione. Sed Aristoteles distinxit qua-
tuor gradus viventium : ergo eadem ratione
distinguere debuit quatuor species animarum.
2. Altera ratio duhitandi. — Imo liinc ulte-
rius sequitur, plures quam quatuor animas
esse distingnendas : quia ut duce species ani-
marum distinguantur, satis est ut ita inter se
comparentur, quod una sit ab alia separabilis.
et non e eontrario : sicut vegetativa sepiratur
a sensitiva, et non e converso : at vero intra
latitudinem animse sensitivee^ possunt plura
membra eodem modo distingui. Nam impri-
mis qusedam est anima, quse solum est princi-
pium tangendi, seu sensus tactus, et separatur
ab aliis sensibus, licet e contrario anima sensi-
tiva simpliciter non sit separabilis ab anima
tactiva, ut sic dicam. Unde Philoponus, lib. 2,
cap. 2, de Anima, distinguit gradum viven-
tium medium inter plantas, et animalia^ quem
vocat plantanimal : quia nec est tantum planta,
cum participet sensum tactus, nec simpliciter
animal, cum non participet absolute gradum
sensitivum. Et quidquid sit de modo loquendi,
illa anima tactiva separabilis est a sensitiva
perfecta, licet non e contrario : ergo eadem
raiione constituet peculiarem animse speciem.
Ultra has vero animas addi potest anima con-
cnpiscens : nam hsec etiam est distincta ani-
ma3 vis, quse a quibu.sdam aliarum separabiHs
est : hcet non ab omnibus. Imo Plato in Ti-
mceo illam divisit in irascibilem et concupisci-
bilem : quibus addidit solam rationalem, et
ita modo alio longe diverso trimembrem ani-
marum divisionem tradidit, quem in hoc alii
multi postea imitati sunt.
3. Resolutio. — Prohatur auctoritate. — Et
D. Thomtf discursu. — Nihilominus constans
est omnium philosophorum sententia tres tan-
tum esse animarum gradus, prout in illa divi-
sione numerantur. Ita enim sentit Aristoteles,
in lib. 2, de Anim., ubi omnes expositores
consentiunt. Tradit etiam optime D. Augusti-
nus, lib. de Quantitate animee, cap. 33, ubi
licet septem gradus vitee distinguat : nihilomi-
nus tres tautum primi ad distinctionem ani-
marum, et ad natm^alem philosophiam perti-
nent : nam reliqui ad moralem, vel ad snper-
naturalem statum vige, aut patriee spectant :
et ita non mutant, nec multiplicant animarum
species, sed varias perfectiones, et ornamenta
ejusdem rationalis animae continent. Docuit
etiam divisionem illam divus Thomas, 1 part. ,
qufest. 78, art. 1, ubi sufficientiam illius divi-
sionis ex operationibus colligit in hunc fere
modum. Quia in hoc distinguitur gradus ani-
mse in genere ab aliis formis inanimatorum^
quod est principium intrinsecum operationis
viventis in seipsam, et ad suam perfectionem
per se operantis, quem modum operaudi ina-
nimata non habent, ut supra ostensum est. At
^ ero inter viventia ipsa tres modi sic operaudi
in seipsis iuveniuntur. Unus est operandi iu se
per organa corporis, et per qualitates mate-
CAP. VII. CUR TRES TANTUM
riales et corporeas, et hic est infimiis, et ad
vegetativam animam pertinet. Alius modus
operandi est per organa corporis, mediis ta-
men qualitatibus aliquo modo incorporeis, et
sic operatur anima sensitiva. Tertius modus
operationis est absque organo, vel qualitate
corporea, qui est proprius animse rationalis ;
ergo per habitudmes ad hos tres modns ope-
randi optime , et sufficienter distiuguuutur
tres gradus animarum.
■4. Difficultas prima circa hunc discitrsum.
— Difficultas secunda. — In quo discursu pri-
mum dubitare quis potest circa subsumptam
propositionem, cur anima vegetativa dicatur
operari per qualitates materiales et corporeas,
potius quam sensitiva, Nam si per quaUtates
materiales intelligantur primce quahtates ele-
mentorum, vel mixtae ex illis, quoe communes
sunt corporibus inanimatis : non per illas tan-
tum operatur anima vegetativa, sed etiam per
proprias potentias, vitalem et nntritivam : et
si quas alias habet adjutrices : ut attractivam,
expulsivam, etc. Si vero per qualitates mate-
riales intelligamus qualitates extensas in ma-
teria, et ab illa pendentes, etiam anima sensi-
tiva per qualitates tantum materiales operatur.
Ergo ratio illa distinguendi duas animas, non
recte subsistit. Unde oritur etiam difficultas
circa tertium membrum : quia licet ille modns
operandi valde diversus sit, videtur tamen
excedere rationem animse, ut anima est, cum
anima uniatur corpori propter usum ejus ad
operationem suam.
5. Resfonsio ad primam difficuUatem. —
DifficuUatis secundce expeditio remittitiir. —
Dicendum vero est, in prsesenti corporeas qna-
litates appellari illas, quse materiam ipsam
concernunt, et disponunt in ordine ad suum
esse, vel ad esse substantiale ipsius compositi,
ant partium ejus, et sic dicitur anima vegeta-
tiva operari per has qualitates, non quia non
habeat aliquam propriam potentiam vitalem :
sed quia hcecproxime utitur calore, seu tem-
peramento materiali ad suam operationem, et
ita operatio ejus in substantia sna non trans-
cendit actiones materiales, sed tantumin modo,
ut supra explicavi. Unde in eodem sensu nega-
tur, animam sensitivam operari per qualitates
corporeas : non quia operetur per proprias
qualitates spirituales et immateriales, sed quia
per subtiliores formas aliquo modo a crassitu-
dine materite abstractas operatur. Dices, ergo
fundatur Iiic discursus in speciebus intentio-
nalibus, quarum positio valde incerta est. Res-
pondeo imprimis nobis esse satis certam. Et
ANIM.^ DISTINGUANTUR, ETC. 507
deinde qui illas negaverit, negare certe non
poterit ipsos actus sentiendi esse actiones, vel
qualitates altioris ordinis, quam sint quali-
tates mere corporales; et consequenter poten-
tias animse, si per seipsas, et sine speciebus
tales actus efficere possunt, esse multo altio-
ris, et sublimioris naturse. Atque ita non mi-
nus efficaciter colligitur distinctio illius gradus
ab inferiori, positis speciebus intentionalibus,
quam sine illis. Unde posset etiam distinctio
illorum duorum graduum ita explicari. Quia
operatio rei viventis circa seipsam , aut ordi-
natur tantum ad seipsam perficiendam, con-
servandam, vcl propagandam in suo esse na-
turali, et sic pertinet ad gradum vegetativum :
vel ordinatur ad se perficiendam recipiendo
in se res alias, et quodam modo formas, vel
simulacra illarum in se formando : et his sine
dubio altior modus operationis est : ex quo ge-
neralis ratio animee cognoscentis distinctse a
vegetabili consurgit. Ille autem operandi mo-
dus, vel per organum corporeum, vel sine illo
fieri potest, et sic distinguuntur duse alise ani-
mse, sensitiva et rationalis. De hac vero, quo-
modo si vera anima, licet ad suam propham
operationem corpore, ut proprio organo, et
instrumento immediate non utatur, in se-
queutibus dicemus.
6. Concluditur prior pars consequentice po-
sitre in fine n. 3. — Concluditur posterior. —
Atque ita probata relinquitur consequentia
primi discursus principalis, nimirum, divisio-
nem esse bonam et sufficientem. Prior enim
pars probatur: qiiia nos non possumus dis-
tinctionem formarum, nisi ex operationibus
venari : illa autem tria genera operationum
distinctissima siint, et in modo abstrahendi a
materia plurimum inter se distant. Ergo op-
time ex illis colligitur distinctio essentialis, seu
formalis inter illa membra. Altera item pars
de sufficientia, et adeequatione (ut sic dicam)
membrorum cum diviso patet, quia nullum
modum operandi formse informantis corpus et
supeiantis modum agendi inanimatorum in-
venire possumus, qui siib illis tribus non cora-
prehendatur. Quia nec experientia illum os-
tendit, nee facile cogitari potest, etiamsi fin-
gendi detur licentia.
7. Fnucleatur amplius diqiUci notatione. —
Et hoc fiet facihus, et evidentius si duo consi-
derentur. Unum est, partitionem illam, quam-
vis adffiquatam, non esse omuibus membris
immediatam. Potuisyet enim anima in com-
muni immediate dividi in vegetantem et co-
gnoscentem : et rursus cognoscens in sentieu-
508
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
tem et intelligentem : quia sensus et intellectus
majorem convenientiam inter se habent quam
cum vegetandi facultate. Quia vero ad physi-
cam cognitionem animarum illa convenientia
parum conferebat: ideo immediate tradita est
trimembris divisio. AUud considerandum est^
membra illa non esse seque universalia : nam
sub primo et secnndo membro varise species,
vel etiam genera animarum comprehenduntur :
tertium autem unam tantum speciem ultimam
continet. Unde si danda esset adeequata divisio
animee per ultimas ejus species^ innumera
membra recensenda fuissent. Verumtamen ni-
mis operosum, et fere impossibile esset ad-
sequatam divisionem illo modo tradere, nec
ad generalem doctrinam de anima pertinet.
Data est ergo illa divisio per generales modos
operandi in corpore cum aliqua excellentia, et
minori dependentia a materia, quorum divisio
necessaria erat ad distinctam notitiam perfec-
tiorum animarum, et prsecipue rationalis, et
omnium facultatum, et actionum ejus, et ideo,
et sufficientissima, et maxime doctrinalis est.
8. Ad rationem dubitandi inn. l, f/eneralis
responsio. — Ad primam rationem dubitandi in
contrarium respondetur, imprimis generahter
non esse necessarium tot multiplicare animas,
quot operationes, vel potentias: quia una ani-
ma potest habere phires operationes et poten-
tias : ut anima rationalis, Ucet una specie sit,
habet intellectum et voluntatem, et anima
sensitiva habet phires sensus, et appetitum.
Unde regula generalis est, quando una poten-
tia comitatur aham, et una ab alia non sepa-
ratur, hcet potentise ipsae multipUcentnr, non
proptereaanimarumgenera, seu gradus multi-
pUcari. Et hac ratione, Ucet appetitus vitaUs
ut speciaUs potentia, non constituit specialem
animge gradum, quia semper cum proportione
cognoscentem potentiam comitatur. Et idem
videtur cum proportione dicendum de potentia
secundum locum motiva, saltem quoad per-
fecta animaUa : nam sequitur sensum et appe-
titum, et ab eis non separatur.
9. Responsio specialis pro prima parte ih.
— Et ita ad priorem partem iUius difficuUatis
fatemur, dari quinr[ue potentias animae : qua-
rum sufficientiam tradit D. Thomas, d. q. 78,
art. 1 . Nobis vero sufficit, quod divisio est ad
tradendam doctrinam de anima accommodata,
et quod nuUa cogitari potest animfe potentia,
quse sub iUis membris non contineatur, Ucet
faeile posset in plura distingui, vel aUis modis
commode fieri. Vel distinguendo appetitum
in sensitivum et rationalem : sicut cognos
cendi facuUates, vel distinguendo potentiam
generativam, qute in iUa divisione sub vege-
tativa comprehenditur : satis vero est, ut dixi,
iUam divisionem esse sufficientem, claram, et
doctrinoe accommodatam. Ex iUa vero non
sequitur muUipUcatio animarum : quia tres
ex iUis potentiis uni animse sensitivaj conve-
niunt. Idemque cum proportione dicendum
videtur de anima secundum locum motiva;
uimirum, non constituere peculiarem animae
rationem, nisi quatenivs sub anima sensitiva
phires species, vel etiam genera animarum
sensitivarum subdistingui possunt Nam anima
secundum locum motiva sensitiva est : quia
per sensum, et appetitum efficit moUim, Ucet
fortasse per specialem facuUatem in membris
corporis existentem , iUum exequatur , hoc
enim non satis ad constituendum novum ani-
mae gradum, aut genus sub iUis tribus non
comprehensum. Quia (ut dictum est) ex ea-
dem anima pUires oriuntur facuUates inter se
subordinataj.
40. Responsio vMa pro secunda parte in eo-
dem 71. 4 . — Unde ad repUcam de separabiU-
tate animse sensitivse a loco motiva, et non e
converso, respondeo imprimis animas nou
distinguiper solam iUam separabiUtatem, quae
ex majori, vel minori potentiarum numero
potest consurgere : ut si una anima habeat
omnes facuUates, quas habeat aUa, et ultra
iUas habeat aUquam, vel aUquas non commu-
nes aUeri. Qu£e difierentia interdum provenire
potest ex majori, vel minori perfectione spe-
cifica intra eumdem gradum animse : quando
omnes illse potentise eumdem modum operandi
cum dependentia a materia, et quaUtatibus
corporis participant, At vero generalis divisio
animte per diversos modos abstractionis, vel
(ut ita dicam) magis, vel minus materiaUter
operandi data est. Et ideo sub uno membro
comprehendi possunt plures animse aUas di£fe-
rentias inter se habentes.
44. Responsio altera. — Deinde respondeo
animam sensitivam non separari omnino a
loco motiva : quia nuUum est vivens partici-
pans seasum, quod uon participet vim mo-
vendi se, juxta capacitatem suam, et cum
proportione. Nam si perfectam facuUatem
sentiendi internam et externam habet , vim
etiam se movendi habet perfectam , utique
incedendo ab uno loco integro in aUum, vel
gradiendo, vel volando, vel saUando, natando,
etc. Si vero imperfectum sensum habeat, ut
sohim tactum, saUem potest moveri, se dila-
tando et constringendo, et sic mutando locum
CAP. VII. CUR TRES TANTUM
etiam sibi adeequatum licet tardo et imperfecto
modo. Sic enim diximus supra probando plan-
tas non sentire, nuUnm esse vivens sentiens^
quod non exbibeat aliqua exteriora signa
cognitionis^ quaj signa, non nisi interventu
alicnjus motus localis animalia exbibent. Om-
ne enim vivens exterius sentiens, pbantasiam,
seu sensum internum, et consequenter etiam
dolorem , vel vobiptatem participat, et per
motum aliquem illarum afFectionum signa
expinmunt, dum se dilatant, aut colligunt.
Verisimile etiam est sentire famem, vel ni-
mium calorem, et inde posse ad quserendum
cibum, vel refrigerium modo sibi proportio-
natomoveri. Ergo sicut animfe sensitivse non
debuerunt in illa divisione multiplicari, aut
distingui, eo quod inter eas queedam snnt per-
fectse, et aUse imperfectse : ita nec ob virtutem
loco motivam multiplicandas fuerunt.
12. Acl confirmationem in fide ejusdem n. \.
— Quid oxspo7ident Conimhricenses. — Eorum
resfonsio altera. — Sed tunc urget altera con-
firmatio, vel instantia in auctoritate Aristo-
telis potissime fundata : nam addit quartum
membrum^ distinguendo quatuor viventium
membra : quam partitionem tota pbilosopho-
rum Scbola acceptavit : ut videre Hcet in
D. Tboma supra^ et aliis, omnes tamen fun-
dant illam tantum in dicta separabiHtate ani-
malium sentientium , et immobibum a se
moventibus, quse non est vera de omnimoda
immobilitate, ut ostensum est : et ita solum
superest divisio in majori, vel minori potes-
tate, et perfectione se movenda, quse inve-
nitur non minor in gradu magis, vel minus
perfecto sentiendi. Unde Patres Conimbricen-
ses, lib. 1, de Anima, cap. 3, qusest. 2, art. 2,
fatentur, si vivens sumatur, ut dicitur a vita
substantiali, et coustituitur per auimam, ut
forma substantialis est, et priucipium acciden-
tabs vitee, sic tantum tria genera, seu gradus
viventium constitui debere , vegetativum ,
sensitivum, et rationale^ a triplici anima, ve-
getante sentiente, et intelligente. Et boc sine
dubio convincit argumentum factum : quia
non possunt pbis multiplicari concreta, quam
abstracta : nec composita, quam formse qui-
bus constituuntur : ergo nec viventia phis,
quam substantiales vitse, nec vitse plus, quam
substantialia principia earum, quse sunt ani-
mse. Addunt vero nibilomiuus dicti auctores,
SLimendo viventia, ut ab accidentali vita de-
nominantur, id est, ab operatione vitab^ vel
a potentia ad illam, sic numerari cj[uatuor gra-
dus viventium, propter gradiendi poteutiam^
ANIM^ DISTINGUANTUR, ETC. 509
quse in animabbus perfectis^ et non in infe-
rioribus reperitur.
43. Non satisfaciunt in hac secunda res-
ponsione. — Atictoris responsio. — Sed contra
boc secundum urget scmper difEcultas tacta,
quod haic potentia generatim sumpta pro fa-
cultate se movendi locahter, communis est
omnibus animaUbus. Tum quia re vera ille,
qualiscumque motus animahum imperfecto-
rum, vitahs est : quia non sit sine sensu, ima-
ginatione, et appeti tu, nec etiam fieri potest sine
ahqua intrinseca facuhate activa proxime mo-
vente, sive illa sit ipse appetitus, sive in quah-
buscumc|ue membristahum animahum existat.
Ergoanimahaperfectanonexceduntimperfecta
inpoteutiamotiva absohite, vel in motu, sedin
ejus perfectione. Ergo sicut hoc non sulficit ad
distinguendum qnatuor gradus animarum, aut
viventium vita substantiah : ita nec ad divi-
dendum quatuor gradus viventium vita acci-
dentah. Pra^sertim, quia nec nos distinguimus
vitam substantialem, nisi per ordinem ad ac-
cidentalem, nec vita accidentahs, quoad mo-
tum localem est distincta a sensitiva, et appe^
titiva tanquam novum genus vitse, sed tan-
quam pars (ut sic dicam) ejusdem vitse : seu
tanquam qusedam operatio, consequens aha
ejusdem vitse. Eademque ratione diversitas
perfectionis in tah motu solum sequitur ex
animabus magis, vel minus perfectis sub eo-
dem gradu animce sensitivse contentis. Et ideo
non magis videtur sufficiens ad multiphcau-
dos gradus, vel modos viventium^ quam ani-
marum : nec viventium vita accidentah, magis
quam substantiah. Propter quod (salva pbilo-
sophi auctoritate) quod ad rem spectat, non
ceuseo esse majorera rationem muhiphcanch
illa membra sub ratione, aut nomine anima-
rum, quam viveutium, et fortasse ab Aristo-
tele solum fuit ihe gi-adus animahum se mo-
ventium distincte numeratus, quia ad traden-
dam doctrinam de gradu perfectionis tahum
animahum, et ad exphcandam speciahter po-
tentiam motivam perfectam visa est iha parti-
tio accommodata.
i-4. Ad rationem duUtandi in n. 2. — Et ita
responsum est ad aheram rationem dubitandi.
Kam quod c[uaidam animaha non habeant om-
nes sensus, c[uibus animaha perfecta prsedita
suut, parum refert ad muhiphcandos gradus
aniraarum : quia omues illi sub aniraa sensi-
tiva comprehenduntur, nec distinguuiitur in al-
tiori raodo abstrabendi a materia m sua opera-
tione, sed solum in majori, vel minori perfec-
tione specifica subaherna; vel uUima ejusdem
540
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
modi, et gradiis animsc. Opinio autem illa ne-
gans viventia solum sensum taetus habentia
esse simpliciter animalia^ vel habere animam
sensitivam absolute, et univoce (ut sic rem ex-
plicem) Aristoteli aperte repugnat, et ab omni-
bus merito rejicitur : quia vel disputat de no-
mine, et sine fundamento mutat communem
loquendi modum, vel si rem ipsam spectemus,
falso dicit^velanimam, quse principium estsen-
tiendi per solum tactum, non esse uovum gra-
dum animse^superantis gradum animse pure ve-
getantis, cum habeatmodumoperandiabstrac-
tiorem et nobiUorem. Vel si principium ilkid
est in altiori gradu animse, non esse simplici-
ter animam sentientem, et verum animal cou-
stituere, cum sensus tactus simpUciter sufSciat
ad sentiendum et cognoscendum, etin hoc cum
cseteris sensibus proprie, et univoce conve-
niat. Itaque sohim inde coUigitur aUa subdi-
visio animai sensitivse in perfectam et imper-
fectam, quse aUerius divisionis sufiicientiee non
obstat, ut jam adnotavimus. Probat autem
objectio iUa, non magis esse muUipUcandos
gradus viventium propter majorem_, vel mino-
rem vim se movendi locaUter, quam propter
virtutem sentiendi pluribus, vel paucioribus
modis, vel uno tantum.
15. Ad terlia-m rationem duMtandi ad /inem
n. 2. — Ad uUimam vero difficuUatem de ani-
ma concupiscentej responsio clara est ex dic-
tis : iUa enim uon est distincta a sentiente et
rationaU, quia in utraque est appetitivum
principium;, quod idem est, ac concupiscens
generatim sumptum. Jam vero declaratnm est,
cur appetitivum non constituat gradum animae
pecuUarem, etiamsi sit speciale genus poten-
tise. Unde iUa divisio Platonica tripUcis animse
in concupiscibilem, irascibilem, et rationalem_,
non est divisio animarum, sed potentiarum
animse, et in ea ratione non est integra, nec
muUum philosophica : videtur autem excogi-
tata, et accommodata ad expUcandos afifectus,
et morales modos operaudi animae humanae, ut
in Ub. 3 et 5, tractando de appetitu sentiente,
et rationaU videbimus.
CAPUT VIIL
AN DIYISIO ANIM^ IN DIGTA TRIA MEMBRA, SIT UNI-
YOCA, VEL QUALIS SIT.
\ . Resolutio affirmans pro prima parte ti-
tuli, animam vegetativam et sensitivam esse
memlra univoca. — Animam vero rationalem
videri memhrum analogum. — Duse sunt diffi-
cultates in hoc capite breviter explicandae :
prior est de univocatione divisionis, qua sup-
posita, nascitur aUa de quaUtate divisionis.
Circa priorem, non est difficultas de anima
vegetativa et sensitiva inter se coUatis : omnes
enim fatentur univoce convenire in ratione
animse, quiaet definitiones utique simpUciter,
et cum omni proprietate conveniunt, et uuUa
ratio sequivocationis, vel analogia; in eis inve-
nitur. Dices inveniri ordinem, quia anima
sensitiva non est actus corporis^, nisi media ve-
getativa. Respondeo, nihU hoc obstare univo-
cationi, quia non obstante iUo ordine, anima
sensitiva est perfectior inratioue animge, quam
vegetativa, quia et perfectius actuat corpus, et
nobiUoris operationis principium est : et non
participat rationem animae a vegetativa, nec
per ordinem ad iUam, sed potius supponit il-
lam, ut minus perfectam, et quasi dispositio-
nem et potentiam, comparatione ipsius : sicut
numerus major supponit minorem, et figura
quoedam solet aUam supponere, et nihilominus
in genere numeri, et figurse inter se conve-
niunt. Itaque hac parte supposita, difficuUas
est de anima rationaU. Multi enim censent,
non esse univoce animam cum ceeteris, quod
potest modis oppositis cogitari, nimirum, vel
quod anima prius dicatur de aliis duabus,
quam de rationali, vel e contrario, quia prius
de rationali, quam de cseteris.
2. Prima opinio, seu modus explicandi Jianc
analogiam. — Primiim ejus fundamenlum ex
locis Aristotelis. — Prima ergo opinio erit,
animam analogice dici de rationaU anima
comparatione aUarum . Nam licet anima ratio-
uaUs, seu principium intelUgendi in homine
in genere entis et substantige, sit nobiUus cae-
teris animabus : ut auctores hujus sententise
supponunt, estque satis per se notum, eviden-
terque ex discursu hujus Ubri constabit : nihil-
omiuus aiunt, in ratione animse minus pro-
prie, etanalogice esse animam. Ita sentiuntin
libr. 2, de Anim., Averroes, text. 7, etibiThe-
mistius, ac SimpUcius, text. 1 et 7, et Philo-
ponus. Quorum opinio probari potest ex Aris-
totele 2, de Anim., cap. 2, text. 21, dicente :
Videtur hoc animce genus esse dizersum, idque
solum perinde, atque perpetiiutn al eo, quod oc-
cidit, sejungi, separarique posse. Ubi non de
sola potentia inteUectus, sed de ipsa anima
inteUectiva loquitur. Nam inteUectus ipse nec
univoce, nec analogice anima dici potest : cum
ergo dicit esse aUerius generis, indicat non
esse animam univoce, nec ejusdem ratiouis
cum aliis. Addi etiam potest, qiiod Ub. Q,
CAP. VIII. AN DIVISIO ANIM.^
Topicor.^ cap. 5, vitam inter eequivoca poiiit,
eo quod iii plautis, et in aliis, non eadem ra-
tione inveniatur,
3. Secmidmn fundamenticm hipartiUcm. —
Ratio vero hujus opinionis videtur fuisse,
quia anima iutellectiva, aut uon informat sub-
stantialitercorpus, aut si informat, longe ali-
ter, quamcaeterse. Primo,quia non communicat
materiae totum suum esse eo modo quo alise
formee : quia ita illud communicat, vel mate-
riee, vel composito, ut sibi absolute retineat :
nam ita iuformat, ut in suo esse subsistat, et
sic non tantum est, quo aliud est, sed etiam
quod est, tanquam in suo esse subsistens,
quod alise anima; non habent : sed omnino
sunt actus, quasi immersi materise, et non
subsistunt, nec sunt simpliciter, quod est, sed
quo aliud est. Secundo, quia in modo produc-
tionis suse qusedam analogia cernitur. Nam
sola rationahs anima fit per creationem, ahae
per eductionem. Unde ahae non producuntur,
sed comproducuntur : rationahs vero non so-
him per se producitur, sed etiam creatur, qui
est altior efFectionis modus, et fortasse analo-
gus, cum sit proprius Dei, cui nihil est uni-
vocum cum creaturis. Tertio ex modo ope-
randi eademinsequahtas cernitur : quia anima
rationahs, ut tahs est, operatur independenter
ab organo corporeo, quod ahse animse non
habent : ergo signum est, non ita proprie,
et vere informare corpus, etiam ut rationahs
est, ac subinde non esse tam proprie ani-
mam.
4. Prwdicta opinio m,ultis ex capitilus dam-
natur. — Verumtamen hic modus dicendi, vel
errorem in fide supponit, et in eo fundatur,
et ideo erroneus est, vel certe si admittit ve-
ritatem fidei, docentis animam rationalem
esse veram , ac propriam formam corporis,
est iha opinio improbabihs in Philosophia,
quia non consequenter loquitur, nec proba-
bih ratione fundatur. Et nihilominus in Theo-
logia censuram gravem meretur : quia valde
probabihter ahquid fidei contrarium ex iha
inferri potest. Declaro breviter singula : quia
si sententia iUa supponit, principium inteUi-
gendi in nobis non esse veram, ac propriam
formam corporis, consequenter quidem dicit,
non esse univoce animam cum cseteris : imo
dicere debet, potius sequivoce, quam analo-
gice vocari animam, vel saUem non esse ani-
mam intrinsece, et formahter, sed tantum per
quamdam proportionahtatem, et metaphoram,
valde extraneam : ut iu c. \, notatum est.
niud autem fundamentum hsereticum est_, et
IN DTCTA TRIA MEMBRA, ETC. 541
contra evidentem rationem philosophicam, ut
infra ostendetur.
5. Secunda. — Esse falsam esto admittat
esse teram formam. — Si autem ha^c opinio in
illo fundamento non nititur , sed concedit
animam rationalem esse veram formam sub-
stantialem humani corporis : sic evidenter do-
cet falsum, dum negat esse vere, ac propriissi-
me animam : ac subinde ex eo capite esse
etiam univoce animam. Probatur hoc conse-
quens, primo, quia si vere, ac proprie in-
format , convenit proprie cum aliis formis
substantialibus in communi ratione formae
substantialis : ergo ex hac parte nuUa colligi
potest aualogia. Secundo, quia est verus actus
corporis potentia vitam habentis, et in hoc
etiam habet formalem convenientiam, ac pro-
priam similitudinem cum aliis animabus :
ergo defiihtio animae illi propriissime conve-
nit, ac proinde univoce. Tertio, ac praecipue,
quia posito illo principio nulla est probabihs
ratio analogiee ex parte animae. Nam funda-
menta contrariaj sententiee. ad summum pro-
bant, modum informationis animai esse alte-
rius rationis specificoe : non vero, quod non
habeat convenientiam univocam cum modo
informandi aliarum animarum, ut statim res-
pondendo eisdem fundamentis patebit. Deni-
que ex illa opinione sequitur fere evidenter,
animam rationalem non vere , ac proprie
uniri corpori, ut formam : qui est error in
fide : ergo et ipsa opinio errori proxima cen-
senda est. Consequentia cum minori suppo-
nuntur ut notse : et sequela patet, quia si talis
substantia analogice est anima : ergo analogice
animat : ergo analogice informat : ergo ana-
logice unitur corpori ut forma. Hsec autem
analogia, si qua est, non potest esse cum con-
venientia formali : quia tunc nuUa ratio ana-
logise fingi posset. Erit ergo per improprieta-
tem, et metaphoram ex parte informationis
animse rationalis, quod a vera fide catholica
dissonat, ut videbimus.
6. Secunda opinio seu modus explicandi dic-
tam analogiam. — Bjus primum motivum ac
discuTsus pro illo. — Secundum motimm. — ■
Prius vero quam fundamentis dictae sententise
satisfaciamus, alteram opinionem expendere
necessarium est. Propter illas euim, et similes
ratioues, alii dixerunt, divisionem illam esse
analogam, ita tamen, ut principalms proprius,
ac per prius dicatur de anima ratiouali, quam
de reliquis: ita docet Jandunus, I. 2, de Aui.,
qusest. 3, cum Alexandro, 1. de Sens et sensib.,
in principio, et Alberto 2, de Anim.^ cap. 5,
512
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
et aliqui moderni. Et prsecipue moventiir, quia
vivere simpliciter convenit homini^ ceeteris ve-
ro animantibiis tantiim secundum quid : ergo
et anima liominis est simpliciter anima^ alise
vero secundum quid^ et consequenter non
univoce^ sed analogice. Gonsequentia est clara:
et antecedens probatur hoc modo. Vivenspro-
prie, ac simpliciter dicitur, quod seipsum mo-
vet, sed inter animantia sohis homo seipsum
simpliciter movet, aha vero tantum secundum
quid : ergo. Probatur minor, quia ilhid seipsum
proprie movet : quod non solum operationem
efficit, sed etiam propter fmem proprie opera-
tur, suam operationem iniinem dirigendo : sed
hoc modo sohis homo per rationem se movei^e
potest: ergo sohis iUe simphciter vivit, aha
vero secundum quid : quatenus in seipsis phy-
sice operantur, seu motum efiiciunt. Juxta
quem discursum, etiam inter animam sentien-
tem, et vegetantem potest analogia considerari:
tum, quia dum animaha se movent ex cogni-
tione boni, ahquo modo cognoscuntfmemsal-
tem materiahter sub ratione convenientis, et
boni amati : vegetabiha vero nuUo modo finem
percipiunt, sed sola naturah propensione in
ihum feruntur, sicut ceetera inanimantia : tum
etiara, quia bruta verius, ac magis proprie
agunt in seipsis, quia secundum eamdem par-
tem, et facultatem in se agunt, dum cognos-
cunt, etappetunt: vegetabiha vei'0 tantum se
movent secundum quid, per unam partem effi-
ciendo in aham, per actionem transeuntem.
Denique in anima rationah considerari potest
singularis perfectio etiam in ratione auimse,
quatenus tota informat totum corpus, et tota
singulas corporis partes : ergo longe altiori
modo est corporis forma : aha3 vero compara-
tione ihius tantum secundum quid.
7. Vera resolulio pro univocatione triplicis
animce. — Prima ratio. — jNihilominus dicen-
dum est, animam univoce dividi in rationalem,
et reUquas. Ita sentit Aristoteles, in cap. 1 et
2, de Anima, ubi tradit definitionem animoe
omnibus communem, ut ipse dicit : et compa-
rat figuree, quae unam habet communem, et
univocam rationcm omnibus figuris. Idem do-
cet D. Thomas 2, contr. Gent., cap. 60 et 61,
ubi ex professo probat defmitionem auimoe
univoce convenire animse radonali, cum reli-
quis, quod idem est; quod etiam bene defen-
dit Ferrara, dicto cap, 61, ostendens hanc
fuisse mentem Aristotelis. Verum est, ipsos
loqui prsecipue contra Averroem, et alios in
seusu traclacto contra priorem opinionem.
Tamen consequex.ter hoc etiam aflhmant: et
probatur primo, quia definitio animse cum
omni proprietate convenit animabus,rationaIi,
sensitivte et vegetativee ut in superioribus os-
tensum est: ergo univoce illis convenit. tam
definitio, quam definitum. Probatur conse-
quentia, quia imlla probabilis ratio analogise
intervenit, quia anima sensitiva non dicitur
anima per habitudinem ad animam rationalem,
nec per imitationem ejus. Quod autem sit mi-
nus perfecta non sufficit ad analogiam, nec
tollit univocationem ; nisi fortasse quis velit
interpretari superiores sententias, juxta mo-
dum loquendi Aristotelis 7, Physicor., cap. 4,
dicentis, In generelatere cequivocationes , id est,
plures rationes specificas. Sed hoc non sufficit,
ut una sola animse specificas. Sed lioc non suf-
ficit, ut una sola animee species dicatur anima
simpliciter, alise secundum quid : nec etiam,
ut definitio animae generatim sumptae, non
tota, et proprie, ac simpliciter in singula mem-
bra conveniat.
8. Secunda ratio. — Effugium. — Secundo
argumentor, quia vivens univoce dicitur de
planta, animali, et homine : et animal de bru-
to, et homine : ergo etiam anima univoce di-
citur de tribus animabus. Antecedens proba-
tur, tum quia illa sunt duo genera subalterua
prgedicamenti substantiae, ac proinde univoca :
tum etiam , quia simpliciter , et sine Iiabitu-
dine de inferioribiis prsedicatur. Consequentia
vero probatur, quia eadem est ratio de forma
communi respectu inferiorum , quse est de
compositis servata proportione, ut iu superio-
ribus ostensum est. Responderi potest, genus
viventis non sumi ab anima in communi prout
est divisum hujus divisiouis , sed ab anima
vegetabili prout est forma communis omnium
viventium, scilicet, plantarum, brutorum et
hominum. Nam prima ratio vitse est anima
vegetativa, teste Aristotele, hb. 2, de Ani.,
cap. 2. At vero in omnibus viventibus anima
vegetativa invenitur univoce, et ideo, viveas,
inde sumptum genus est omnibus illis viven-
tibus univocum. Quod explicatur per genus
animalis , in quo id evidentius apparet. Nam
animal, ut est genus ad hominem, et brutum,
non sumitur ab anima, ut abstrahit a rationali
et seusitiva , et est quasi genus subalternum ,
utrique commune : sed sumitur ab anima
sensitiva, ut talis est. Nam homo non consti-
tuitur in esse animalis per animam rationa-
lem, ut talis est, sed ut sensitiva est. Et ideo
animal est geuus uuivocum homini, et brutis :
sic ergo vivens, ut est geuus univocum ab a-
uima vegetativa, sumitur non ab auima in
CAP. VIII. AN DIVISIO kmMM
communi : et ideo non seqnitur animam in
communi univoce, et eequaliter, tribus anima-
bus^ ut tales sunt, convenire. Nec etiam se-
quitur vivens, ut sumitur ab anima in commu-
ni esse univocum.
9. Obstmitur primo. — Secimdo. — Sedcon-
tra hoc instatur primo, quia non solum vivens
sub illa ratione sumptum^ est univocum, sed
etiam , ut significat corpus animatum , seu
compositum ex anima et corpore : sub qua ra-
tione ab anima in communi prout est actus
corporis organici sumiturj quia planta, ut
planta, tam proprie constat corpore et anima,
ut homo, licet non tam perf ?cta anima con-
stat. Secundo si vivens priori modo sumptum,
est univocum, et genus : ergo etiam anima ve-
getativa univoce dicitur de anima plantse, et
de anima rationah, ut vegetativa est,, quia ut
sic constituit hominem in ratione viventis :
ergo inter animas liominiS;, et plantse dattir
univoca convenientia, etiamsi uua materiahs
sit^ et alia spiritualis : ergo eadem ratione a-
nima rationahs , ut rationahs, potest cum
vegetativa , vel sensitiva in ratione animae
convenire, etiamsi iha spiritualis sit, et haa
materiales sint, quatenus ihos gradus non
transcendunt.
40. Ad primum fundamentum inn. 'il, quoad
locum de anima. — Ultimo confirmatur hsec ve-
ritas, quia nulla ratio veree analogiae inter ani-
mam rationalem^ et rehquas invenitur^ ut
respondendo ad fundamenta aharum opinio-
num^ facile ostendetur. Et imprimis ad pri-
mum locum Aristotelis^ quem prior opinio
ahegat ex 2, de Anim.^, text. ^i, concedo in
verbis ilhs : Sed videtur genus aliud animce
esse, Aristotelem loqui de rationah anima. Et
si pro aliqua ex dictis opimonibus afferri pos-
set^ potius secundae^ quam priori favet. Inde
tamen sohim colligitur;, animam intehectua-
lem esse nobihoris et altioris ordinis in sub-
stantia sua, quam sint cseterae. Hoc autem
optime potest consistere cum convenientia u-
nivoca, tam in ratione animoe^ quam in ratione
substantise^ seu substantiahs formee^ cum cse-
teris animabus. Nam de intelligentiis etiam
dicere possumus esse ahud substantise genus
a corporeis : quamvis in genere substantiai u-
nivoce conveniant. Et confirmari hoc potest
ex verbis subjunctis, quibus philosoplius pro-
bat, animam intellectualem esse alterius ge-
neris^ quia sola separari potest, tanquam per-
petuum a mortali. In quibus imprimis ponde-
ro verbum separari, quia per ihud indicatur^
priusquam separetur esse corpori unitam^ tan-
m DICTA TRIA MEMBRA, ETC. 513
quam veram formam ejus : et ita non repu-
gnare nobilitati ejus esse veram animam
univoce cum reliquis. Deinde considero^ so-
lum cohigere excellentiam ejus, ex eo quod
separabilis est et immortalis. Ex qua proprie-
tate hcet colhgatur major nobihtas specifica :
non tamen potest inde inferri analogia : alias
sequeretur inferiores animas , vel asquivoce,
vel analogice animas vocari. Verisimile autem
est dixisse Aristotelem , rationalem animam
esse aliud animee genus, quia diflfert ab alhs^
tanquam immortale a mortali, in eo sensu,
in quo dixerat, 1. 10 Metaphysicae;, c. 13, cor-
ruptibile et incorruptibile differre genere, uti-
que physico, ut vocant, sic enim non est in-
conveniens concedere animam rationalem dif-
ferre genere ab aliis animabus , quia non
pendet in suo esse a materia, sicut reliquae :
ciim hac tamen differentia stat convenientia
univoca in communi animee ratione, seu in
genere logico, ut est notum in Metaphysica,
et dixi in disput. 35, sect. 3, n. 37.
d 1 . Quoad locum ex Topicis in eod. num. 2.
— Alter vero locus Aristotelis, ex lib. 6 Topi-
cor., non recte citatur. Nam verba ejus sunt :
Vita autem non secundum unam speciem videtur
dici, sedaltera quidem animalibus, alteraplan-
tis inest. Constat autem ex dictis vitam, et
animam de sensitiva et vegetativa univoce
dici. Nec in eo loco Aristoteles de anima ratio-
nali mentionem facit. Igitur sequivocatio de
qua ibi loquitur, quamque cavendam esse do-
cet_, est illa, in qua ratio, seu definitio pro-
pria hujus speciei, sumitur, tanquam univoca
omnibus membris, seu speciebus sub geuere
contentis, ut in illis verbis patet. Contingit
igitur, et secundum electionem sic assignare
terminum, ac si univoca, et secundum unam
speciem omnis vita diceretur. Solum ergo ne-
gat, vitam esse ita univocam, ut omnis vita
sit ejusdem speciei, ut verba ipsa preeseferunt.
Uude videtur, univocationem ibi stricte sumere
pro maxima convenientia, et unitate commu-
ni, et prout eequivocationibus illis opponitur,
quas alibi dixit, in genere latere : illas enim
in genere vitse, vel animee reperiri non nega-
mus.
12. Ad secundum fundamentum in nmn.3.
— Ad primam conjecturam ib. — Ad rationes
prioris sententias, relicto haeretico fundamen-
to, quod anima rationalis non informet cor-
pus : ad aliam partem dicimus, conjecturis ibi
adductis recte probari informationem animse
rationalis esse specie diversam ab unionibus
aliarum animarum, esseque longe perfectioris
33
m
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
rationis et ordinis : nihilominiis inde non sp-
qui, vel rationalem animam non esse veram
et propriam formam^ vel esse analogice ani-
mam : sed ad summum sequi, esse sub genere
animse excellentiori. Unde ad primam proba-
tionem imprimis dicimus sub dubio esse, an
anima rationalis unita corpori subsistat ? Ta-
men, licet hoc demus, negandum non est,
quin totum suum esse corpori communicet,
etiamsi prius ilkid in se habeat, et in eo sub-
sistat. Simul enim est, quod est^ et quod totus
homo simul cum corpore est, ac subsistit ;
quia licet sit actus subsistens^ niliilominus est
substantia incompleta;, ac proinde simul est
actus se totum commuiiicas corpori, etiamsi
ab illo in eodem esse non pendeat : quse de-
pendentia non est contra communem animse
rationem. Nam hcet ahis animabus contraria
conditio insit^ non est propter communem ra-
tionem animse, sed propter earum propriam
imperfectionem. Et ita ex omnibus illis diffe-
rentiis solum concluditur^ animam rationalem
esse alterius speciei^ et ordinis ab aliis anima-
bus : non vero esse analogice, vel improprie
animam.
iS. Ad secundam conjecturam. — Ad tertiam.
— Idemque dicendum est ad alteram probatio-
nemsumptam ex modo productionis. Ut enim
omittam qusestiones ibi insinuatas (scihcet, an
creatio et generatio, vel eductiones dicantur,
vel efifectioues univoce, vel analogice: et an
Deus, ut creator, sit univoce efficiens cum aliis
agentibus naturalibus) ut ahenas a prsesenti
instituto : dico breviter quidquid sit de pro-
ductionibus^ certum esse eamdem rem, vel
plures ejusdem speciei fieri posse per creatio-
nem et generationem. Unde multo magis ex
rebus ejusdem generis^ et in eo univoce con-
venientibus, una fiet per creationem, et altera
per generationem ; ut Angelus et homo, coe-
him et elementum. Ita ergo anima ratioualis,
licet sit vera anima, fieri potest per nobiho-
rem actionem, quam caeterse animse, scilicet
per creationem. Tertia denique probatio ex
operatione ratione non organica, solum pro-
bat, animam rationalem esse immaterialem,
non vero improprie informare corpus, ut pos-
tea declarabimus.
14. Ad motivum seciindce opinionis, ejusque
discursuminnum. 6. — Ad fundamentum alte-
rius sententisB respondeo sequivocationem in
illo committi, quoad terminum illum, movendi
se, duobus enim modis dici potest aliqua res
se movere, scilicet pliysice, seu efficienter, tan-
tum motum in se efficiendo, vel morahter se
in finem dirigendo : cum ergo dicitur vivens
ilhid esse, quod seipsum movet, non intelhgi-
tur de motione morali in ordine ad finem, sed
de motione pliysica per efficientiam motu?,veI
operationis in seipso, per se, et ex talis naturse
institutione ; utin superioribusexplicatum est.
Quapropter ad rationem viventis, vel animae
simpliciter dictee impertinens est modus, quo
se movet in ordine ad finem : sed tantum con-
siderare oportet, an per se, ac proprie se mo-
veat efi^ective propter propriam perfectionem
acquirendam. Nam si hoc habeat, erit suffi-
ciens ad rationem viventis, vel animse, etiamsi
finem per talem motum intentum per proprium
actum non intendat, nec cognoscat. Ut, verbi
gratia, cum animal aliquid videt, propriissime
movet se vitaliter, sive propter finem videat,
sive non. Imo vita eeterna, quiae in visione Dei
consistit, est non solum propria, sed etiam per-
fectissima vita : et tamen uon est illa actio
propter finem ex directione operantis, sed est
uaturalis, ac necessaria operatio, per quam fi-
nis ultimus obtinetur. Solum ergo probat ille
discursus, illa viventia, quse propter finem
moveri possunt, perfectius vivere, quam alia ;
quia illa operatio, per quam finis formahter
cognoscitur, vel intenditur, perfectum gra-
dum vitae requirit. Idemque fere dicendum est
ad alias conjecturas, in quibus insequalitas
inter animam vegetativam et seusitivam con-
sideratur. Probant enim animam sensitivam
esse altioris perfectionis, et gradus : analogiam
vero nullo modo ostendunt. Atque idem dico
ad ultimum indicium perfectionis animse ratio-
nalis, quod tota informet singulas partes, de
quo infra latius dicendum est.
15. Circa fartem iituli de qualitate divisio-
nis, ratio duhitandi. — Ex hac vero resolutione
nascitur dubium secundo loco propositum, ni-
mirum, qualis sit hsec divisio animae in tres
animas. Ratio autem dubitandi esse potest,
quia si divisum est univocum, erit genus, quia
prsedicatur essentialiter, et quidditative de
membris dividentibus, et non est species ulti-
ma, nec etiam est praedicatum transcendens :
erit ergo genus. Ergo divisio erit geueris in
species, quia membra sunt etiam communia,
seu universaha et essentialiter diversa. Conse-
quens autem difficultatem patitur, quia tres
animse non condividuntur proprie inter se
tanquam membra mutuo distincta, sed com-
parantur potius tanquam inferius, et superius
in linea preedicamentali, vel directe,vel reducti-
ve, qu8e autem sic subordinantur, uon distin-
guuntur tanquam species sub communi genere.
CAP. VIII. AN DIVISIO ANIM.41
ut videtur clarum in Dialectica: ergo . Declaratur
exipsis concretis; nam vivens^ animal et homo
uon distinguuntur inter se specie^ neque ha-
bent genus commune, quod in illa tria mem-
bra dividi possit : ergo nec in animabus id re-
periri potest. Probatur consequeutia, quia illa
tria prsedicata concreta^ ex tribus animabus
desumuntur^ ut supra dictum est : ergo eadem
est ratio de formis, quse de compositis.
16. Notatio pro resolutione. — Ad hujus du-
bii resolutionem, et clariorem illius divisionis
intelligentiam, advertere oportet, communem
anima3 conceptum dupHciter abstralii posse,
juxta duos modos similitudinis^ seu convenien-
tise^ quae inter ipsa viventia, seu animas ipsas
considerari^ et distingui possunt. Primus mo-
dus convenientise est^ quatenus plantoe, ani-
malia et homines in hoc conveniunt , quod
se nutriunt et vegetant. Unde in operatione
ipsa abstrahitur conceptus communis nutritio-
nis, vel vitalis generationis. Et consequenter
in principio talis operationis abstrahitur com-
munis conceptus animae vegetativee^ in quo
conveniunt animse plantarum, animalium et
hominum^ tanquam in communi genere, et ab
anima vegetativa sic concepta constituitur vi-
vens , prout est genus commune animalibus
et plantis, ut supra cum Aristotele diximus. Et
simihs convenientia^ et cum eadem propor-
tione^ consideranda est in anima sensitiva^
quatenusest principium sentiendi generatim:
ut est brutis et hominibus commune. Nam
sicut sentire commune est omnibus illis, ita
principia sentiendi hominis^ et bruti in illa
communi ratioue convenientiam habent, quse
nomine sensitivffi significatur. Inter animas
vero rationales sola specifica convenientia re-
peritur, et abstrahi potest.
17. Resolutio. — Ad rationem duiitandi in
num. 15^ juxta proximam resolutionem. —
Juxta hanc ergo abstractionem et considera-
tionem, divisum in illa partitione, est anima,
quatenus est principium vitse, quse in re ipsa
est aniraa vegetabihs in communi, et est ge-
mis ad omnes animas. Nam omnis anima es-
sentiahter est principium vegetandi in com-
muni. Dividitur autem in animam pure vege-
tabilem^ sensitivam et rationalem, divisione
univoca, et tanquam genus in species suas, uon
quidem ultimas^ sed partim subalternas, par-
tim ultimam : nec divisione immediata^ sed
media saltem ex parte. Anima enim illo modo
sumpta immediate dividenda esset in pure
vegetativam et sensitivam simphciter : et rur-
sus sensitiva in pure sensitivam et rationalem;,
IN DICTA TRIA MEMBRA, ETC. 515
ut supra etiam notum est. Hoc autem non im-
pedit;, quominus divisio in hoc sensu sit adse-
quata et doctrinalis^ et convenienter tradita,
ad totam animse amplitudinem exphcaudam.
Neque contra hunc sensum mihtat difficuhas
proposita, quia tres animse, ut sunt membra
dividentia in sensu prsedicto, non coordinan-
tur in hnea prtedicamentah, sed sunt species
omnino inter se condistinctse. Nam anima ve-
getativa, ut est membrum dividens, nou sumi-
tur in communi, ut abstrahit a vegetativa pu-
ra, seu planta, et a vegetativa animahum : sed
pro vegetativa^quseillumgradum nontranscen-
dit, quse ut sic non constituit vivens in com-
muni, sed tantum plantam in communi : et
sic condistinguitur a sensitiva, Et pari modo
sensitiva, ut membrum est dividens, sumitur
pro anima prsecise sensitiva, quse non consti-
tuit animal in communi, sed brutum : et eon-
distinguitur ab anima hominis, quee non tan-
tum sensitiva est, sed etiam rationahs, Et hic
sensus videtur mihi facihs, et ad rem exph-
candam satis accommodatus. Auctores autem
non videntur communiter ita exponere Aristo-
telem, vel rem ipsam : et ideo ahus est adden-
dus sensus, qui non est contrarius, sed di-
versus, et si recte exphcetur, veritatem etiam
continet.
IS.Notatio alterapro modo altero resohetidi
secundam partem tituli. — Ahus ergo modus
convenientise inter proedictas tres animas con-
siderari potest inter propria earum constitutiva,
quatenus talia sunt, Qua3 convenientia prius
in operationibus exphcatur, deinde in princi-
piis earum, quae sunt preedictas tres animse,
quse per ordinem ad operationes distinguuntur,
Operatio ergo nutriendi, sentiendi et intelli-
gendi conveniunt, inter se, in communi ratione
operationis vitahs, de cujus ratione generahter
est, ut sit a principio intrinseco ejus, in quo
tahs operatio fit. Et sub hoc communi genere,
vel conceptu continentur tres modi operatio-
num vitahum, ut sunt nutritio, sensatio et in-
tehectio, non tamen omnino immediate, quia
sensatio et intellectio conveniunt inter se in
ratione cognitionum, et ita potest operatio vi-
talis distingui immediate in nutritionem et
cognitionem : et cognitio in sensationem et
inteUectura. Sic ergo anima, quse est princi-
pium vitahs operationis in communi, non est
aniraa vegetativa, sed universahorem, magis-
que abstractam rationem habet, sicut et ipsa
operatio. Est ergo comraunis qugedam ratio
anirase abstraliens ab illis tribus gradibus, et
sic vivens, quod per iUam, ut sic_, constituitur,
516
LIB. 1. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM.E RATIONALIS.
non est idem, quod vegetativum, sed idem^
quod animatum, id est^ constans corpore, et
tali forma^ quse sit principium actionis vitalis.
Vivens autem sic sumptum immediate dividi
poterit in vivens vegetativum et cognosciti-
vum : et rursus vivens cognoscitivum, in sen-
sitivum etrationale. Unde tandem concluditur
adsequata divisio^ tum viventis in illa tria
membra, vegetativum^ sensitivum et rationale :
tum etiam animse in vegetativam, sensitivam
et rationalem.
i9. Resolvitur et satisfit dictce rationi dubi-
tandi in num. 15. — Sic autem illa divisio non
est generis in species : nam illa tria prsedicata
solum ratione diflferunt^ non per differentias
oppositas^ sed per diflTerentias subordinatas^
quarum una est per aliam contrabibiliS;, seu
determinabilis. Unde fit, ut illa tria membra
possint esse eidem viventi^ vel eidem animse
essentialia. Nam idem liomo est vivens^ ani-
mal et rationale : et eadem anima est vegeta-
tiva, sensitiva et rationalis^ quatenus est prin-
cipiumnutriendi, sentiendi et ratiocinandi. Ac
propterea divisio in illo sensu non potest esse
generis in species. Quia, ut Aristoteles ait^
lib. 40 Metapliysicse^ cap. \\, genus etspecies
non diflferunt specie_, utique positive propter
rationem tactam^ quia non constituuntur difife-
rentiis oppositis^, sed tantum negative dici pos-
sunt^ non esse ejusdem speciei^, quia non eadem
diflferentia constituuntur : ut in disp. 7 Meta-
pbysicffi;, sect. 3, notavi. Et eadem ratione non
possunt habere genus commune : tum quia
genus dicit relationem ad species : tum etiam^
quia possunt ad constituendam eamdem inte-
gram essentiam concurrere. Quapropter si
aliquis conceptus communis abstrabitur a con-
ceptu generico et specifico , ut conceptus co-
gnoscentis ab homine et animali, quod est ge-
nus hominis^ et conceptus viventis a nutritivo
et cognoscitivo, illud commune revera non
est genuS;, etiamsi contiugat esse univocum :
sed erit quasi transcendens quoddam^ quod
differentias extra sui rationem;, et proprie con-
tralientes non habet : sicut conceptus commu-
nis^ qui interdum abstrahi potest a diflferentiis
simplicibus^ non est genericus^ sed quasi trans-
cendentalis. Hujusmodi enim est conceptus
cognoscitivi^ ut abstraliit a rationali et sensi-
tivo, cujus signum est^ quia eadem anima ho-
miniSj ut ratione distinguitur in sensitivam
et rationalem, secum convenit in communi
conceptu animee cognoscitivee. Et ita patet
responsio ad rationem dubitandi in principio
positam.
CAPUT IX.
UTRUM PRINCIPIUM INTELLIGENDI SIT ALIQUA SPI-
RITUALIS SUBSTANTIA SECUNDUM FIDEI ET RA-
TIONIS NATURALIS PRINCIPIA.
i . Quid nomine substautise in titulo impor-
tetur. — Hactenus de generica ratione animse
diximus^ et illud genus in suas species divi-
dendo^ et quse ad inferiorum graduum animas
pertinent;, breviter^, ac pro instituto nostro suf-
ficienter attigimus^ et quod amplius desiderari
potest in singulis jjrogressu dicetur. Jam ergo
ad graviorem et tlieologis magis necessariam^
ac quodammodo propriam de substantia, et
essentia animse humaute disputationem pri-
mum accedimus, quam per diversa praidicata
illius propria, et in quibus aliorum viventium
materiahum animas superat exphcabimus et
incipiemus ab hac diflferentia spiritualis sub-
stantia' : quia. ut videbimus, est fundamentum
omnium aliorum attributorum, quse hominis
animam a cseteris distinguunt. Quid autem
nomine substantiae spirituahs in hoc titulo si-
gnificetur^ breviter explicandum est. Et im-
primis nomine substantise generatim sumptce
utimur, ut abstrahit a completa et incompleta:
seu prout in materiam, formam et composi-
tum ab Aristotele ahbi dividitur. Neque vero
tam inquirimus^utrum priucipium principale,
ac primarium, quo nos intelligimus, sit hoc
modo substantia, quam id, ut notuin supponi-
mus. Quia vel hoc principium est vera forma
corporis nostri, vel tantum ilhassistens. Si hoc
posterius dicatur;, Hcet erroneum sit^ ut infra
ostendemus, inde evidentius concluditur esse
substantiam^ quia est quid per se existens;
cum supponatur non esse actuminformantem.
Sivero primum dicatur, inde etiam concludi-
tur esse substautiam^ tam propter ea, quae ge-
neratim de anima diximus^, et alia, quse de
substantiali forma in genere dixi_, in disp. 15
Metaphysicse, sect. 5^, ubi ex eo^ quod anima
rationahs est substantiahs forma^ dari in ahis
rebus corporeis substantiales formas ostendi.
Tum prseterea, quia vitales operationes, et
prsecipue inteUectuales non possunt non radi-
cari in aliquo substantiah principio^ ut est per
se iiotum_, et ex discursu materiee constabit.
Tum denique, quia homo^ ut homo^ est una
species substantise per se, quam ex materia, et
forma componi necesse est : componitur au-
tem ex principio iutelligendi ut tale est : ergo
tale priucipium in homine substaiitia est.
CAP. IX. UTRUM PRINCIPIUM INTELLIGENDI SIT ALIQUA, ETC.
517
2. Quid nomine spiritus. — Corporeum spiri-
tuali oppositum duobus modis ddcittor. — Anima
nec corporea est prir,io modo. — Alter terminus
in titulo positus est, spiritualis, per quem in-
quiritur qucedam essentialis differentia illius
substantise, quae in homine est principium in-
telligendi : supponitur autem per vocem illam
esse in mundo aliquas substantias spirituales,
quod de increata substantia, quie est ipse
Deus, non solum de fide certum est, sed etiam
ratione evidens. Idem vero de multis substan-
tiis creatis ostendimus in tractatu de Angelis,
1. 1, cap. 1, ubi declaravimus substantiam
spiritualem corporali opponi, quasi privative,
ita ut spiritualisdicatur-,qusecorporeanonest.
Substantia autem corporea duobus modis dici-
tur, uno modo, quee intrinsece constat ex ma-
teria physica capaci quantitatis : alio modo^
quia in materia extenditur per quantitatem.
Priori modo clarum est, animam non posse
esse substantiam corpoream, quia illo modo
substantia corporea non est nisi composita ex
materia physica, et actu, seu forma substan-
tiali , quod repugnat principio intelligendi
quod est in nobis. Quia non est substantia
composita ex partibus essentialibus, utl. 1, de
Angelis, c. 7, obiter ostensum est . Et prseterea
ostendemus infra, illam non esse substantiam
completam : substantia autem composita ex
materia et forma, est substantia, vel natura
completa.
3. Nec item modo posteriori. — Concluditur
explicatio nominis spiritualis in titulo. — Poste-
riori modo dicitur substantia corporea, sub-
stantia simplex, capax extensionis partis extra
partem secundum tres dimension(!s quantita-
tis : qualis est, vel materia ipsa, vel forma li-
gni, aut ignis, vel (ut ahqui vokmt) ipsa sub-
stantia coeH. Et hoc modo juxta mentem Au-
gustini, ep. 28, substantia corporea dicitur,
quse secundum partes materise quantee illi
coextenditur, et partem extra partem habet.
Unde e contrario illa dicetur substantia incor-
porea, seu (quod idem est) spiritualis, quse in
sua entitate partium extensionem non habet,
nec illius capax est. Verumtamen juxta mul-
torum philosophorum^ atque etiam theologo-
rum opinionem hoc non satis est, ut forma
aUqua substantiaHs spirituahs sit. Nam ani-
mam equi, verbi gratia, putant non habere
extensionem, et nihilominus non esse spiritua-
lem, quia in suo fieri, et esse pendet a mate-
ria. Igitur in titulo propositffi qusestionis, per
substantiam spiritualem inteUigere oportebit
talem substantiam, quse neque ex materia
constet, neque illi coextendatur, nec ab illa in
suo esse pendeat. Juxta quam vocis interpre-
tationem sub illo titulo duee qusestiones inclu-
duntur; una est, utrum anima rationalis sit
substantia indivisibilis, seu carens partibus
integrantibus? Aha est, utrum sit animainde-
pendens? Quse queestio cum illa coincidit, u-
trum anima immortalis sit? Ut vero distinctius
procedamus, nunc cum D. Augustino suppo-
namus, omnem illam substantiam vere incor-
poream esse, quae nullo modo est capax effec-
tus formalis quantitatis, nec extensionis, vel
compositionis partium integrantium. Et in hoc
sensu inquirimus, utrum anima substantia spi-
ritualis sit ?
A. Qui in hac qucestione partem negativam,
temierint. — In hoc ergo puncto multorum sen-
tentia fuit^ animam horainis esse substantiam
corpoream, ac proinde spiritualem non esse.
Ita senserunt omnes qui eam mortalem fece-
runt, quos capite sequenti referemus. Specia-
liter vero hunc errorem tribuit TertuUiano
Augustinus, epist. 157, et lib. de Hseresi, in
86, ubi declarat Tertullianum de propria cor-
poreitate esse locutum: et illum late impu-
gnat, lib. 10, Gen. ad lit., c. 24. Eumdem er-
rorem tribuit TertuUiano Isidorus, I. 8, Ori-
genes, cap. 5, dicens TertuUianum docuisse
animam hominis esse immortalem, et nihil-
ominus corpoream illam esse credidisse, do-
cuitque hunc errorem TertuUianus, lib. de
Anima, c. 6, et sequentibus, et multis aliis in
locis , quos notat Pamelius , inter paradoxa
TertuIIiani, in 7. Atque eumdem errorem se-
cutus fuit Vincentius ille, contra quem dispu-
tat Augustinus, I. 4, de Anim. et ejus origin.,
a cap. 12. Et in eumdem incidit Faustus Rhe-
ginus, in epistola ad Paulinum.
5. Recenserunt aliqiii ex pMlosopliis pro ea-
dem. parte tiegativa. — Eumdem ex antiquis
philosophis docuerunt Anaxagoras, teste PIu-
tarcho, lib. 4, de Placitis, c. 3, et Stoici apud
Eusebium, I. 15, de Prajparat.^ cap. 19, et
Lucretius, lib. 1, de Rerum natura, quemre-
fert TertuUianus, 1. 1, de Anima, c. 5, in fine,
et Augustinus, I. de Utilitate credendi, illi at-
tribuit quod animam ex atomis constare dixe-
rit, sicut Epicurus. Et contra eum disputat
Lactantius, I. 1, divinarum Institution , c. 12.
Refertur etiam pro Iioc errore Soranus quidam
antiquus medicus, quem quatuorlibrosde ani-
ma commentatum e.^^se refert TertuIIianus, lib.
de Anima, c. 6, ut omittam Galenum, et alios,
qui dixerunt animam esse sanguinem , aut
temperamentum, seu harmoniam humorum.
518
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIMvE RATIONALIS.
contra qiios supra disputatum est. Nec alieni
ab eodem errore sunt, qui easdem dicunt esse
hominum et brutorum animas , de quibus
postea dicturi suraus. Pluresque istorum in
hunc errorem inductos fuisse ait Augustinus^
60 quod nimium imaginationi addicti, uon
possent aliquid ut verum ens concipere, nisi
corporeum. Unde eo processerunt, ut Deiim
ipsum corporeum esse dicerent, ut de Tertul-
liano idem Augustinus afifirmat^ et videri po-
testin Pamelosupra paradox. 15.
6. Arguitur etiam ex Scriptura pro codem
errore. — Deinde aliqua fundamenta de anima
specialiter afferuntur. Primo ex Scriptura,
quod Luc£e 16, dicitur anima Lazari deducta
in sinum Abrah», et anima divitis sensisse
cruciatum ignis, et aquam ad hnguam refri-
gerendam petiisse. Quo testimonio Tertullia-
nus, lib. de Anima, cap. 7 et 8, et lib. de Re-
sur. carnis, cap. M, et Faustus supra utuntur.
Addit Tertullianus, in lib. de Anima, cap. 11,
illud Gen. 2 : Et inspiravit in eo spiramdum
mtce, ubi ipse flatum legi vult, non spiritum.
Nam anima, inquit, in suhstantia flatus est,
ah effectu autem dicitur spiritus, quia spirat.
Et addueit iUud Isai. 42 : Dans flatum populo,
q%d est super terram, et spiritum calcantibus
eam., et ilhid cap. 57 : Spiritus a facie mea
egreditur, et flatum ego faciam seu spiritus ex
me prodivit, et flatus ego feci, ut Tertulhanus
ahegat. Denique adducit Faustus illud Ps. l^l :
Bduc de custodia animam meam, quod ipse le-
git de carcere, inde argumentum sumens, quia
non nisi res corporea posset in carcere deti-
neri, seu custodiri : cui simile est ilhid Ps. 29 :
Domine eduxisti al) inferno animam meam, sal-
vasti tne a descendentihis in lacum.
7. Accedunt leves rationes nonnullce. — Addit
denique Tertulhanus, d. cap. 6, de Anima,
varias rationes philosophorum parvi momenti,
quahs est iha : quod extrinsecus ab aho mo-
veri potest, est corpus, anima autem ab aho
movetur extrinsecus, ut cum vaticinatur, in-
quit et furit. Item quod anima movetm" ad
motum corporis. Item quod corpus ipsum cor-
porahter movet. Item quod recedit aherato et
mutato corpore. Imo quod cibis corporahbus
egeat, ut in illo sustentetur, et vires suas exer-
cere valeat, et ob defectum cibi deficiat ; sed
hsec, et simiha levia sunt. Ilhid difficihus quod
anima in suis operationibus a corpore pendet,
quod quidem de cseteris inferioribus actibus
est manifestum. De intellectuah vero patet,
quia usus ipse rationisex di positione corporis
pendet, ut iu pueris notum est, et per aUera-
tionem corporis amittitur, ut in insanis, vel
impeditur, utin dormientibus. Acdenique sine
usu phantasise nihil cogitamus. Tam magna
ergo dependentia in operando a corpore satis
indicare videtur, ipsam esse corpoream. Deni-
que sumitur argumentum ab origine animse,
quia per actionem corporahs seminis incipit :
signum ergo est esse corpoream.
8. Vera assertio afflrmativa bipartita. —
Drolatur prior pars primo ex Scriptura. —
Veritas nihilominus est, animam rationalem
esse substantiam spiritualem et incorpoream,
tam juxta principia fidei, quam secundum ra-
tionem naturalem. Priorem partem probamus
primo ex variis locis,ac modis loquendi Scrip-
turse. Primumque omnium ponderatur a Pa-
tribus quod de hominis creatione dicitur Ge-
nes., primo et secundo.Namprioriloco eodem
modo viventium omnium ex elementis produc-
tio, seu creatio refertur per simplex verbum,
seu imperium DEI, dicentis : fiat, cum autem
pervenitur ad creationem hominis, inducitur
Deus utens pecuhari consiho : Faciamus ho-
minem ad imaginem et similitudinem nostram,
quasi producturus rem ahioris ordinis, et di-
gnitatis a caeteris terrenis animantibus : quam
dignitatem non habet, nisi ratione animse, nec
in aho fuiidari potest, nisi in eo, quod sub-
stantia anima est aUioris gradus, quam sint
ceeterse corporum formse : non potest autem
esse ahioris gradus, nisi sit spirituahs, et iu
corpore. Et hoc declaratur amphus in capite
secundo ubi creatio animaj rationahs, et infiisio
ihius in corpus describitur ihis verbis : For-
mavit Deus hominem de limo terrce, et inspira-
vit in faciem ejus spiraciilum vitce, et factus
est homo in animam viventem. Quod de nuho
aho animah dicitur : etiamsi Deus, quaudo
csetera creavit, iha etiam formaverit, quoad
corpora, in quibus animam vivificantem in-
duxit, non tamen pecuhari actione, sed iha,
qua unumquodque animal produxit. At de
homine Scriptura significat, peculiari actione
spirasse, id est, effecisse spiraculum, id est,
spiritum rivificantem hominem, qui e?t ihius
anima. Non est ergo corporea, sicut ceetersej
sed est substantia spirituahs extrinsecus cor-
pori adveniens, ut verbis Aristotehs utamur.
Hunc sensum Athanasius attigit iu tractatu de
definitionibus sub titulo de Anima et mente :
eumque copiose declarant Leo papa, serm. -4,
de Nativit., et Chrysostomus, homil. 11 et 12,
in Gen. Et clarius Theodoretus ibi, q. 23, et
eleganter Augustinus, hb. 13, de Givit., c. 2-4.
Et in praicedeuti tractatu, hb. 3, cap. 7, ahos
CAP. IX. UTRUM PRINCIPIUM INTELLIGENDI SIT ALIQUA, ETC.
519
Patres adduximus : et ideo plura hic referre
necesse nou est.
9. Deinde addi possunt loca in quibus ani-
ma liominis spiritus vocatur. Quamvis enim
vox spiritus, in Scriptura sequivoca sit^ et in-
terdum rebus corporeis et materialibus , ut
sunt ventus, et animse brutorum, et similia,
tribuatur : nihilominus magis proprie, et fre-
quentius de substantiis incorporeis dicitur :
et hoc modo hominum animas vocari spiritus
ex adjunctis circumstantiis, et contextu, ac fre-
quentia sermonis clarissime coUigitur. Proba-
turque imprimis ex verbis Marise Virginis
Luc. 1 : Magnificat anima m.ea Dominum. Et
exultavit spiritus meus in Deo sahitari meo.
Quse verbaexponensAugustinus in tract. super
Magnificat, qui sub ejus nomine habetur in
tom. 9, sic inquit : Unus et iclem spiritus, et
ad seipsum spiritus dicitur, et ad corpus, ani-
ma : spiritus spiritalem habuit admirationem,,
anima corporalem : q^iare anima dicitur spiri-
tus, et e converso. Ideo anima humana, quia
esse in corpore halet, et extra corpus, anima
vocatur, et spiritus. Anima dicitur, in quan-
tum est vita corporis : spiritus autem, in quan-
tum est sitbstantia spiritualis. Deinde sunt
optima verba Ghristi Domini Matth. 25 : Spi-
ritus quidem promptus est, caro autem infirma.
Et quod c. 27, de illo dicitur : Emisit spiritum-
Et Joan. 10 : Inclinato capitetradidit spiritum.
Luc. 23 : Pater in manus tuas commendo
spirittimmeum. EtDavid Psalm. 30 : Inmanus
tuas commendo spiritum meum. Et simihter
orabat Tob., c. 3 : Domdne, prcecipe inpace re-
cipi spiritum meum.
10. Sunt etiam optima verba Pauli primse
Corinthiorum secundo. Quis enim hominum
scit, quce sunt homiuis, nisi spiritus hominis,
qui in ipso est ? ita et quce DEI sunt, nemo
cognovit, nisi spiritus Dei. Et capite quinto de
illo fornicario ait : Judicavi tradere hujusmodi
Satance in interitum carnis, ut spiritus salvus
fiat in die Domini. In quibus locis manifestum
est, animam hominis vocari spiritum : et ita
distingui a carne, ut sit capax spiritualis exul-
tationis in Deo, et divini spiritus, et spiritua-
hum donorum ejus, et ut separetur a corpore,
in manus Dei tradatur, et capax sit seternse
salutis. Vocatur ergo spiritus, tanquam sub-
stantia vere spiritualis, et incorporea. Nec
refert, quod etiam anima bruti spiritus appel-
letur Eccles. 3. Nam statim ibi discrimen in-
dicetur, cum dicitur : Qma novit, si spiritus
filiorum Adam ascendat sursitm, et spiritus
jumentorum descendat deorsum? ubi EiQronj-
mus juxta litteralem intelHgentiam inter spi-
ritum liominis , et jumenti difFerentiam assi-
gnari putat, quod spiritus hominis ascendit in
coelum, et spiritus jumenti descendit in terram,
et cim carne dissolvitur . Quia vero hoc difii-
cile cognoscitur, ideo sapientem interrogare :
QjUis novit? Non quia dubitet, quod ita sit.
Idque declarant optime verba ejusdem Sapien-
tis in eodem hb. c. 12. Revertatur pulvis in
terram suam, unde erat : et spiritus redeat ad
Deum, qui dedit illum. Ac denique ad idem
confirmandum juvant aha, quse in libro pri-
mo de AngeHs, cap. 6, adduximus.
1 1 . Prolatur deinde eadem secunda pars ex
Conciliis. — Secundo veritas hsec ostenditur ex
doctrina Ecclesiee et Patrum. Nam imprimis
ConciUum Lateranense sub Innocentio III, in.
cap. Firmiter, de sum. Trin., de Deo inquit :
Sua omnipotenti virtute ab initio temporis
utramque de nihilo condidit creaturam, spiri-
tualem et corporalem, angelicam videlicet, et
mundanam : et deinde humanam quasi commu-
nem ex spiritu et corpore constantem. Ubi ani-
mam hominis spiritum vocat , distinguens
illam a tota natura corporali, et sub ordine
substantiarum spiritualium illam constituens.
An vero illa verba quoad hanc partem defini-
tionem fidei contineant, in prsedicto loco de
Angelis disputavi. Et licet demus non conti-
nere propriam defmitionem, quia non ex di-
recta intentionc ad illam veritatem definiendam
dicta sunt : niliilominus ostendunt, doctrinam
esse certissimam, et tanquam communi con-
sensu Ecclesise receptam a Concilio proponi.
Quod postea aliud Concilium Lateranense sub
Leone X, sess. 8, confirmavit, docens, non
minus certum esse animam rationalem esse
incorpoream, quam esse immortalem et a cor-
pore independentem ; quod esse de fide certum
in capite sequenti videbimus.
12. Item ex Patribus. — Claudianus habe-
tur, tom. 4 BiUiothecce. — Et ita etiam Augus-
tinus, Ep. 157, in principio, inter dogmata
certa de origine animge ponit : Eam non esse
corpus, sed spiritum : non creatorem utique,
sed creatum. Idemque tradit in Ep. 28, prope
initium, accurate declarans vocem corporis
omnemque illius sequivocationem tollens.
Unde in Psal. 1 45, parum ab initio : Natura,
inquit, animce, prcestantior est, quam natura
corporis : excellit multum, res spiritualis est,
res incorporea est, vicina est substantice Dei.
Imo Ub. 10, Gen. ad lit., c. 24, certius existi-
mat, animam non esse corpoream, quam non
esse ex traduce, de qua comparatione postea
520
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE kmMM BATIONALIS.
dicemus : nam revera utrumqxie certum est.
Idem late defendit in d. lil). A, de Anima^ et
ejus origine a c. 12. Denique in lib. de Quan-
titate animse^ c. 3 et seq.^ veritatem hanc va-
riis modis^ et rationibus declarare contendit.
Quod ex professo egit Glaudianus in tribus
libris de statu animas, contra Faustum scriptis^
in quorum secuudo alios Patres allegat : prse-
sertim Gregorius, Nazianzenus, Ambrosius,
Augustinus etHieronymus. Quibus addi potest
Athanasius supra^ et oratione contra Idola.
Basihus^ Homil. iuWlud, Attende tiM. Contem-
platione, inquit : tuce tibi inexistentis animcR
incorporece, mihi cogita Deum esseincorporeum.
Nissenus^ seu Nemesius de Opificio hom., c. \,
Joannes Maxentius, 1. 2 Dialog. cont. Nestor.
Anima, inquit, quce non est corfus, sed spiri-
lus, carni secundum compositionem unita, nut-
lam contractionem in minori, nullam, extensio-
nem in onajori patitur memlro. Damascenus,
1. 2^ c. J2, Simplicem, et corpore racantem
sulstantiam appellat. Et idem docent omnes,
quos pro animse immortalitate in capite se-
quenti referemus. Hsec igitur ad coufirman-
dam priorem partem uostrse assertionis sufE-
ciant.
13. Proiatur jamposterior pars assertionis
ex variis pMlosopJiis. — Venio ad alteram par-
tem^ in qua ostendendum est, eamdem veri-
tatem ratione naturali posse cognosci. Quod
imprimis a signo, seu effectu ostendere possu-
mus : quia multi philosoplii fide carentes sola
ratione naturah ducti, veritatem lianc assecuti
sunt. Quos refert Claudianus^ supra hb. 2, a
cap. 1, nominansPhilolaum, Architam etEro-
menem Tarentinos : et prsecipue Platonem in
variis locis. AHos refert Lactantius^, 1. 1, Instjt.,
c. 8^ ubi etiam Pythagoram, et preeceptorem
ejus Pherecydem^ ejusdem veritatis auctores
facit. Nemesius, de Natur. homin., c. 2, Am-
monium et Numenium adjungit. Et Clemens
Alexandrinus, lib. oStromat.^ refert Platonem
in Phsedro asserentem animam nec effigiem,
uec colorem liabere. Eusebius etiam 1. 15, de
Prseparat. evang., c. 20 et 21, Plotinum et
Longinum pro hac veritate adjungit. De Aris-
totele, Commentatore et aliis antiquis ejus
interpretibus, idem verius esse credimus, et
capite sec|uenti ostendemus, ne fiat repetitio.
Nam eadem sunt de prsesenti puncto, et de
immortahtate animse testimonia.
\A. Ad idern ratio prin a ex Claudiano dua-
hus nixa propositionihis. — Prima vero ratio
sit, quam indicat Claudianus, supra 1. \, c. i.
Quia non fuit Deo impossibile facere substan-
tiam creatam ex corpore et spiritu composi-
tam : et illam creare ad completam universi
perfectionem pertinuit : ergo ita factum est.
At vero illa creatura non est , nisi homo •
ergo est homo compositus ex corpore et spi-
ritu : corpus autem est materia : spiritus ergo
est ipsa anima : est ergo spiritualis substantia.
Simili discursu, in L \, de Angelis, c. 6, ad
probandum eos esse substantias spirituales usi
sumus : et quse ibi diximus , hic fere applicari
possunt.
15. Ostendlt prima propositio. — Primaenim
propositio de possibili videtur per semanifesta,
quia imprimis id non potest esse impossibile
ex defectu potentise divinse, si ex parte objecti,
seu effectus non ostenditur repugnantia : alio-
qui Deus non esset omnipotens, nec infinitse
virtutis. Ex parte autem tahs creaturse com-
positee ex corpore et spiritu , nulla potest
repugnantia cogitari, ut facile constabit, di-
luendo TertuUiani fundamenta. Imo ex natuj
rali ordine formarum et substantiarum, potest
satis verosimiliter ostendi genus hoc substantise
compositse ex corpore et spiritu, esse possibile.
Quia materia cum sit simplex entitas substan-
tialis et potentialis, de se capax est quorum-
cumque actuum substantialium habentium
naturalem aptitudinem ad informandam ma-
teriam. Ex parte vero actuum substantialium
duo extrema inveniuntur : nam quidam ita
sunt actus carentes omnino potentialitate ma-
terise, ut sint in se omniuo completi et natu-
raliter inepti ad informandam materiam; alii
vero sunt actus, qui ita sunt ad actuandum
materiam ordinati, ut coextendantur illi, et in
se non possunt existere, nisi sustententur ab
illa. Ergo non repugnat dari actum substan-
tialem medium, qui et actuare materiam possit,
et illi non coextendi : nec ab illa pendere, sed
subsistentem, et indivisibilem entitatem in se
habere : et hoc est esse spiritualem substan-
tiam. DecIaraturprEeterea : quia nonrepugnat
iutellectualem substantiam corpori substan-
tialiter copulari, ut illo utatur, ut instrumento
ad iutellectualem etiam perfectionem acqui-
rendam : ergo poterit dari substantia compo-
sita ex corporali materia, et intellectuali sub-
stantia. Intellectualis autem substantia spiri-
tualis est, ut tractando de Deo et AngeUs est
ostensum, et statim etiam probabitur : ergo
possibilis est substantia composita ex corpore
et spiritu.
16. Ostenditur secunda propositio primo. —
Altera propositio, nimirum, si possibilis est
talis creatura , illam necessariam fuisse ad
CAP. IX. UTRTJM PRINCIPIUM INTELLIGENDI SIT ALIQUA, ETC.
521
complemeiitum universi, multis modis suaderi
potest. Et imprimis^ quia universum perfec-
tum, debetomnes gradus rerum complecti, et
prsesertim illos^ in quibus notabilis varietas
repetitur, qwdd maxime in illa mirabili com-
positione^, et quasi mixtione invenitur. Deinde,
quia hic sensibilis mundus debuit habere Prin-
cipem aliquem creatum, cujus usui inserviret,
quique illi dominaretur : hic autem esse non
potuit substantia omni ex parte materiaUs,
quia non esset rationis capax, et consecjuenter
nec dominii , nec etiam debuit esse creatura
mere spiritualis^ quse per se, et propter se non
indiget usu corporahum rerum : ergo esse de-
buit ex spiritu et corpore composita, ut ra-
tione corporis usu corporahum rerum indige-
ret^ et per spiritum posset inferioribus domi-
nari. Denique, quia naturalis ordo postulat^
ut superiora inferioribus connectantur per
media, ne fiat transitus ab extremo ad extre-
mum, nisi per medium quod et sit supremum
infimi, et attingat infimum supremi. Genus
autem rerum pure spirituahum, et genus re-
rum pure corporalium, sunt quasi duo extremi
ordines universi : optime ergo connectuntur,
media creatura composita ex corpore et spi-
ritu, quse utriusque extremi naturam partici-
pet : et ratione corporis sit infra spirituaha,
quamvis illa attingat secundum partem spiri-
tualem, quam iuQludit, et ratione ihius supra
omnia corporaha existat. Si ergo tahs creatura
possibihs est, sine dubio a Deo facta est^ qui
semper facit^ quod magis expedit, quodque
pensatis omnibus, convenientissimum est.
Quod autem tahs creatura, si facta est^ non sit,
nisi homo, notius est, qxiam ut probatione
indigeat. Nec minus notum est, si quam spiri-
tualem partem habet homo, iham non esse,
nisi animam, quia sohim ex anima et corpore
constat, ut iu sequentibus ostendetur.
17. Secunda ratio prmcipalis sumpta ex
capacitate nostra ohedientiali ad spiritualia.
— Secunda principahs ratio ex capacitate prin-
cipii nostri intehigendi accipitur. Potestque
vel ex capacitate supernaturah, seu obedien-
tiah : vel etiam ex sola naturah sufiicienter
formari. Et priori modo erit ratio theologica
tantum^ certa in principiis, et in ihatione evi-
dens : posteriori autem modo erit naturahs, et
per se satis efficax, ex principiis, et ihatione
satis evidentibus. Priori modo sic cohigimus :
Anima est capax divini esse supernaturahs, id
est, magni, et pretiosi doni, quo divinse na-
turae consors efficitur 1 , Petri 2. Itemestcapax
contrahendi cum Deo veram amicitiam^ et
famiharitatem : ac denique est capax visionis
claras divinse essentiae. Sed hsec, etsimiha dona
non possunt esse, nisi spirituaha : quia Deus_,
quem proxime respiciunt, et cujus naturam
singulari modo redolent , summe incorporeus
et spirituahs est : ergo etiam animam, quse
ihis donis subjicitur, spiritualem esse necesse
est, ut potentia actui proportionata sit. Et
hanc rationem confirmant ihee locutiones
Pauh : Qui adliceret Domino, unus spiritus est,
\ , Corint. 6.Etihud, Spiritus vivit propter jus-
tiflcationem, Rom. 8. Et, similes ei erimus, et
videMmus ewn, sicuti est, 1, Joan. 3.
18. Conflrmatur proxima ratio. — Huc etiam
spectat, quod animus noster spirituahbus re-
bus maxime delectatur, et quasi pascitur, et
nutritur : ergo signum est, animum ipsum
spiritualem esse : nam unumquodque vivens
cibis simihbus, et proportionatis maxime gau-
det. Unde estiUud Nazianzenus in Apologetico,
quod Glaudianus etiam d. hb. 2^ refert : Ma~
gnum inter corpus et animum esse discrimen.
Nam sicut corpus corporaWbus pascitur, sic
anima incorporeis saginatur. Hanc etiam ra-
tionem fuisse unam ex potissimis argumenta-
tionibus philosophorum , prsesertim Platoni-
corum ad probandum animam esse incorpo-
ream, refert TertuUianus, hb. de Anima, c. 6.
Quia omne corpus, ait, corporalibus ali judi-
cant, animam vero, ut incorporalem, incorpo-
ralibus sapientice scilicet studiis. Et eadem
utitur Gregorius Nyssenus supra, eamque ex
Ammonio refert : sic etiam dicit Marsihus
Fiscinius, 1. 8, de Theol. Platon., c, 2 : Ani-
mam pasci incorporea, et ceterna veritate, ac
proinde incorpoream esse.
19. Tertulliani evasio refellitur. — Respon-
dere autem couatur Tertuhianus ex Sorano,
humanam animam corporahbus quoque cibis
ah, et deficientem ahquando corporahbus ful-
ciri alimentis : quod si ihi in totum achman-
tur, a corpore dilabi. At htec responsio nuhius
momenti est. Nam hcec ahmenti corporahs
necessitas non est propter animam secundum
se spectatam, sed propter corpus, cujus est
forma : et ita ex hac indigentia non probatur
ipsam esse corpoream, sed probatur , ipsam
esse formam corporis, in quo peculiarem dis-
positionem postulat, ut ei uniatur, et maxirae,
ut membris et facuhatibus corporis, ut instru-
mentis uti valeat : ideoque ad conservandam,
vel restaurandam illam corporisdispositionem,
ahmentis corporeis indiget : at vero auima
secundum se, et ut est intelhgendi principium,
non utitur cibis corporeis^ sed spiritualibus,
522
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM.^ RATIONALIS.
et prgecipue DEO ipso, qiiem natiiraliter maxi-
me appetit, et extra illum non quiescit, juxta
illud Augustini in Gonfessionibus, 1. 1 , c. 1 :
Fecisti nos Domine ad te, et inqidetum est cor
nostrum, donec perveniamus ad te, etinlib. 10,
de Civit,, c. 4 : Bonum nostrum nullum est
aliud quam Deo cohcerere , cujus unius anima
intellectualis incorporeo (si dici potest) amplexu,
veris impletur , foecundaturque virtutiius. Quod
suo etiam modo assecutus est Plato, dicens in
Convivio, hominem pulchriiudinis divince in-
spectatione leatum, fieri, et veris, ac expressis
virtutilus ali. Ergo ex hac etiam naturali ca-
pacitate, et propensione ad Deum cognoscen-
dum, et amandum, et ad sapientiam, et vir-
tutes, veritatem et honestatem, optime colli-
gitur animam esse incorpoream, cum illa omnia
incorporea sint, et omnibus corporalibus rebus
excellentiora. Et hsec ratio ex sequenti maxi-
me confirmabitur : nam in illa hanc animse
capacitatem magis ponderabimus.
20. Tertia ratio principalis sumpta ex ca-
pacitate nostra naturali ad spirituales actus.
— Tertia igitur ratio, et maxime philosophica
est, qua; ex ipsa operatione intelligendi et
amandi secundum rectam rationem sumitur,
estque hujusmodi. Operatio propria animae,
ut est intelligendi principium, est in se spiri-
tualis : ergo et principium ejus proximum,
seu potentia, a quo proxima eheitur, est spi-
rituahs : ergo etiam principium principale
talis operationis, quod animam rationalem
vocamus, est substantia spiritualis. Prima
consequentia per se nota, et evidens videtur :
tum, quia non potest operatio esse altioris or-
dinis, quam sit potentia, cum et potentia per
actus specificetur; et e converso actus a po-
teatiahabeat suam dignitatem et excellentiam :
tum etiam, quia illa operatio est actus imma-
nens, qui in eadem potentia recipitur, a qua
elicitur : ideoque si spiritualis est, non nisi in
spirituah potentia recipi potest. Secunda con-
sequentia eisdem modis probatur : quia illa
potentia vel est ipsamet anima, ut quidam
vohuit, vel si est res distincta ab animae sub-
tantia, manat ab illa tanquam propria ejus
passio, seu proprietas : non potest autem im-
materiahs proprietas connaturaUter oriri, ni i
ab immateriah principio : recipitur etiam iUa
facuUas in ipsa animee substantia, tanquam in
subjecto, cui iiiheeret : ergo si spirituaUs est,
spiritiiale subjectum requirit, quia non potest
quaUtas spintuaUs, et indivisibiUs recipi (sal-
tem naturaUter) in subjecto divisibiU, et cor-
poreo. Atque hoc genere argumeutationis usus
est Aristoteles, 1. \, de Anima, cap. 1, text. 12
et 13, et Ub. 3, cap. 4, utpostea videbimus, et
est consentaneus Dionysio, Ub. 1, de coelest.
Hierar., c. H, dicenti, operationem poten-
tiam sequi, et potentiam ex natura, ideoqTie
ex operatione potentiam et naturam investi-
gari etinnotescere. Unde etiam Augustinus,
Ub. de ImmortaUtate animae, c. 6, dixit, ad
investigandam animae naturam, omnibus vi-
ribus incumhendum esse, ut quid sit ratio scia-
tur, ubi per rationem, actum ratiocinandi
inteUigit : nam statim addit : Ratio est aspec-
tus animi, quo per seipsum, non per corpus
verum intuetur : aut ipsa teri contemplatio,
non per corpus. Et hoc modo ratiocinatur in
materia D. Thomas 2, cont. Gent., c. 49.
21. Ostenditur jam rationis antecedens, de
actilms circa objecta spiritualia. — Oijectio. —
Satisfit ohjectioni. — Probatur ergo antecedens
principaUs rationis. Primo ex objectis spiritua-
Ubus, quse inteUigendo contemplamur, Deum
nimirum, et inteUigeutias : nam actus debet
esse objecto proportionatus, cum inde speciem
sumat: ergo actus, quo inteUigimus Deum, vel
AngeUim, spirituaUs esse debet. Objicies, iUam
rationem non esse bonam, quia nos non co-
gnoscimus Deum, vel AngeUim, prout in se
est, sed per analogiam ad materiaUa: ergo
inde coUigi non potest, actum iUum esse spiri-
tualem. Unde etiam imaginatio potest appre-
hendere Angehim, ut motorem coeU, vel ut
pulchrum juvenem etalatum: et Deum ipsum
possumus aUquo modo per phantasiam appre-
hendere, cum possimus etiam per sensum in
iUo delectari, juxta iUud: Cor meum et caro
mea exultaverunt in Deum vivum. Nec satis est'
respondere, quod Ucet anima in corpore non
cognoscat AngeUim, vel Deum, prout in se est,
separata id poterit, Uoc enim Ucet in re ita sit,
non tamen iUa ratione probatur intentum.
Quia nunc non experimur iUum modum res
spirituales cognoscendi per proprios conceptus,
seu imagines : at nunc soUim possumus argu-
mentari ex actibus, quos experimur, de quibus
procedit objectio facta, quod quoad iUum im-
perfectum modum cognoscendi nou sit neces-
sarius spirituaUs actus, ut actus phantasise os-
tendimt. Nihilominus tamen ratio est satis
efficax, quia Ucet inteUectus animae conjunctse
corpori non coincipiat propriam entitatem Dei,
aut AngeU, nec iUam reprfesentet, vel appre-
Uendat ejus spiritualem, et modum essendi,
prout est in se : niUilomiuus, quantum ad ac-
tum judicii, vere cognoscit iUas substantias
esse immateriales et iacorporeas, et alterius
CAP. IX. UTRUM PRINCIPIUM INTELLIGENDI SIT ALIQUA, ETC.
523
ordinis a substantiis quantitati subjectis: qui
actus non potest cadere in sensum. Quin potius
ad ferendum hoc judicium elevatur mens nos-
tra supra sensus^ et vincit illos, a sensibilibus
abstrahendo, ut de spiritualibus^ quatenus ta-
lia sunt, judicare possit: ergo talis actus spiri-
tualis est.
22. Satisfit amplms. — Accedit, quod intel-
lectus noster ita de illis objectis spiritualibus
cogitat, ut circa illa discurrat, et proprias eo-
rum naturas intelligere conetur, ac proprie-
tates corporibus repugnantes ilUs convenire
assequatur : non potest ergo illa esse actio cor-
porea. Et quamvis ex hoc discursu immediate
solum inferatur^ ahquos actus intelhgendi ani-
mse nostrse esse spirituales. Inde tamen optime
conchiditur, omnes actus intelHgendi ejusdem
animse esse spirituales^ quia ex uno actu spiri-
tuah statim coUigitur potentia spirituahs, ut
ostensum est. Ethincpossetimmediate inferri
substantia spirituahs, quia nuha spirituahs po-
tentia esse potest, nisi in spirituah subjecto,
prsesertim connaturahter, et tanquam intrin-
seca proprietas"ejus. Verumtamen etiam ex uno
actu immateriah uherius conchiditur, omnem
actum a tah potentia ehcitum, esse spiritualem,
quia potentia spirituahs non est capax actus eh-
citi materiahs, et immanentis in ipsa, ut est om-
nis actus intehigendi. Cum ergo omnes actus
intehigendi sint ab eadem potentia proxima, ut
supponimus , si unus est spirituahs , omnes
erunt spirituales, etiamsi circa corpora ver-
sentur, quia per spiritualem actum potest cor-
pus ahiori modo reprsesentari et cognosci, ut
in Deo et Angehs constat: et hanc majorem
perfectionem participat actus, eo ipso, quod
est a potentia spirituah^ quahs est intehectiva
potentia, ut prior ratio probat.
* 23. Ostenditur cleinde a quihusdam frwdic-
tum antecedens de actiius circa oljecta corpo-
rea: ex Aristotete effatis. — Addit vero Aristo-
teles, hb. 3, de Anima, c. 5, text. 4, specialem
rationem, per quam ex corporum etiam cogni-
tione colhgit potentiam cognoscentem illam
esse spiritualem, seu immaterialem. Quoniam
anima intellectiva omnia corpora intelligere
valet: cognoscit enim ccelestia et terrestria,
simplicia et mixta, et sic de reliquis : ergo in-
telligit per potentiam spiritualem et non per
corpoream. Probat consequentiam, quia intel-
lectio fit, recipiendo ipsum intelligibile : et ideo
potentia, ut omnia coguoscere valeat a natura
recepti denudata esse debet: quoniam intus
existcns 'prolilhet extraneum, ut in visu et aliis
sensibus videre iicet. [ta expouunt rationem
illam multi expositores, qui eam, ut demons-
trationem reputant. Et illa utitur D. Thomas,
1 part., qusest. 75, art. 2. Et potest amplius in
hunc modum ex mente ejusdem philosophi
declarari, quia potentia corporea in corpore
inhseret, et consequenter certum organum, seu
partem corporis, et determinatam ejus dispo-
sitionem requirit : ergo non potest esse poten-
tia universalis ad omnia corpora cognoscenda.
Frobatur consequentia; quia di.spositio unius
organi corporei, non potest esse apta ad omnia
corpora cognoscenda: sicut in sensibus vide-
mns, non esse aptam eamdem organi disposi-
tionem ad omnia sensibilia percipienda.
24. Instatur ab auctore contra illa effata. —
Quam nonnulli responsionem afferant ad in-
stantiam. — Nihilominus hic discursus Aristo-
telis ditficilis est. Primo, quia si esset efficax,
in simili forma probaret, intellectum non esse
spiritualem potentiaro, nec rem intelligibilem,
quod est absurdum, ut per se patet. Sequela
probatur, quia omne recipiens debet esse de-
nudatum a natura recepti, sed intellectus re-
cipit in se quidquid intelligit: ergo debet esse
denudatum ab omni natura, quam intelligere
potest : sed potest intelligere omnem rem spi-
ritualem : ergo debet ipse denudatus esse ab
ipsa etiam spiritualitate (ut sic dicam) ac pro-
inde nec ipse intellectus potentia spiritualis^
nec principium intelligendi substantia spiri-
tualis esse poterit. Et eodem modo inferri po-
terit non esse intelligibilem, quia potest intel-
ligere omne intelligibile, et consequenter esse
debet denudatus a natura entis intelligibilis.
Ad hoc vero communis responsio est, illa prin-
cipia, seu axiomata Aristotelis : Intus existens
prohihet extraneum, etc, Recipiens dehet esse
denudatum a natura recepti : intelligenda esse
de solis potentiis materialibus et corporeis :
non vero de spiritualibus ; quia materia de se
impedit cognitionem. Unde videmus omnem
cognitionem per aliquam elevalionem a ma-
teria, et per species aliquo modo immateriales
fieri. Et ideo potentia corporea tanquam ma-
terialis magis est determinata et limitata, ut
intus existens prohibeat extraneum, etc.
25. Hcsc responsio enervatur primo . — Sed
responsio non videtur difficultatem evacuare.
Primo, quia, vel petit principium, et assumit,
quod probandum est, scilicet, potentiam cor-
poream non posse esse universalem et indiflfe-
rentem ad omnia corpora cognoscenda, vel (ne
incidat in lioc incommodum) utitur alio prin-
cipio ad probaudum fundamentum illius ra-
tionis, quod cogmscms debet esse demdatum a
524
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM/E RATIONALIS.
natura coffniti, utique ex ineptitnrline materise
ad juvandam cognitionem, et consequenter
determinando illud principium ad materiaies
potentias, Et sic revera mutatur discursus
Aristotelis, et aliud medium assumitur. In quo
licet antecedens de imperfectione materiee ve-
rum sit, illatio non est formalis, nec per se
nota^ nec suflicienter probatur. Quia ex illo
principio ad summum videtur posse inferri,
potentiam materialem non posse, nisi mate-
rialia intelligere, quod verissime dicitur, et
confirmat prsecedentem rationem sumptam a
nobis ex cognitione immaterialium rerum.
Difficile autem est inde inferre, et ostendcre
non posse materialem potentiam ad omnia
materialia cognoscenda extendi, praesertim
utendo solis illis principiis: Qtcod intus est ,
prohibet extraneum. Et, Quod recipiens debet
esse denudatum a natura rece-pti.
26. Enervatur secundo per exemplum cogi-
tatince. — Adeo verisimiliter posse suaderi, de
facto dari potentiam materialem, qua3 omnia
corpora possit cognoscere : nimirum, cogitati-
vam hominis, quse intellectus passivus ab A-
ristotele interdum appellatur. Nullum enim
est corpus, quod per illam apprehendi et co-
gnosci non possit, ut patet inductione. Nam
coehim et terram, et ctetera elementa, et omnia
mixta ( quantum est ex se ) cognoscere potest,
si appUcentur et proponantur ipsi. Nam quod
de facto multa non cognoscat, quia sensibus
non ofi^eruntur, accidentarium est : et in intel-
lectu etiam potest contingere. Et hoc ratio
fortius urgebit, si vera est opinio, dicens in
reipsa eamdem esse potentiam in homiue co-
gitativam cum phantasia, seu imaginatione et
hanc cum sensu communi: nam ille sensus
interior universahs esse videtur ad cognoscen-
dum quodhbet corpus sensibihbus quaUtatibus
affectum : nam si ihis careat, etiam intehectus
hominis conjunctus ifiud appreheudere non
valebit. Et a priori probatur , quia nuhum
ahud objectum adajquatum potest assignari
cogitative, vel sensui interiori, si est unus
tantum reahter, nisi corpus, seu materiale
objectum cognoscibile : ergo hsec universahtas
non transcendit capacitatem et perfectionem
possibilem corporah potentise cognoscitivee.
Nec, ut videtur, satis probari poterit, esse im-
possibile dari potentiam materialem omnia
corpora cognoscentem.
27. Prcedicto exemplo non olstant illa Aris-
totelis effata de quo mde rursum infra lil). 3,
cap. 2, a n. 30. — Nec obstabit principium il-
hid, quod intus existens proliilet extraneiim :
quia dici cum probabihtate potest, ihud pro-
cedere in sensibus externis, qui per medium
externum, a sensibus objectis naturahter im-
mutantur: et ideo si organum, vel medium
magis remotum fit ahquo sensibih affectum,
iha impedire solent, ne csetera pure, vel in
ahquo simih gradu sentiantur. At cogitativa
non immutatur hoc modo, sed vel media sen-
satione exteriori, intentionalem speciem, seu
phantasma rerum sensatarum recipit, vel ac-
ceptis ahquibus speciebus, ipsa per se ahas
fabricat : et ita quamvis ex prava organi sui
dispositione interdum impediatur : ne ordi-
nate et convenienter cognoscat, aut apprehen-
dat, tamen ex hoc sohim quod sit in organo
corporeo, certam materialem dispositionem
postulante, impediri non potest, c[uominus
omnia corpora cognoscere valeat. MuUoque
minus impediet ahud principium, quod reci-
piens delet esse denudatum a natura recepti:
tum, quia potentia cognoscitiva non recipit
objecta in suo esse naturah, sed in esse inten-
tionah et repraesentativo : et ideo non repu-
gnat, potentiam corpoream esse talem in suo
esse naturah, et recipere ahas res sibi similes
in natura in esse intentionah : sicut ego video
ocuhim aherius, hcet meus sit ejusdem natu-
rae, quia hoc non obstat, quominus possit ahum
in se recipere in esse intentionaU. Tum etiam,
quia in potentia spirituah ita contingit, et quo
ad hoc non videtur esse majus impedimentum
in potentia corporea.
28. Replicant adlmc adversarii contra proxi-
me dicta quadrupliciter . — Dicet vero ahquis,
potentia corporea sensitiva intentior non po-
test cognoscere, nisi quod sensus exteriores
renuntiant : sensus autem externi non cogno-
scunt omnia corpora, sed tantum quasdam eo-
rum quahtates: ergo non potest dari sensus
internus, qui omnia corpora cognoscat. Item
interior sensus non potest cognoscere mate-
riam, quia nuUam habet speciem ejus, nec
viam cognoscendi iUam. Deiude cogitativa
saUem seipsam non potest cognoscere: ergo
vel hac ratione, non potest cognoscere omnia
corpora. Denique hcet potentia corporea pos-
set cognoscere omnia corpora in iudividuo,
non tamen rationes universales corporeas :
ergo etiam hoc titulo non potest omnia cor-
pora cognoscere. Sed hsec hcet aUis modis et
in aUo sensu probent fortasse, non posse po-
tentiam corpoream cognoscere omnia corpora
eo modo, quo iUa inteUectus potentia spiri-
tuaUs cognoscit, nou tamen defendunt ratio-
nem Ai-istoteUs, et fundameuta ejus.
CAP. IX. UTRUM PRINCIPIUM INTELLIGENDI SIT ALIQUA, ETC.
525
29. Ad primum. — Unde ad primum res-
pondeo, eamdem objectionem fieri posse de
intellectu animse conjunctse^ de cujus opera-
tione nunc agimus^ ut ex illa qualitatem talis
substantise et potentise investigamus. Nam
etiam intellectus conjunctus alligatus est sen-
sibus, Unde ortum est axioma illud: Nihil est
in intellectu, quod non prius fuerit in sensu.
Nihilominus tamen dicitur cognoscere omnia
corpora, quia aliquo saltem imperfecto modo
per eorum qualitates^ quas mediis sensibus
percipit^ in aliquam eorum cognitionem venit.
Idem autem dici potest de cogitativa, vel sensu
externo. Quia cum nullum sit corpus, cjuod
nou sit affectum aliqua sensibili ciualitate^,
saltem lumine^ cum aliquo sensibili communi,
ut magnitudine, figura^ motu^ etc. Nullum
etiam est corpus, quod omuino cognitionem
sensus interioris subterfugiat, Imo compo-
nendo species rerum sensibilium, potest plura
corpora cogitare, quam expertus fuerit : ergo
quoad hanc universalitatem non est differentia
inter corpoream facultatem et spiritualem,
Verumtamen cum hoc esse poterit^ quod intel-
lectus intimius penetret investigando^, et co-
gnoscendo naturam uniuscujusque corporis^
quod potentia corporalis facere non potest :
propter quod c|uidditas rei materialis solet poni
objectum quasi proprium intellectus conjuncti.
Hsec autem differentia non provenit ex eo ,
quod intus existens prohihet extraneum, vel
quia recipiens dehet esse denudatum a natura
recepti : sed ex eo, quod corporalis natura est
obtusa (ut sic dicam) ratione materise^, quam
involvit, vel cui adliaeret, ejusque naturam
sapit. Et ita ratio discriminis uon fundatur in
universitate objecti^ sed in modo cognoscendi
et penetrandi;, seu discurrendi circa rem co-
gnitam.
20. Ad secundum. — Ad tertium. — Eadem
responsio est ad secundam objectioncm: nam
sensus interior etiam cognoscit materiam^ sed
valde confuse, quatenus rem quantam et ex-
tensam cognoscit : intellectus vero distinctius
circa illam operatur^ ratione discursus et sub-
tilioris cognitionis. Similiter ad tertium^ ad-
mittendo differentiam in eo assignatam^ quod
cogitativa de seipsa non cogitet per peculiarem
actum, quo seipsam cognoscat^ et consequeuter
ex ea parte sensum internum non coguoscere
omnia corporalia, dicendum est^ id non pro-
venire ex eo, quod intus existens proliibeat
extraneum : nam potius intus existens prohibet
suimet cognitionem^ et non prohibet aha cor-
pora extranea^ seu distincta coguoscere. Pro-
venit ergo etiam ex materialitate , quia non
potest cogitativa de seipsa cogitare, nisi re-
flectendo in seipsam: huic autem reflexioni
supra seipsam obstat imperfectio rei materia-
lis. Intellectus autem cognoscere potest non
sohim cogitativam^ quia ipsam directe cogno-
scit, sed etiam seipsum, quia supra seipsum
reflecti potest, propter acumen et subtihtatem
facultatis spirituahs.
31. Proxlma responsio emicleatur magis ex
D. Tlioma. — Unde D. Tliomas 1, cont. Gent.,
cap. -49, ratione 3_, ex liac efficacitate intellec-
tus ad reflectendum supra seipsum, inteUi-
gendo se, specialem rationem sumit ad pro-
banchim ipsum esse spiritualem, Quia sicut
corpus non potest movere seipsum per se pri-
mo, seu secundum eamdem partemi ita po-
tentia corporea non potest supra seipsam re-
flecti^ uticjue cognoscendo seipsam, Ideoque,
quo major, ac subtihor fuerit ista reflexio^ eo
magis propria est spirituahs facuffatis. Nam
intehectus non solum supra seipsum^ sed etiam
supra suum actum reflectitur : cognoscit enim
se cognoscere et quanta certitudine^ vel clari-
tate cognoverit : et quid sit ipsa cognitio in-
quirit: et simihter reflectitur circa principia
tahs actus, ut sunt species, himen^ et si quid
est simile : quse omuia uon possunt cogitativse
circa suos actus, vel species attribui, Unde ex
hac parte verum est^ eam non cognoscere om-
nia corpora^ id est, omnia entia materiaha:
ihud tamen non provenit;, ut dixi, ex eo^ c|uod
intus existens prohibeat extraneum, sed po-
tius^ quia materiahtas impedit tantam poten-
tise subtihtatem^ qua in seipsam reflecti possit.
Ad quartum. — Idem denique dicendum est
ad ultimum de cognitione rerum corporearum
in universali : concedo enim illud genus cogi-
tationis non cadere in potentiam corpoream
cognoscentem. Imo illum concipiendi modum
esse magnum signum potentise spiritualis in-
dependentis in operatione sua ab organo cor-
poreo^ et consequenter etiam in suo esse. Ni-
hilominus tamen verum est^ iUam incapacita-
tem corporeffi potentiee, non provenire ex eo,
quod intus existens proliibeat extraneum (hoc
enim principium nuUo convenienti modo po-
test hic apphcari), sed provenire ex imperfec-
tione et limitatione materise^ sicut de aliis
dictum est.
32. Concluditur tertiam rationem ut ex
Aristotele sumitur non demonstrare assertio-
nem. — QMo modo conficitur efficaciter. — Quo-
circa heec ratio Aristotelis ex sola generali co-
gnitione omnium corporum desumpta, et in
526
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
illo principio fundata, non est demonstratio,
nec caret difficultatibus, quas pliilosophi de
sensibus tractant : nunc autem illas expendere
importunum esset, et a praesenti instituto alie-
num. At vero vim illius rationis non in sola
generalitate objecti, seu corporum cognitorum^
sed in modo cognoscendi ipsa corpora consti-
tuendo, est satis efficax ratio, ut in objectio-
nibus factis et responsionibus datis est expli-
cata. Et in duobus punctis preecipue consistit^
videlicet, in modo cognoscendi corpora, non
in superficie tantum (ut sic dicam) sed intime
penetrando illorum naturas, vel saltem illas
simul cum causis^ proprietatibus et effectibus
inquirendo. Itemque in modo cognoscendi non
tantum singula individua, sed etiam univer-
sales eorum rationes ab individuantibus con-
ditionibus, seu differentiis particularibus ab-
strahendo : quod est proprium spiritualis po-
tentiae, quia in illo cognoscendi modo^ quasi
se elevat supra omne corpus, ipsumque quo-
dammodo spiritualisat^ ut sic dicam, ab omni-
bus sensibilibus accidentibus et circumstantiis
iUud prsescindendo, ut ita spirituali modo illud
cognoscat. Ut probat divus Thomas, Ubro se-
cundo, contr. Gent., capite sexagesimo sexto.
Maxime vero hoc inde convincitur, quod ani-
raa humana non tantum generales rationes
corporum directe attingit, sed etiam univer-
saliores et corporalibus, ac incorporalibus re-
bus communes, imo etiam transcendentales,
quse suo modo Deo cum creaturis communes
sunt : quod est manifestum signum, potentiam
intellectivam hominis esse omnino abstractam
in suo esse ab organo corporeo et consequen-
ter etiam a materia.
33. Quarta ratio principalis simpta ex 6b-
jecto adcequato intellectus. — Ex quibus potest
quarta principalis ratio formari ex objecto
adsequato intellectus humani desumpta. Quia
objectum adsequatum intellectus est ens, in
quantum ens, aut in quantum verum : ergo
signum est, intellectum esse potentiam altioris
ordinis ab omni sensu, ac proinde esse poten-
tiam spiritualem et ab omni corporeo organo
abstractam. Antecedens notum est ex Meta-
physica, et ex discursu liic facto^ quia intel-
lectus attingit omnia entia corporalia, et spiri-
tuaUa , creata , et ipsum Deum increatum ,
substantiam et accidentia, cseteraque omnia,
quse ut cadant sub unam potentiam, sub aU-
qua communi ratione accipi debent. Haec au-
tem esse non potest, nisi ratio entis, vel intel-
UgibiUs, seu veri. Ergo hajc est ratio adeequati
objecti inteUectus. Prima vero consequentia.
nimirum, potentiam, quse tam universale ob-
jectum complectitur, essesupra sensum, vide-
tur perfecto per se nota. Nam sensus, seu po-
tentia cognoscitiva , organica et materiaUs
(idem enim sunt) est valde Umitata potentia
ratione materiae, ut jam declaratum est. Et
ulterius declaratur in hunc modum, quia con-
stat, in rerum natura esse potentiam cogno-
scitivam altioris ordinis, et aUioris ab omni
sensu, ut est in AngeUs, sicut supra Ubro se-
cundo, cap. 2, a num. 6, probatum est : sed
ipsemet inteUectus angeUcus non habet uni-
versaUus objectum, quam sit ens, in quantum
ens : ergo signum est, hoc objectum esse uUra
latitudinem omnium sensuum : seu, quod idem
est, postulare potentiam superioris ordinis ab
omni sensu. Ergo etiam inteUectus hominis,
qui cum angeUco in iUa universaUtate conve-
nit, est aUioris ordinis ab omni sensu : ac sub
inde non est potentia corporea, sed spirituaUs,
sicut est angeUcus inteUectus.
34. Rohoratur proximoe quarta ratio ex dis-
cursu D. Thoma;. — Et declaratur ampUus heec
ratio discursusumpto ex D. Thoma, prima par-
te, quaestione decima quarta, articulo primo,
etde Yerit., quaest. secunda, articulo secundo,
et libro secundo contr. Gent., cap. 62, ratione
4, in quibus locis hoc principium statuit. Res
cognoscentes distinguuntur a non cognoscen-
tibus per aUquam abstractiouem a materia,
quia res non cognoscentes non sunt capaces for-
marum aUarum rerum : cognoscentes autem
aUquo modo recipiunt formas aliarum rerum,
quia omnis cognitio per aUquam assimilatio-
nem fit. Haec autem differeutia ex eo provenit,
quod res non cognoscentes habent proprias
formas valde immersas materiae, a qua Umita-
tio et coarctatio provenit : ergo Ula major am-
pUtudo rei cognoscentis ex aUqua abstractione
a materia provenit, juxta uniuscujusque mo-
dum et gradum. Atque ita videmus, etiam sen-
sus ipsos recipere formas aUquo modo abstrac-
tas a materia, et quo sensus est perfectior, eo
subtiliores species recipere. Omnis ergo poten-
tia cognoscitiva aUquam immateriaUtatem
participat : vel e contrario immateriaUtas po-
tentiae est ratio, quod sit cognoscitiva. Ergo
quo fuerit plurium rerum cognoscitiva, seu
universaUorem rationem objecti cognoscibiUs
attigerit, eo majorem immaterialitatem parti-
cipabit. Nam si capacitas iUa ex aUqua imma-
teriaUtate provenit major capacitas ex majori
immateriaUtateprovenit. ErgoUla poteutia co-
gnoscitiva, quae est capax rerum omnium. et
quae adaequate respicit universaUssimam ratio-
CAP. IX. UTRUM PRINCIPIUM INTELLIGENDI SIT ALIQUA, ETC.
m
nem objecti cognoscibilis, erit potentia simplici-
ter spiritualis et immaterialis, id est, ab organo
corporeo in suo usu, ac subinde in suo esse in-
dependens, Talis ergo est intellectus bumanus:
et sicut cum intellectu angelico in illa univer-
salitate convenit : ita et in absoluta immate-
rialitate. Habet autem intellectus angelicus
melius cognoscere, quia in illomet ordine al-
tior est et similiter universaliorem babet co-
gnitionem, non ex parte objecti adsequati, sed
ex parte actus, et modi cognoscendi, ut supra
de Angelis dictum est. Et ex dicendis de nos-
tro intellectu comparatio perfecte intelligitur.
35. Quinta ratio simfta ex lihertate volun-
tatis ex eodem D. Thoma. — Ultimam rationem
sumimus ex operibus vohintatis, et maxime
ex arbitrii libertate, quam etiam tetigit divus
Tbomas, dict. libro secundo, contr. Gent., ca-
pite 65, ratione prima. Nam habere domiuium
propriarum actionum, et posse pro suo arbi-
trio diversa et opposita operari, signum est
spiritualis et immaterialis virtutis. Sed boc
dominium habet anima humana per volunta-
tem suam. Ergo signum est illam esse poten-
tiam spiritualem, non organicam, multoque
magis ipsam animam, quse est principahs do-
mina suorum actuum, spiritualem et imma-
terialem esse. Consequentia cum minori notee
sunt. Major autem ostenditur, primo quiaom-
nia agentia materiaha, quse experimur, na-
turah necessitate operantur, etbrutainstinctu
naturse dicuntur, cujus signum est, quia om-
nia quse sunt ejusdem speciei , determinatam
operationem et uniformem habent operandi
modum : ergo illadeterminatioexmateriahtate
provenit. Ergo e contrario, ahter ille modus
operandi rationalis animse provenit ex imma-
teriahtate. Secundo ad idem argumentor, quia
nullum creatum agens, sive ccehim, sive An-
gelus, potest necessitatem inferre vohmtati
humanse, si ratio vigilet et attendat ; et sensus
interni non perturbentur : ergo signum est,
iUam non esse materialem virtutem. Nam om-
nis materiahs virtus hujus iuferioris mundi
subjectaestexteriori mutationi, etiam violentse
externorum agentium : et prsesertim coelorum
et Angelorum, applicando saUem activa pas-
sivis : vohmtas ergo, quee in se ab hujusmodi
efficacitate immunis est, non est materiahs,
neque a materia per se pendens. Tertio, quia
omnes creaturse superiores homiue habentes
hbertatem arbitrii sunt spirituales et omnes
inferiores homine, quia omnino materiales
sunt , non suut dominse suarum actionum :
ergo homo, qui secundum animam cum An-
gelis in hac proprietate convenit, spiritualem
gradum in anima ipsa participat, uon quidem
aha ratione, nisi, quia anima ipsa spirituahs
est : nuUa enim aha ratio cogitari potest.
Unde cum in Genesi dicitur, Jiomo factus ad
imaginem Dei, ratione hujus hbertatis, et do-
minii dictum esse, sancti exponunt : nimirum,
quia bomo per spiritualem animam, gradum
intellectualem et hbertatem arbitrii illius gra-
dus propriam participavit. Sunt ergo in pro-
priis animse humanee operibus evidentia signa
spirituahs naturaj, quam non nisi ratione ani-
mse homo participat : est ergo anima vere spi-
rituahs et immateriahs. Quod in capitibus
sequentibus amplius confirmabitur.
•^6. Ad fundamentum contrarii erroris in
nimi. 5. — Ad fundamentum contrarii erroris
sumptum ex debilitate phantasise non valentis
rem incorpoream apprehendere, non est ne-
cessaria responsio, sed admonitio (ut sic dicam)
homines non solum fide, sed etiam ratione,
posse, ac debere sensum corrigere et saltem
per negationem spirituaha intellectu conci-
pere. Sic enim evidenter cognoscimus Deum
esse incorporeum et niliil repugnare fieri crea-
tam substantiam in hac proprietate illi simi-
lem. Item supra hb. 1, de Angehs, cap. 5, a
num. 6, ostensum est, Angelos esse incorporse
naturse. Inde ergo coUigi potest, non esse im-
possibile nostrum principium intelhgendi ha-
bere hanc proprietatem cum Angelis commu-
nem. Imo cum in propriis operationibus ejus-
dem gradus, et ordinis cum Deo et Angelis
eonveniat, satis evidenter cohigitur, etiam in
conditione immateriahtatis cum iUis conve-
ni?e,
37. Ad frimum testimonium SHpturce^ itt
num. 6. — Ad argumentum autem in contra-
rium sumptum ex coUoquio inter Lazarum et
divitem defunctos, respondent Patres impri-
mis, animam, hcet spiritualis sit, posse carere
detineri corporeo, et ibi ab igne corporah, ac
vero, ut Dei instrumento torqueri. Et ita po-
tuisse animam divitis cruciatum ignis sentire,
id est, pati, et cognoscere spirituali cognitione.
Et similiter ahquam consolationem et diminu-
tionem illius poense desiderare : et hunc effec-
tum explicasse metapliorice Evangehstam ilhs
verbis : Mitte Lazarum, ut intingat extremum,
digiti sui in aquam , ut refrigeret linguam
meam, etc.,Luc 16, unde Augustinus, lib. 21,
de Civitate, cap. 10, oculos, hnguam, digitum
et aquam, spirituaha fuisse dicit, hcet per vo-
ces corporeas partes signihcantes per meta-
phoram significentur. Quod optime declarat
528
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIMvE RATIONALIS.
et confirmat, dicto lib. A, de Anima, et ejus
origine, a cap. 15, idem habet Glaudianus, in
lib. 3, de statu Animae, circa fniem; ubi op-
time id confirmat ex locutione inter Abraham
et divitem, quia corporalis esse non potuit :
cum enim magnum chaos inter illos interjec-
tum esset , non poterat unus alterius sensibi-
lem vocem corporaliter audire. Idem ergo est
de aliis. Idem optime dicit Nissenus, lib. de
Anim, et Resur., circa finem. Quomodo autem
hoc non obstet, cpominus ignis illC;, et flamma
cum proprietate intelligenda sint , diximus
late in Ubro 8^ de Angelis, capite 12, a
num. 10.
38. Adccietera testimonia in eodem mm. 6.
— Ad alia testimonia respondeo, locum Ge-
nes. 2: Inspiravit in faciem ejus spiracuhim
mtce, de creatione animse intelhgendum esse,
ut in prsecedenti tractatu, lib. 3, cap. 1, ex-
posui cum communi sententia Patrum. Pa-
rum autem refert. quod nomine spiraculi, aut
spiritus, aut ftatus anima significetur, quia
per quamcumque illarum vocum incorporea
forma significatur, etiamsi uomen flatus magis
metaphoricus sit ad illam significationem
translatus, ut notavit Augustinus, lib. 7, Ge-
nes. ad litt., cap. 3, et sequentibus. Ubi con-
jungit locum citatum Isaiae 57, dicens, statum
ibi non significare, quemlibet flatum corpo-
reum, sed incorpoream animam. Idem habet,
lib. 3, de Civitat., cap. 24, et Irenaeus, lib. 5,
contr. Haeres., cap. 7: Flatus, inquit, vitce in-
corporeus est. Idem ergo dicendum est ad loca
Isaiae. Solum circa illa notari potest distincte
nominari flatum et spiritum, unde accipi pos-
sunt, vel ut eequivalentia, sicut interdum si-
gnificat Augustinus : vel ut distincta, ita ut
flatus significet animam, et spiritus ipsum di-
vinum spiritum. Ut Irenaus, d. lib. 5, c. 12,
et Hieronymus, Isaise 42 et 57, indicant. In
utroque autem sensu flatus non significat ven-
tum, aut corporei aeris emissionem, sed per
metaplioram significat animam, quse etiam
spiritus est et per Spiritum sanctum sanctifi-
catur. Argumentum autem ex verbis Psalmi
sumptum : Educ de custodia, vel de carcere,
ani?nam, etc, nullius est momenti. Sive enim
nomine custodiae, velcarcerissignificet corpus,
sive inferni locus, optime intelligitur de spi-
rituali anima, quee et intra mortale corpus
custoditur, et in loco inferni, tanquam in
carcere contineri potest, ut supra dictum est.
Habet etiam alios sensus ille locus : nam et de
ipso Davide et de Christo Domino exponitur,
sed nunc illos expeudere non est necesse.
Idemque dicendum est de aliis verbis Psalm. 29,
ut per se satis patet.
39. Adpriores rationes Tertulliani, inn. 7.
— Alia vero motiva TertulUani , ut dixit vel
sunt parvi momenti, vel ad alias quaestiones
de immortalitate et vera informatione ratio-
nalis animae pertinent. Itaque, quod primo
loco ponitur de motione animae ab alio, potest
intelligi, vel de motione intentionali, quse per
sensus fit ad quam pertinet ratiocinatio, seu
divinatio et phrsenesis, seu furia; vel de mo-
tione locali. Et priori modo recte potest anima
incorporea corpori unita ab intrinseco moveri,
ut constat. Imo etiam spiritus angeliciet anima
etiam separata poterit hoc modo moveri per
locutionem, illuminationem, etc, ut de An-
gelis dictum est, Posteriori autem modo etiam
potest anima moveri ab extrinseco motore,
vel per accidens simul cum corpore, dum illud
informat : nec quoad hoc magis animce repu-
gnat incorporeee moveri ab extrinseco, quam
uniri corpori, ut veram formam : nam unum
ex aUo sequitur. Idemque est de eo, quod in
corpore corpus moveatur ab anima. Preeter-
quam quod etiam spiritualis substantia sepa-
rata potest corpus locaUter movere, ut in 1. 4,
de Angehs fuse tractatum est. Ad eamdem
etiam informationera animae spectat, quod a
dispositionibus materiae quoad corporis iufor-
mationem pendeat. Inde enim provenit, utper
alterationem corporis ab eo expellatur, quia
per alterationem, temperamentum corporis
necessarium dissolvitur : et consequenter unio
animae cum corpore dissolvitur.
40. Ad postremam in eodem n. 7. — Eadem
ratio est de dependentia, quam anima corpori
unita ab illo, ejusque phantasiae dispositione
habet in operando, etiam secundum mteUi-
gentiam et ratlonem , quia haec dependentia
non est a corpore, tanquam ab orgauo et in-
strumento intelligendi, vel ratiociuandi : sed
est tanquam ab inferiori potentia ministrante,
et quasi proponente objectum, vel etiam est
potius secundum quamdam concomitautiam,
quae ex radicatione in eadem anima corpori
unita oritur, quam ex causalitate orgaui cor-
porei in ipsum ratiocinandi actum : et ideo
non indicat, animam ipsam esse corpoream,
sed tantum esse vere, ac per se unitam corpori,
ut propriam ejus formam, ut paulo post vide-
bimus. Denique, quod de origine, ac creatioue
animae attingitur, propriam disputationem
postulat, quam mox trademus.
CAP. X. UTRUM PRINCIPIUM
CAPUT X.
UTRUM PMNGIPIUM INTELLIGENDI HOMINIS^ SEU ANI-
MA HUMANA IMMORTALIS, SEU INCORRUPTIBILIS
AB EXTRINSEGO SIT.
1. Prima assertio seio suppositio de fide ,
animam nostram per mortem fion extingui. —
Probatw evidenter ex Scriptura. — Supponi-
mus secundura catholicam fidem^ ratioiialem
animam de facto non desmere esse cum a cor-
pore separatur. Heec hypotliesis evidenter pro-
batur ex innumeris ScripturBe locis^ tam vete-
ris^ qiiam novi Testamenti. Ex veteri apertum
est testimonium Sapient. 2, ubi de impiis di-
citui^ apud se dixisse : Cinis erit corpus nos-
trmn, et spiritus diffimdetnr, tanquam mollis
aer : et in cap. 3^ de Justis dicitur : Juslorum
animw in manii Dei sunt, et non tanget illos
tormenttm mortis, utiquesecundumanimas: et
cap. ht, additur : Justus si morte prcBoccwpatus
fuerit, in refrigerio erit. Idem probant omnia
vetera testimonia^ in quibus dicitur^ vel sup-
ponitur, animas liominum post mortem vivere
et operari; ut de anima SamueUs dicitur \,
Reg. 28, apparuisse Sauli, et dixisse : Quare
inquietasti me? Et hoc testimonio utitur Justi-
nus, Dialog. in Tryplion., et lib. 2;,Mach. ult.
Jeremias et Onias vivere supponuntur, cum
Judae apparuisse referantur : et de Jeremia di-
citur : Hic est fralrum amator, et populi Is-
rael, Jiic est, qui muttum orat pro populo, etpro
universa sancta civitate, etc. Denique Exod. 3_,
ait Dominus Moysi, Ego sum Deus Ahraham,
Deus Isaac, etDeusJacob. Addit vero Ghristus,
Matth. 22 : Non est Deus mortuorum, sed viven-
tium. Iiide probans, vixisse tunc secundum
animam, etiamsi mortui essent secundum
corpus.
2. Discutit%ir et stabilitttr citatus locus Mat-
tlicei. — De qua collectione, seu argumenta-
tione solet dubitari, quam firma sit : quia po-
tuit Deus denominari Deus Abraliam, Isaac et
Jacob, licet jamnec in anima viverent : solum,
quia fuit eorum Deus, dum in hoc mundo vixe-
runt. Sed lioc alterius est loci : nunc breviter
dicimus, Deum non dixisse : Ego fui^ vel, Ego
sum, qui fui Deus Abraham, et caetera, sed,
ego sum Deus Abraham. Non dicitur autem
Deus pro ahquo tempore esse Deus alicujus,
nisi pro eodem tempore alter existat et Deum,
tauquam suum numen veueretur et colat. Si-
cut e contrario non potest dici Deus nunc esse
Dominus rerum, quas fuerunt^ et non suut
m.
INTELLIGENDI HOMINIS, ETC. 529
jam, sed rerum tantum existentium. Sicut e-
tiam e converso antequam res fierent, non erat
Deus illarum Dominus. Nam hee voces sunt
respectivae, et utriusque extremi existentiam
requirunt. Et quamvis nomen Deus sit magis
absolutum, quam Dominus : nihilominus cum
additur et dicitur Deus hujus, vel ilhus, jam
involvitur respectus, qui fundaridebet iuexis-
tentia, vel operatione alterius extremi creati,
cujus dicitur esse Deus. Declararique potestex
verbis Jacob, Genes. 28 : Si fuerit Deus me-
cum, etc, erit mihi Dominus in Deum, id est ,
illum pro vero Deo habebo et colam. Sic ergo
interpretatur Ghristus verba illa : Bgo sum
Deus Alraham, Deus Isaac, Deus Jacob, id
est, sum Deus illorum, quos ego amo, et quem
ipsi cohint et adorant : unde optime conclu-
dit, eos vivere. Sicque exponunt Ghrysosto-
mus, homil. il, et Tlieodoretus, ac Euthymius
in eum locum, et significat Hieronymus ibi-
dem, etHilarius, Psalm. 51, et ineodem sensu
dixit Paulus, Rom. 4 : Sive vivimus, sive mo-
rimur, Domini suvius. Loquitur autem de vita
praesentis temporis in corpore et anima, et de
morte illi contraria : et ait, etiam post mor-
tem esse nos sub dominio Dei, nimirum, quia
etiam tunc secundum animam vivimus : aliter
enim, si omnino non essemus, Domini esse
non possemus. Et in eodem seusu subdit : In
hoc enim Christus mortuus est, et resurrexit,
ut et vivorum, et mortuorum dominetur : quia
quos mortuos vocat, vivebant secuudum ani-
mas : et ideo statim illorum dominium obtine-
re potuit. Eamdem veritatem ostendunt verba
illa Ghristi, Matth. 1 0 : Nolite timere eos, qui
occidunt corpus , animam autem non possunt
occidere. Idem convincitur de verbis Christi ad
latronem: Hodie mecumeris in Paradiso, Luc.
23, et ex descensu Cliristi ad inferos, ubi spi-
ritihus prcedicavit, \, Petr. 3, id est, animabus
ibi existentibus, quas plene jam purgatas inde
eduxit. Nec minus efficax argumentum sumi-
tur ex historia, vel parabola, Luc. 16. Auima
Lazari dicitur post mortem portata ab Angeiis
in sinum Abrahee, d^vitem autem mortuum se-
piiltum esse in inferno, utique secundum ani-
mam, in qua vivebat, videbat et loquebatur,
ut recte declarat Irenaeus, lib. 2, cap. 64 et
sequentibus, et Epiplianius, heeres. 04. Opti-
ma ratio est, quia post mortem datur prae-
mium, vel poena operum hujus vitse : ergo ma-
net auima, in qua recipiatur. Et haec assertio
a fortiori ex sequenti coufirmabitur.
3. Reprobatur ex dictis contraria hceresii
(juorumdam. — Unde pecuUariter convincatur.
530 LIB. I
— Et liinc reprobatur
quam Arabicorum nominat Augustinus, libro
de Haeres., in 83, qui dixerunt animam cum
corpore extingui, licet in fme saiculi siraul
cum corpore reproducenda sit. Isidorus etiam,
libro de Dogmat., capite decimo quinto. Ara-
bem quemdam fuisse illius erroris auctorem,
eumdemque in Arabia ortum esse , refert
Eusebius, libro sexto Histor., cap 27, et ait
auctores ejiis ab Origene fuisse convictos in
quodam magno Concilio contra illam congre-
gato. Et nihilominus Anabaptistas refert Coc-
cius in Thesauro, tomo secundo, libro primo,
articulo secundo, ex Calvino in Psycho Pannis-
chia, et ex quibusdam thesibus, quas ipsimet
Anabaptistse in Cracovia evulgarunt. Contra
hunc vero errorem sufiiciunt ahata testimonia,
et speciale argumentum sumi potest ex alle-
gatis verbis Christi, Matth. 22, ubi, ut contra
Sadducffios probaret, futuram esse resurrectio-
nem, probat animaj immortahtatem, quia et
resurrectio animam existentem supponit, et
anima post mortem existens suum corpus quo-
dammodo postulat, seu appetit : et secundum
convenientem DEI providentiam, et legem ilh
non denegatur, ut cum illa prsemium, vel poe-
nam sentiat. Unde etiam Paulus , prima, Co-
rinth., decimo quinto, contra eos, qui nega-
bant resorrectionem, ihud absurdum optime
infert : Ergo, et qui dormierunt in Christo,
periermit : id est, omnino extincti sunt secun-
dum auimam, et sic vana est fides, et spes
nostra : quia nec resurrectio fit , nisi ex
prseexistente forma : nec praexistenti animce
resLirrectio, seureunio ad corpus iuperpetuum
denegatur, utique juxta statutam a Deo legem
et providentiam. Itaque vanum esset, repa-
rationem , seu reproductiouem animae spe-
rare, si cum corpore ipsa extiugueretur : ergo
sicut certum est resurrectionem esse futuram,
itaest certum, animam hominis non desinere
esse, cum a corpore separatur; et hoc modo
eadem veritas optime probatur ex celebri loco
secundoMach., decimo secundo, ubi de Juda,
qui pro mortuis sacrificium oflferri jussit, di-
citur bene, et rehgiose de resurrectione cogi-
tasse, et consequenter de animarum post mor-
tem corporis permanentia. Quia consideraiat,
dicitur ibi, qici ctim pietate dormitionem acce-
perant, optimam lialere repositam gratiam,
quam utique expectabant in suis animabus
existentibus.
4. Secmida assertio vel suppositio defide ani-
mam nostram non solum non extingui cum
morimur, sed nec unquam postea. — Secundo
DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM.^ RATIONALIS.
sufficieuter hseresis , supponendum est, rationalem animam non
sohim non extingui simul cum corpore, verum
etiam perpetuo futuram esse, seu in suo esse
permansuram, ac proinde aliquo modo im-
mortalem , ac perpetuam esse. Hsec etiam
hypothesis de fide est, et aUquid addit praece-
denti. Non enim defuerunt Pliilosophi, qui
concederent animam non extingui simul cum
corpore, et nihilominus negarent, illam per-
petuo mansuram, sed pro aUquo tempore sal-
tem brevi. Ut de Stoicis refert Eusebius, 1. 15,
de Praeparat., cap. 19, in fine. Cicero vero in
Tusculana 1, etiam diu, sed non semper ani-
mam post separationem a corpore permansu-
ram, eosdocuisserefert. Eumdemque errorem
tribuit Zenoni Isidorus, Ubro primo de Doc-
trin. et dogmat. fidei, cap. 15. In qua senten-
tia duo errores continentur. Unus est de facto,
quod anima semel creata aliquando desinat
esse : aUus est de potestate, seu corruptibilitate
animee, de quo paulo post dicemus.
5. Prolatur ex Scriptura quoad animas
heatas. — Nunc contra priorem errorem asser-
tionem propositam supponimus, quam esse
dogma fidei evidenter convincitur ex Scriptura.
Primo ex testimonio citato Exod., tertio, ubi
post iUa verba : Ilcec dices filiis Israel, Deus
Ahraham, Deus Isaac, Deus Jacol, misit rne
ad vos, subdit Deus : IIoc nomen mihi est in
ceternum. Ergo juxta Christi interpretationem
et iUationem, etiam Abraham, Isaac et Jacob
vivuut in ceternum. Unde idem argumentum
sumitur ex omnibus promissionibus prsemii
seterni, perpetuaeque feUcitatis, ac vitae aeter-
nse, qu83 passim in sacra pagiua reperiuutur.
Juxta iUud Sapient. 5 : Jiisti autem in perpe-
tuum vivent : et similia, quse de duratione
vere seterna, id est, nunquam finem habitura
iuteUiguntur : juxta iUud, quod de Christo
anuuntiatum est : Et regnabit i» domo Jacob
in ceternum, etregni ejus non erit finis,Luc. i,
et Dan. 7 : Potestas ejus potestas ceterna, quce
non auferetur, et regnum ejus, quod non cor-
rumpetur, In eodem ergo sensu dixit Christus,
Joann. 12 : Qlui odit animam suam in hoc mun-
do, in vitam ceternam custodit eam : et infra :
Ubi ego sum, illic et minister meiis erit. Et
^auhis dixit : Quod momentaneum est, etc,
ceternum glorice pondus operatur in noMs : et
infinita aUa, quae in materia de beatitudine
latius asseruntur. Cum ergo non possit prte-
mium esse aiteruum, nisi persona, vel anima
vivat in ajternum, non potest de perpetuitate
animarum sanctai'um dubitari.
6. Item quoad damnatas. — Eadem autem
CAP. X. UTRUM PRINCIPIUM
ratio est de animabus damnatis, quia etiam
illis eeterna poeoa tribuitur, Matth. 'io, et sine
existentia et naturali vita, propriaque cogni-
tione popna esse non potest. Ideoque de utris-
que animabus dicitur Ecclesiastes 1 1 : UH
ceciderit lignum, ihi erit, etc. Nec contrarius
error potest habere aliquod fundamentum ,
saltem quoad hanc partem de facto. Quia si
anima potest aUquo tempore in suo esse per-
severare separata a corpore, poterit etiam
semper : ergo frustra, et sine fundamento di-
citur manere pro aliquo tempore, non tamen
semper. Consequentia est clara : tum quia non
potest determinari, quantum futurum sit
aliud tempus : tum^, quia non est major ratio
unius temporis, quam alterius , vel partis,
quam totius temporis vel imaginarii. Et de-
claratur, quia vel permanere in se post sepa-
rationem a corpore nascitur ex naturali inde-
pendentia a materia, et sic cum semper duret
hsec independentia , semper durabit animae
existentia, vel provenit ex particulari conser-
vatione Dei ; et sic etiam Deus seque potens
est ad animam in perpetuum conservandum.
Unde cum id promiserit, seu ita futurum esse
revelaverit, nulla superest in hoc negotio diffi-
cultas. Stoici vero non credebant animam
esse spiritualem et incorpoream, sed per mo-
dum cujusdam vaporis, seu flatus corporei
illam cogitabant. Unde sicut flatus emissus,
aut vapor ab aliquo corpore resokitus non
defluit, extinguitur statim, ac separatur a cor-
pore, a quo egreditur, nec permanet semper,
sed paulatim extinguitur : ita de anima hu-
mana cogitabant, et ita poterant consequenter
rationem suse sententise reddere dicto exemplo
proportionatam. Nam illa dissipatio flatus,
vel vaporis non lit, sine agente extrinseco,
quod non potest subito, et absque motu va-
porem prorsus dissipare, ac extinguere, intra
breve autem tempus id eflicere valet. Verum-
tamen hic discursus totus in errore jam dam-
nato fundatur : et ideo supposito fundamento,
quod anima incorporea sit, nuUa potest reddi
ratio, cur non semper existat, si semel extra
corpus vivere potest. Existit ergo semper, et
consequenter est aliquo modo immortahs ; qua-
tenus immortalitas dicit aut perpetuam mortis
carentiam, vel durationem nuuquam fiuien-
dam. His ergo suppositis, qusestio superest, an
hsec animse duratio perpetua, sit illi connatu-
rafis, vel ex dono Dei : et consequenter, an sola
fide habealur, vel etiam ratione naturafi de-
monstretur.
7. Referuntur Ethiici parUm negantem
INTELLIGENDI HOMINIS, ETG. 531
astritentes. — In hoc ergopuncto multiexphilo-
sophis errarunt, dicentes animam rationalem
natura sua mortalem esse, et de facto ita ex-
tingui, vel cum homo moritur, ut nunquam
ampfius, vel corpori restituatur, vel existat.
Tribuit hunc errorem Epicuro Plutarchus, 1. 4-,
dePlacitis, cap. 1, et Tertullianus, fib. de Tes-
tim. animse, cap. 1 et 4, et lib. de Anim.,
cap. 3, et lib. de Resurr. carn., cap. 1, Epi-
cureis adjungit Senecam : quod etiam habet,
lib . de Anima, cap . 42, ubi Pamelius, num .465,
citat locum Senecse., in libro de Remed. fortu.
Eumdem errorem adscribit Heracleonti Ori-
genes, 1. 18, in Joan., et Democrito Lactantius,
lib. 3, Divin. Institut. , cap. 18. Hosque
secutus est Plinius, Histor., lib. 7, cap. 53 et
55. Tribuitur etiam Galeno : quia iu fibro Qwod
animi mores corporis sequantur, contra Plato-
nem in hoc disputat : licet in lib. de Tremore
et frigore, dubium se ostendat. sicut etiam de
animae substantia supra diximus. Ex Aristote-
lis autem Commentatoribus eamdem tenuit
opinionem Alexander Aphrodinus, in 1, de
Anima. Quid vero Aristoteles senserit, in se-
quenti capite discutiemus. . Hos Philosophos
aiiqui heereticiimitati sunt. Damascenus enim,
lib. de Heeres., quosdam vocat Thnetopsychi-
tas, qui hominum animos pecudum animis
similes esse, simulque cum corporibus interire
dicebant. Idemque dixit Hermanus, ut Pra-
teolus refert, ex Bernardo de Luzemburgensi,
Luther etiam, in art. 27 , ex damnatis a
Leone X, inter portenta ( ut impudenter lo-
quitur ) quse dicit esse in fide Romanse Eccle-
sia3, unum esse dicit, animam esse immor-
talem.
V 8. Arguitur primo pro lioc errore ex jScrip-
tura. — Secundo ex Conciliis.—Tertio exratione.
— Prima. — Secunda. — In hujus erroris
favorem, imprimis allegari solent verba Sa-
pientis Ecclesiastes 3: Unus interitus est homi-
num et jumentoTum, wque utriusque conditio :
sicut morittir homo, sic et illa moriuntur: simi-
liter spirant omnia, et nihil hahet homo jumen-
to amplius, cmicta suhjacent vanitati, et omnia
pergunt ad unum locum : de terra facta sunt, et
in terram pariter revertuntur. Haec enim aequi-
paratio nou potest esse vera, si anima est im-
mortalis. Hoc enim posito, quomodo verum est
illud et cequa utriusque conditio : aut illud,
Nihil habeat homo jumento amplius. Ergo cum
concludit : In terram pariter revertuntur, in-
dicare videtur, pari modo desinere animam
hominiSj ac animam jumentorum, cum in ter-
ram revertuntur. Et hoc indicare videtur in
532
LIB. 1. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM.4; BATIONALIS.
toto capite prsecedenti;, clicens : Quid proderit
Jiomini de ^cniverso labore suo, et afflictlone
spiritus, qwa sul sole cruciatus est ? Et infra :
Nonne melius est comcdere, et bihere, et osten-
dcre animce suce lona -de Jaboriius suis. In liis
enim verbis^ et in toto discnrsu illius capitiS;,
nullam videtur habere rationem vitee futurte,
vel actuS;, qui post mortem in anima futurus
sit. Secundo argumentor ex Concilio Gonstan-
tinopolitano VI;, Act. H, ubi docet animam
non esse immortalem per naturam^ sed per
gratiam. Et quamvis illa sententia sit Sophro-
nii in sua Epistola^, ab universo tamen Conci-
lio recepta est. Potuitque fundari in Paul. i,
Timot. 6;, de Deo dicente : Qv/i solus hahet ini-
mOrtalitatem : ergo esto anima semper vivat
ex Dei beneficiO;, non est vere ex se immorta-
lis. Tertio argumentor ratione. quia nuUum
signum intrinsecje immortalitatis in anima
nostra invenitur. Primo quidem, quia ex na-
tura sua est forma corporis corruptibilis, seu
independens a corpore. Aliocjui vel violenter
tali corpori unitur, cum illo non indigeat et
meUus sit esse liberam, quam tali corpori im-
mersam : vel e contrariO;, si tali corpori natu-
rahter unitur, perpetuo erit in statu violento,
c[uod est contra naturalem rerum ordinem.
Secundo, quia videmus animam nostram in
omnibus operibus suis a corpore pendere :
ergo sine corpore non potest operari : ergo nec
esse, cum esse sit propter operationem.
■ 9. Tertia assertio catholica principaliter hic
intentaettripartita. — Prohaturjamprimapars
primtm ex Scriptura. — Nihilominus veritas
cathoHca et rationi naturali conformis, ac per
illam demonstrabihs, est, animam humanam,
seu principium ilhid internum ac principale
quo homo intelhgit, de se, ac natura sua im-
mortale, seu incorruptibile esse. Assertio est
certa, cjuoad omnes ejus partes. Ad cujus pro-
bationem oportet supponere declarationem il-
lorum terminorum, immoo-talis et incorrupti-
hilis, cpam tradidi hbro primo de Angehs,
capite octavo. Non enim ita accipiuntur, ut
excludant omnem possibihtatem, vel capacita-
tem amittendi esse : sed ita ut exchidaut pro-
prife corruptionis, seumortiscapacitatem. Nam
priori modo niliil esse potest immortale, quia
omnia indigent conservatione divina_, et ideo
ab ejus voluntate pendet et per vohmtariam
suspensionem sui influxus omnia in nihihim
redigi possunt, per potestatem utique extrin-
secam Dei, potius quam per inirinsecam capa-
citatem. Posteriori autem modo dicimus, ani-
mam esse natura sua immortalem, ad eum
modum quo sunt Angeh. Et pro?jatur primo
exsacraScriptura, qua; hcetnondicatexpresse,
et in actu signato (ut sic dicam) animam e.sse
natura sua immortalem : nihilominus tam ge-
neraliter, et indifFerenter tribuitur omni ani-
mae humanae per separationem a corpore, non
perire, sedmanere,acvivere.separatam, ut non
per miracuhim, nec per specialem gratiam id
accipere, sed ex intrinseca eonditione sueena-
tnree id liabere, satis aperte pi^ee se fert. Etde-
claratur optime Ecclesiastes,uhimo: Retertaiur
pulvis in terram suani unde erat, et spiritus re-
deat adDeum, qui deditillum. Ubi optime in-
dicatur utriusque partis naturahs conditio,
quam unaquseque habet ab origine sua. Pon-
derari etiam potest locus Sapieutise 2, ubi in
principio refert Sapiens errorem credentium
animam interire, et extingui in morte homi-
nis, et postea in fine subjungit: Ihec cogitare-
runt et erraverunt, exccecavit enim illosmalitice
eorum. Significairs etiam in ipso naturahhimi-
ne tam excsecatosfuisse. Aha etiam testimonia
in prima suppositione adducta non parum hoc
confirmant. Item iha, quibus animas esse in
corpore probavimus, ut statim deducemus.
dO. Beinde ex Conciliis. — Secundo probatur
eadem veritas ex doctrina EcclesiiE et sanc-
torum verum sensum Scriptura? explican-
tium. Et impnmis Concihum Lateranense sub
Leone X, sess. 8, gravissimis verbis hoc de-
claravit, dicens : Cimi diebus nostris nonnulli
ausi sint dicere de natura animce rationalis,
quod mortalis sit, et aliqui temere philosophan-
tes, secundum saltem philosophiam verum esse
asseverent : sacro approbante Concilio^ damna-
mus ac reprobamus omnes asserentes animam
iniellectivam mortalem esse. Ubi non sohim vi-
detur damnare eos, qui docent animam in
morte interire : sed etiam eos, qui dicunt esse
mortalem, utique natura sua, seu secun-
dum philosophiani, sicut antea retulerat. Quod
amphus declarant verba sequentia : Cum illa
non solmn, id est, anima, vere per se, et essen-
tialiter humani corporis forma existat, verum
immortalis. Sicut ergo primum est animse con-
naturale, ita et secundum.
Jl. Deuique ex Patrihus. — Accedit Patrum
consensus : passim enim auimam immortalem
vocant. Ideoque illorum testimonia congerere
supervacaneum est : prsesertim cum dihgen-
ter id fecerit Coccius in Thesauro, 2 part,,
hb. 1, art. 2. Sohim ergo ahqua testimonia
ponderabimus, in cp.iibus hanc immortahta-
tem clarius indicant animse connaturalem esse.
Quod imprimis colhgo ex ihis locis_, in quibus
CAP. X. UTRUM PRINCIPIUM
ex eo^ quod anima incorporea est^ et simplex,
colligimiis esse immortalem ; nam sicut prior
cst connaturalis, ita etiam de posteriori sen-
tiunt. Sic loquitur ClemenS;, lib. 1 Gonstitut.,
cap. 22, et optime Ireneeus, lib. 5, cap. 1,
alias l, dicens : Caro esf, quce morltur, sed
non anima, nec spiritus. Mori enim est vitalem
amittere habilitatem, et sine spiramine in poste-
rum, et inanimalem et immobilem fieri .■ lioG
enim nec animce evenit, flatiis enim. est vitce,
necspiritui, incompositus est enim et simplex
spiritus. Sicut ergo connaturale est animse
esse simplicem spiritum : ita et esse immorta-
lem. At(pie eodem modo argumentatur Gre-
gorius Neocsesariensis, libro de Anima: Cuni
anima corpore careat, simplex est, conseq^iens
auiem mihi videtur, ut quod est simplex sit im-
mortale. Sic etiam Gregorius Nissenus, Orat.
Catecheti., cap. 8: Mors, ait, non attingit ani-
mam. Quomudo enim dissolvi potest, quod non
est compositum. Similia habet, lib. de Anima
et Resurr.j et in Orat. 3,cle Resurrect. Et simi-
Uter alii ex eo, quod anima est ad imaginem
Dei, inferunt esse immortalem : consequenter-
que sentiunt, sicut prius est anima^ connatu-
rale, ita etiam posterius. SicEusebius, Ub. H,
de Reparat., cap. 14, dixit Moysen fuisse pri-
mum, cjuia animam immortalem esse docuit,
cum ad imaginem Dei esse asseruit. Et Cassio-
dorus, lib. de Anim., cap. 8 : Ciom animam
oA similitudinem Dei legamus faclam, quis au-
deat contra sanctam auctoritatem, eam morta-
lem dicere. Idem sentit Cyrilkis Hierosolymita-
nus, Cateches. 4. Et indicant Chrysostomus,
Homil. 13, in Genes., Damascenusjib. 2, c, 12,
et in speciaH libro, de Animee immortahtate.
12. Concluditur pri?7ia pars asserfmiis seu
gradus certitudinis ejus. — Prseterea Tertulha-
niis, quod mirabile est, licet animam fecerit
corpoream, eam immortalem esse defendit,
toto lib. de Anima, prsesertim cap. 22 et 24,
et specialiter lib. de Resurrect. carnis, c» 34,
tractans verba Christi, Luc. 19: Venit filiusho-
minis qucerere, et salvum facere, quodperierat,
sic ait : Porro recipimus animce immortalita -
tem, ut perdita non in interitum credatur, sed
in supplicium. Inde infert, Christum non ve-
nisse, ut salvam faceret animam ab interitu in
suo esse, ut sic dicam, quia quoad hanc par-
tem saha erit anima nalura sitaper immorta-
litatem : sed venisse ad salvandas animas a
propria poena, et corpora per resurrectionem
a corruptione, seu perpetua morte Hberanda.
Qui etiam videri potest, lib. de Anim., cap. 22,
et sequentibus. Idem satis expressit Cyprianus,
INTELLIGENDI HOMINIS; ETC. 533
de Cardinal. Ghristi operibus, Serm. de Resur-
rect. Domini, dicens, per mortem corpus terras
reddi, ex qua sumptum est : Spiritum autem
ad immaterialem originem reverti,cujus natura
dissolutionis non admittit injuriam. Eamdem-
que sententiam aliis verbis scripsit Lactantitis,
lib. 7, divin. Instit., cap. 12. Sic etiam dixit
Gregorius, lib. 4 Dialog., cap. 43, animam
debere esse mortalem et immortalem : morta-
lem, quia potest beatitudinem amittere : im-
mortalem vero, quia essentialiter vivere nun-
quam desinit, et naturse suee vitam perdere
non valet, et fere simiha habet hb. 4 Moral.,
cap. 7. Denique Augustinus, lib. de Immorta-
litate animse, in hoc sensu illam probat ratio-
nibus in ipsa natura animse frndatis : legatur
etiam Ambrosius, hb. 2, de Fide, cap. 3, ubi
sic ait : An onori divinitas potest cum anima
nonpossit. Isidorus, lib. 1, de Summo bono,
cap. 14, in boc animas sequales facit Angehs,
de quibus supra probavimus ab intrinseca na-
tura incorruptibiles esse. Et Bernardus, ser-
mon. 81, in Cantica : I mmortalis , inquit, est
anima, quoniam cum ipsa sibi vita sit sicut
non est, quod cadat a se, ita non est, quo cadat
a vita. Et videtur sumpsisse ab Ambrosio, Ub.
de Bono mort., capit. nono et decimo. Merito
ergo veritatem hanc catholicam esse diximus,
quod communi Ecclesise consensu fundata sit.
Propter quse dictam assertionem de fide veram
existimo : nimirum, animam natura sua esse
immortalem : id est, non habere in se princi-
pium corruptionis, Hcet actuah Dei conservan-
tis influxu egeat, sicut de AngeUs diximus :
est enim eadem ratio.
13. Probatur uUerius assertio quoad secun-
dam partem argumento ducto ex Ethnicis.
— Ulterius vero eamdem veritatem esse con-
formem rationi naturali, auctoritale imprimis
philosophorum fide carentium, confirmare pos-
sumus. Nam prsecipue philosophi sola ratione
ducti lianc veritatem assecnti sunt : ergo sig-
num est, esse maxime conformem rationi na-
turah. Consequentia clara esse videtur. Nam
hcet quis dicere possit, philosophos multas
fidei veritates ex lectione Moysis, et librorum
veteris Testamenti dicUcisse : ita enim Euse-
bius et muUi ex Patribus aUegatis affirmaut.
Hoc nihilominus non obstabit : tum quia Ucet
id de aUquibus sit verisimile, ut de Platone,
Trismegisto, etc, non tamen de omnibus, qui
variis in locis et temporibus scripserunt : tum
etiam, quia Ucet forte iUam veritatem in Ubris
Moysis legerint : non tamen sola auctoritate
iUorum librorum iUam crediderunt : sed quia
534
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMaTIONE ANIM^ RATIONALIS.
visa est rationi consentanea. Et ideo rationes
invenerunt quibus et sibi et aliis illam persua-
derent.
iA. Ad probationem autem antecedentis^
imprimis notari possunt verba Origenis^, libro
septimo contra Celsum : Persuasmn Tiabenl non
solum Christiani et Judcei, sed etiam multi,
tam Grwci, quam Barlari, quod supersit et
quod titat post discessum a corpore humana
anima. Deinde Tertullianus^ libro de Anim.,
capite primo, Soeratem morti vicinum pro hac
veritate disputasse refert ex Platonein Dialogo
de Anima, seu in Phsedone. Et in cap. 54^ ait^
omnes pMlosophos qui immortalitatem animce,
qualiter volunt, tantumm7idicant,utPythagoras
et Empedocles, ut Plato, ut Stoici, suas solas,
idest, sapientum animas, in supernis mansio-
oiihus collocant. Et Clemens Alexandrinus^ in
libro quarto Stromat.^ capit. septimo et oc-
tavo^ refert antiquos philosophos docuisse^
post mortem ahquam rehnqui spem, bonis
quidem bonam^ mahs autem malam : refert-
que praecipue Pythagoreos, Socratem et Pla-
nem in Phaedone, et Empedoclem dicentem,
sapientum animas post mortem deos fieri. Et
in hb. 5, ait, hcec dogmata de prsemio, et
poena post mortem, Grsecam philosophiam a
Barbara et a Mosaica surripuisse. De qua re,
et de his, et aUis philosophis refert Eugubinus,
plura, in hb. 9, de perenn. Pliilosophia, ubi
cap. 3^ multa ex Trimegisto Dialog. 10, addu-
cit : et ex Socrate, cap. 42 et cap. 45, ex poetis
antiquioribus ahqua in hanc sententiam con-
gerit. Multi etiam videri possunt in Nicolao
Faventi, hb. 4, de Immort. anim., cap. 11.
15. Ex philosophis autem consensit etiam
Seneca, hb. l,de Consolat., cap. '^, et de vita
Beata, cap. 32, et Epistol. 87, et ahos refert
Augustinus, hbro de Immortaht. Anim., et
Lactantius, hb. 7, lustit., cap. 8 et seq., et
Eusebius, hb. 15, de Prseparat. Evang., c. 8,
ubi inter aha ait, %on solum philosophice stu-
diosis, sed etiam idiotis, manifestum esse, quod,
Plato immortalitatem animce trihuat : nec non
multos super ea re sermones reliquerit, quihus
prohat, quod immortalis sit anima. Et addit
sectatores ejua pro hac doctrina maxime pu-
gnasse : Qida in hoc dogmMe fere tota hujus
mri stcta fundata fuit. Et hb. 11, cap. 14, ait
Platonem a Moyse immortahtatem animse di-
dicisse, et optima ratione confirmasse, quam
latius exposuit Porphyrius, hb. 2, ad Boetium,
et infra iham attingemus. Addit vero Cicero,
hb. 1, Tusculan., Piierecidem Syrum primum
dixisse animas sempiternas. Et hb. 4, Academ.
qusestion., Xenocratem in suis de anima hbris
cum Platone praeceptore suo dogma lioc defen-
disse. Quod ipse etiam sequitur tum eisdem
locis, tum etiam, hbro secundo de Legibus, et
hbro de Senectute, ubi cap. 1, refert verba
Cyri regis, quibus fihos in morte sua consola-
batur, eo quod anima non moreretur. De qua
re videri etiam potest Epistola Didymi regis
Brachmanorum ad Alexandrum apud Anto-
nium, 1 part. Historise, titulo quarto, § decimo-
tertio, qui aha refert, 1 part. theologiae, titulo
primo, capite quinto, §secundo. Denique vul-
gare illud est, quod Augustinus, hbro primo,
de Civitate, capite vigesimo secundo, et Cicero
Tusculan. 1, de Cleombroto referunt lecto
Platonis Phsedone, in quo immortahtatem ani-
mffi persuadet se prsecipitem dedisse de muro,
atque ita ex hac vita migrasse ad eam, quam
credidit esse mehorem. Supererat dicendum de
Aristotehs sententia, et consequenter de tota
schola Peripatetica. Sed quia hoc pecuharem
cousiderationem requirit, in sequens caput
ihud reservamus.
16. Tertia tandem pars assertionis prohaiur
rationihus speculativis. — Prima ratio apriori-
— Jam igitur rationibus agendum est, quibus
ultimam partem assertionis probemus : in qua
diximus veritatem hanc de animee immorta-
litate rationenaturah demonstrari posse. Prima
autem ratio et a priori sumitur ex dictis in
capite prsecedenti, nam priucipium intelligen-
di in nobis incorporeum est, et spirituale, ac
proinde m sua substantia simplex : ergo est
natura sua incorruptibile et immortale. Ante-
cedens demonstratTim supponitur. Consequen-
tiam probat optime Gregorius Neocsesariensis,
hbro de Anima, quia quod est simplex, non
potest esse mortale natura sua : sed anima
est natura sua simplex, cum sit incorporea, ac
subiude indivisibihs, tam in partes essentiales,
quam in integrales : ergo est immortahs na-
tura sua. Majorem probat idem auctor, qiiia
corruptio, seu mors fit per dissohitionem et
separationem unius ab aho : ergo supponit
compositionem : nam idem a seipso non sepa-
ratur. Potestque amphus ita exphcari, quia
res simplex et indivisibihs non potest desinere
esse ahquid ex iha manente, quia cum impar-
tibilis sit, vel tota est, vel tota in nihilum tran-
sit : ergo non potest desinere per corruptio-
nem, vel mortem, quia quod moritur, vel cor-
rumpitur, non annihilatur, sed ahquid iUius
manet : ergo anima corrumpi non potest, ac
subinde ineorruptibihs est. Quam rationem
indicavit etiam Gregorius Nissenus^ in dicta
CAP. X. UTRUM PRINCIPIUM
oratione catechetica^ capite o<^tavo, dicens :
Q.uoinodo dissolvi posset, quod non est composi-
tum. Supponit autem lisec ratio non posse ani-
mam naturaliter desinere per anniliilationem,
quod etiam verissimum est : qnia hic modus
desitionis non est rebus connaturahs, quia non
est per potentiam intrinsecam : sed per solam
liberam vohintatem creatoris, etideo tahs pos-
sibihtas non opponitur intrinsece immortah-
tati, ut supra de Angehs probatum est, libro
primo, capite decimo, a numero scxto.
17. Effugvum. — Dices, quamvis haec ratio
probet animam non posse mori tanquam pro-
prium ac primarium, sen adajquatum termi-
num corruptionis, non tamen probare simph-
citer esse immortalem : nam etiam anima equi
non potest iho modo corrumpi, quia ipsa etiam
in se simplex est saUem quoad compositionem
ex partibus essentiahbus, quse ad propriam
corruptionem necessaria est : et nihilorainus
tahs anima simphciter mortahs est, quia po-
test condesinere ad mortem totius compositi
et non anniliilatur, seu corrumpitur : quia non
primario et quasi per se desinit, sed ad compo-
siti corrnptionem. Idem ergo de anima homi-
nis philosophi dicerent, nec ex vi argumenti
facti convinci possent.
18. Occupatur. — Respondemus autem non
esse sermonem in argumentatione facta de
quacumque re simphci, sed de substantia in-
corporea et spirituali, quam esse simphcem
quoad compositionem ex partibus essentiah-
bu3 et indivisibilem quoad compositionem ex
partibus integrahbus, supra de Angehs, hbro
primo, capite quinto, ostensnm est : tahs ergo
substantia spirituahs, et indivisibhis est anima,
et ideo nec corrumpi potest, ut probant ratio-
nes factse, nec etiam concorrumpi. Nam ex eo,
quod substantia est, habet non pendere a sub-
jecto, cui proprie inlioereat, utperclarum est :
et quia spirituahs est etiam anima, cui imitur,
in suo esse non pendet, ac proinde nec ad cor-
ruptionem compositi concorrumpi, seu cum
homine commori, vel per separationem a ma-
teria desinere potest : heec enim omnia idcm
significant. In quo discursu sola iha propositio
probanda superest : Anima, quia spiritualis
est, a materia, cui unitur, in suo esse non pen-
det : iha vero tamen est quasi immediate, et
per se nota, ut sola terminorum explicatione
indigeat animam enim spiritualem esse, idem
est, quod esse immaterialem : non dicitur enim
anima immateriahs, eo quod ex materia et
forma non componatur : nam etiam anima
equi hoc modo non est materiahs, ut per se
INTELLIGENDI HOMINIS, ETC. 535
patet: ergo est immateriahs, qnia hcet mate-
riam informet, non pendet ab iha. Ac denique
non ahter animam esse immaterialem , seu
spiritualem probavimns , quam ostenclendo
animam non pendere a materia : et hoc inde
ostendimus, quod propriissima operatio ani-
mee a corpore tanquam a su])jecto et organo
non pendet.
19. Quomodo dictum sit allatam rationem
esse a priori. — Quocirca hcet dixerimus prse-
dicta ratione ostendi a priori animee immorta-
htatem, id quidem vernm est considerato me-
dio proximo rationis factse : nam revera proxi-
ma ratio intrinseca immortahtatis est tahs
forma3 incorporahtas, seu immateriahtas ejus,
ut satis declaratum est : resolvendo antem
iham rationem ad sua ultima principia, neces-
sario recinTendum est ad demonstrationem a
posteriori : quahs est iha ex operatione sumpta.
Atque hoc modo Plato in Phsedro ex operatione
immediate conchidit immortahtatem, ut ex
Porphirio late refert Eusebins, dicto hbro un-
decimo, de Prseparatione Evangehca, ubi si-
niul cum operatione propria animse simihtu-
dinem adjungit, sicque argumentatur : Si
Deo immortali similis anima est ( utique in
propriissima operatione sua) quodammodo etiam
ipsa sicuf exemptar suum immortaUs non erit ?
Et infra : A similitudine putavit Plato verita-
tem esse qucerendam , et quoniam non visilili,
et mortali corpori, sed vivo et immortali Deo
seciindum operationem similis est anima, Ticec
similitudinem^ etiam quamdam in sulstantia
liabere : ac inde immmtalem esse ratiocinatur .•
nam ut quce irrationalia sunt, statim a divina
substantia, cum sint caduca et instahilia longe
ahesse videntur. Sic certe consequens est, quce
operatione intelligendi conveniunt, ea immorta-
litate quoque suhstantice convenire. Quoniam
enim sulstantia conveniunt, ideo etiam opera-
tione conveniunt, et csetera, quse proseqnitur.
In quo discursu hoc in virtute argumentum fit.
Anima est intelhgens : ergo est immortahs.
Antecedens experientia snpponit. Consequen-
tiam probat, quia per intehectionem ostenrh-
tur anima maxime Deo simihs in operatione :
ergo, et in substantia : Nam ex substantia
fluunt operationes, ac qucedam ejus sunt ema-
nationes. Sed substantia Dei per seipsam maxi-
me immortahs est : ergo anima in substantia
sua in immortahtate simihtudinem cum Deo
habet.
!20. Secunda ratio ex D. Thoma. — Proha-
tio D. ThomcB dlfficilis. — Aha ratione ad
eamdem veritatem probandam utitur D. Tho-
836
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM/E RATIONALIS.
mas, i part,, qutest. lo , art. 6, et similem
habet de Angelis, cjTieest. 50, articulo qunito,
quffi est hujusmodi, Anima rationalis est suh-
sistens : ergo est incorruptibiUs. Probat con-
sequentiam, quia forma subsistens non potest
corrumpi per accidens, id est, concorrumpi
ad corruptionem allerius, nec potest per se
corrumpi. Priorem probat ratione a nobis
facta, quia res su}>sistens non potest corrumpi
per accidens, quia res suhsistens per accidens
generari non potest, quia qaod res subsistens
habet per se esse, et ideo non potest gigni, seu
produci nisi per se : ita enim imumquodque
capax est fieri, sicut et esse, et ideo, quod per
se est, per se etiam fit : ergo simiUter etiamsi
corruptibile est, per se corrumpitur : et non
per accidens : anima ergo rationalis, cum sit
subsistens non corrumpitur per accidens. Quod
autem nec per se corrumpatur, prohat : quia
nuUa res suhsistens, quod est forma simplex,
est per se corruptibiUs. Quod probat ratione
valde Metaphysica, et satis ohscnra, nimirum
quia res non potest corrumpi per se, nisi pos-
sit suo esse privari : forma autem subsistens
non potest suo esse privari : ergo nec cor-
rumpi. Minor probatur, quia formae suhsistenti
per se convenit esse, quod autem per se con-
venit aUcui, non est separahile ah ipso : ergo
a forma suhsistente non potest separari ipsum
esse, ac subinde non potest corrumpi.
21 • Judichm auctoris de dicta ratio%e divi
Thomo! quomodo impriniis illius antecedens
debeat intelligi. — Hanc vero rationem im-
pugnat Scotus, in 4, cUstinct. 43, cjusest. 2.
Eam vero defendit Cajetanus : satisque obscure
loquitur. Etideo Ferrariensls 2, contra Gent.,
cap. 55, ah illo dissentit, et aliter illam de-
clarat. Existimo tamen, ut efficaciam liaheat,
ad iUam, quam adduximus, esse revocandam,
Et imprimis, quod in antecedenti sumitur
animam ratioualem esse suhsistentem, intel-
Ugi debet de anima conjuncta corpori, tum
quia de illa est qusestio, tum etiam, quia si
supponitur separata, jam supponitur immor-
talis, ut supra tactum est, et statim ampUus
expUcahitur, et ita supponeretur in antece-
denti, quod probari intenditur, Oportet ergo,
ut sermo sit de anima conjuncta corpori : in
hoc autem statu dupUciter dici potest subsis-
tens, scilicet actu, vel aptitudiue. Et in priori
sensu res est controversa, etiam inter cathoU-
cos, ut infra videbimus : unde non potest in
eo sensu sumi ad rem certam demonstrandam :
in alio vero sensu idem est animam esse ap-
tam ad subsistendum, quod esse aptam ad
existendum sine unione ad corpus, seu ah iUo
separatam. Et consequenter idem est animam
esse subsistentem, quod esse immaterialem,
seu independentem a materia. Et ita verissi-
mum quidem est antecedeus : coincidit autem
cum nostro , in quo assumpsimus animam
esse incorpoream. Quia, utsupra declaravimus,
nihil est aliud animam esse incorpoream ,
quam esse immaterialem, non sohim quoad
compositionem ex materia, vel quoad capaci-
tatem, seu extensionem quantitatis, sed etiam
quoad depeiidentiam ex matcria, quod est
esse suhsi.stentem, saUem aptitudine.
22. Deinde quomodo possit prohari. — Hoc
autem antecedens non potest a uohis a priori
prohari, sed a posteriori tantum ex operatione
intelligendi , ut in prsecedenti capite visum
est. Et D. Thomas, in dict, qua^st, 75, art, 2,
et in cjusest, 50, art, 5, idem sentit. Illo au-
tem antecedenti posito, optime, et a priori
coUigitur animam non commori, seu corrumpi
per accidens per hominis mortem, seu cor-
ruptionem : quia ex vi taUs corruptionis so-
lunrseparatur a materia : ha?c autem non est
sufficiens causa desitionis ipsius animse in
proprio esse, quia in illo non pendet a mate-
ria. Unde optime concUiditur animam posse
naturaUter existere separatam a materia abs-
que miraculo, vel speciaU dono Dei cum solo
inffiixu ordinario, ac dehito ex vi communis
providentise causae primse. Quia sine concursu
materiae habet anima quidquid ex parte sua
necessarium est ad existendum, et ab aUis
causis secundis non pendet, et ideo per ordi-
narium influxum prima causoe conservabitur
in suo esse, Ucet a materia separetm*.
23. Exactaprohatio ad quam reducitur dicta
ratio D. Tliomce. — Per hoc autem non vide-
bitur sufficienter probatum aiiimam esse per-
petuam et incorruptibilem, quia, ut vidimus,
non defuerunt, qui dicereut animam quidem
non interire staUm per mortem hominis, pos-
tea vero tandem suum esse amittere, Et ideo
D, Tliomas adjungitdirectam probatiouem, qua
ostendat animam jam separatam et actu sub-
sistentem non posse corrumpi. Quia tunc opor-
teret corrumpi per se, cum jam non sit in sub-
jecto, nec possit per separationem ah iUo de-
sinere per accidens. Per se autem corrumpi
uon potest. Hanc autem minorem probat divus
Thomas, ex eo quod esse per se convenit for-
mse, et est inseparabile ab illa. Quae propositio
est valde ohscura : et de illa est tota contentio,
quia formse createe non ita per se convenit
esse, ut habeat illud essentialiter, vel a se, ut
CAP. X. UTRUM PRINCIPIUM
est de fide certum,lioc aiit.em satis est, utpos-
sit ab esse separari, tum quia potest desinere
a esse per voluntatem Dei : tum etiam, quia se-
cundum Tliomistas ab anima Christi Domini
separatum fuit proprium esse creatum, ipsa
per aliud esse permanente. Facilius ergo, et
magis physice id probatur ratione a nobis
facta, sumpta ex simphcitate formee subsisten-
tis, ad quam profecto reducenda est ratio divi
Thomoe advertendo ipsum loqui de desitione
rei per actionem alicujus agentis corrumpentis,
non de desitione per solam abstractionem in-
fluxus conservantis. Nam hic modus desitionis
est annihilatio, de qua non tractamus : tum
quia illa desitio nulU creaturfe contingit natu-
raUter, sed potius prseternaturaUter per Ube-
ram vohmtatem DEI evenirepotest : tum etiam,
quia nunc non probamus, nec asserimus ani-
mam esse inannihilabilem (ut sic dicam), sed
esse incorruptibilem.
24. Progreditur proxima probatio impriniis
ponendo (xistentiam, anima^ab eanon distingui.
— Deinde ponendo etiavi distingui. — Per ac-
tionem autem contrarii agentis non potest
separari esse a forma simpUci subsistente, quia
vel existentia non est in re distincta a forma
essantiaU, vel est distincta. Posito primo, im-
possibile est separari a forma, non destructa
forma, quia idem non polest separari a seipso :
nec ea, quoe in re non distinguuntur, possunt
ita separari:ut unum destruatur, et aUud ma-
neat : ergo non potest esse separari a taU for-
ma, nisi annihilando iUam : ergo non potest
sic amittere esse per actionem contrarii agen-
tis, quia annihilatio non potest fieri per actio-
nem positivam, sed per carentiam actionis
conservativee, ut diximus in Metaphysica, dis-
put. 18, sect. i\, num. 7, et in materia Eu-
charistiffi, disput. 50, sect. 7. Ergo uecesse est
talem rem esse incorruptibilem , cum non
possit desinere esse nisi per annihilationem.
Si vero existentia est res distincta ab essentia :
procedunt magis objectiones factai : tamen
etiam iUa hypothesi permissa, dicendum est
existentiam non posse per operationem con-
trarii agentis separari imraediate a forma sim-
pUci, cui per se, id est, sine aUo medio, et
absque dependentia a subjecto, convenit. Pro-
batur, quia actio contrarii agentis non aufert
unum esse, nisi inducendo aUud, quia omnis
actio ad terminum positivum tendit, nec etiam
agens dat aUquod esse, nisi efficiendo formam
a qua sit formaUter iUud esse, ut est per se
notum. Ergo ut contrarium agens posset ani-
mam coirumpere, deberetiudacere in iUa for-
INTELLIGENDI HOMINIS, ETC. 537
mam dautem esse contrarium ipsi animse, seu
existentias illiiis : hoc autem impossibile est,
quia actio illa recipi deberet in ipsamet ani-
ma : nam si reciperetur in alio subjecto, vel
esset creatio aUerius rei, non posset liabere
formalem repugnantiam cum existentia ipsius
animse : et sic non posset iUam privare suo
esse. Si autem in ipsamet anima recipitur, sup-
ponit in illa existentiam : ergo non expellit
existentiam ejus, cum ab iUa taUs actio pen-
deat ratione sui subjecti.
23. Confirmatur amplius qiiod proxime pro-
batum est. — Item iUa actio non erit ad for-
mani substantialem, cum sit circa formam
subsistentem, quge non est capax talis formee :
ergo erit ad formam accidentalem, quee non
potest esse corruptiva formse substantiaUs, nisi
quatenus disponit ad introductionem aUerius
substantiaUs formoe repugnantis : nuUum au-
tem accidens potest disponere formam subsis-
tentem ad aUam formam substantialem, cum
in ea recipi non possit : ergo taUs forma ha-
bens per se esse, nuUo modo potest illo privari
per corruptionem, seu per actionem contrarii
agentis, per quam talis forma subsistens a sua
existentia separetur, vel iUa privetur. Ha3c au-
tem omnia si attente considerentur ad iUud
principium revolvuntur, quod pmpria corrup-
tio soluvi habet locum in re cmiposita ex mate-
0'ia et forma. Et ita non procedunt objectio-
nes: quia Ucetformee subsistentes non habeant
existere a ae, nec essentiaUter : inde soUim
sequitur posse per annihilationem desinere :
non vero posse corrumpi, quia hoc simpUcitati
earum repugnat. Nec etiam possunt separari a
sua existentia ipsa essentia permaTiente in re-
rum natnra, quia vel id simpliciter repugnat
propter identitatem, vel Ucet admittatur fieri
posse por potentiam Dei. non tamen fieri po-
test nisi per communicationem aUerius exis-
tentia', ut muUi putant factum esse in anima
Ghristi per existentiam divini Verbi : lioc au-
tem dato, nihil obstat immortaUtati : tum quia
ipsa anima semper manet incorrupta et per-
petua, nec aUter potest fieri iUa permutatio
existentise (ut sic dicam) nisi anima ipsa in
rerum natura permanente : tum etiam, quia
supernaturaUs actio Dei non obstat, quorainus
etiam ipsa existentia creata aniraas sit de se
perpetua, et naturaUter inseparabiUs ab ani-
ma, quod satis est, ut naturaUter incorruptibi-
Us sit.
26. Tertia ratio ex eodem diro TJioma. —
JEffiigium. — Denique ad mnjorem abundan-
tiara addit D. Tliomas supra, quod Ucet anima
538
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET mFORMATIONE ANIMJ: RATIONALIS.
separata a corpore esset ex aliqna materia
composila, esset nihilominus incorruptibilis,
saltera eo modo, quo coeli incorruptibiles sunt,
majori etiam ralione : nam coeli sunt incorrup-
tibiles, quia non possunt pati ab agente con-
trario : nam sine contrarietate non est genera-
tio et corruptio , in anima autem intellectiva,
etiamsi fmgatnr composita, non esset contra-
rietas : ergo etiam tunc esset incorrnptibilis.
Minorem probat, quia anima recipit formas
contrarias sine contrarietate, quia non recipit
illas secundum suum esse naturale, sed in esse
intentionali, in quo rationes contrariorum non
sunt contrariae, sed est una scientia contrario-
rum. Quse ratio.supposita vera natura animae,
optima est, tamen priori absurdo dato, quod
anima esset essentialiter composita, utique ex
aliqua materia et forma possetquis consequen-
ter fingere, animam non solum intrinsecas
qualitates intentionales in potentia intellectiva
recipere, sed etiam posse immediate in sua sub-
stantia composita reciperequalitatesoontrarias
suis conuaturalibus dispositionibus, et neccs-
sariis ad unionem cura sua raateria, et sic posse
recipi. Nec mirum est, quod uno absurdo dato,
alia fmgantur absurdiora : est autem absurdis-
siraum fmgere rationalem animam separatam
ab hac materia corporea compositam ex alia
materiaet propriaforma, ut ostendi, libro pri-
mo, de Angelis, capite sexto.
27. Exfugnatur per dilemmata. — Tamen
fingendo illam compositionem, inquiro, an
forma illa, ex qua dicitur constare anima se-
parata ab hac materia corporea, sit insepara-
bilis ab illa materia, cui nunc unita esse fm-
gitur, vel ab illa separari potest. Si primum
dicatur, erit forma illa incorruptibilis, et con-
sequenter anima, ut composita ex illa materia
et forma erit incorruptibilis. Et sic data illa
hypothesi conckKlitur, quod nunc iutendimus
animam esse immortalem : et consequenter di-
cendum esset formam illam uniri tali materice
per se et imrnediate sine dispositionibus ne-
cessariis, sed simplici vinculo substautiah et
indissokibili, sicut nunc fortasse materia et
forma coeli uniuntur; vel si dispositiones pe-
tere fmgatur, dicendum esset dispositiones
illas esse immateriales, non habentes contra-
rium,
28. Si vero fingitur illa forma separabiks a
materia, ut kac ratione etiam anima corrupti-
bilis cogitetur, tunc ulterius interrogo, an
forma separata a materia illa maneat, vel in-
tereat; nam si manet, illa est immortaks, etika
est vera anima rationaks^ quse frustra fmgitur
esse in dupkci materia, vel simul, vel succes-
sive, ut iu dicto loco probavi. Si autem perit
omnino, qusero rursus, an aUera pars, quee vo-
catur materia, simul esse desinat, vel perma-
neat. Nam si desinit, ika non erit corruptio,
sed annihilatio, quam repugnat fieri per actio-
nem naturalem (ut dixi) quia nuka actio per
se tendit ad non esse : et consequenter nec
agens disponit materiam per se ad expulsionem
formse, sed ad introductionem akerius. Et ideo
si materia ika non est capax aUerius formse,
consequenter non est capax dispositionis re-
pugnantis formae, quam kabet, seu uuioni cum
ika. Si autem permanet ika materia post for-
mam amissam, vel dabitur in substantiis spi-
ritualibus, quod generatio unius sit corruptio
akerius, vel quod pars potentiaks spiritualis
sine actu maneat, et consequenter sine opera-
tione inutiks et otiosa : utrumque autem ab-
surdissimum est, et ideo recte dixit D. Thomas,
quocumque modo fingatur anima spirituaks,
et subsistens seu separabilis a materia, ne-
cessario dicendum esse, ikam esse incorrup-
tibilem et immaterialem. Nos vero ad !ere
possumus eo ipso, quod creditur separabiks a
materia, credeudam esse simpkcem in entitate
substantiak et sibi essentiak, ut ex dictis hic,
et in loco akegato manifestum est. Atque hac-
tenus de rationibus speculativis, quibus akae
morales addi solent.
29. Probatur uUerius eaclem tertia pars
assertionis trihis rationilus moralibus. — Pri-
ma ratio. — Prima et prfecipua est , quia
Deus habet providentiam hujus mundi , et
prajcipue rerum humanarum : ergo ad justi-
tiam ejus pertinet homines pravos propter
peccata sua condigne punire, et justis praemia
reddere : sed hoc uon fit in hac vita, in qua
videmus justos et sanctos affligi et malos
prosperari : ergo ista utrorumqtie retributio
in futuram vitam principakter reservatur :
koc autem esse non posset nisi anima esset
immortaks : ergo. Hanc rationem indicarunt
Job 21, David, Psalm. 72, et Habacuc, cap. 4,
ubi qusestionem proponunt, cur in hac vita
boni affligantur, et prosperentur mak : et res-
pondet David : Labor est ante m.c, donec intrem
ifi sanctuarium Dei, et intelligam in novissimis
eorum. Et latius in Psalm. 36 : Noli (smulari
in malignantibus, neque zelaveris facientes ini-
quitatem, quoniam tanquam fcBmim velociter
arescent. Et e contrario ad bonos ait : Spera
in Domino, et fac bonitatem. Unde recte dixit
Clemens, kb. 3 Recognit. : 8i Deus justus est,
anima immortalis est. Et simikter dixit Ori-
CAP. X. UTRUM PRINCIPIUM
genes super Cantica, Ubi esset justitia Dei,
uM bonoriim merces, si anhna esset mortalis ?
Et similia habet LactantiuS;, lib, 3^ de divina
Institutione , cap. d8. et Chrysostoraus, in
Psalm. 111, circa verba illa : Misericors, et
miserator, etjustus Dominus : hoc dicit esse
maximum non solum immortahtatis animse,
sed etiam resurrectionis argumentum. Et ho-
mil. 6, in Epistol. ad PliiUppens., in fine.
Hanc, inquit, rationem. semper canite, et non
sinet vos de resurrectione dubitare. Et in ho-
mil. 4, de Provid., latissime illam expendit.
Nec soli sancti Patres, sed etiam philosophi
ad probandam animee immortalitatem hac ra-
tione usi sunt, ut constat ex Platone et Phse-
done, circa fmem, Socrate apud Ciceronem,
Tusc. 1, Epicamo Poeta, cujus verba cum
aliis refert Eugubinus, lib. 9, cap. 11. Ac tan-
dem Chrysostomus, orat. 2, ad Colos., ait non
solum Judaeos, sed etiam GrjBcos admisisse
judicium saltem in anima. Idemque genera-
tim de Grsecis Philosophis refert Nemesius,
Hb. de Nat. hom., cap. M, ad finem.
30. Oppositiones contra adductam rationem.
— Solutiones. — Ad prim.um. — Nihilominus
Scotus in 4, distinct. 43, qusest. 1, non putat
hanc rationem esse efficacem : tum quia ipsa
virtus suum affert prsemium : nam et pacem
animi, et voluptatem maximam et purissi-
mam comitem habet. Sicut e contrario, inor-
dinatus animce ipse sibi est pcena, ut dixit D.
Augustinus, lib. 1 Confess., cap. 12. Unde
Paulus ad Roman. 1, ait : Gentiles, mercedem,
quam oportuit operis sui in seipsis recepisse,
dum Deo permittente in reprobum. sensum, et
in passiones ignominice dati sunt. Tum etiam,
quia fundamentum illius rationis de divina
providentia quoad judicium, ac prsemium et
poenam futurse vitse, non est evidens, ideoque
ex illo nihil certum inferri potest. Has autera
objectiones merito reputat et quasi contemnit
Cano, hb. 12 de locis, cap. ult., versus finem.
Ad primum ergo dicimus delectationem vir-
tutis non esse propriam remunerationem ejus,
sed proprietatem connaturalem. Adde licet
secundum rationem delectet, nihilominus esse
difficilem et laboriosam e contrario vitium
magis delectare, quam affligat, et ideo tribu-
lationi virtutis seternum pondus glorioe repro-
mittitur, 2, Corinth. 4, et deliciis peccatorura
condigna tormenta servantur, Apoc. 18. Quod
genus providentiae generatim loquendo de
preemio et poena in omni bene instituta repu-
blica necessarium est. Ut boni spe prcemii ad
virtutem alUciantur, arceantur mali timore
mTELLTGENDI HOMINIS, ETC. 539
poenge. Multoque magis necessarium est secun-
dum divinee justitise rationem in hac univer-
sali republica generis humani, quse sub uno
Principe Deo gubernatur.
31. Ad secundiim. — Instantia diluitur. —
Unde ad alteram partem respondetur, quam-
vis in particulari sciri non possit naturali ra-
tione, qualia fatura sint prsemium, vel poena
vitse futurse : nihilominus quod futura sint
adeo mentibus hominura persuasum fuisse, ut
nulla fuerit tam barbara natio, quoe id ignora-
verit. Et licet fortasse per aliquam traditionem
inceperit , adeo fuit naturah rationi consenta-
nea , ut statim fere omnium animis insederit
tanquam per se credibile et moraUter evi-
dens. Quia sine hoc providentise genere, nec
timeretur Deus ab hominibus , nec araaretur,
aut coleretur, atque ita institutio et guberna-
tio universi divinse sapientise , ac bonitati es-
set contraria. Fateor igitur illa ratione non
majori certitudine demonstrari auimam esse
immortalem, quam Deum liabere justam et
sapientem rerum humanarura provideutiara,
hanc autem ad moralera demonstrationem
sufficere judico. Sed instabit aliquis : quia sal-
tem non demonstrat illa ratio animam fore
seternam, quia non potest ratione sola ostendi,
poenara aut prseraium futurum esse seternum.
Respondeo negando sequelara et ad probatio-
nera quidquid sit de antecedente, de qao alias,
negatur item consequentia ; quia sive retribu-
tio vitse futurse seterna sit, sive temporalis, ex
illa convincitur anhnam non amittere suum
esse statim ac separatur a corpore, ac proinde
per se, et sine corpore subsistere. Hinc autera
evidenter concluditur illara esse postea incor-
ruptibilera natura sua, ac subinde perpetuam.
Tum propter priores rationes specuiativas ,
quibus probatum est, rem iraraaterialem sim-
plicem, ac subsistentem corrurapi non posse :
tura etiam, quia si anima separata conserva-
tur in esse, id non est per miraculum, ut su-
pra dictum est : est ergo naturale, ac proinde
perpetuum.
32. Confirmatur primo. — Potestque hsec
ratio confirmari , quia rationalis anima per
liberam voluntatem est capax honestatis et
malitise moralis , et seeundura rectara distinc-
tionem ratioais, ejusque incliuationem ad ho-
nestatem fertur et obligatur : ratione autem
corporis ad sensibiles delectationes etiam ho-
nestati contrarias vehemeuter ducitur : ergo
valde cousentaneum est tali naturse , ut in
seipsa habeat motivum et fandamentum , quo
ad superandam corporis delectationem excita-
540 LIB. I
ri, ac confortari possit
nara constitutionem talis naturse necessarium^
et natura in necessariis non deficit : at
vero fundamentum maxime necessarium
ad sequendam virtutem est immortalitas ani-
mse, ejusque persuasio. Nam sicut Paulus l,
Corintli. 15, dixit : Si in hac vita tantum ope-
rantes siumis , miserahiliores siimis omnilms
Jiominihtcs : ita diceret unusquisque, si anima
tantum vivit, dum existit in corpore, non est,
quod pro virtute^ sed pro corporalis vitse com-
moditate laboremus. Sicut de horainibus sic
errantibus diciturSap. 2 : Dixerimt cogitantes
apud se iion recte , exiguum , et cum tcedio est
tempus vitcB nostfcB, et non est refrigerium in
fine hominis, et non est, qui agnitus sit rever-
sus ah inferis, qnia ex nihito facti sumus, et
post hoc erlmzos tanquam non fuerimus , etc.
Unde inferius postea, Venite ergo, et fruamiir
honis , quw sunt , et utamur creaturaianquani
in juventiUe celeriter, etc. Unde non sine cau-
sa dixit Augustinus, lib. 6 Gonfess., cap. ult. :
Disputaham cum Alipio et Nehridio de finihus
honorum et malorum , Epicunmi accepturum
fuisse palmam in animo meo, nisi ego credidis-
sem post mortem restare animce vitam, et trac-
tus meritomm , quod Fpicurus credere noluit.
Quae ratio non solum suadet animam esse na-
tura sua immortalem , sed etiam hoc posse
naturaliter cognosci, quia ad bene instituen-
dara moralem vitara honestam necessarium
est.
33. Altera confirmalio. — Augetur preeterea
hujus rationis vis, quia secundum rectam ra-
tionem naturalem animus debet corpori do-
minari, eique imperare, quod honestura est
etiam contra propriam voluptatem, vel etiarasi
cum labore et dolore corporis exequendum
sit : ergo magnum signum est, esse altioris
ordinis, et aliquid independens a corpore.
Quara rationera indicavit Aristoteles, Ub. 1
PoUticor., cap. 3, et Alcinous ex Platone. Ur-
gebit autem magis, si addamus nou solum
animam corpori resistere, ejusque commoda
propter virtutem negUgere, sed etiam corpus
ipsura ejusque vitam fortiter conteranere ,
quando secundum rectam rationera necessa-
rium, vel convenieus judicatur, ut raulti etiam
Gcntiles laudabiUter egerunt. At vero difUcil-
Umumest, vel etiam irapossibile videripotest,
earadera animam judicare sustinendam esse
mortem pro virtute, si per mortera ipsamet
anima se interituram, et in nihihim transitu-
ram esse, sibi persuadeat : ergo qui judieat
moriendum esse potius, quam turpe aliquid
DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
Quia hoc fuit ad bo- faciendum, profecto virtute judicat per mor-
tem corporis non interire animam, sed per-
manere. Et huc accedit, quod Plato etiam
animadvertit , cum anima rebus corporeis
occupatur, perturbari, distrahi et obscurari :
ciun vero a rebus corporeis abstrahitur, quies-
cere, illustrari et altiori modo gaudere. Ergo
signum est illam esse supra corpus, et per se ■
parationem ab illo non destrui, sed quodam-
modo meUorari, ut Uberius suas potissimas
operationes exercere possit.
34. Secunda principaVis ratio moralis ex
fine hominis. — Preeterea ex fme, ac beatitu-
dine hominis gravissima ratio sumitur. Est
enim horao natura sua capax aUcujus ultimi
fmis, quem non nisi per animam, ejusque
operationes assequitur, sed non consequitur
iUum perfecte in hac vita : ergo necesse est,
ut post mortem anima vivat, et ad iUum finem
pervenire valeat. Major, ut certa et evidens
supponitur ex his qu6e in prima secundse in
principio de beatitudine tractantur : fuitque
fere omnium Philosophorum communis con-
sensus, et quasi priucipium per se notum.
Minor etiam vel ipsa experientia nota est :
tum quia heec vita plena est miseriis et dolo-
ribus : tum quia consecuto uUimo fine sa-
tiatur animus, ac quiescit : in hac autera vita
nuUa est animorura satietas, sed perpetua
soUicitudo et instabiUtas : ergo etiara secun-
dum rationem naturalem expectandus est
alius status anirase ab his miseriis separatae,
in quo aliquod genus naturaUs feUcitatis ob-
tinere possit. Et confirmari potest ha?c ratio,
quia homo secundum aniraam inteUectualera,
seu quatenus taUs est AngeUs assimilatur ,
Ucet secundum corpus, et sensus cum brutis
et inferioribus rebus convenientiam habeat.
Est enim quasi medium quoddam ex superiori
et inferiori natura compositum : ergo horao
ratione inteUectualis animse habet eumdem
operandi raodura, in quo inferiora superat,
nimirum quatenus summum bonum contem-
plari, et amare potest : ergo convenit etiam
cum AngeUs in fine ultimo, et modo conse-
quendi illum, saltem in anima, et per intel-
lectualem operationem a corpore separatam^
quandoquidem iUi conjuncta iUum assequi
non potest, quia corpus, quod corrumpitur,
aggravat animam, et deprimit terrena inhabi-
tatio sensum multa cogitantem, Sapient. 9.
35. Tertia ratio D. Thomce sumpta ex ap-
petitu inunortalitatis . — Ultimo argumenta-
tur D. Thomas, d. 1 p., q. 75, art 6, et iu 2,
distinct. 19, qusest. l_,ab appetitu immortalita-
CAP. X. UTRUM PRINCIPIUM
tis^ non solnm innato, sed etiam elicito, quem
solus homo inter animantia liabet valde natu-
ralem, et (ut sic dicam) quasi formalem : quia
per intellectum apprehendit ipsum esse, non
tantum hic et nuuc , quomodo res quoelibet
naturahter esse desiderat, sed etiam appre-
hendendo ipsum esse simpliciter, et perpetui-
tatem essendi, ut speciale bonum proprium ;
adde etiam, ut ad suam beatitudinem neces-
sarium : ergo tale desiderium iadicat im-
mortalitatem esse proprietatem connaturalem
animee , circa quam homo tale desiderium
ehcit : quia naturale clesiderium non potest
esse inane. Hanc vero rationem despicit Sco-
tus, supra, dict. qusestion. 2, cui respondet
Capreokis, eadem distiuct. .43, queest. 2, con-
ckis. \, et ad argumen. cont. ikam. Sed non
oportet in koc immorari : tum quia Scoti ar-
gumenta ex modo, quo rationem proposuimus,
et naturalem iUum appetitum declaravimus,
facile solvi possunt : tum etiam quia ratio
hsec per se sumpta, non tamen est rigorosa
demonstratio. Imo nec singulee rationes pro-
positse, ut per se sufficientes ad demonstran-
dum afferuntur, preeter ikam speculativam,
quse a propria operatione animee sumitur ,
eamque immaterialem, et consequenter etiam
immortalem esse demonstrant : et akeram
moralem ex retributione bonorum et malo-
rum desumptam. Akae vero kcet non singulee
cogant, simul cokectse mukum persuadent, et
priores demonstrationes juvant : quia illes
etiamsi non ita metaphysice, vel mathematice
convincunt intekectimi, quin protervus tergi-
versari possit : sunt tamen pkysicas demons-
trationes, quse mentem bene institutam effi-
caciter persuadere possunt, ac debent. Et koc
modo dicimus veritatem kanc esse demons-
trabilem.
36. Adprimiiminnuni. 8. — Argumenta vero
contra ikam objecta in principio facila dissol-
vuntur. Nam in loco Eccles. 3, sokim fit compa-
ratio inter hominem et bruta animaka quoad
conditiones, quse corporis mortaktatem con-
sequuntur. Nam , ut ibi notat Hieronymus ,
dixerat Ecclesiastes, cap. 2, sapientis et stuki
uuum esse interitum : et kcet statim addiderit,
non similiter ilks in futurum evenire, quia
longe diversa est utriusque memoria, et unus
pergit ad refrigerium, aker ad pcenam : niliil-
omiuus addit in cap. 3, non sokim hominis
stuki et sapientis sed etiam kominis et ju-
mentorimi aiiiuam esse conditionem, utique
(ut exponit Hieronymus) secundum corpoi^is
quaktatem. Unde addit Sapiens,, SiciU mori-
INTELLIGENDI HOMINIS, ETC. 5-41
hcr homo. ita et illa moriuntttr. In koc ergo
tantum ponit simiktudinem, Qida sicut onors
Jmjus, ita onors illius. Unde subjungit : Sicut
moritur liomo, ita et illa moriuntiir, similiter
spirant omnia. Quod Septuaginta verterunt,
spio^itus unus omnihus , ubi spiritus non de
anima , sed de respiratione et aere, c[uo ali-
mur, exponendus. Unde quod ad(kt: De terra
facta sunt, et in terrani pariter reveo-tuntur,
de corporibus necessario intekigitur : quia
komo non nisi quoad corpus de terra factus
est, et ideo ratione ikius ckctum cst ei post
peccatum : IJe terra es , et in terram ihis ,
Gen. 3. Ut autem difFerentiam inter animas
ostendat, adjungit Sapiens Eccles., c. 3: Qpus
novit si sphntus filicrum Adam ascendant sur-
sum, et si spiritus jumentorum descendant seor-
sum? \n qua interrogatione nou dubitationem,
sed rei magnitudinem et difficultatem ostendit.
Nam eamdem veritatem idem inferius, iu ca-
pit. 12, .satis constanter affirmat : ut etiam
exponit Hieronymus, cpiem imitatus est Hugo
Etherianus. kb. de Reg. Animar., capit. 4, et
Salonius Viennensis, in eumdem locum : et
ibidern Olympiodorus , qui akam interpreta-
tionem adkibet, nomine jumentorum homines
secundum sensum viveutes intekigens, sed
ika mistica est.
37. Ad secundum ex Concilio ih. — Ad
verba Sopkronii relata in sexta Synodosupra,
in kbro i de Angelis, cap. 8 et 9, responsum
est animam esse immortalem benekcio Dei
creantis, et conservantis ikam, quod benefi-
cium lato modo gratia interdum vocatur, ut
in Prolegomenis de.Gralia latius exilicamus.
Huic etiam gratiee juxta prsesentis materite
capacitatem opponitur immortaktas, seu per-
petuitas, quse nukam dependentiam ab alte-
rius vokmtate kbera, ejusque influxu kabeat.
Et sic dicitur solus Deus immortaks d, Tim.
6. Nikilominus tamen anima licet a DEO con-
servante pendeat natura sua, merito etiam
natura sua immortaks dicitur, tum quia per
mortem, vel propriam corruptionem desinei e
non potest : tum etiam, quia ex nuka potentia
intrinseca ad ukum desinendi modum per
extrinsecam Dei potentiam annihilari possit,
ut iu citato loeo fusius expkcavi.
38. Ad teo^tium ex ratiooie ioi eod. nuon. 8. —
Ad rationem negatur assumptum, nimirum
nukum nos kabere certum signum imznortak-
tatis nostrai : quin potias affirmamus muka,
et certa indicia ejusmocli immortaktatis nobis
suppetere , tum in operatiouibus intekectus
speculativi^ quse immaterialitatem animte evi-
542
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIMyE RATIONALIS.
denter indicant, et consecfueuter etiam im-
mortalitatem : tnm in actibus intellectus
practici, prae.sertira in remorsu conscieutise ,
et in dictamine operandi honeste contra re-
bellionem corporis, et castigando illud et morti
exponendo, si opus sit : tum etiam in affecti-
bus voluntatis, quse non quiescit nisi in Deo,
et poeuam alterius vitse uaturaliter timet, et
felicitatem appetit, quam in hac vita uon in-
veuit : sicut iu aUis rebus simiUbus,, quas satis
expendimus. E coutrario nuUum est in nobis
signum mortaUtatis ipsius animse. Nam quod
habeat comitautem phautasiam dum intelUgit
sohim indicat iUam esse veram formam cor-
poris, et iu ea sic radicatam utramque poten-
tiam. Nec ex eo quod sit forma corporis^ iuferri
potest eam esse corpoream, aut mortalem,
quia non repugnat spiritualem substantiam
corpori^ ut veram formam uniri, ut in se-
quentibus capitibus exponemus.
CAPUT XI.
QUID ARISTOTELES DE ANIM^ HUMANjE IMMATE-
RIALITATE ET IMMORTALITATE SENSERIT.
1 . Qui putaverint errasse Aristotelem in hac
gucestione. — Quamvis ad pra^dictarum veri-
tatum certitudinem non multum referat, quid
de ilUs Aristoteles senserit^ indagare, ut aUas
Durandus dixit : uihilomiuus propter ejus
auctoritatem , et quia prsecipuae rationes ad-
ductee in ejus doctrina fundantur^ hacque oc-
casione magis expUcabuutur : ideo qusestio-
nem hauc non duxi prsetermittendam. In ea
igitur multi ex antiquis Philosopliis et Patri-
bus , ac Theologis Aristotelem circa animse
immortaUtatem errasse crediderunt. Ita de
iUo sensit Plutarchus, Ub. 5, de Placit., cap. \,
et Alexander Aphrodinus, Ub. 3 , de Anima,
iUi in eodem errore consentiens. Refert etiam
Eusebius, lib, 15, de Praeparat. Evang. ,
cap. 8, 9, 10 et 11, Atticum Plotinum et Por-
phyrium diceutes, Aristotelis errorem huuc
in Platouis invidiam docuisse , vel saUem
veritatem coutrariam obscurasse , et iu du-
bium revocasse. Justinus etiam in orat. ad
Geutes, prope initium, AristoteU absolute tri-
buit, quod animam, mortalem esse docuerit.
Idem Theodoretus , Ub. 5, curat. Grsecan. et
Gregorius Nyssenus, Ub. 2, de Philo., c. 4 et Q,
prout illum refert D. Thomas infra citandus,
vel potius Nemesias, Ub. de Natur. hominis,
cap. 2, Nazianzenus. disp. contra Eunomium,
Origenes, Ub. 6^ inscripto PhilosophomenOj
Nyssenus, Ub. de Anim. Idem ^Eneas Gazeeus
in dialog. de animae immortaUt., prope ini-
tium, habentarque in tom. 8 Bibliothecae. Ex
Scliolasticis idem credit Cajetanus, lib. 3, de
Anima, et Pomponatus, Ub. de Immortalit.
animae. Scotus vero in 4, dist. 43, q. 2, sal-
tem putat Aristotelem fuisse ancipitem, et ex
instituto seuteutiam suam occultasse. Idem
Hervaeus, quodl. 1, q. 11, et in 2, dist. 1, q. 1,
Niplius de immortaUt. animse.
2. Primum fundamentum ex variis locis ip-
sius Aristotelis. — Fundamenta hujus senteu-
tiae ex variis locis, et dictis AristoteUs, illa in-
ter se conferendo, seu conjungeudo desumun-
tur. Primum sumitur ex 1 et 3, de anima, et
isto modo conficitur. Si intelUgere est opus
phantasiae, vel non est sine phantasia, anima
nou est separabiUs a corpore , sed iutelUgere,
vel est opus phantasiae, vel non est sine phau-
tasite operatione : ergo anima uon est separa-
biUs a corpore , et consequenter est mortaUs.
Suppouimus enim apud Aristotelem idem
esse animam esse immortalem, quod esse se-
parabilem a corpore, id est, esse natura sua
aptam ad existendum post separationem a
corpore, quod est verissimum, ut supra osten-
di, quia si separata manet, ampUus corrumpi
uou potest : ut demoustravimus. Unde e con-
trario idem etiam sunt esse inseparabilem a
corpore, et esse mortalem animam, quia .si est
inseparabiUs a corpore, peudet a materia in
suo esse , et consequenter per separationem
desinit esse : ergo est mortalis : quia per illam
separationem fit mors hominis, per quam ani-
ma commoritur (ut sic dicam) si esse desinit :
iUa ergo duo idem sunt, et iUa est phrasis,
seu modus loquendi Aristotelis, ut ex omnibus
locis allegaudis constabit. Consequentia ergo
priucipalis argumenti per se uota est , et for-
maUs : utraque autem prasmissa ex ejusdem
Aristotelis doctrina sumpta est.
3. Progreditur idem fundamentum. — Prima
conditionalis propositio ex Aristotele. — Se-
cunda conditionalis . — Tertia co?iditionaIis. — ■
Nam in primo de Auima, text. 1 2, necessarium
esse dicit, inquirere, au operatioues, vel afi^ec-
tus auimae omnes sint commuues, vel sit aUqua
operatio auimae propria : vocat autem com-
muuem, quse fit cum corpore : propriam vero,
quae est soUus animae : tractat euim de ope-
rationibus vitaUbus, quarum priucipium om-
niuo necessarium, et priucipale est auima,
ideoque nuUa talis operatio esse potest pro-
pria soUus corporis, quia sine iufiuxu aniiuce
fieri uon potest : ac propterea : JSi corpus
CAP. XI. QUID ARISTOTELES DE
etiam ilU cooperaUcr, dicitur oi^ieratio commu-
nis : si autem non pendet a corfore, dicitur ope-
ratio animw fropria. Merito ergo ait Aristo-
teles necessarium esse inquirere;, an sit aliqua
operatio propria animae^ iitique ad investi-
gandum, an sit aliqua anima incorporea, se-
parabilis et immortalis, qiiia ex operatione
coUigi debet, qualis sit anima, quia non sup-
petit nobis aliud medium magis proprium ad
naturam formse investigandam, ut in duobus
capitibus pra3cedentibus ostendimus. Et itahoc
etiam priucipium suppouit Aristoteles, in loco
citato, et bb. 2, de Geuerat. animal., cap. 3,
et aliis locis infra referendis. Addit autem in
loco allegato inter animse opera ipsum intelli-
gere videri posse opus maxime propriwn ejus.
Et tunc adjungit alteram conditionalem pro-
positionem quam in majori propositione, n. 2,
posuimus. Si intelligere phantasia qucedam
est aut sine phantasia non est, non continget
sine corpore esse : ac proinde nec anima esse
poterit sine corpore : quia ex dependentia ope-
rationis (ut dixi) dependentiam formse colligi-
mus : tum quia inter se proportionem servant,
tum etiam quia forma non est sine opera-
tione. Unde statim in textu 13, addit pliiloso-
phus tertiam conditionalem, quod si nulla sit
operatio animce propria, nec ipsa anima sepa-
rabilis sit. Major ergo propositio Aristotelica
est. Minor autem ab eodem sumitur hb. 3, de
Anima, text. 30, ubi expresse dicit animam
nuuquam sine pliantasmate intelhgere : cum
ergo ad veritatem disjunctivse una pars suffi-
ciat, vera erit illa propositio disjunctiva, in-
telligere, vel est phantasia, vel non est sine
phantasia : ergo juxta priorem conditiona-
lem, intehigere non est operatio propria ani-
mee : ergo anima nullam habet operationem
propriam, et si qua est propria, maxime est
inteUigere : ergo anima est mortalis, juxta
Aristotehs principia.
4. Becundum fundamentum ex locis aliis. —
Secundo argumentor ex eodem philosopho,
hbro 3, de Anima, cap. 5, ubi distinguens in-
tehectum in agentem et passivum, ait intehec-
tum passivum esse corruptibilem : est au-
tem intehectus passivus, seu passibihs po-
tentia intehectiva, per quam anima rationahs
intehigit : si autem hic intehectus corruptibi-
hs est, profecto etiam anima, quia vel in re sunt
idem, vel sunt ejusdem ordinis, et quia sine
intehectu anima esse non potest. Unde hcet
de intehectu agente dicat Aristoteles ibidem
esse impatibilem et eeternum, videtur profecto
ibi seutire non esse animee potentiam, sed ah-
ANIM^ IMMATERIALITATE, ETC. 543
quam substantiam separatam, seu intehigen-
tiam ahquam. Adde quod lib. 1, de Anima,
text. 65, numerans actiones animee, per quas
movetur ipsa, et movet cor, vel aham partem
corporis, ut smxiirasci, timere, etc, intereas
ponit, ratiocinari, licet addat, ratiocinari au,-
tem, aut hujusmodi est, aut aliud quidpiam.
Statim vero subjungit, sicut non dicitur pro-
prie animam texere, vel asdificare, ita nec
irasci, discere, vel ratiocinari, sed hominem
per animam : ergo sentit ihas actiones seque
communes esse corpori. Tertio est locus obs-
curus ibi lib. 2, de Generat., cap. 3, ubi ait,
non sohim vegetativam, et sensitivam animam
in potentia materise contineri, sed etiam ra-
tionalem. Unde sentit de potentia materiae
educi, et consequenter ab ea pendere et mate-
rialem, ac mortalem esse'. Quarto in hb. 1,
Ethicorum, c. 46, Solonis sententiam reprobat,
dicentis hominem non posse in hac vita esse
fehcem, sed post mortem. Improbat autem
hacratione. Felicitas in operatione posita est:
at post mortem nuha est operatio : ergo nec
fehcitas. Videtur ergo Aristoteles in iha pro-
positione subsumpta sentire post hanc vitam
nuham fehcitatem superesse : ergo negat ma-
nere animam post mortem, quia si maneret,
et operationis et felicitatis capax esset. Et
hb. 3, Ethic, c. 6, dici post mortem nihil
boni, vel mah superesse. Et 12, Metaphysicee,
c. 7, text. 39, inthcat felicitatem hominis tan-
tum esse in hac vita, et brevi tempore durare.
Denique eod. 12, Metaphysicse, c 3, qusestio-
nem hanc attingens indecisam eam relinquit,
et hb. 1, de Anima, text. 63, et sequentibus
anceps est, et sub dubio loquitur.
3. Tertiurn fundamentum ex variis conjec-
turis. — Ultimo addi possunt conjecturse: una
est, quia si Aristoteles cognovisset animam
esse immortalem et immaterialem, credidisset
utique non educi de potentia materiai, et con-
sequenter fieri ex nihilo per creationem : at
ipse utique negat ex nihilo ahquid fieri, seu
creari: ergo. Secundo, quia si animse post
mortem permanerent, nunc essent animse in-
finitee, quod est impossibile, juxta doctrinam
ejusdem Aristotehs, tertio Physicorum. Sequela
patet ex aho ejus principio, quod mundus, et
homines ab eaterno fuerunt : quia hoc posito
necesse est, ut homines infiniti pra^cesserint,
ac subinde, ut tot animai simul nunc sint :
cum Aristoteles ipse transauimationem seu
transmigrationem animarum in diversa corpo-
ra non admittat. Responderi ad utrumque po-
test_, Aristotelem coguovisse creationem seter-
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANlM.fl RATIONALIS.
nam per simplicem emanationem a prima
cansa. Et ita credere etiam potuisse omnes
animas aliquanclo futiiras ab aiterno fuisse
creatas^ et postea suis temporibus corporibus
infundi. Sed hoc imprimis non solvit nodum^
imo illum magis implicat : nam multo magis
necessarium fuisset animas illas in numeroin-
fmito simul esse creatas, ut ad hominum ge-
nerationes finitas, non sohim a parte ante, seu
quse jam prsecesserunt, sed etiam a parte post,
ad illas, quoe juxta ejusdem philosophimentem
in seternum succedent, sufficerepossent,quan-
doquidem, quse semel a corporibus separantur,
generationibus aUorum hominum non inser-
viunt, exejusdem Aristotelis sententia. Deinde
assertum ilhid de animarum existentia ante
corpora repugnat eidem AristoteU, hbr. 12,
Metaphysi(;8e., cap. 3, text. 16, dicenti causam
efficientem praecedere suum effectum, formam
autem ex illo incipere, quod ibidem de anima
intehectiva in specie affirmat , ut D. Thomas
ibi notat. Ex quo ultima conjectura confici
potest : quia, teste eodem Aristotele, quidquid
habet existendi initium, habet etiam finem,
ut ipse probare conatur hbro primo de Coelo,
c. 12. Sed anima rationalis habet initium exis-
tendi (ut ipse aflirmatloco citato), ergo habet
etiamfinem.
6. Communis senkntia tejiens non errasse in
Tioc Aristotelem. — Nihilominus communis seu-
tentia est, Aristotelem animse iramortahtatem
cognovisse, et in suis hbris satis aperte hoc do-
cuisse. Hsec fuit sententia omnium autiquo-
rum Aristotchs interpretum, ac Peripatetico-
rum (uno Alexandro excepto) nimirum Theo-
phrasti , Themistii , Philopoui et Simphcii ,
Commentatoris, etaUorumsuperhb. deAnima
Aristotelis, prsesertim in prooemio, circa text.
42 et 13, et Ubro 3, textu 30, aUis locis spar-
sim, et plures refert Eugubinus, 1. 9, cap. 19 et
seq. Idem docuerunt nostri scholastici, prseser-
tim D. Thomas in eisdem locisde Anima, prse-
sertim Ub. 1, lect. 2, et 1. 3, lect. 17, et 1. 12,
Metaphysicai, lect. 3, circatext. 16 et 8 Phy-
sicorum, lect. 12, et quodUb. 10, a. 6, etl. 2,
contr. Gent., cap. 78 et 79, ubi Ferrariensis,
Durandus, iu 2, d. 18, quaest. 3, ^gidius, dict.
1. 3, de Anima, cap. 4, Albertus, tract. 2, de
Anima, c. 20, et tract. 3, c. 13.
7. Primum fundamentum solidius pro liac
parte ex aliis locis Aristotelis. — Fundatur pri-
mo hfec sententia in contrario discursu, facto
in fundamento primo prsecedentis sententias.
Nam Aristoteies in 1, de Anima, text. 13, in
hoc fuudamentum jacit : Si anima halei ope-
ralionem, nel affectum proprium, id est, quem
per seipsam sine corpore habeat, fieri poterit,
ut ipsa separetur. Quod principium communi-
ter receptum est, ejusque rationem supra atti-
gimus, et paulo postiUud magis expUcabimus,
et probabimus a n. 10, sub illo autem ex e-
jusdem AristoteUs doctnna sumimus animam
hominis in corpore aliquam opetationem pro-
priam habere. Ergo recte concluditur animam
ex AristoteUs sententia esse separabilem a cor-
pore, et immortalem, quia utraque prajmissa
est AristoteUs, et in virtute assertionem con-
tinet, Unde non potuit tautus philosophus con-
secutionem ignorare. Superest probanda mi-
nor, de qua Aristoteles, 1. 1, de Anima, in
eodem textu 12: Maximevero proprium tide-
tur intelligere. Quia vero ibi non tam asseren-
do, quam dubitando loqui videtur, ideo Ub. 3,
text. A et sequentibus, probat ex professo in-
tellectum esse potentiam impermixtam utique
materiaj, id est, esse incorpoream. Et textu 6,
inde iufert inteUectum non esse potentiam or-
ganicam, et species inteUigibiles non recipi in
conjuucto, sedin ipsa anima, quse propter hanc
causam locus specierum dicitur. Utiturque iUa
ratione, quod potentia inteUigens omnia cor-
pora debet esse denudata a natura corporea, ac
subinde immateriaUs et incorporea. Undeclare
sequitur esse immortalem, quam rationem su-
pra expen(iimus, et text. 7, addit aUam, qua
directe probat inteUectum non esse potentiam
organicam, et inteUigere non fieri per orga-
num corporis. Nam potentia organica ratione
organi leeditur, et impeditm^ a vehementi ob-
jecto, ut in sensibus patet : inteUectio autem
uon impeditur, nec inteUectus laeditur ab es-
ceUenti intelUgibili, sed in eo magis perficitur.
Nam quia exceUentiora inteUigibiUa contem-
plari uovit : inde ad inferiora inteUigenda ha-
biUor redditur. Unde concludit intellectum
esse separabilem, nou autem sensum : et ideo
in Ub. 4, text. 92, dixit non posse partem cor-
poris assignari, in qua sit inteUectus tauquam
in organo, vel per quam ipsum intelUgere eU-
ciatur.
8. Accedmit loca alia. — Prseter hgec inve-
niuntur iu eisdem Ubris de anima plura loca,
in quibus Aristoteles inteUectum, quo anima
intelligit, aut existimat, vel opinatur (ut ipse-
met exposuit text. 5, Ub. 3,) vocat impermix-
tum, separabilem,.vel separatum, perpetuum,
seu seteruum, et advenire, et passione vacare,
et quid diviniim esse. Unde in Ub. 1, de Anima^
textu 65 et 66, de inteUectu ait, videri esse:
substantiam, necinterire. Et utitui- alia ratione
CAP. XI. QUID ARISTOTELES DE
ex eo siimpta, quod per seninm corporis non
labefactatur intellectus , ut late ibi exponit
Themistius et Philoponus, et novissime Hiero-
nymus Dandinus, et in text. 28, intellectum
vocat, nohilissimtim et divinum. In lib. autem
1, textu 11, ait, nihil vetare aUquam partem
animse separabilem esse, eo quod nullius cor-
poris sit actus. Glarius in textu 21 : De intel-
lcctu, dicit, et contemplativa potentia, nondum
quidquam est, sed videtur animce genus diver-
su :! esse, idque solum posse separao-i, quemad-
moduyn ceternum a corruptihlli, cieteras vero
partes, id est, species anima' non essc separabi-
tes. Quod testimonium esset irrefragabile, si
majori cum asseveratioue philosophus loque-
retur, nihilominus tamen satis mentem suam
.indicat, quamvis verbo, videtur, utatur : quia
rem non ex professo tractabat, et lib. 3, de
Auima, c. A, iutellectum ponit inter res sepa-
ratas a materia, et passiouis expertes, et cap. 5,
de intellectu agente clare dicit esse separabi-
lem , non mixtum passioneque vacautem.
Sunt vero, qui de inteUigentia separata, vel
de Deo ipso locum illum interpretentur. At
satis clare ibidem docet Aristoteles intellectum
iUum esse potentiam, et quasi habitum, vel
kimen animse, de cj[uo, in lib. -4, dicturi sumus.
Addi vero potest, quod ait Ub. 1, cle Part.,
cap. 1, inteUectum, quo, anima inteUigit esse
immaterialem, seu a materia in suo esse ab-
stractum. Prseterea Ub. 12 Metaphysicse, c. 3,
text. 17, cum dixisset formam non esse ante
compositum. Si autem aliquid posterius per-
manet, considerandum est, in quihusdam. enim
nikil prohibet, utic[ue in homiuibus, ut decla-
rat, dicens: Veluti si anima tale sit, non omnes,
sed intellectus, omnem namque fortassis impos-
sibile est.
9. Item alia. — D. Tliom.ce lectio prima in
fine. — Unde in Ub. 2, de Generat. Animal.,
cap. 3, cum dixisset animas caeterorum ani-
mantium non posse extrinsecus advenire, nec
sine corpore existere, ciuia omnis eorum ope-
ratio corporaUs est, adjuugit. Restatigitur, ut
sola mens extrinsecus accedat, eaque sola divi-
na sit, niliil enim cum ejus actione communicat
actio corporalis. Quem locum in hac materia
solemnem et clarissimum aUqui detorquent,
per mentem non rationalem animam , sed
Deum, vel aUam inteUigentiam exponentes,
frigide tamen, et contra tenorem contextus, et
contra illam doctrinam, qiiam inter hominem
et aUa animaUa Aristoteles constituit. Ponde-
rat item Philoponiis addere ibi philosoplium
iUud ipsum, quod de mente dixerat : JVon satis
III.
AN1M.« IMMATERIALITATE, ETC. 545
adlmc constare, quod de divina mente nun-
quam philosophus dixit. Quee quidem animad-
versio, sicut est optima ad iUam violentam
expositionem refeUendam : ita enervat vim
testimonii, et aUquam inconstantiam, et dubi-
tationem scribentis ostendit. In eodem tamen
Ub., text. 45, aperte dicit rationalem animam,
non esse corpoream. Et 2, de Part. Animal.,
c. 10, dicit inter animantia soUim hominem
divinitatis esse participem. Quod latius decla-
rat Ub. 10 Ethicor., cap. 8. Nam cum dixisset,
feUcitatem consistere in vacatione vitse con-
templativee, addit : Talem vitam superare lio-
minis naturam., utique quatenus corpore et
animo constat, nam ut talis est magis in ac-
tione versatur. Unde addit : ISlon enim hoc ip-
so, quo homo est, ita vivet, sed quo est quid in
ipso divinum, sciUcet, anima rationaUs, quce
Deo, et inteUigentiis in hoc simiUs est, quod
per mentis contemplationem supra corpus e-
levatur, Et ideo adjungit : Quanttom igitur hoc,
id est, inteUectivum, ab ipso composito differt,
tantum et hujus operatio distat ab ea, quce ah
alia virtute proficiscltur : quod si mens divinum
ad ipsum hominem est, et vita quce ab ea manat
divina est respectu ipsius vitce humance. Et inde
subinfert, non oportere homines tantum morta-
lia cogitare, sed quod fieri potest, immortales
nos ipsos facere, etc. In quibus omnibus non
loquitur de beatitudine vitee futurse, sed tan-
tum prsesentis.Nihiiominus tamen fundamen-
ta ponit, quibus immortaUtas animse natura-
liter innotescit, quia per iUam divinitatis par-
ticipationem, quam per mentis elevationem, et
contemplationem in nobis experimur, inteUi-
gimusiiabere nosalic|uod principium operandi
simile Deo et inteUigentiis , et cousequenter a
corpore separabile et seternum ; et Ubr. 9
Etlnc, cap. 8, in fin., ponit aUud immortaU-
tatis signum, quod nos supra expendimus, sci-
Ucet, quia vir probus corporis boua, et ipsam
etiam corporalem vitam propter honestatem
contemnit. Non videtur ergo verisimile iUum,
qui de honestate et feUcitate Immana tam
prseclare sensit, animee immortaUtatem igno-
rasse.
10. Secwidum fundamentum sumptum ex
responsione ad priora loca. — In secuMa pro-
positione conditionali posita in n. 3, sermo est
de anima in corpore. — Dicpliciter intelligi po-
test operationem aliquam esse animcepropriam.
— Est ergo hsec posterior sententia valde cre-
dibiUs : suadebitur autem ampUus respon-
dendo prionbus argumentis, vel certe liaec
posteriora cum iUis couferendo. PriucipaUs
35
546
LIB, I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM.f: RATIONALIS.
autem difiicultas in primo fundamento utrius-
que sententiae posita est. Ad quam radicaliter
expediendam, exponere oportet tres priores
conditionales, quas Aristoteles, in d. lib. l, de
Anima;, cap. \, textu 42 et 13;, posuit tanquam
fundamenta ad animee rationalis immortalita-
tem indagandam necessaria. Et claritatis gra-
tia incipiemus a secunda, quai est lisec : Si ani-
ma Jiumana aliquam halet operationeni iwo-
priam, fieri poterit ut ipsa separetur. Circa
quam imprimis supponendum est, sermonem
esse de anima corpori conjuncta, quod est per
se evidens (quidquid Cajetanus ibi tergiverse-
tur, ut mox dicam) quia medium demonstra-
tionis, quo a posteriori probamus immateria-
litatem, separabilitatem et immoi'talitatem
animse, est operatio, quam habet dum est in
corpore : tum quia ilJa exprimitur, et non
quam habet separata : tum quia ahas ad pro-
bandum animam esse separabilem suppone-
remus ipsam separatam operari, et a fortiori
essC;, qui esset egregius argumentandi mo^tus :
ergo sub illa conditionaU, oportet subsumere
animam conjunctam habere operationem pro-
priam, id est, non communem corpori, ut
supra declaravi. Sed nondum satis declaratum
est, quanta et quahs hsec proprietas operatio-
nis esse debeat. Distinguunt enim ibi Philopo-
nus, Averroes, et prsecipue divus Thomas in
citatis locis , duos modos , quibus operatio
animas conjunctse corpori est ilh communis,
scihcet, vel tanquam instrumento, seu organo,
per quod fit, et in quo subjectatur, vel tan-
quam ab objecto quasi excitanti , vel danti
occasionem operaudi. Quam distinctionem Ca-
jetanus etiam, et omiies moderni admittunt,
estque per se satis clara, sed in apphcatione,
et usu ejus potest csse defectus.
il. Quo ex dictis r/iodis putent aliqui acce-
pisse Aristotelem operationem propriam in sua
illa conditionali. — Dicunt ergo Aristotelem,
in dicta propositione, per operationem pro-
priam animse iUam inteUigere, quse neutro ex
dictis modis corpori communis est. Ita sensit
AUiertus, quem sequitur Cajetanus, et pro-
bat ex prima hypothetica propositione tradita
ab Aristotele, sciUcet : Si intelligere est flian-
tasia, aut non sine phantasia, non est separa-
hile. Nam ex hac coUigitur inteUigere non esse
propriam animse operationem, ex qua possit
separabilitas animai coUigi : quia Ucet non sit
phantasia, non est sine phantasia, ut in tertio
Ubro idem philosophus dixit. Ex cpia ratioiie
et expUcatione existimat Cajetanus primam
objectionem convincere, Aristotelem in ea
fuisse sententia, quod anima non subsistat a
corpore separata. Nam in prima comUtionaU
expresse dixit, quod si inteUigere est phanta-
sia, vel non sine phantasia, non est separabile.
Unde nunquam dixit inteUigere esse opus pro-
prium animse, sed maxirae proprium videri.
Unde virtute sic argumentari videtur, si aU-
quod est opus animee proprium, maxime intel-
Ugere : sed hoc non est anima} proprium, quia
non est sine phantasia : ergo omnis affectus,
vel operationes animse suut communes cor-
pori, ac proinde non est anima separabiUs.
42. Rectius D. Thomas et alii intellexerunt
Aristotelem. — Nihilominus divus Thomas, et
ahi expositores communiter inteUiguntAristo-
telem vocasse operationem propriam animee,
iUam, quse per organum corporeum non eUci-
tur,nec in iUo recipitur, etiamsi aUquam aUam
operationem corporis concomitantem habeat.
Quam sententiam verissimam esse judico, tum
in re ipsa, tum ex mente AristoteUs. Probatur
prior pars : quia si inteUigere est opus pro-
prium animaa formaUter (ut sic dicam) id est,
quia ab iUa sola eUcitur, et in ipsa sola sine
corporeo organo recipitur, etiamsi non sit pro-
pria causaUter, seu per redundantiam in cor-
pus (ut ita rem aptius expUcem) est sufUciens
medium ad conchidendam animse separabiU-
tatem et immortaUtatem. Ergo iUa conditio-
naUs : Si anima hahet propriam operationern,
separabilis est, inteUecta de operatioue propria
tantum formaUter verissima est. Consequentia
est clara, et antecedens probatur : quia opera-
tio sic propria non est materiaUs, nec corporea,
quia non fit eUcitive, et per se per orgauum
corporeum, nec recipitur in parte organica,
seu corporea. Ergo est in se immateriaUs qua-
Utas : ergo per se fit a potentia immateriali, in
qua etiam recipitur : ergo et ipsa operatio, et
poteutia est in immateriaU siibjecto, quod est
anima ipsa : ergo muUo magis anima ipsa est
spirituaUs, ac subiude immortaUs juxta aUos
discursus in prsecedentibus capitibus factos.
43. Et confirmatur, quia si operatio est ita
propria animae, ut per corpus non fiat, nec iu
aUqua ejus parte organica recipiatur, necesse
est ut in sola anima recipiatur, vel immediate,
vel mediante potentia, quce in ipsa etiam ani-
ma immediate fit : ergo taUs operatio supponit
animam per se, ac de se subsistentem, nam
tale est esse, quale est operari : et substari ac-
cidenti, suppouit subsistere : ergo auima, quce
operationem sic propnam habet, immateriaUs
est, utpote a materia, vel aUo siibjecto inde-
pendens. Dices, non repugnat operationem
CAP. XI. QUID ARISTOTELES DE
esse ab anima^ et in anima sine medio instru-
mento, seu organo corporeo : et nilii'ominus
animam ipsam pcndere a materia, et conse-
quenter etiam operationem pendere a materia
etiam saltem remote mediante anima : ac proiu-
de non repugnabit esse materialem operatio-
nem, et esse a sola et in sola anima. Respondeo
id aperte repugnare : quia si anima pendeat a
materia in suo esse, non operatur, nisi ut unita
materiffi, quia operari supponit esse, et est illi
proportionatum : forma autem pendens a ma-
teria non est nisi quatenus inest, ut sic dicam,
seu non prius est, quam sit unita, et ideo non
operatur, nisi nt unita. Ergo operatio talis for-
m83 non est propria ipsius, sed necessario fit
per aliquam materialem partem determina-
tam, et apte dispositam ad talem operationem,
et consequenter per corporale organum : quia
non potest fieri ab anima, ut unita tali corpo-
ri, et singulis partibus ejus, ut est per se no-
tum. Nam ob hanc causam, et non propter
aliam, omnes operationes sensuum organicse
sunt, et communes corpori, et uon proprise
solius anim£B. Unde e contrario si anima ha-
bet operationem propriam illo modo, id est,
non factam per corporale organum, tahs ope-
ratio non est ab anima, ut unita materiaj, sed
abstracte, et secundum se, ac proinde talis ani-
ma est formaiiter, ut sic dicam, independens
a materia in operando ; ergo etiam in essendo.
Ergo propositio illa hypothetica, si anima ha-
bet operationem propriam , separabiHs est,
verissima est, intehecta de operatione propria
formahter : sive sit etiam propria, sive causa-
liter, seu concomitauter, sive non,
1-4. Deinde prolatur esse de mente Aristote-
lis. — Hinc ergo conchidim.us alteram partem
intentam, nimirumiuhocsensulocutura fuisse
Aristotelem de pro[iria operatione in dicta con-
ditionaU enuntiatioae. Primo quidem, quia
ilU conditiouali affirmativBe adjungit Aristote-
les aham negativam : si anima non habet ope-
rationem propriam, non est separabilis. Quam
quidem non infert ex priori, ut quidam putant :
tum quia nuUam proponit illationis formara :
tum quia esset mala iUatio a contra(Uctorio
antecedentis ad contradictorium consequentis,
ut est notum in dialeetica. Non ergo unam in-
fert ex aUa, sed utraque per se proponitur. Et
nihilominus in utraque sine dubio sumit ope-
rationem propriam ia eodera sensu, quia non
est verisiraiie in tara brevi coutextu corarai-
sisse tequivocationem : et quia utraraque pro-
positiouem praimittit, ut fundamentum ad in-
quirendum;, utrum auima mortaUs, vel im-
ANIM^ IMMATERIALITATE, ETC. 517
mortaUs sit. At vero in secunda propositione,
operatio propria non potest in aUo sensu acci-
pi, alias vera non esset, ut videbiraus : ergo
in priori in eodera sensu etiara accipitur : imo
propter eamderarationemdicendura estin toto
illo capite prirao, eodera raodo loqui pliiloso-
phura de operatione propria ; quia nulla est
ratio fmgendi arabiguitatem et varietatera in
significatione iUius iu eodera contextu. At vero
in textu tertio statim cUstinguit operationes
animse, et quasdam dicit esse affectus proprios
ipsius animse, quasdam vero per ipsara ani-
raalibus convenire. Quod non potest inteUigi,
nisi de operatione propria tantum formaUter,
aUoquin nuUa esset propria, quia nulla est^
qua3 saltera causaUter, seu concoraitanter cor-
pori uon communicetur, ut etiam de ipso in-
teUigere animai conjunctee manifestura est.
Itera iUam vocat operationem coraraunera,
quse per animam animaU convenit : ergo e
contrario, quee ipsi anirase inest, propriara vo-
cat, sive ab iUa redundet aUa in compositum,
sive non redundet. Prseterea Ub. 2, cap. \,
textu 1 1 , dicit^ niJiU vetare, ut aliqua partium
animce sint separaMles, propterea qmd nullius
corporis sint actus. Ubi per anirace partes fa-
cultates, seu potentias ejus iuteUigit, et illas
dicit esse separabiles, ac subinde proprias ani-
mae, quas nuUius corporis sunt actus, ut-est in-
tellectus, de quo Ub. i, text. 92, dixerat .
Qmlem partem corporis, aut quomodo intellec-
tus contineM, difficile est fingere. Ergo eadem
ratione,^ut operatio sit separabiUs, et propria
auimse, satis est, quod ipsa non sit actus cor-
poris, sed soUus animaj.
15. Quo sensu verificanda sit tertia conditlo-
oialis posita num. 3. -— Unde juxta hanc in-
terpretationem, tertia conditionaUs propositio
negativa in numero tertio adducta ut vera sit,
intelligenda est cum proportione de anima,
qua3 non habet operatioueai propriam forma-
Utei% id est, non organicam, nec per aUquam
partem corporis factam , aut receptam : sic
enim verissimum est, animam, qu83 nuUam
habet operationem sic propriam : vel quod pe-
riude est, animam, quee omnem suam opera-
tionem per corpus exercet, et nuUam liabet
elevationera, corruptibilem et inseparabilem
esse. hiter iUa vero duo principia est notanda
diiferentia, qua in priori affirmativO;, non uni-
versaliter, seu distributive, sed indefinite, seu
particulariter dicitur : Si aniina hahet aliquam
operationem propriam cst separabilis. Quia ut
aniraa sit spijituaUs, sufficit ut unam, vel
aUam spiritualem operatipnem habere possit ;
us
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
qxiia materialis forma nullam spiritualem ope-
rationem vitee elicere potest^ et quia una sola
operatio propria indicat animam subsistentem^
seu per se habentem suum esse. Neque est ne-
cessarium ut talis forma nuUam operationem
babeat communem corpori, seu.per corpus,
quia eadem forma excellentior potest eminen-
tiori modo continere inferiores, et non sobim
per seipsam^ sed etiam per corpus operari. Item
quia eadem anima licet in se spirituabs sit^ po-
test esse vera forma corporis, ideoque non tan-
tum per se^ sed etiam per corpus posset operari.
Unde potius e contrario dicendum est de ra-
tione talis animae esse, ut non solum propriam,,
sed etiam communem operationem habere va-
leat : ahoquin non posset esse forma corporis,
sed esset actus pure subsistens^ sicut sunt An-
geh, qui propterea tantum habent operatio-
nes proprias spirituales, non tamen vitales
operationes communes corporibus, neque ihis
indigent, ut in hb. 1, de Angehs visum est.
16. Progreditur expositio. — At vero in al-
tera propositione negativa universahter su-
mendum cst sub conditione animam nuham
habere operationem propriam, ut inde infera-
tur non esse separabilem^ quia si unam habeat
operationem propriam, iha satis indicat esse
separabilem : ergo, ut sit inseparabihs, oportet
ut nuham habeat opcrationem propriam. Quod
autem in hoc sensu propositio iha vera sit,
quamvis ex priori affirmativa propositione non
cohigatur^ ut dixi, optima nihilominus ratione
probari potest, tantum servata proportione :
quia ex operatione cohigimus naturam formoe :
ergo sicut ex operatione spirituah cohigitur
substantia animse spirituahs : ita ex carentia
omnis spirituahsoperationis recte infertur, sub-
stantiam ipsam animse non esse spiritualem,
et ex eo, quod forma est quasi immersa mate-
rise in operando absohite, id est, in omni
operatione sua, ita etiam in suo esse est mere
immersa, et ab ea pendens : tum etiam quia
si forma non habet operationem, nisi eommu-
nem corpori, separata a corpore otiosa esset,
nuhamque operationem exercere posset : hoe
autem institutioni naturffi repugnat^ quia in
natura niliil est otiosum et inutile : ideoque si
anima non habet operationem, quam sine cor-
pore exercere possit, non est tahs naturee, ut a
corpore separata subsistere possit.
17. Objectio contra prionam conditionalem
positamnum. 3. — Responsio Alberti. — Im-
fiignatur. — Superest soivenda objectio ex
prima conditionah sumpta, in qua videtur
Aristoteles asserere_, ut anima sit separabihs.
necessarium esse, ut propriam operationem
habere possit sine uha cooperatione corporis,
nec formah (ut sic dicam) nec consequeiite,
vel antecedente, vel concomitante : omnem
enim hujusmodi communicationem exchidere
videtur per iham disjunctivam : /S'i intelligere
sit i^^hantasia, tel non sine phantasia. Quomo-
documque enim necessarium sit inteihgentem
phantasmata speculari, jam intehigere non est
sine phantasia , et consequenter non esse sepa-
rabile, et ruunt omnia, quae diximus. Propter
hoc Albertus defendens iham primam condi-
tionalem in iho sensu non tantum secundum
mentem Aristotehs, sed secundum veritatem,
negat ahud dogma, quod intehigere non sit
sine phantasia. Sed hoc imprimis ahenum est
ab Aristotehs doctrina, quam nunc inquiri-
mu3. Deinde ihud etiam fortasse falsum est,
loquendo secundum ordiuarium cursum natu-
ree, vel est tam rarum et incertum, ut inde
non solum sumi non possit certum argumen-
tum ad immortahtatem anirase probaudam^
verum potius objectio contra iham factamag-
nam vim retineat, ejusque rei naturalem cer-
titudinem muhum diminuat. Cajetanus au-
tem in eodem seusu admittens conditionem
iham dicit esse veram, quia in statu separa-
tionis anima intehigit siue phantasia. Sed, ut
dixi, hoc et est ahenum a mente Aristotehs,
qui clare loquitur de intehigere animse con-
junctse, et est impertinens ad probandam ani-
mse immortahtatem, quia cum subsumitur ani-
mam posse intehigere sine phantasmate_, im-
mortahs futura supponitur.
18. Responsio Philiponi et Averrois. — Non
placet. — Responsio D. ThomcB. — Dicta res-
ponsio duplici ex capite difficilis. — Ahi ergo
respondent, cum Aristoteles ait, non sinephan-
tasia, intehexisse non sine iha, ut instrumento
intelhgendi. Ita exponunt Philoponus et Aver-
roes. Sed et hsec expositio patitur difficuUa-
tem, quia in hac signihcatione disjunctiva est
identica, et impertinens, quia si iutehigere
penderet a phantasia, ut ab organo, seu instru-
mento, intelhgere esset phantasia. Quia ibi
phantasia non signihcat potentiam phantasiee,
sed operationem ehcitam a phantasia tauquam
a facuhate, seu instrumento animse : ergo idem
sunt esse phantasiam, et non esse sine phanta-
sia, ut instrumento. Ahter divus Thomas ibi
respondet per distinctionem supra insinuatam
duobus modis posse intehigi, intehigere non
esse sine phantasia, vel tanquam instrumento,
vel tanquam objecto, et priorem modum esse
falsum, posteriorem autem verum, ex iho
CAP. XI. QUID ARISTOTELES DE
autem non seqni inseparabilitatem principii
intelligendi a materia, qnia licet phantasma
comparetur ad intellectum per modum objec-
ti, niliilominus ipsum intelligere secundum
se est propria operatio animse per seipsam ope-
rantis, non per corporeum organum. Ad Aris-
totelem autem respondere videtur, cnm dixit :
iSi hric est phantasia, vel non sine phantasia,
in hoc posteriori membro de dependentia a
phantasmate, ut objecto esse locutum. Cum
tamen iafert : Nec illud esse sine cofpore po-
test : non aflirmando, sed quasi arguendo, et
diiEcnltatem proponendo dixisse; nam pos-
tea in libro tertio, ita ipse explicavit. Sed lia?,c
etiam responsio difiicultate non caret : tum
quia tam assertive loquitur Aristoteles in illa
conditionali propositione, sicut in reliquis^ et
ita vel omnes enervantur, ut in nulla earum
possit demonstratio fundari, vel omnes tan-
quam ex propria sententia ab Aristotele tra-
ditai accipiendse sunt : tum quia etiam intel-
Hgendo partem illius disjunctivse de necessitate
pliantasmatis per modnm objecti, tota disjunc-
tiva vera esse poterit, ut patet in simili. Nam
appetitus sensitivus pendet a pliantasia tan-
tum, ut a proponente objectum, et nihilomi-
nus vere dicemus, si appetitus est pliantasia,
vel non sine pliantasia, non est separabilis.
19. Notatio auctoris pro veriori responsione.
— Videtur ergo dicendum prseter dependen-
tiam alicujus operationis a pliantasia, ut ab
organo, vel instrumento, seu facnltate eliciente
operatione duobus aliis modis posse aUquam
operationem non esse sine phantasia. Uno mo-
do antecedenter per se, et causaliter : alio modo
consequenter, vel concomitanter, et quasi ex
accidenti. Priori modo pendent affectiones ap-
petitus sentientis a pliantasia : quia Hcet non
sint actuseUciti ab illa, nihilominus sine illius
preevia operatione et motione esse non pos-
sunt. Et ad eumdem modum dici potest, phan-
tasia non esse siue sensu exteriori, sicut lo-
quitur idem philosoplius, lib. 3, de Anima,
capite 3, text. 160 et 461. Quia licet actus
imaginationis non semper requirat actualem
sensationem externam, qute simul cum ipso
sit, nihilominus illam, vel impressionem ali-
quam ab illa relictam, tanqnam a proprio, ac
per se motivo prserequirit. Posteriori autem
modo dicitur intelligere animee conjunctse non
esse sine pliantasia,quia necesse est intelligen-
tem phantasmata speculari, non quia ipsum
intelligere per se spectatum ab actuali imagi-
natione per se pendeat, sed solum por quam-
dam naturalem sympathiam, seu concomitan-
ANIM.E IMMATERIALITATE, ETC. 549
tiam, quae sequitur ex naturali unione aninife
ad corpus, ut in libro quarto, capite septimo,
explicabimus.
20. Responcletur jam acl oljcctionem positam
in num. 17. — Quando ergo operatio, licet non
sit imaginatio, sine illa esse non potest priori
modo, id est, ratione alicujus dependentiae per
se ab illa : tunc vera est illa propositio disjunc-
tiva : Si operatio est phantasia, vel non est sitia
phantasia, non est separaiilis ; quia talis de-
pendentia recte indicat illam potentiam esse
ejusdem ordinis cum ipsa phantasia, et esse
organicam, sicut est illa, et ita contingit in
dicto exemplo de appetitu sensitivo,et fortasse
idem est de potentia animse motiva corporis
secundum locum. At vero si operatio non pos-
sit esse sine phantasia tantum posteriori modo,
scilicet-, quia illam excitat, et comitantem ha-
bet, tuncnon sequitur talem operationem esse
inseparabilem a materia, sicut est ipsa phan-
tasia, quia potest illa concomitantia esse acci-
dentalis, et non oriri ex intrinseca natura ope-
rationis, vel proprii ejus principii, sed aliunde,
scilicet ex statu, vel alia conditione simili.
21. Procedit responsio. — Sic ergo intelli-
genda est illa conditionalis , et disjunctiva
propositio : Si intelligere est phantasia, id
est, actus elicitus a phantasia, vel non est sine
phantasia, id est, si ab illa, seu ejus motione
per se pendet tanquam operatio ejusdem or-
dinis, sicut sensatio interna non est sine ex-
terna vel prsesente, vel saltem praeterita, vel
sicut timor, aut gandium non est sine phan-
tasia : tunc bona esset illatio, intelligere non
esset separabile magis, quam ipsa phantasia :
neque esset propria animee solins operatio
etiam formaliter, quia revera e?set a potentia
organica, sieut nunc sunt affectiones sentientis
appetitus, vel sensatio interna, seuimaginatio.
Possetque exemplum adhiberi in cogitativa et
phantasia hominis, supponendo esse potentias
distinctas. Nam tunc vera esset illa propositio,
si cogitatio estphantasia, vel non est sine phan-
tasia, non magis est separabilis, quam ipsa
phantasia, quia ita non potest esse sine illa,
ut ab ipsa per se pendeat in sua operatione,
saltem, ut a causa per se movente, ac subinde
ejusdem ordinis : credendum est ergo ita sump-
sisse Aristotelem illam disjunctionem, et con-
ditionalem enuntiationem, ne sibi contrarius
esse videatur. Sic autem non invenitm^ in eo
repugnantia, quia nunquam in eo sensu dixit
alicubi intelligere non esse sine phantasia, sed
solum concomitanter, ut suo loco ostendetur.
Unde si in tali sensu sumatur illa disjunctio.
550 LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
falsa erit illa conditionalis propositio. Quia illa localis, appeiitum scilicet, et
concomitaiitia potest inveniri mter actiones,
et potentias diversorum ordinum, potestque
provenire ex statu forma?, quae est utriusque
operationis principium, et non ex intrinseca
conditione, vel natura operationis, pront de
facto contingit in ipso intelligere animse con-
junctse, ut in citato loco explicabitur. Nec ob-
stat, quod etiam inteUigere, non sit sine phan-
tasia antecedenter, quatenus ab ipsa phantasia
recipit species, quibus per se, ac necessario in-
diget, quin potius inde confirmatur et expli-
catur data distinctio, etiam in doctrina Aristo-
telis ; nam in hoc etiam non pendet intehectus
a phantasia tanquam a proprio, et per se mo-
vente, sed ab intellectu agente, et phantasma
sohim prserequiritur, vel ut occasio excitans,
vel ut exemplat, vel ad summum, ut instrumen-
tum elevatum per spirituale himen ejusdem
animae. Undepotius colHgitur ipsum intelhgere
esse proprium soUus animfe, etiamsi in corpore
non nisi per phantasiam excitetur.
22. Ad primum fundamentum in n. 2 et 3.
— Ad secundum fundamenhm in num. 4. —
Expeditur primus locus. — Per hsec ergo ad
praecipuam difhcultatem contra doctrinam
Aristotehs motam satis responsum est. Quia
major propositio vel non proponitur secun-
dum verum sensum ab Aristotele intentum,
vel minor non recte subsumitur , nec vere
AristoteU tribuitur, ut declaratum est. Ad aUa
vero testimonia secundo posita respondendo
dicimus ad primum ex 3, de Anima, cap. 5.
Cum Aristoteles ait inteUectum passivum esse
corruptibilem, per inteUectum passivum non
inteUexisse Pliilosophum propriam rationaUs
animse facuUatem, qua per se ratiocinatur, et
inteUigit, sed phantasiam, vel cogitativam ho-
minis^ quseaUquo modo est rationis particeps,
ut dicitur in Ub. 1 Ethicorum, cap. uUimo, et
sub ea consideratione intellectus vocari potest
non simpUciter, sed secunuum quid, seu pas-
sivus, quia non per se, sed ut motus a supe-
riori inteUectu, ratione uti potest, ut in eodem
loco Etliicorum Aristoteles dixit, vel certe pas-
sivus dicitur : quia non sine aUqua mutatione
corporis fit. Potestque hoc ex ahis locis ejus-
dem Philosophi confirmari. Ita Ub. 3, cle Ani-
ma, cap. 3, textu 155, duplex inteUigere
distinguit. Nam unum. (inquit) est imagi?iatw .•
aliud existimatio, id est, actus phantasige, vel
rationis. Si ergo actus phantasise vocatur in-
telligere, quid mirum quoii ipsa phantasia hxte
modo inteUectum appeUet. Et eodem Ub. 3,
c. lO^ textu 48, duo esse dicit principia motus
intellectum , et
adjungit : Si quis imaginationem, ut quemdam
intellectum esse ponat. Et lib. de Animal. motu,
ante medium, alias c. 3, phantasiam, et cogi-
tationem cum mente computare, eo quod ju-
dicandi habeant facultatem . Ula ergo vocis si gni-
ficatio per se spectata non est ab AristoteUco usu
aUena, et adillum locum convenienter appUca-
tur. Supponit enim ibi animam inteUectivam
esse impassibilem et perpetuam : in quo pos-
teriorem confirmat sententiam : quserit autfim
cum hoc ita sit, cur interdum non recorde-
mur eorum, quae aUquando inteUeximus. Et
respondet hoc iude provenire, quod inteUectus
passivus, id est, phantasia corruptibiUs est.
Docet enim idem Aristot(,'les, Ubr. de Memor.
et Reminisc, c. \, memoriam in nobis sine
phantasia non esse, et obhvionem ex muta-
tione pliantasiae provenire, de quo etiam recte
intelligi potest alter locus 1. i, de i\nima, c. 4,
textu 66, ubi cum dixisset , senectutem non
esse, quia anima quidquam esi passa, sed quia
id, in quo est (utique corpus) aliquid passum
est, addit : Ipsum intelligere , et contemplari
marcescit, quia aliud quoddam intus corrum-
pitur : hoc ergo quod intus corrumpitur, in
alio loco intellectum passivum vocavit : non
est ergo aUud phantasia, vel cogitativa. Et ita
expommt Philoponus, Averroes, D. Thomas et
ahi communiter. Quam expositionem nunc
simpUciter acceptamus, Ucet non careat diffi-
cuUate, tum propter contextum, tum propter
iUa, quae de memoria, et oblivione ibi Aristo-
teles dicit. Sed non possumus has difficuUates
exacte tractare, nisi prius de inteUectu agente,
et possibili, et de cognitione animse separatse
di.=seramus. Etideo expositionemhanc, ejusque
difficultatem infra in Ub. -4 et 6, enodabimus,
et consummabimus.
23. ExpedituT secimdus locus in eodem n. A
adductus. — Explicaiur locus tertius. — Expli-
caiur quartus locus — Ad quintum locum quid.
— AUer locus ex hb. 1, de Anima, cap. 4,
text. 63 et 66, magis confirmat commuuem,
seu secundamsententiam. Nam ibidem prsemit-
tit inteUectum, id est , iateUectivam animam
substantiam quamdam esse incorruptibilem.
Unde cum addit ratiocinari, et amare, etc,
esse actus conjunctos, et non animfe soUus,
loquitur de actu ratiocinandi^ ut incUidit mo-
tum phantasiffi: et eodem modo addit: Qua-
propter , et lioc corrupto, scilicet, composito,
ncc recordatur, nec amat, utique anima. Quia
ut jam dixi, ex eodem Philosopho, recordatio
non fit sine phantasia^ nec passio amoris^ de
CAP. XI. QUID ARISTOTELES DE
qna ibi loquitur, sine appetitu fit. Et ideo ite-
rum subjuugit: Intellectios autem divinum quid
est fortasse, passioneque vacat. Tertius iteni
locusex 1. 2, de Gener. anim.^ c. 3, oppositum
efficaciter probat, ut vidimus: nam expresse
dicit mentem non educi de potentia materia^,
sed extrinsecus accedere. Cum ergo dicit in
generatione animalis non solum sensitivam
animam, sed etiam intellectivam prius esse in
potentia conceptus^ quam iu actu, non loquitur
depotentia materiae^ ex qua educatur, sed in qua
recipiatur. Sic enim embrio prius est in po-
tentia remota, vel proxima ad recipiendam
animam bumanam, quam illam actu recipiat,
etiamsi non per eductionem, sed alio superiori
modo in ilhnn introducatur, ut infra dicemus.
Prseter^a quartus locus ex lib. \ Etliicorum,
cap. 16, nihil obstat, ibi enim non tractat
Aristoteles de beatitudine animse separatte,
sed de beatitudine hominis mortalis, et quserit,
an sit aliquis felix dicendus, dum hic vivit :
refertque sententiam Solonis dicentis neminem
esse felicem nisi post mortem, quando jam a
felicitate, quam in vita habuit, cadere non po-
test. Quam ipse uon probat, quia homo ita
mortuus non potest dici felix secundum prse-
sentem illum statum: quia mortuus operari
non potest, et beatitudo in operatione consi-
stit:loquitur autem in hacparte Aristoteles de
homine mortuo prout inter nos manet, et de
felicitate hujus vitse, ut divus Thomas ibi
lect. '! 5, notavit, et sic clarum est mortuum
hominem non esse capacem felicitatis, nec
operationis. Et in eodem sensu accipiendum
est, quod idem Aristoteles 3 Ethicorum, c. 6,
dixit, mortem esse ultimum vitse, Et honiini
mortuo nihil aut ionum, aut malum, ait, esse
deinceps videtur, utique de • his, quse ad prse-
sentem vitam spectant, ut ibi D. Thomas ani-
madvertit. Ergo liomo post mortem non po-
test dici esse felix felicitate hujiis vitse, sed ad
summum fuisse felicem. Ex quo etiam con-
cluditur dum viveret fuisse felicem, quia non
potest vere dici, nisi quod prajsens aliquando
fuit. Unde concludit hominem in hac vita esse
felicem, si studiose vivat et cum morali stabi-
litate honeste operetur, etiamsi omnino im-
mutabilis non sit. Quse doctrina alibi exami-
nanda est, nihil enim ex ea contra immortali-
tatem animai sumi potest, nisi hoc fortasse,
quod de beatitudine vitse futurse niliil philo-
sophus indicaverit. Sed hoc silentium, quan-
tum ad illum locum spectat, inde oriri potuit,
quod illa consideratio ad illius operis scopum
non pertinebat : nam de moribus hujus vitse
ANIM.^ IMMATERIALITATE, ETG. 551
tractabat, non futurte. Ut ibidem D. Thomas,
lect. 17, in fine, animadvertit. Universaliter
autem ratio fortasse fait, quod licet Aristoteles
aliud vitse genus noverit esse futurum in ani-
ma, qualis autem status ejus futurus sit, igno-
ravit, et ideo uiillibi de illo statu locutus est,
De aliis vero locis, in quibus Aristoteles dubi-
tationem aliquam ostendit, paulo post dicam,
24. Adtertium fmidamentum in num. 5. —
Ad frim,am conjecturam,. — Ad tertium princi-
pale ex conjecturis sumptum dicendum est
infra tractando de origine animse, nunc sup-
ponimus fieri per creationem. Et ad Aristote-
lem dicimus ipsum satis significasse , illam
formam non educi ex materia, sed extrinsecus
venire. Quomodo autera veniat, vel infunda-
tur, non explicuit, quia ignoravit. Dici vero
potest ipsum non ignorasse omuino creatio-
nem, ut in Metaphysica, disp. 20, sect. 1, a
n. 22, dixi, et de rationali anima specialiter
declaravi. Ad secundum de infmitate anima-
rum simul existentium, quee sequitur ex per-
manentia animarum posita mundi seternitate,
dicimus eamdem fere difficultatem in cseteris
animabus, vel formis corruptibilibus inveniri.
Nam si mundus seternus fiiisset, infinitEe ge-
nerationes, et anima^, verbi gratia, equorum
prseteriissent: ad rationem autem talis infmiti
parum referre videtur, quod illas omnes formas
simul perseverent, aut transeuntibus quibus-
dam et advenientibus aliis multiplicentur. Vel
si Aristoteles non censuit inconveniens inveniri
infinitam illam multitudinem in successione,
quia illud infinitum est imperfectum, et se-
cundum quid : nam illi semper addi potest ali-
quid. Eadem ratione forte non judicavit in-
conveniens dari simul infiaitum in animabus
simul permanentibus. Nam semper illa multi-
tudo est secundum quid infmita, semperque
illi addi aliquid potest. Denique Aristoteles
semper est locutus de infinito in quantitate, et
rebus corporeis : de multitudine vero rerum
spiritualium niliil unquam dixit, et fortasse
non negasset posse in eis multitudinem infmi-
tam inveniri. Veritas tamen est, licet homo ab
ffiterno creatus esset, nihilommus generationes
prseteritas nunquam potuisse esse infinitas,
quia nulla generatio potuit esse oeterna. Ideo-
que si liomo aliquis ab asteruo creatus fuisset,
non potuisset nisi post infinitam aliquam du-
rationem ceternitatis generare filium, de quo
alias. Ad tertium denique respondeo nunquam
Aristotelem dixisse, quidquid habet imtium
existendi, habere etiam finem, sed de his, quas
per propriam generationem incipiunt, locutum
552 LIB. I
f Liisse : anima vero non incipit per generatio-
nem, licet cuni liominis generatione incipiat,
ut suo loco dicetur^ secl per creationem. Et ideo
Gregorius Nazianzenus^ orat. 1 , de Filio, alias
35, absolute dixit falsum esse illud principium,
Quod principmni habuit, hahitunm esse finem.
Ostenditque lioc tam in angelis, quam in ani-
ma^ idemque dicere posset de coelis^ ut em-
pyreo et aliis^ quse in seternum manebunt.
CAPUT XIL
UTRUM PRINCiriUM INTELLIGENDI IN H03IINE SIT
VERA FORMA SUBSTANTIALIS EJUS, AG SUBINDE
IN OMNI PROPRIETATE ANIMA SIT ET VOGETUR.
\ . Ratio prwsentis qucestionis excitand/e. —
Fjus partem negativam, qui ex philosophis te-
nuerint. — Qui etiam ex hcpreticis apud Coccium.
— In pra^cedentibus capitulis essentiam ratio-
nalis animai secuudum absoluta quasdam pras-
dicata, quse omnibus substantiis immateriali-
bus communia sunt^ declaravimus: nunc vero
propriam ejus differentiam inquirimus : per
quam, et iii genere animse, et in tali ejus spe-
cie constituitur : et consequenter tam ab intel-
ligentiis, quam ab aliis animabus distinguitur.
Hsec autem differentia siue habitudine ad cor-
pus, et ad formalem effectum^ quem in ipso
habet, explicari non potest, sicut supra de
anima in genere declaravimus. Et ideo inqui-
rimus, anprincipium intelligendi hominis cor-
pori ejus tanquam vera forina uniatur. IMove-
tur autem hsec quajstio intcr eos, qui animam
rationalem immortalem esse agnoscunt: nam
qui eam mortalem faciunt, non sohim conce-
dunt illam esse veram formam^ sed etiam id
tanquam per se notum, et tauquam funda-
mentum alterius erroris supponunt. Igitur ex
antiquis philosophis, qui bene de immortalitate
anima3 senserunt, nonnulli ex illo dogmate
iutulerunt, animam rationalem non esse veram
corporis formam, nec per se, ac substantiahter
illi uniri ad illam substantialem naturam com-
ponendam, sed esse, et dici lato modo animam
assistentem et gubernantem, ac moventem, eo
modo, quo intelligentia movens coelum anima
ejus a nonnuUis appellatur. Hujus sententiae
fuit Plato iii Alcibiade, quamvis nou desiut,
qui excusent ilhim, et interpretentur, sed non
oportet in hoc immorari, prsesertim cum Plato
transmigrationem animarum ab uno corpore
in ahud cum Pythagora posuerit, qua; rnuho
facihus in auima assistente, quam informante
cogitari potuit. Hunc vero errorem multi ex
DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIMiE RATIONALIS.
Peripateticis Aristotehs interprctibus secuti
sunt, eumque Aristoteh attribuunt, prsesertim
Averroes 3, de Anima, textu 5, Simphcius,
L 1, de Anima, text. 17^ Philopouus, text. -11^
et ibi Themistius, et hb. 2, cap. 27. Ex hsere-
ticis referri possunt Libertini^ qui (ut refert
Coccius) dixerunt Deum ipsum in nobis esse
loco anima;, et vegetare corpora nostra, nos
sustinere, atque in nobis vitales actiones effi-
cere : unde humanas animas de medio tollunt.
Et ibidem refert Franciscus Georginus, t. 1,
Problem., in 7, 27 et J59, dicentem animum
esse totum hominem, corpus autem esse veluti
indumentum hominis sub eo latentis sentiens
solam accidentalem unionem inter ea iuve-
niri. AHqui etiam tribuunt hanc sententiam
Gregorio Nisseno, in lib. 2, de Anim., cap. 2,
5. Sed hunclibrum inler operaejus non inve-
nio. Nemesius autem (cui opus illud sub aho
titulo attribui solet) in hb. de Nat. hom., c. 2
et 3, aliquid indicare videtur : non tamen ita
clare, ut tam gravis error ilh possit imputari.
Denique tempore Concihi Viennensis sub Cle-
mente V, et Lateranensis sub Leone X, hic
error excitatus fuisse videtur, ut in sequenti-
bus videbimus.
2. Arguitur primo pro hoc errore ex zariis
locisArisiotelis. — Et quidem heeretici nunum
habent in sacra pagina hujus erroris fimda-
mentum. Philosoplii autem citati eum Aristote-
h tribuunt, auctoritateque ipsius iUum maxime
suadere nituntur. Et imprimisinducunt verba
illa hb. 2, cap. 1, text. 1 1 . Ubi post explicatam
definitionem animee, quod sit actus corporis,
addit: ]S'ihil tamen vetat, ut aliquce partium
animce separahiles sint,propter ea quodnullius
corporis sint actus. Atqiie olscurum est, et
nondum patet, si perinde corporis anima sit
actus, ut guhernator actus est navis. Ubi licet
Aristoteles non dicat aperte rationalem ani-
mam esse actum corporis, ut nauta, est navis,
dicit sahem hoc non repugnare rationi ani-
mai, ut sic, etincertum esse, an ita sit. In quo
maxime favet huic sententiae. Nam profecto, si
ex dehnitione animae non probatur rationa-
lem animam esse actum corporis, vix invenie-
tur principium, unde id probetur. Prceterea
iu lib. 3, cap. 4 et 5, seepe refert intellectum
esse impermixtum corpori. Quodquidem si de
substantia ipsius aiiima^ intellectivce accipia-
tur, idem significat, quod noii esse substau-
tialiter unitam, et infusam corpori, quo cnim
alio modo illi misceri poterat, ut immixta esse
dicatur. Si vero nomine intellectus potentiam
iiitellectivam accipiamus : ideo impermixtus
CAP. XII. AN PRINCIPIUM INTELLIGENDI IN HOMINE SIT VERA, ETC.
553
corpori dicitnr, qnia non est in organo corpo-
reo, nec corpori inliaeret. Uncle etiam seqiii-
tur a fortiori sensisse substantiam animte non
esse unitani corpori : quia non est potentia
abstractior a raateria^ qiiam sit essentia, seu
substantia animfe, aquaipsa manat, Prceterea
in lib. 1, de part. Animal., c. 1, sentit Aristo-
teles animam rationalem non esse naturam,
ex quo plane sequitur non esse substaotialem
formam : nam omnis forma substantialis est
natura, ut ex 1. 1 Pliysic, constat. Unde addit
ibidem Philosophus considerationem animte
rationalis non ad naturalem scientiam, sed ad
superiorem pertinere, quod etiam esset fal-
sum, si anima rationalis vera esset forma.
Afferri etiam solent phn^a loca, in quibus vim
intelligendi, quee est in homine, divinam vo-
cat : quia nihil cum ea communicat corporis
actio, et liominem non contemplari divina,
quatenus homo est, sed quatenus aliquid divi-
num in ipso est. Ut videre licet 1. 10 Etliico-
rum, cap. 1, et hb, 2^ de Gener., cap. 3, et
l. A, de Part, animge, cap, 3,
3, Arguitur secundo ex variis incliciis ex
reipsa petitis. — Fundamentum vero pra^ci-
puum hnjus erroris est, quia repugnat spiri-
tualem substantiam esse veram corporis for-
mam, quod multis indiciis, seu argumentis
ostenditur, Primum sumi potest ex inductione
de caeteris intelligentiis omnibus etiam mo-
tricibus ccelorum, Secundum ex similitudine
rationis, quia nuUa substantia spirituahs po-
test uti corpore ad propriam operationem illi
convenientem, quatenus spiritualis est, quahs
est sola intelhgendi operatio et dilectio, seu
volitio, quse intenigentiam comitatur. Tertio,
quia inter actum et potentiam debet inveniri
proportio : haic autem inter materiam et spi-
ritum non invenitur, quia materia habet mo-
lem et extensionem partium, res autem spi-
ritualis indivisibiUs est et incapax molis.
Quartum, quia forma liabet naturalem appeti-
tum ad materiam : at vero spiritualis substan-
tia non potest habere talem appetitum ad ma-
teriam : ergo Probatur minor, quia spirituahs
substantia per materiam impeditur a propria,
et principali operatione intelhgendi, quse ex
se abstraliit a materia, ut supra visam est,
cum autem forma sit propter suam operatio-
nem preecipue, non videtur posse fieri, ut
naturaliter appetat statum unionis cum ma-
teria, per quem in sua operatione non juvatur,
sed potius impeditur. Quintum, quia si taUs
substantia uniretur corpori, ut forma, deberet
ilh uniri inseparabihter, sed non ita uuitur^
ut constat tum experientia, tum ex natura,
et modo tahs corporis compositi ex contrariis,
et ex membris dissimihum dispositiouum :
ergo non unitur tah corpori, ut forma. Major
patet, quia si substantia spirituaiis uniretur
corpori separabiliter, esset duorum actuum
capax, utiqueconjunctionis et separationis, et
hoc videtur contra naturse ordinem, quia vel
uterque status erit naturalis, et hoc repugnat,
cum sint oppositi^ vel alter erit violentus :
quod nec de statu conjunctionis dici potest, si
illa substantia est vera forma, cum forma na-
turahter appetat materiam, nec de statu sepa-
rationis, quia ille futurus esset naturaliter
perpetuus, et nalhun violentum est perpetuum.
Sextum, quia forma non unitur materiffi, nisi
mediantibus dispositionibus materiae, cujus
signum est, quia consummatis perfectis dispo-
sitionibus introduciturforma : et quamdiu illse
in certo gradu permanent, unio conservatur,
illis autem a tali gradu dehcientibus recedit
auima : ergo signum est illam animam non
esse spiritualem substantiam : nam materiale
accidens non potest in spiritum tantam vim
habere : ergo talis anima non est spirituahs, et
intellectualis, sed materiahs sensitiva, et in
ahqua determiuata specie materialis animse
sensitivaj. Ergo principium intelligendi, quod
post talem formam homini adest, non est vera
forma, sed aliquod assistens.
A. Vera assertio trimemhris . — Ostenditur
prinmm memljrum ex Scriptura. — Niliilomi-
nus chcendum est , principujm intelligendi ,
quo homo principaliter intelhgit, et quod est
proprium principium , et subjectum iutehec-
tivse potentioe humanae esse veram, subtantia-
lem, et essentialem corporis Immani formam,
tam secundum catholicam fidem, quam secun-
dum rationem et demonstrationem natura-
lem Aristoteli, et non paucis aliis Pliilosophis
notam. Probatur breviter assertio per singulas
partes discurrendo. Et prima quidem aperte
probatur ex illis Scripturce locis , in quibus
homini multa tribuuntur , quee non nisi ra-
tione intellectivi principii ei conveniunt, nec
per illud priucipium possent ei communicarij
nisi aliqua substantialis unio iuter illud prin-
cipium et materiam interveniret , quae nou
potest esse nisi unio formai et materiEe. Hoc
argumentum est simile illi , quo theologi de
fide probant ex sacra Scriptura inter liuma-
nam naturam et Deum , seu Dei filiura unio-
nera substant:alera factam fuisse , quia de
uno, et eodem Doraino Jesu Ghristo, divina
et huraana attributa, et operationes vere, ac
554
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
proprie praedicantur. Prior ergo pars argu-
meiiti probatur ex iDo Gen. 1 : Facianms ho-
minem acl imaginem et siviilitudinem nostram.
Et infra : Creavit Deus Jiominem ad imaginem
suam, ad hnaginem suam creavit illum. Homo
ergo est imago seu ad imaginem Dei, hoc au-
tem illi convenit ratione intellectus et volun-
tatis, ut ibi Sancti exponunt, Clirysostomus,
homilia undecima, et cseteri, quos in tract. 2,
1. 3, c. 8, late citavimus, et supra c. 9, non-
nullos commemoravimus. Tribuitur ergo ho-
mini dignitas , et proprietas illi conveniens
ratione principii intelhgendi, in quo cseteras
res omnes superat, quse ad imaginem Dei
non sunt. Idem probari potest ex illis verbis
ejusdem capitis , Et prcesit piscihus maris ,
etc. Quia homo non prseest, nec est capax do-
minii, nisi per rationein et hberam vohmta-
tem. Unde idem probant omnia loca, in qui-
bus homini tribuitur hbertas arbitrii, et culpa,
vel bona operatio, prsemium, vel pcena, juxta
iUud 2, Cormth. 2 : Ut referat ^tnusquisque
prout gessit sive domcm , sive malum. Nam
hbertas actionis est ab intellectu, et vohintate,
nec posset homini imputari, nisi ipsemet esset
suorum actuum dominus. hlem probant om-
nia loca, in quibus dona Dei, gratiee, charita-
tis, et visionis Dei, homini communicari di-
cuntur ; quia non est capax talium donorum,
nisi ratione animas et spirituahum potentia-
rum ejus.
5. Ostenditur deinde cx locis aliis. — Altera
vero pars, nimirum hsec non posse homini tri-
bui, nisi principium ipsum intehigendi homi-
nem substantiahter componat, et consequenter
corpori substantiaUter uniatur : prEeterquam
quod est pcr se evidens : ut in secunda parte
conclusionis dicemus,probari potest exmyste-
rio Incarnationis; tum quia ad communicatio-
nem idiomatum fuit necessaria substantiahs
unio Verbi et humanse naturse : ergo muko
magis est in praesenti necessaria : tum quia
sine unione substantiah non fit unum suppo-
situm, nec nna natura per se una : homo au-
tem est unum suppositum, et liumana ejus
natura est una per se et essentiaUter : ergo si
includit intelhgendi principium, inchidit iUud,
ut per se, ac substantiaUter corpori unitum.
Prseter hac autem videtur hoc expresse pro-
bari ex iUo Gen. 2 : Formavit igittir Deus Jio-
minem de limo terrce, et inspiravit in facicm
ejus spirac7dum vitce. Qu£e verba de principio
intelUgendi incorporeo , et spirituaU homini
indito supra exposuimus. Et tamen de iUo ad-
ditur : Et factus est Jiomo in animam viventem,
id est, vivificantem formaUter. Fieri enim in
animam viventem, nihil aUud e.st, quam coii-
stitiu viventem per iUud spiracuUim tanquam
per animam dantem vitam corpori de Hmo
formato : iUam autem vitam non faisse tan-
tum animalem, sed etiam rationalem, osten-
dunt sequentia. Nam statim dicitur Deus pra-
ceptum homini dedisse, cujus non est capax
nisi quatenus ratione utitur; et adjungitur,
hominem imposuisse nomina ceeteris animaU-
bus, quod etiam est opus rationis et maximae
sapientiee., ut ibidem expendimus. Denique
unionem illam substantialem inter animam et
corpus non posse esse nisi actus, seu form£e,
substantialis cum materia, seu corpore, et vi-
detur per se notum, quia nullum aliud genus
substantialis unionis ibi cogitari potest, et ex
eisdem verbis Genesis probatur : nam illud spi-
raculum unitum fuit corpori tanquam vera
anima, de qiia supra ostendimus uniri corpori
per modum actus formalis et substantialis.
6. Ostenditur secundo idem primum mem-
Irum cx Co7iciliis. — Secundoprincipaliterpro-
batur eadem pars ex defmitione Ecclesiee. Ex-
presse enim definita est hsec veritas in Concilio
Viennensi sub Clemente V, in Clemente unica,
§ Porro, de sum.ma Trvnitat. Doctrinam, in-
quit, seu propositionem temere asserentem, aut
vertentem in dubiwn, quod sulstantia animce
rationalis, seu intellectivce vere, ac per se Jiu-
mani corporis non sit forma, ut erroneam, et
veritati catJiolicceinimicam prcedicto approlanie
Concilio reprolamus. Et infra decernit : TJt
quisquis deinceps asserere, defendere, aut tenere
pertinacitcr prcesumpserit, quod aninia ratio-
nalis non sit forma corporis Jiicmani per se, et
esscnlialiter, tanquam Jicereticus sit censendus.
Quam definitionem amplectitur Concilium La-
teranense sub Leone X, sess. 8, quee tacite de-
clarat doctrinam Concilii Lateranensis sub In-
nocentio ITI, in ca^^iiQFlrmiter, de summa
Trinitate, dicentis creasse Deum a principio
creaturam corporalem et spiritualem, et dein-
dehominem ex utraque, id est, ex spiritu et
corpore constitutam : illa enim constitutio non
est per accidens, sed per se, et substantialiter :
tum quia ita sunt aWse naturje constitutas, sive
in una simpUci eutitate, sive per unionem
substantialem plurium : tum denique quia alias
non tantum humana natura, sed etiam Coelestis
creatura posset dici ex corpore et spiritu as-
sistente, et movente constituta. Denique in
Syrabolo Athanasii eadem veritas insiuuatur,
cum dicitur: Sicut anima rationalis, et caro
imus est Jiomo, ita Deus, et liomo wius est
CAP. XII. AN PRINCIPIUM INTELUGENDI IN HOMINE SIT VERA, ETC.
555
CliTishis : ponitnr enim similitudo solnm in
hoc, quod in utroque intercedit substantialis
unio, sine qua veritas unius subsistentis, et
operantis consistere non posset, quamvis mo-
dus unionis substantialis non sit i<lem, sed in
unoquoque juxta materice capacitatem.
7. OstendituT tertio idem /jr^ iiwm memhncm
ex PatriJms. — Tortio hsec est communissen-
tentia Patrum, quam potius, ut notam suppo-
nunt, quam illam specialiter disputent , aut
confirment. Namimprimisexponentes hominis
creationem, et verba illa: Inspiravit in faciem
ejus spiracidum vitcv, el factus est Jiomo in ani-
mam viventem., dicunt rationalem animam vi-
vificare corpus humammi , utique tanquam
veram ejus formam, qua ingrediente vivifica-
tur, recedente moritur, redeunte resurgit.
Unde Gregorius, 1. 14, Morahum, c. 7 : Homo,
inquit, qida ex anima et carne consistit, quasi
ex roiore, et infirmitate compositus est : rohur
ergo est hominis anima rationalis. Et infra :
Ux rationali quippe anima liabet homo, ut in
perpetuum vivat. Unde Ireneeus, hb. 5, cap. 7,
postquam dixit de spiraculo, seu statu, quem
Deus inspiravit, quem animam puram esse
dicit, eamdem conchidit, ipse vita est eorum,
qioi percipiunt illum.. Sic etiam dixit Athana-
sius, orat, contra idola : Non est anima quce
moritur, sed oh ejus discessum- corpus moritur.
Simihter Gregorius Nissenus, orat. 3, de Re-
sur. anim., iuquit : Cum sit immortalis, mor-
tale corpus socium halet actionum, rursus socio
suo inhabitahit, etc. Ubi hcetnon loquatur ex-
presse de informatione, vel unione, tamen ex
communicatione et societate in actionibus, et
prsemiis, ac poenis earum manifeste colhgitur
iham habitatioiiem esse per formalem unitio-
nem, ut supra etiam circa testimonia Seriptu-
rse ponderamus, et infra amphus id constabit
ex eo, quod per illam iteratam inhabitationem
et societatem dicit fieri resurrectionem , per
quam corpus vere, ac substantialiter ad vitam
redit. Unde Clirysostomus, hom. 13, inGen.,
sic ait : Prius de pulvere corpus hominis for-
matur, et post vitalis datar illi virtus , quce
animce est suhstantia. Similia sumi possunt ex
Tertuhiano^ de Resur. car., c. 34, Fulgentio,
1. \, ad Morum, cap. 6, Cypriano, serm. de
resur. Christi, Ambrosio, 1. de bono Mor., ca-
pit. 9 et 10. Ac denique Prosper, in carm.
de Provid. de corpore et anima, inquit : Stih-
stantia cluplex jungitur , inque unam coeunt
contraria vitam.
8. Probatur ulterius secundum assertiofiis
membrum primo ingenerali. — Hacteniis aucto-
ritate sacra usi sumns ad priorem partem as-
sextionis probandam, nunc rationes naturales,
afferendee sunt, quibus, et veritas eadem sta-
bihatur, et secunda pars assertionis demons-
tretur. Et primo quidem in generali argumen-
tari possumus : quia non est impossibile dari
in rebus creatis hanc veluti mixtionem ex ma-
teria extensa et corporea, et forma spirituah,
seu non repugnat dari naturam substantialem
vere ac per se unam compositam ex materia
corporea et forma spirituah substantiahter
inter se unitis. Atvero, supposita possibihtate,
convenientissimum fuit talem naturam creari :
ergo datur in hoc universo tahs natura : non
datur autem extra hominem, \\X de Angehs
suppono ex dictis in tract. 1, hb. 1. De brutis
vero est per se manifestum, et in sequentibus
ostendetur : ergo sahem in homine talis na-
tura invenitur : ergo in ipso anima rationahs,
qu£e spiritus quidam est, corpori tanquam vera
forma substantiahs unitur. Consequentise om-
nes sunt manifestse.. Major autem prsecipue
probanda est respondendo ad fundamenta con-
trariee sententise : nunc autem declarari potest,
quia nec cx parte corporis, seu materise repu-
gnantia intercedit, tum quia per tak^m for-
mam potins perhcietur magis : tum etiam quia
potest iUi deservire ad opera vitse exercenda,
ut exponemus : nec etiam ex parte formee est
repugnantia, quia non est necessariam, ut
omnis actus informans materiam ab illa in suo
esse pcndeat, quia potest ahiori et nobihori
modo ihi uniri, nec etiam est necesse, ut ma-
terise coextendatur : nam poterit esse tota
forma in tota materia, et tota in singuhs par-
tibus ejus. Neque dcnique ex parte originis
animae, nec ex parte unionis , nec ex parte
operationis ostendi potest repugnantia, ut vi-
debimus : non est ergo cur dicamus hoc opus
fuisse impossibile : fuisse autem congruentis-
simum ilhid facere, si possibile fuit, ostendunt
satis rationes, quibus supra usi sumus ad pro-
bandum fuisse conveniens dari quoikhim vi-
vens corporeum, et intehectuale, quod domi-
nari possit cseteris animantibus brutis, et ilhs
per intehectum preeesse, et uti posset.
9. Prohatur secundo in speciali ex e/fectibus.
— Secundo magis in particulari hominem ita
esse compositum ex ejus operationibus et ef-
fectibns ostenditur, qiua idem homo est, qui
opera vitse exercet, et elicit in ihis tribus gra-
dibus nutriendi , sentiendi et intehigendi :
ergo omnia illa opera sunt ab intrinseca forma
substantiah constituente hominem essentiah-
ter in omuibus ihis gradibus : ergo anima ra-
556
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM.fl RATIONALIS.
tionalis liominis est hujusmodi forma ejus.
Major evidens est iraprimisper experientiam,
unusquisque euim experitur^ ita se ratiocinari^
et discurrere, sicut experitur se sentire, aut
nutriri. Et qui hoc non experitur et confite-
tur, necesse est ut se brutum quoddam esse,
et tanquam unum ex jumentis insipientibus
factum esse fateatur. Qiiod si aliquis hoc con-
cedere non erubuerit, profecto non esset cum
illo amplius disputandum. Verumtamen etiam
ex natura talium operum , et ex connexione,
quam in homine inter se habent , colligi suf-
ficienter potest , omnes esse ab intrinseca et
propria forma ; tum quia omnes sunt opera-
tiones vitales , de quarum ratione est , ut ab
interno principio proximo et principali ipsius
viventis procedant : tum etiam , quia si ope-
ratio vitahs non est a me, etiam non est in me,
quia est de ratione ejus_, ut sit actio immanens,
saltem in actibus cognoscendi et amandi.
Unde cogitari non potest , nec mente concipi,
ut quis videat, et nihilominus actum videndi
non efiiciat, nec in se illum recipiat : eadem-
que ratione non possum ego ipse esse, qui
iutelhgo , nisi actum intelhgendi ego ipse
efiiciam , vel recipiam. At vero actus in-
telhgendi non potest esse in me , vel a
me ratione materiee, ut jam est notum ex
dictis : ergo debet esse ratione formee : ergo
principium intelligendi in me necessario de-
bet esse forma mea. Tum denique, quia istse
operationes habent m homine evidentem con-
nexionem : nam ex operationibus sensuum,
et pliantasise generatur ahquo modo intellec-
tiva cognitio, et ab illa pecuhari ratione pen-
det, ut experientia docet , quia in pueritia,
vel amentia ex defectu, vel lccsione pliantasise
usus rationis impeditur : ex"go signum est
utramque operationem ab intrinseca et vera
forma proficisci. Unde alii Philosophi conside-
rantes hanc dependentiam in aUum extremum
errorem inciderunt, dicentes animam rationa-
lem esse formam corpoream, ut supra visum
est : sed decepti sunt, nam substantia tahum
operationum ostendit principium earum esse
substantiam incorpoream : modus autem exer-
ceiidi in corpore cum tah dependentia ab illo,
demonstrant veram unionem substantialem
anima3 cum corpore. Nara si principiura illud
esset substantia spirituaUs oranino separata
substanliahter a ccrpore, non esset cur a cor-
pore iu intelligendo penderet, irao inteUigeret
modo angeUco et perfecto, quod est ab anima
conjuncta alienum. Denique hoc idem confir-
mant opera Uberi arbitrii, quee sunt ab eodem
principio inteUigendi nostro, et constat esse
opera ipsius hominis, et ilU imputari, ut supra
explicando loca Scripturee ponderavimus.
10. Probahor tertio et a priori quodammodo
idem assertionis membrum. — Tertio principa-
Uter ostenditur eadem veritas quodaramodo a
priori, quantum materia patitur jungendo si-
raul ostensionera ex eflfectibus, quia necesse
est liorainera constitui in substantiaU essentia
horainis per aUquam substantialem formara
ipsi propriam , et a forrais brutorum distinc-
tara, quse potest dici forma specifica hominis,
sive cura iUa sint aUse genericse, sive non sint,
hoc enira ad prsesens punctum nihil refert.
Supponimus autera hominem esse substantia-
Uter compositum ex raateria et forma substan-
tiaU, quod non est rainu? evideus in homine,
quara in caeteris animantibus. Nam ex iUorum
generatione et corruptione compositionem
hujusmodi in eis coUigimus , in hoc autem,
Unus est interitus hominis, et jumeatorum, et
cpqua iitriusque conditio , ut dicitur Eccl'. 3.
Constituitur ergo homo essentiaUter exmateria
et forma. Unde cum essentia horainis diversee
speciei sit, ab essentiis, seu naturis brutorura,
necesse est substantiaU forraa ab eis distingui,
quia in raateria omnes conveniunt , et actus
est qui distinguit. Non fit autem substantiaUs
distinctio per sola accidentia, ut ex philoso-
phia notum est : fit ergo per substantialem
foraara, unde consequenter infertur, forraara
iUara substantialera, quae distinguit essentia-
Uter horainera a brutis, esse distinctse speciei
a propriis forrais brutorum, aUoqui non con-
stitueret in homine naturam et essentiara di-
versae speciei. Quocirca cum homo in muUis
pra^dicatis genericis , cum brutis conveniat,
scilicet in ratione substantise compositos vi-
ventis et sentientis , et in rationaU diflerat,
necesse est, ut forma constituens hominem in
illo uUirao gradu, in quo a brutis distinguitur,
sit distincto3 speciei ab omnibus formis bru-
torum.
11. Adducitur jam prohatio Mpartita. —
Primum incommodum ex liac secunda parte in-
surgens. — Secundum incommodum. — Tertium
incommodum. — De hac ergo forma propria
hominis inquiro, an sit ipsuramet inteUigendi
principium, vel aUaforma. Si primura dicatur,
haberaus intentum : quia si principium intel-
hgendi est vera forma homiuis, ipsum est vera
anima rationaUs : et consequenter hsec auima
spirituaUs est et immortaUs, et iUa ipsa di-
citur esse substautiaUs forma hominem essen-
tiaUter constituens^ quod probare inteudimus.
CAP. XII. AN PRINCIPIUM INTELLTGENDI IN HOMINE SIT VERA, ETC.
557
Si autem illa forma non est ipsum intelligendi
principium, anima propria constituens, liomi-
nem in specie distincta a cseteris animantibus,
noneritrationalis, sedintrapurumgradiim sen-
sitivum contenta. Quia non est dare medium
inter gradum sensitivum perfectum in suo or-
dine et rationalem; ideoque si illaanima non est
rationalis, necessario fatendum est, gradum
sensitivum non excedere . Hinc autem sequuntur
absurda et impossibilia jam insinuata. Unum
est, quod homo essentialiter erit brulum cpiod-
dam irrationale, quia per formam irrationalem,
id est, pure sensitivam constituetur physice,
et consequenter metaphysice non poterit con-
stitui per differentiam , rationale, quia talis
differentia a forma pliysica rationaH sumitur,
quae non est nisi anima rationalis, et non pure
sensitiva : non erit ergo homo essentialiter
animal rationale, prout communi omnium sa-
pientiumconsensu defmitur: erit ergo brutum,
Ahud inconveniens est , quia non erit homo,
qui inteUigit, discurrit, et alia propria opera
rationis facit. Sequela est evidens, quia si non
est animal rationale, quomodoratiocinabitur?
Item quia si principium intelhgendi non con-
stituit hominem formahter in esse hominis,
erit substantia qusedam separata, et integrum
suppositum, ac persona distincta ab homine
essentiahter, ac personahter : ac proinde ex
homine, et iho principio non fiet una substan-
tia, nec ahquod per se unum, sed solum erit
aggregatum duarum personarum accidentah-
ter unitarum, seu conjunctarum. Ideoque illa
substantia separata erit intelligens, vel discur-
rens : non homo. Nam inter supposita non est
communicatio actionum, prsesertim vitahum,
quando et naturo3 sunt distinctge, et principia
proxima operandi sunt in uno supposito, et
non in aho. Tertium inconveniensest, quia ho-
mo non erit hberi arbitrii, quia non operatur
Ubere, nisi qui inteUigit, et discurrit, ac dis-
currit inter ea, quse velle, aut noUe, aut
inter ea eligere potest. Unde consequenter nec
bene agere, nec peccare homini imputabitur,
quod etiam in ratione naturah absurdissimum
est.
42. Evasio Averrois. — Ad ha;c autem res-
ponderet Averroes, quamvis principium in-
telhgendi iion sit vera forma liominis, nihil-
ominus hominem per suam formam substan-
tialem coustitui in quodam rationahtatis gradu,
in quo excedit omnia bruta, quique satis est,
iit rationalis dicatur et dehniatur. Naai homo
per suam animam est capax cogitativae poten-
tise, quam Aristoteles intellectum passibilem
appehavit. Unde capax est intelhgentise , et
ahcujus discursus, et rationis, non c[uidem
per se solam, aut ex vi sohus animee humanse,
sed per influxum quemdam, et participatio-
nem a principio intelhgendi substantiahter
quidem distincto, ac separato : accidentaliter
autem conjuncto et assistente, ac movente et
dirigente cogitativam hominis facuhatem, ut
ratiocinari suo modo valeat. Unde in hoc chcit
hominem superare bruta, quod per propriam
animam est aliquo modo capax ratiocinationis
et conjunctionis ad superius principium intel-
hgendi, saltem ut motorem et directorem,
quam capacitatem bruta non habent. Sed hsec
evasio frustra conficta est, quia nec difficulta-
tem expedit, neque id, c[uod dicit, mente satis
concipi potest. Suppono enim imprimis cogi-
tativam liominis secundum Averroem esse po-
tentiam materialem et organicam, ut est cla-
rum, quia illum facit corruptibilem, et dicit
esse facultatem ejusdem animse corporeai, et
corruptibilis.
13. Arguitur contra Averroem. — Argu-
menti facti minor trifida. — Ostenditur prima
pars mi^ioris. — Hoc ergo posito interrogo an
omnes actus intelligendi res tam corporeas,
quam spirituales, et tam universales, quam
particulares, et actus discurrendi circa ihas, et
judicanch de illis, sint actus vere eliciti ab ipsa
potentia cogitativa, tanquam a proxima fa-
cultate, et ab anima informante, et compo-
nente hominem substantiahter , tanquam a
principio principah, et consequenter ab ipso
homine,tanquama proprio principio operante,
vel non sunt ab illa potentia eiiciti, sed a su-
periori principio intelligendi aiic|uo modo com-
municati ipsi cogitativai: vel quidam ex his
actibus sunt eliciti a cogitativa, et quidam ab
inteliigentia separata. NuUo autem ex liis
modis potest salvari, quod homo sit ratioualis,
et intelligat, si principium intelhgendi non est
forma ejus : ergo necessarium omnino est hoc
fateri. Probatur minor quoad primum mem-
brum, quia si omnes idi actus a cogitativa
potentia eliciuntur, profecto ilia erit verus in-
tellectus, quia liabebit pro objecto ipsum ens,
cjuatenus iutelligibile est, et per se efficiet, ac
recipiet omnes actus, quos nos intelLgendo,
componendo, et ratiocinaudo elicimus, ratione
quorum, seu potestate ad itlos eliciendos nos
rationales appellamur et sumus. Denique ex
eisdem actibus, maximeque ex eorum coliec-
tione ostendimus in superioribus intellectum
esse potentiam spuitualem et substantiam,
cj[U8e est principale principium eorum^ esse spi-
558
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
ritualem : ergo si omnes illi actus attribuun-
tur cogitativse, mutato tantum nominB;, intel-
lectus vocatur cogitativa, et falsum est id,
quod supponebatur cogitativam esse materia-
lem potentiam : falsum item est principiura
substantiale talium operationum non es?e in-
telligendi principium, cum illi actus vere sint
actus intelligendi et ratiocinandi. Ac denique
falsum est priucipium intelligendi in homine
non esse formam substantialem constituentem
illum in esse liominis, quia cogitativa illa, cui
tales actus attribuuntur, ut proximo principio,
est facultas manans ab illo principio, quod est
vera forma hominis, ut in responsione suppo-
nitur. Quocirca doctrina Commentatoris nullo
modo potest ilhid primum membrum respon-
sionis sustinere : prsesertim, quia si propria
forma, et anima hominis est principium om-
nium actuum intehigeudi,quosin nobis expe-
rimur^ niliil est, quod intelligentia separata
nobis praestare possit in mvmcre intelligendi,
ratione cnjus principium intelligendi nostrum
dici valeat. Quoniam ad summum potest, aut
objecta nobis applicare, aut species intentio-
nales in intellectu nostro efficere, aut (si sub
inteUigentiee nomine Dens ipse comprehenda-
tur) aliquod intellectuale himen infundere, vel
nos ad intelligendum apphcare, aut nobiscum
concurrere.
14;. Secunda etiam pars osUnditw. — Unde
non minus evidenter probatum relinquitur
secundum membrum supra iu minori sub-
sumptum : quia si nulli actus intelhgendi in
nobis sunt ab illa potentia, quee cogitativa ap-
pehatur, et in nobis non est altior poteiitia
intelhgendi fieri non potest, ut per illos actus
nos inteUigamus, vel ratiociuemur. Quia non
potest fieri etiam ab ipso Deo in me intime
existente, ut eodem iuteUectu^ vel actu, quo
ipse intcUigit, pgo iuteUigam, vel quod mihi
vere tribuatur, quod inteUigam omnia. quse
ipse intelhgit, sohun, quia ipse est intime in
me, cum semper sit suppositum a me distiuc-
tum. Imo hcet Deus naturam humanam sub-
stantiahter in unam h} postasim sibi uniat, non
poterit per illam inteUigere, nisi propriam in-
teUigendi facultatem, propriumque actum in
iUa suscipiat, ut in proprio loco ostensum est,
Ergo actus ihtelligendi elicitus ab inteliigentia
separata intra me existente, nunquam potest
ita communicari meai cogitativaj, ut per il-
lummetactnm ego fiam ijitelligens actu: sicut
nequeper intellectum ejuspossum ego consti-
tui formaliter intellectivus. INec etiam fiugi
potest, quod ab illa iutelhgentia separata fiat
in hominis cogitativa participatio aliqua for-
malis intellectionis suse, per quam homo ipse
inteUigat, vel ratiocinetur : tum quia cogrta-
tiva materialis non est capax talis actus, qui
sit vera intellectio, et circa propria objecta in-
tellectus versetur:tum etiam, quia non potest
extrinsecum agens intellectuale imprimere in
potentiam hominis cognoscitivam ipsum ac-
tum cognoscendi, nec potentia ipsa potest sal-
tem naturaliter cognoscere nisi per actum a se
factum, Si ergo homo de se non est potens ad
intelligendum, non potest naturaliter partici-
pare intellectionem alterius suppositi intelli-
gentis per quamlibet extrinsecam, seu acci-
dentalem conjunctionem ad ipsum.
15. Denique ejusdem minoris pars tertia
suadetur. — Superest tertium membrum dis-
junctionis supra positae, quod quidam actus
intelligendi sint eliciti ab ipso homine per po-
tentiam cogitativam propriam : alii vero per-
fectiores sint illi commuuicati ab intelligendi
principio, quod sit intelligentia separata, id
est, suppositaliter distinctum. Et quoad hanc
etiam partem facile impugnatur subsumpta
minor propositio. Tum quia experieutia ipsa
nos docet, ita nos esse, qiii discurrimus, et qui
de quibuscumque rebus consideratis judica-
mus, sicut nos sumus, qui phantasiamur, vel
imaginamur. Itemque nos minus esse a nobis
electio libera, quam sensibUis concupiscentia,
et sic de ceeteris actibus mentis et voluntatis :
ergo frustra, et siue fundamento contra ipsam
experientiam talis distinctio fingitur. Tum
etiam, qnia ratio, qua probatum est non posse
iuteUigentiam separatam nobis commuiiicare
omnes actus suos, ita ut per illos faciat nos
actu omnia intelligeutes, quae ipsa intelligit ;
eadem probat hoc geuus communicatidnis in
nuUo actu intelligendi posse habere locum,
quia et est contra rationem actus immanentis
et vitalis, et excedit capacitatem humanee co-
gitativse, si materialis potentia illa esse sup-
ponatur. Tum denique, quia vel homo ut con-
stitutus per suaui formam, et per faciUtatem
cogitandi ab illa forma intriusece manantemj
quoe in ipso homine sit suprema, potest veros
actus intelligendi, et ratiocinandi exercere^ vel
non potest : si non potest, in nullo actu, et in
nulla materia poterit aliquem actum iutelli-
gendi habere per conjuuctionem extrinsecam
snbstantia3 inteUigentis, ut probant rationes
factaj. Si vero potest per propriam fortnam et
lutriusecam faciUtatem aliquos actus efficere,
qui ad intelligentiam vere pertineant ; mde
coUigi potest^ et debet iUam formam esse al-
CAP. XII. AN PRINCIPIUM INTELLIGENDI IN HOMINE SIT VERA, ETC.
559
tioris ordinis, ct potentiam esse universaliorem
et altiorem^ quam sit cogitativa materialis^ ac
subinde illam formam esse rationalem^ simul-
que esse veram animam informantem.
iQ.Probaturlaiidemtertiimiassertionismem-
Irwn juxta D. Thomam. — Jtidiciuni auctoris
de locis Arlstotclis Mc et inmim. 2 allatis. —
Superest, ut ultimam assertionis partem con-
firmemus, ostendendo ab Aristotele notam et
demonstratam fuisse. Hoc autem colligere co-
natus est D. Tbomas2, contraGenteSj cap. 70;,
ex eo, quod secundum Aristotelem coelum est
animatum vera forma intellectuali. Sed heec
probatio imprimis assumit principium incer-
tum, nimirum, quid Aristoteles de coeli ani-
matione senserit, id est, an proprie, vel large
de animato coelo locutus fuerit, cum coelum
animatum vocavit. Et ipsemet D. Tbomas,
4 part., quaest. 76, art. 3, posteriorem sensum
preefert. Deinde illatio est per medium valde
extrinsecum, ideoque demonstrari non potest,
sed ad summum quadam conjectura, vel simi-
litudine rationis ostendi. Mebus ergo idem
divus Tbomas, 1 part., qusest. 76, art. \, dixit
Aristotelem in libro primo de Anima veritatem
hanc docuisse et demonstrasse. Quod ita esse
demonstratur. Nam libro secundo de Anima,
capite primo defmit, animam esse actuni pri-
mum essentialem tanquam veram formam
substantialem, et sub illa defmitione animam
rationalem comprebendit : ergo docuit illam
esse veram formam substantialem. Major nota
est ex dictis in principio bujus libri, et ex dis-
cursu philosophi. Nam ad probandum animam
esse actum primum, prsemittitdivisionem sub-
stantise in materiani, formam et compositum.
In qiia divisione forma proprie sumitur pro
altera parte essentiali substantife compositse,
ut constat ex usu ilhus divisionis. Et iude
tandem conchidit, animam eese suLstantiam,
et non esse compositum ipsum, nec corpus,
seu materiam, sed esse formam substantialem,
utique propriam, et dantem esse rei, ut cau-
sam formalem ejus, Unde idem Aristoteles 5,
Metapbysicai, cap. 8, dicit uno modo substan-
tiam appellari, quod causa est ipsius esse, ut
est in aniMali auima. Minor autem, id est, sub
eam definitionem animam rationalem com-
prehendisse, patet : tum quia iu principio ca-
pitis primi proponit dicere, guid sit anima, et
qiimiam sit ejus communis maxime ratio: et
postea text. 7 et 8, concludit definilionem il-
lam esse maxime uiiiversalem, et omni animae
convenire : tum etiam, quia capite secundo
sub secunda definitione animse, etiam, illam
comprehendit, quaeestprincipiuminteUigendi:
ut ex verbis ejusdem definitionis manifestum
est : dicit enim animam esse quo primo
vivimtos, movemur, et intelligimus. At vero
ibi eodem modo loquitur de anima, quo in
primo capite, nam unam definitionem per
aham demonstrat. Et in eo principio pne-
cipue fundatur, quod idem est principium
formale, et essentiale essendi cujuscumque
compositi, quod est ilh principium operandi :
ergo clare sentit animam, quas est princi-
pium intelligendi in homine, esse ilh prin-
cipium formale essendi, quod est esse sub-
stantialem formam. Et ideo in priori capite,
text. 7, mauifestum esse dicit, ex anima et
corpore in universum, unum per se fieri. Unde
in cap. 3, inter potentias animse, sicut nume-
rat sensitivum, ita ponit intellectivum, et ad-
jungit, unam esse anirnw rationem perinde, ac
formrs. Simiha habet cap. 4, et saepius id re-
petit. Et ex eodem principio dixerat hb. 1,
text. 6-4, proprius dici, non animam, sed ho-
minem: per animam discere, et ratiocinari. Et
Kb. 1 Ethicorum, cap. 1, proprium opus ho-
minis dicit esse secundum rationem vivere,
et ideo in opere rationis fehcitatem hominis
ponit, et iham dicit esse operationem animoe
perfectissimam : eadem ergo est fehcitas, et
operatio hominis, et animee, quod esse non
posset, nisiid, quo ratiocinatur homo, ipsius es-
setforma, eumessentiahter constituensanima-
tum, non esse simplex animatum utique per
veram formam informantem ; nam improprie
coehim, licet sit corpus simplex, animatnm
alibi appellat : ergo signum est in ihis hbris
loqui de propria anima informante, sub qua
rationalem compreliendit. Denique hb. 12
Metaphysicae, cap. 3, text. 16, de propriaforma
loquitur, cum dicit : Simul cum suo composito
incipere, et nihilominus iu text. 18, dicit con-
siderandum esse, an postea ahquid permaneat :
nam in aliqua, inquit, whilprohihet, licet non
in omni, sed in mente ipsa. Ergo supponit
meutem, seu principium iutelUgendi homiuis
esse veram formam, et propterea non nisi cum
ipso homiue inciperc, hcet postea mauere pos-
sit, quia venit de foris, ut l.b. 2, de Generat.
animal., cap, 3, dixerat, ubi etiam inter ani-
mas, intellectivam numerat, ad quam dicit
potentiam prius esse in potentia, et per iham
posteain actum reduci. Fateor quidf-m ahqua
ex his locis per alia nonuuna verba eju.^^dem
pbiiosoplii obscuriora reddi, patique cahnn-
niam, aut evasioneui, vel respousionem ali-
quam : nihilomiuus tamen faciuut valde pro-
560
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
babilem fidem, nt respondendo ad fundamenta
contraria magis declarabitur.
17. Ad fmidamentum inn. '6, adductum ex
mriis indiciis. — Concinit auctor in disp. 34,
Metaphysiccp, sect. 5, a n. 30. — Ad primum
indicium. — Ad fundamentum ergo contrarii
erroris, nego esse repugnautiam inter haec
duo, nimirum esse substantiam spiritualem^
et esse formam corporis. Nam licet non omnis
substantia spiritualis possit esse vera corporis
forma : nihilominus aliquam esse talem for-
mam non repugnat. Distinguenda est enim
diiplex substantia spiritualis, ima est omnino
completa, et absokita in propria essentia, et
ratione subsistendi^ et haec non potest esse
forma corporis, nec cum alia substantia ad
unam completam essentiam substantialem
componendam uniri; quia quod in genere sub-
stantiffi corapletum est, non potest ampUus
compleri. Alia vero esse potest substantia spi-
ritualis incompleta in genere substantise, et
non omnino absokita trascendentaUter, sed in-
cludens in sua essentia transcendentalem ha-
bitudinem ad corpus : quia in hoc nulla cogi-
tari potest repugnantia, et tahs actus spiritua-
lis, potest esse vera corporis forma. Et ita ad
primam probationem, seu inductionem ab
Angelis sumptum negatur consequentia : quia
intelhgentias angehcas sunt completse substan-
tiee^ ut in hbro primo^ primi tractatus, capite
sexto , diximus : anima vero est incompleta
cum suapte natura sit ordinata ad totius ho-
minis constitutionem ; unde, et substantiam
habet tautummodo partialem, ideoque indiget
comparte aha, videhcet materia, ut in subsis-
tente completo operationes suas exerceat^ quod
D. Thomas attigit, 1 p., quffist. 75, art. 1, in
corpore quidem obscurius, clarius vero in res-
ponsione ad 3. Atque ex lioc discrimine obiter
exchiditur opiuio Aureoh, in 2, dist. 8^ quaest.
unica, art. 2, quam etiam refelht Capreolus, in
dist. 3^ quaest. l, ad argumenta contratertiam
conclusionem, non esse impossibile Angelum
formam esse materise. SedD. Tliomas, 1 part ,,
quffist. 51;, art. 1, Scotus quodlibet 9, Capreo-
his supra, et ahi communiter contrarium do-
cent, quia cum natura angehca sit in suo esse
completa, contra rationem taUs completionis
erit, si fiat pars formalis alterius naturee, sed
de hoc puncto latius iu proprio loco.
18. Ad secundnm indicium in eod. n. 3. — ■
Ad secundum negatur assumptum. Nam ani-
ma rationahs prceterquam quod iodiget cor-
pore ad operationes materiales, non paucas^,
quse ab iUa etiam quatenus rationaUs dima-
nant, cujusmodi sunt risus, fletuS;, locutio, ac
similes , ad ipsas quoque intelligendi , ac
volendi actiones indiget corpore, non quidem
ut subjecto, aut organo, sed ut medio quodam
ad recipiendas species. Et hinc solvitur etiam
objectio quorumdam, quod anima nostra non
det esse rationale corpori, cum nec corpus ra-
tiocinetur, nec homo per corpus, ac proinde
ut rationaUs est, non est forma corporis. Res-
pondendum enim est, formam non dare esse
materise , sed composito, lamirum homini,
qui essentiaUter rationaUs est : materiae vero
eatenus dicitur dare esse, quatenus iUam in
suo esse conservat : neque est necessarium,
ut homo ratiocinetur per corpus, sed satis est,
ut corpus modo ahquo deserviatratiociuationi.
id. Ad tertium indicium ilidem. — Ad ter-
tium dic proportionem iUam non in ratione
entitatis, sed in ratione actus et potentise re-
quirendam esse : proprio ergo actus infor-
mantis, et potentiae receptivae in hoc consistit,
ut sint aptse ad constituendum unum, possint-
que recte convenire ad eumdem finem, sic au-
tem se habet anima nostra, ac materia : quare
Ucet anima spirituaUs sit, atque intellectiva ,
indiget tamen sensibus, quos habet in corpore,
et ideo ex tali corpore , et anima ipsa optime
fit unum compositum potens inteUigere , sen-
tire, aliaque vitse opera exercere. Non tamen
potest negari esse valde mirabile, res adeo
distantes, ut corpus , et spiritum tanto foedere
conjungi, ut unam naturam componant;, in
eumdemque finem operandi conspirent , nec
ob id spiritus de perfectione propria quidquam
amittat , sed potius perficiatur. Mirabilis, in-
quam , res est , et ideo muUis Philosophis
ignota, Divinse tamen sapientifepossibilis. Est-
que naturcB rerum maxime congruum , ut iu-
ter res spirituales tantum et corporales tantum
extet una media, quse utramque contineat.
De quo argumento luculenter Nazianzenus ,
orat. 42 , et aUi non raro. Si vero quispiam
roget, cur repugnet formse accidentaU spiri-
tuali uniri materife, non autem substantiaU,
plana est ratio , quod accidens a subjecto de-
pendeat, ac proinde, si hoc materiale sit, non
poterit accideus ab iUo materialiter causatum
nou esse materiale , ut dixi tomo 1, in 3 par-
tem, disp. 31, sect. 5, § Hcec tamen, quod de
forma substantiaU spirituali , qualis est ratio-
nalis, minime procedit, cum a corpore nulla-
tenus causetur.
20. Ad quartum judicium iUdem. — Quarti
argumenti minor propositio negauda est. Ad
probationem dicendum ita esse animam hu-
CAP. XII. AN PRINCIPIUM INTELLIGENDI IN HOMlNE SIT VERA, ETC.
561
manam propter suam operationem spiritua-
lein , ut etiam sit propter alias materiales^
quamvis minus prsecipue, ut ex responsione
ad secundum intelligi potest, ac declaratur
amplius : nam sicut anima rationalis essentia-
liter continet gradum vegetantis, ac sentientis
formaj;, ut cap. 3^ visum est, ita quoque ncces-
sario, quamvis minus prsecipue, oportuit illam
esse proptcr operationes iis gradibus respon-
dentes, ac proinde naturali appetitu inclinari
ad materiam per cujus organa illas posset
exercere. Et quamvis ob banc necessariam
conjunctionem ad materiam minus abstrac-
tum intelUgendi modum anima sortiatur ,
quam si separata esset a materia, aliunde ta-
men juvatur potius a corpore, cum mediis
sensibus species ad intelbgendum comparet
per viam propriae inventionis, ac magis de
suo, ut ita dicam, separata vero quasi per
viam doctrinae eas accipiat pure passive se ha-
bendo. Unde mirum non est, si ad corpus na-
turaliter inclinetur, attenta etiam prsecipua
ipsius intelligendi operatione : quid vero de
ejusdem animaj appetitu in separationis statu
sentiendum^ lib. ult. dicetur.
21. Ad quintum indicmm il)id. . Tract.'^, de
voluntario, disp.^, sect. 1, quid violentum sit
exponitur. — Ad quintum neganda est sequela,
sive major propositio, cujus probatio attingit
vulgarem diflQcultatem de statu separationis
animse, an sit illi violentus, ac naturaliter ap-
petat uniri corpori^ cjuse in lib. ult. opportu-
nius occurret, viderique etiam poterunt quse
disput. 35 Metapliysicse, sect. 2, a n. 6, dicta
sunt. Nunc respondeo ad argumentum, ani-
mam semel separatam semper mansuram
in eo statu naturaliter loquendo cum non
possit redire ad corpus, permansuram; quia
tamen illa non solum est id, quo aliud est, sed
etiam id, quod est, cum sit subsistens, ideo
non tantum habet pro fme informare, sed e-
tiam esse atque intelhgere : quia ergo separata
a eorpore inteUigeret, non frustraretur undi-
que suo fine, sed ex parte tantum, quia de
facto in perpetuum maneret absque munere
informandi, nisi divina sapientia, et virtute
provisum esset de reunione in generaU resur-
rectione, quae hac via procedendo naturaU e-
tiam Uimine conjici posset aUquaUter.Fatemur
tamen animam separatam latione aUqua pati
violentiam contra naturalem inclinationem ad
unionem cum corpore. lUud vero effatum,
Nullum molentumperpetuum, juxta Cajetanum
procedit, quando naturaUs via patet ad violen-
tiam removendam, quee interpretatio petilio-
ra.
ne principii laborare videtur. Ideo dici potest
violentum dupUciter dici, aut propter contra-
rietatem, aut propter solam privationem, un-
de duplex status violentus consurgit. Primus
quaudo soUim aufertur a re, quod ilU ex na-
tura sua debetur, ut status cascitatis, in quo
nibil ponitur contra naturam, sed aufertur,
quod secundum naturam debebatur, nimirum
visus. Secundus status est quando aufertur,
quod debitum est, et ponitur, quod est contra
naturam, ut cum aqua calefit : aufertur enim
ab ea debitum frigus, et ponitur contrarius
calor : quando ergo status est secundo modo
violentiis, non est perpetuus, quia inter con-
traria necessario sequitur pugna, atque adeo
status iUius deturbatio: quando veroestprimo
modo, perpetuus esse potest, cum a privatione
ad habitum non detur naturaUs regressus :
atque ita se haberet status animse separatee ,
in quo non haberet anima contrarium repu-
gnans ilU, sed careret tantum perfectione de-
bita, c[U8e est informatio.
22. ^(^ sextum indicium iUd. - Concinit
etiam Fonseca 2 Metapliysicw , cap. 1, q. 2,
sect. 6. — Ad tertium Conimbricenses, de Ani-
ma, q. 6, art. 2, conclusione secunda. — Ad sex-
tum prima consequentia, ex quasecunda etter-
tia pendent, falsa est. Quod vero in ejus pro-
bationem affertur, materiale sciUcet accidens
vim non habere, ut spiritum corpori uniat, et
quodammodo alliget, sunt qui respondeant,
non habere quidem vim ad uniendam animam
secundum gradum rationaUtatis, bene tamen
secundum gradus aUas vegetantis et sentien-
tis, hoc tamen sustineri non potest, juxta su-
perius dicta. Nam unio inter animam et cor-
pus reaUs est, ac physica, illa vero graduum
distinctio solum metaphysica, ac per conceptus
nostros inadsequatos : aut ergo materiale ac-
cidens nuUo modo unit animam corpori, quod
est contra respondentes, ac veritatem ipsam,
autunit eam secundumtotamsuam reaUtatem,
quae indivisibiUs est, et spiritualis, quod in-
tendimus. Negandum ergo accidentia mate-
riaUa praidictam vim uniendi non habere, sive
sermo sit de accidentibus materise inha^renti-
bus, sive de inhserentibus ipsi generanti, hoc
solo discrimine, quod priora uniant in genere
causa3 materiaUs, posteriora vero in genere ef-^
ficientis, ut patet ex iis, quse, disp. 13 Meta-
physicse, sect. 9, a num. 5, etcUsp. 18. sect. 2,
num. 20, dictasunt. Nec mirum si tantam vim
habeant, cum principales causse sint substan-
tiae, nimirum maieria, et generans : atque u-
nio ipsa non ita pure spirituaUs, quiu mate-
562
LIB. I. DE SUBSTANTTA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
riam respiciat essentialiter ^ extensionemque
habeat ex parte illius.
INTERMISSI OPERIS
RATIO;, EJUSQUE SUPPLEMENTUM EX EODEM
AUGTORE.
Hoc detinehatuT studio immortalis animi as-
siduics indagator et assertor Pater Franciscus
Soarius, dum fer sacrw "paginw oraciola, perque
sacTorum Patrum scripta, ac naturalis rationis
argumenta, in id unum eiiixe incumberet. De-
erat certe ad indubitandam veritatem undique
stipandam, ipse ejus intuitws, deerat experien-
tia : ergo secreto a mortalitate corporis animo,
atque ad heatam illam {ut minime credimus
formidolose) visionem evocatus, ipsa sui disso-
lutione expertus, apertoque intuitu contempla-
tus est, certius certo fuisse, quod dudum de im-
mortalitate, et animo ipso, et calamo versasset.
Has ergo de anima posteriores curas, et si
necdum primi lilri argumentum expleverint,
quod universa complecteretur , quce ad ipsius
anima' naturam attinerent {disputandum enim
supererat primo de animarum subsistentia in
corpore : secundo de earum inter se wquali, vel
incBquali perfectione : tertio de origine, an ne
per traducem, ut aiunt, vel per creationem po-
tius fiant, idque ante corpora, vel tunc primo
cum a generante perfecte disponuntur : quarto
denique numpro Tiominum ?mmero multiplicen-
tuT, vet potius in alia atque alia corpora demi-
grent). Hoc, inquam, inchoatmn opus, ex iis
commentationihus , quas Soarius juvenis qui-
dem cetate, sedjam doctrina longcevus auditori-
lus propinaverat, complendum censuimus, tum
iit tantam invidce mortis injtiriam vindicare-
mus, lectorque lialeret, unde desiderium miti-
garet : tum etiam, quia prcedicti comMientarii
per se dignissimi smit qui lucem aspiciant, cum
ipsius Soarii ingenium, methodumque quam^ in
aiiis servat libris midtum spirent, ac cum in-
cJioato operevalde cohcereant: tum denique quod
ea erat Soario mens, quam hausimus ex ore,
ut in Metaphysico opere, atque tractatione de
anima, tanquam in penu reponeret, quce ludi
magistri depromerent, suisque auditoribus mul-
to sine talore exponerent. Neque vero a munere
theotogi doctoris alienwn existimes, si ad phi-
losophicas de anima qucestiones demiitatur, cum
Hsdem prorsus S. Thomas primam suce sum-
mce partem compleverit, adeo ut nec vegetantis
animce, aut vero sentientis, nedum inteltigentis
affectionibus discutiendis pepercerit , optima
scilicet ratione, cjuam ab ipso Soario in Jiujusce
inchoati operis prceludio discas : quo etiam fiet
obiter, ut tandem aliquandointeltigas, vix credi
posse c[uale, ac cquantum tam inde, in natura
Terum perscrutanda acumen ingenii auctor os-
tenderit, cquamcque splendide instructusinter ojpi-
nantium varietates discreverit : nisi forte [quod
rei ipsius prudentes cestimatores subodorantur)
delapsa e ccelo tuce, a Patre tuminum perfusus
fuerit. Sed hc£c idcque genuspturima evutganda
Temittimus iis, qui de tanti viri dotibus, ac vitce
rationibus latius dicent. Quod vero subjectce an-
tiquioris tecturce inscriptionem Disputationum
et QuEestionum nominibus a Soario appositam,
in tibros et capita verterimus, boni consulat
tector : inchoatum nimirum opus hac posteriore
forma inscriptum, cequum fuit atque omnino
necessarium styto unigenio de ccetero ut prose-
queremur. Quaptropter si in libris de Angelis,
aut alio fortasse opere posthumo Soarii, hunc
de anima tractatum Disputationum et Queestio-
num, titulo citatum legas, typographorum fes-
tinationi deputandum erit.
GAPUT XIII.
UTRUM SOLA ANIMA RATIONALIS SIT INDIVISIBILIS,
AN ETIAM SENSITIVA ET YEGETATIVA.
1 . Prima assertio pro anima rationati fidei
proxima. — Htec quaestio pertinet maxime ad
explicationem trium animarum , illarumque
substantiae, circa quam rem sit prima conclu-
sio. Anima hominis est indivisibihs. Hsec se-
quitur evidenter ex dictis cap. 9, cum anima
humana spirituahs sit. Unde conclusio si non
de fide est^ certe fidei proxima^ ut docet D.
Augustinus contra epistolam fuudamenti ,
cap. 16 et 19, et epist. 22, t. 2, hb. 10, deTri-
nitate, cap. 1, t. 3, et 1. de Quantitate animae,
Chrysostomus, homil. 5, de Incomprehensibih
Dei natura, t. 5, Gregorius Nissenus 2, de Ani-
ma, cap. 2, Tertuhianus, L 2, de Auima,
S. Thomas, 1. p, q. 76, a. 8, latius 2, contra
Gentes, c. 72, et de spirituahbus creaturis,
a. A, q. de Anima, a. 11. Gonsentiunt theologi
omnes in 1, dist. 8, et in 2, dist. 6. Itaque etsi
non est expresse definita , est tamen fidei
proxima, quia fere evidenter sequitur ex de-
finitionibus fidei, si enim est omniuo spiritua-
lis, debet esse indivisibihs, divisio enim pro-
venit ab ahqua materialitate. Item si esset
CAP. XIII. AN SOLA ANIMA RATIONALIS SIT INDIVISIBILIS.
563
divisibilis , esset pars in parte , etc. , ergo
abscissa manu a]>scinderetiir pars anima^ : vel
ergo ea pars corrumpitur, vel manet. Prinium
aperte est contra fidemj anima enim rationalis
est omnino immortalis, ac fere etiam secun-
dum. Nam ubi quseso gentium, manet ea pars.
Prseterea Iiabet ne illa intellectum, an non :
■ habere enim non potest, alias intellectus quo-
que esset divisibilis, duoque intellectiis partia-
les in anima dareutur, manere autem sine in-
tellectu multo est absurdius : ergo, etc. Imo
Durandus in primo, dist. 8, q. 3, eadem fide
credendum putat , animam rationalem esse
indivisibilem, quam credimus esse spiritualem
et immortalem.
i2. Semncla assertio p-o anhna vegetatha
negans. — Secunda conclusio. Animaj tantum
vegetabiles extensse sunt, ac divisibiles. Qui-
dam huic conclusioni refragantur, asserentes
animas etiam plantarum esse indivisibiles, ut
Nemesius, lib. de Natura hominis, c. 2. Mar-
silius Ficinus I. '1,6 et 8, de Theologia Plato-
nis , et tribuit Platoni, Amonio, Plotino et
Porphyrio. Idem tenet Thienensis 2, de Ani-
ma, text. 22. Pompanatius quoque, 1. 1, de
Nutriente et nutrito, c. 10, dicit esse rationa-
lem opinionem, citans pro ea Hugonem Senen-
sem, et Augustinum, lib. de Immortalitate
animaj, c. ultimo. Hsec tamen sententia nul-
lum habet pro se fundamentum, nisi quod
sumi potest ex modo augmeuti viventium , et
ex termino, quem in quantitate habent : sed
utrumque solutum est a nobis. Primum, in \,
de Generatione, ubi diximus ad augmentum
vitale non esse necessarium indivisibilitatem
animae. Secundum vero 2, Physicorum, ubi
ostendimus vegetabilia Iiabere terminum, e-
tiamsi habeant animas divisibiles : atque hsec
est sufficiens probatio conclusionis : preeser-
tim, quia, ut diximus, opposita sententia nul-
lum preeterea habet fundamentum. Deinde
conclusio patet experientia certissima : divi-
ditur enim vitis, et utraque pars divisa vivit
et nutritur postea : ergo pars animse remansit
in partibus divisis. Unde Aristoteles, lib. 2,
de Anima, c. 2, text. 20, et lib. de Juveutute
et Senect. , c. 1, ait plantarum animam, et
quorumdam etiam animalium actu quidem
unam esse, potestate vero plures, ut pote quia
secta vivuut. Denique vegetabdes forinaj pa-
rum excedunt perfectionem formarum non
viventium , ac sunt nimis materiales : indivi-
sibilitas autem multam arguit immaterialita-
tem : ergo, etc.
3. Tertia assertio pro anima imperfectonm
animalium . — Primuhi effugium. — Reducitur
igitur queestio ad animas sensitivas tantummo-
do, de quibus nonnulli asserunt omnes esse in-
divisibiles, utcitati auctores, et D. Augustinus,
lib. de quantitate Anima^, cap. 31, ubi miratur
maxime, quod animantis cujusdam imperfecti,
quselibet pars divisa viveret, ac sentiret, cona-
turque explicare illius animam non fuisse divi-
sam, sedquoniamadductaexperientia remcon-
cludit.Sittertia conclusio. Animalia imperfec-
ta (annulosa vocant) habent animas divisibiles
et extensas. Probatur propugnando ipsam ex-
perientiam, quia utraque talis animantis pars
divisa vivat : quidam ergo occurrunt illam
tantum vivere, in qua remanet caput, aliam
vero partem videri vivere propter vitales spi-
ritus, qui in easaliunt, et causant motum. Sed
contra hanc fugara experientia etiam militat,
scribit enim D. Augustinus supra, ob longum,
ac multipedemvermiculumdivisum tamvelo-
citer, ac expedite, secundum utramque partem
sese movisse, ac si duo integra essent anima-
lia, styloque puncta contorsisse se ad doloris
locum et subdit : Tentavimus, quatenus id va-
leret, atqiie vermicuUmi, imo tam vermiculos in
multas fartes conciclimus, itacjue omnes move-
lantur ttt nisi a noMs factum illud esset, et
comparerent vulnera recentia, totidem' illos seor-
sim natos, ac sihi quemque vixisse crederemus :
nulla ergo ratione negari potest, utramque,
vel alteram partem vivere, cum motum suum
efficiat. Eamdem experientiam adhibet Aristo-
teles, qui conclusionem positam tuetur primo
de Anima, test. 67, 93 et 94, et lib. 2, text.20,
de longitudine et brevitate Vitse, cap. 3, de
Juventute et Senectute, cap. 1.
4. Secimclum effaglum varie expugnatur. —
Alii occurruiit, utramque partem vivere, non
propter divisionem, sed corruptionem potius
preeexistentis animee et introductionem dua-
rum animarum in partibus divisis. At quo
quffiso modo potuerunt per solam divisionem
duse animae tam cito produci : Item quse intro-
ductse denuo dicuntur, vel alterius sunt spe-
ciei cum preeexistente, vel ejusdem, alterius
esse obstat experientia : habent siquidem eos-
dem motus, et organisationem eamdem, tan-
tumque dififerunt in magnitudine, quse spe-
ciem non variat. Deinde non facile est os-
tendere quodnam agens materiam ad novi
animalis generationem disponat, Si vero di-
cantur ejusdem : ergo ex corruptione individui
unius sequitur alterius generatio speciei ejus-
dem, quod est impossibile. Ad hajc, si animal
divisum corrumpitur, quia organa destruuntur
564
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
dehita ad illins conservationem , certe non
poterit introdnci nova illius speciei anima,
5. E ffugium tertmm multiiilicUer quoque
oistruitur. — Aliitandem respondent utramque
partem vivere eadem anima, sed incredibile
est formam adeo imperfectam informare mate-
rias loco distinctas, ac nullo modo unitas. Item
si anima illa una esset, operationes unius par-
tis impedirent alterius operationes, et velie-
mens dolor unius debilitaret alteram : hoc
autem constat non contingere : nulla ergo
via potest effugi adducta experientia, atque
adeo illa sola reddit conclusionem in philoso-
phia certam. Accedit etiam, quod imperfec-
tio, et materialitas prsedictarum formarum
ahunde ostendit illas non superare adeo per-
fectionem aliarum materialium, ut fere spiri-
tuales et omnino immateriales, utpote indivi-
sibiles existimari debeant.
6. Brutonm etiam perfectorum animas divi-
sihiles esse multi censent. — Primiim argu-
mentum pro hac sententia. — Secundum. — ■
Tertium. — Quartum. — Restat ergoqusestio de
animantibus perfectis, ut equo, leone, et si-
miUbus, quaj perfectam organisationem , et
integritatem omnium sensuum possident, dis-
tinctionemque membrorum principalium, pro-
ut in homine reperiuntur, nempe cerebri,
cordis, etc. Ac de his multi asserunt habere
etiam animas extensas et divisibiles. Ita Sco-
tus, in k, dist. 44, qugest. i, art. i, Durandus,
in i, dist. 8, 2 part. distinctionis, qucest. 3,
n. 40, Capreolus, in 2, dist. 45, quaest. 4, ad
ultimum contra idtimam conclusionem, Mar-
sihus, in 2, qusest. 44, art. i, et 4, de Gene-
rat., qusest. 44 et 42, yEgidius, in 4, dist. 8,
2 part., quaest. 5, Pompanatius supra, cap. 4,
Petrus de Mantua, tract. de primo et ultimo
instanti, Jandunus 2, de Anima, qusest. 6,
Apolhnaris, qua^st. item 6, Saxonia 4, de Ge-
nerat., qusest. 40 et 41. Probaturque primo,
quia nuUa est forma a materia pendens secun-
dum esse, quss non sit coextensa materiee,
nam quid est aliud formam aUquam esse ma-
terialem, quam extensionem habere materia-
lem et corpoream ? Si autem e contra indivi-
sibiUs est omnino, quid iUi deesse potest, ut
sit immateriaUs? Secundo arguitur. Omnis
forma materiaUs educitur de poteutia materias :
ergo tota educitur de tota mateiia et pars de
parte : ergo habet partes : ergo et divisibilis
erit. Prima consequentia probatur, quia aut
educitur tota forma de tota materia, et tota de
qualibet parte, aut pars de parte non primum :
ergo secundum. Probatur minor primo, quia
impossibile videtur eamdem formam semel
eductam de potentia materiee denuo fieri :
ergo etiam erit impossibile formam, quae tota
educitur ex una parte, educi totam ex alia.
Secundo assumo certam materiee partem, ex
qua educi ponitur tota anima et argumentor
sic. Tota anima ex vi acUonis, quse in illa
parte fit, educitur : ergo impo.ssibile est educi
totam simul ex alia parte. Tertio in argumen-
tatione horum viventium additur pars for-
mas : ergo est divisibiUs, Antecedens proba-
tur, quoniam aUas forma, qufe antea erat, ad
novam materiam migraret : hoc autem vide-
tur esse proprium subsistentis et independentis
formae : maxime quod in decursu argumenta-
tionis poterit anima nuUam jam habere iUius
materise partem, quam in generatione acqui-
sivit : nou ergo educta fuit de potentia illius,
quandoquidem ab iila non dependebat in suo
esse, Quarto arguitur experientiis : nam ani-
malia haec saepe vivunt partibus prsecipuis
abscissis, refert enim Aristoteles 4, de Anima,
textu 92, et de Juventute et Senectute, cap, 4,
testudines abscisso corde vivere, Commenta-
tor etiam 7, Physicorum, textu 4, refert, se
vidisse progredientem arietem abscisso capite,
et ex Avicenna taurum per duos ivisse passus,
abscisso corde : ac similia refert TertuUianus,
lib, de Anima,
7, Qui doceant esse indivisibiles. — Primum
fundamentum ex D. Thoma. — Fundamentum
secundum ex Cajetano. — Contrariam senten-
tiam tradit S. Thomas, in q, de Anima, art. 40,
et in 4, dist. 8, qusest. 5, art. 42, contraGent,,
cap, 72, 4. p,, qusest, 76, art. 8, ubi Cajeta-
nus, Albertvis item Magnus 4, de Anima, cap.
ultimo, et lib, 2, cap. 7, D. Bonaventura, in
4, dist. 8, A-studiUo 4, de Generat., qusest. 45,
Javellus, qusest. 4. Eamdem indicat Aristote-
les, de Juventute et Senectute, cap, 4,, ubi
postquam de animalibus imperfectis dixit esse
quasi animalia multa natura cohcerentia, sub-
dit, at quce optima fabricaiione constant, haud
quaquam mzere dissecta queunt, quod eorum
oiatura quam maxime potest una habeatnr.
Fundamentum D. Thomse sumitur ab expe-
rientia, nam sicut in homine una parte ablata,
statim dissolvitur, ac moritur totum, ita quo-
libet animaU perfecto accidit : ex hoe ergo
colUgendum videtm-, eorum animas esse indi-
visibiles, sicut est humana : nam si essent
extensffi, et pars coh^rens parti, posset qute-
libet separata et diversa cum parte materife
informatae aliquo tempore conservari, minime
autem potest : ergo signum est talem quam-
CAP. XIII. AN SOLA ANIMA RATIONALIS SIT INDIVISIBILIS.
563
libet animam esse indivisibilem, quse per se
primo respiciat totum corpus, tanquam pri-
mum suscepLivum, extra quod non potest
conservari. Huic rationi addit secundam Gaje-
tanus quod animalia hsec non augeantur per
additionem formfe : ergo, etc. Probat assump-
tum. Quia quando aliquid crescit per addi-
tionem formaj , quanto magis crescit, tanto
majorem virtutem habet, nam addita forma
additur virtus : sed animalia perfecta in grandi
mole constituta minores habent vires : ergo
non nisi quia anima indivisibihs non potest
tanto corpori dominari.
8. Infio^matur primum fundamentum. — In-
firmatur secundtmi . — Verum hoec duo funda-
menta non videntur firma. Ad primum enim
dicetur, hcet pars formffi sit in parte materia3,
mori tamen ilhco partem abscissam, quia pars
formse pendet ex unione et influxu aharum
partium, sicut si abscindatur pars minima vi-
ventis imperfecti , abscindetur quidem pars
animee, quse tamen non conservabitur, quod
deficiat organisatio requisita. Ad secundum
dicitur illud commune quoque esse animabus
extensis, arbor enim, si nimium crescit^ non
tanta virtute fructificat : ilhid ergo provenit,
non ex indivisibihtate anima^, sed ex magni-
tudine organorum, quse non possunt tam fa-
cile apphcari ad opus, nec sibi invicem deser-
vire. Ilem, quia ahmentum in tot, ac tam
porrectas partes distributum minores vires ihis
prsebet. Ac quia lieec D. Thomse positio diffi-
cile intelhgitur, fundamentaque facile solvun-
tur, multi etiam ihius discipuh in hac parte
ab ipso defecerunt. Ahi negantes sententiam
iham in re, defendunt iu verbis, dicentes lo-
quiD. Tiiomam de indivisibilitate pliysica, non
quantitativa, quod tamen ei adversatur, ait
enim preedictas animas non esse quantas per
accidens, sed in quahbet parte totas seque,
atque humanam. Neque tamen est, cur in liac
parte D. Thomam deseramus, etsi pars ahera
satis probabiliter defendi valeat.
9. Quarta assertio. — Prcendttitur imprimis
non esse impossibilem formam materialem in-
divisibilem. — Unde sit quarta conclusio.
Animee sensitivce animalium perfectorum in-
divisibiles sunt, et inextensse, qu» est etiam
D. Augustinus, 6, de Trinitate, cap. 6. Pro-
batur primo, quia nuha est implicatio, quod
hsec proprietas conveniat formis dependenti-
bus a materia : non est ergo impossibilis :
ergo de facto couvenit formis ihis. Antecedens
patet primo, quia a nulio assignatur implica-
tio, quod etiam patebit ex solutione argumeu-
torum in contrarium. Secundo, quia nuhaest
necessaria connexio inter has duas proprieta-
tesj indivisibilitatem scilicet, atque indepen-
dentiam a materia : nam licet indivisibilitas
sequatur immaterialitatem, attamen quod uon
possit absque illa inveniri, non ostenditur :
ergo neque e contrario illa duo, scilicet indi-
visibilitas, et dependentia a materiarepugnant:
major enim perfectio requiritur, ut forma sit
independens, quam nt sit indivisibilis, ut pa-
tet in accidenti spirituah, est enim indivisibile,
ac dependens : potest ergo indivisibilitas sal-
vari cum dependentia. Si dicas non esse simile,
quod illa dependentia non sit a materia, sed
a subjecto spirituah, instabitur, exemplum in
omnilius simile esse non debere, iUam vero
differentiam niliil obstare. Etenim sicut forma
spirituahs, licet sit perfectior natura, potest
actuare extensam materiam, tanquam vera
forma, ita forma alia indivisibilis, qute non
attingit naturam formse spiritualis, poterit
dependere a subjecto, quod informat : litec
ergo argumenta videntur proliare considera-
tis illis duobus preedicatis secundum se, scilicet
indivisibihtate, et dependentia, ea non esse
mutuo repugnantia, atque adeo esse possibi-
lem formam indivisibilem pendentem a ma-
teria in suo esse.
10. Probatur jam assertio de facto. — Quo
supposito probatur assertio primo. Quia con-
venit esse in universo omnes modos formaruni
possibilium : si ergo ponantur possibiles for-
mse, de quibus loquimur, indivisibiles nempe,
et materiales essent profecto imperfectiores
anima rationali propter dependentiam a ma-
teria, et ita non attingerent gradum ratioci-
nantium : essent deinde perfectiores omnibus
formis extensis, quia maxime accederent ad
immateriahtatem, ac adeo essent in supremo
gradu formarum materiahum, qui est gradus
sentientium, et intra illum Iiaberent supre-
mum locum ob eamdem rationem, haec autem
omnia conveniunt formis animalium perfec-
torum : ergo vere illse. tales existinit, neque
enim credibile est, quod in creatione brutorum
omissa fuerint perfectissima intra illum gra-
dum : maxime cum modus essendi horum
animantium perfectorum, perfectissimus ap-
pareat, cum habeant sensus omnes, et virtutes
possibiles in eo gradu. Confirmatur prffiterea,
quia non fit transitus ab extremo ad extre-
mum, nisi per medium : sunt autem inter
animas quaedam omnino materiales, et exten-
see, aliai immateriales et inextensaj, inter quas
est possibile quoddam medium, scihcet auimee
566
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^ RATIONALIS.
materialis et iuextensee : ergo datur tale me-
dinm nou alibi certe, quam in liis viventibus
perfectis : ergo^ etc.
11. Secimdaratio ex variis experimentis. —
Accedunt experientia^^ primo^ nam in bisce
animalibus reperitur tanta fere consonantia
organorum : ac tantus conscnsus inter illa^
quantus in bomine : habent enim certa or-
gana ad virtutes singulas deputata : cerebrum
ad virtutem cognoscitivam, ad vitalem cor,
ad naturalem, seu vegetabilem hepar : atque
inter has partes talem consensum^ ut laso
tactu cor moveatur, et si imaginatio appre-
hendat ut nocivum, impcret motum, quem
ilHco pedes exeqmmtur : hic autem consensus
tantus videtur ob identitatem animse, quas
omnia gubernat ; identitas vero non est sine
indivisibihtate : nam si esset divisibihs, quo
quffiso modo pars anima?, qua3 in pede residet,
cognoscit quod jubet pars, quse est in capite,
et ihud exequitur : Ratio ergo tanti consensus
ea est, quod tota anima in capite est, atque
in pede. Aha experientia, quod etiam in his
animalibus vehemens operatio unius partis
impedit operatiouem aherius, ut grandis dolor
tactus impedit actionem visus, quod non con-
tingeret, si diversaj partes animas in diversis
partibus viventis essent, posset enim altera
sine aherius concursu operari : itaque hcet
mia esset attenta, vel defatigata, ahera non
ob id defatigaretur, aut impediretur a suo
munere, quse sane experientias ideo magnam
probabilitatem faciunt, quia ex uuha aha re
videatur mehus colligi identitas principii ,
quam ex consensu, et consonantia potentia-
rum iUius : neque vero simihs consonantia in
plantis visitur, nam licet una pars debilitetur,
alia perfecte exequitur suam operationem ,
nisi forte sit media, per quam trahit ahmen-
tiim, quod est per accidens. hi sectihbus quo-
que animantibus nihil tale reperitur : quod si
ahquando puncta una parte movetur aha, ut
puta cauda, non ita fit, quod una pars aUeri
obediat, sed potius id provenit ex continua-
tione partium cum quadam diffusione vitahum
spirituum, qui causant motum, atque etiam
ex imperfecta phantasia distenta per corpus,
unde species sensibiles deferuntur ad partes^,
quae moventur; non sic autem in animantibus
perfectis, iit de se patet. Tertia experientia.
Habent animaha perfecta vim discernendi in-
ter res duas simul propositaS;, agnus etiam si
videat lapum simul et equum, discernit ininii-
cum a non inimico, et ab uno fugit, non ab
alio : accurrens quoque ad matrem discernit
superiorem partem ihius ab inferiori, et ad
hanc accedit ad sugendum, non ad aham.
Talpa etiam sine visu per tactum cognoscit
filium, et discernit inter ihum et alienum. Ex
quibus plane indivisibihtas prsedictarum ani-
marum cohigitur in hunc modum. Ad discer-
nendum necesse est, ut qui discernit utram-
que partem cognoscat : ergo si equus, verbi
gratia, discernit aquam frigidam a cahda, ne-
cesse est ut principium cognoscendi utramque
sit idem ; non quidem principium proximum,
nempe tactus (putest enim manus dextera tan-
gere frigidam, et sinistra cahdam) : ergo sal-
tem principium principale cognoscendi in
utraque manu erit idem , atque adeo tota
anima in quahbet manu. Si dicas, judicium
ihud esse in imaginatione, mehus surget ar-
gumentum. Nam si imaginatio discernit inter
apprehensa per sensus, certe idem est princi-
pium cognoscens has omnes res, et gubernans
potentias.
12. Fundamenttm D. Tliomce, num. 1, alla-
tum susiinetur. — Heec ergo omnia probabi-
lem reddunt opinionem D. Thomaj , neque
experientia, quam ipse adducit, est contem-
nenda, quod si tales animse essent divisibiles,
non tam cito pars abscissa moreretur : si enim
quceque pars habet suam partialem formam^ et
in quantitate sufficiente dividatur, non est,
cur tantam dependentiam habere dicatur, ut
nec per instans conservari queat : sic itaque
divus Thomas intuht provenire hoc ex indivi-
sibihtate animas probabihter.
13. Ad primtini argumentmi in num. 6. —
Ad secundum. — Ad primum vero argumentum
in contrarium respondetur rationem formee
materiahs absolute non consistere in exten-
sione, sed in dependentia a subjecto materiah,
hocque efficere, ut animee, de quibus agimus,
spirituales non sint. Ad secundum quidamres-
pondent eam animam non educi de partibus
materise, sed a tota materia adfequate, quod
ab iha tantum pendeat, et nou a singuhs par-
tibus. Respondetur tamen ahter totam educi
de tota, et totam de quahbet parte, quam in
instanti generationis informat : neque vero
hoc est mirabihuS;, quam totam esse in tota
materia, et totam in quahbet parte, nam si-
cut est in materia, ita fit. Sane quod hic diffi-
cultatem habet ilhid est, quomodo una, et ea-
dem res sit tota in tota materia, et tola in
quahbet parte. Quai difficuhas communis est,
necessarioque, in humana forma admittenda :
quod vero tahs ahqua forma sustentetur a ma-
teria, parum, aut nihil difficuhatis adtht.
CAP. XIV. AN EADEM ANIMA INFORMET SINGULAS PARTES VIVENTIS.
567
Unde ad primam impngnationem Imjns sen
probationem minoris negatnr similitndo.Nam-
qne ednci de potentia materiffi transitns qni-
dam est de non esse ad esse^ qnod est impossi-
bile formai jam existenti. At vero ednci simnl
de non esse ad esse ex dnabns partibns mate-
riee cnm illins materiffi adseqnato concnrsu
unllam implicationem afFert^ sed ostendit tan-
tnm, quod idem sit in dnabus partibns simul,
qnod nihil vetat. Ad secnndnm dic^ unam esse
ibi actionem totalem, qua ipsa anima sit in
omnibns partibns.
44. Ad tertium in eodem n. 6. — Ad tertium :
sicut sunt qneedam formse^ quse totse pendent
a tota materia^ et pars a parte : alise vero quoe
existentes in materia, a tota illa separari pos-
sunt^ ac per se snbsistere^ ita facile intelligun-
tur formse mediae^ qnee necper se stare possunt,
nec tamen necessario sunt afiixai determinatee
parti materise^ sed paulatim possnnt ex nna in
aliam succedere virtnte sua, non tamen seipsas
sustinere, quse omnia eo magis rationi conso-
nant, quotales animse reperiimtnr distare ma-
gis ab imperfectione materiee, accedereqne ad
perfectionem nostrse animse : natnrale siqnidem
est, ut medium ipsum aliquid participet de
extremis, et quo magis recedit ab uno, magis
accedat ad aliud.
45. Ad qiiartim- ut respondeat Allertus. —
Ad experientias respondet Albertns, snmma de
homine, qnsest. 2, art. 3, motns illos non pro-
venire ab anima, sed ab impetn impresso ner-
vis ratione violentiae, quae intervenit in sepa-
ratione animse a corpore: juvant etiam spiri-
tus vitaleS; qni in nervis remanent per aliqnam
mornlam, ac vim movendi conservant, quee
tamen experientia non in omnibus est neces-
sario acceptanda, nam similes ssepe observan-
tur in homine, de quo constat habere animam
indivisibilem. Est vero sohitio clara, quando
pars minor abscissa videtur vivere: attamen
qnando totnm ipsum truncatum movetnr, ut
taurus sine capite (quod appellatur ab Aristo-
tele colobum, sen mutihim, 5 Metaphysicee,
text. 27), tunc dici posset, admitti illud qni-
dem mutilum aliquo tempore vivere, non prop-
ter divisionem animee, sed qnia tota anima
potuit aliquantnhim in corpore mntilo perma-
nere : cum non adeo, neque ita pendeat vita a
parte abscissa, ut primo instanti extingnatnr.
Atque his modis potest explicari, qnod Aristo ■
teles ait 3, de partib., c. 1, posse animal, trun-
cato capite, ahquantulum moveri,propter qnem
locum Pompanatius, lib. 40, de Nutriente et
nutrito, dixit omnem animam, etiam huma-
nam, secnndnm pliilosopliiam, esse divisibilem,
sed turpiter lapsus est et exdebili fundamento.
NOTATIO PRO PRiECEDENTI ASSER-
TIONE.
Sententiam Jianc de indimsiUlitate animce
perfectorum viventium, in quarta assertione
positam, mutaret prociil dubio ipse auctor, si
inchoatum Jiunc tractatum, uti cceperat, ultimis
curis Umasset. Quippejam olim inMetapJiysica,
Jianc retractans quam prius dictarat, oppositam
dixerat prolabiliorem, disp. 45, sect. 40, n. 32.
Imo Jioc ipso in lil. cap. 2, n. 49, censuit prc-
hahiUssimam. Non erat tamen cur omnia plene
pront ab eo accepimus non Jiic tibi, Lector bene-
vole, immutata daremus, prcesertim cum ea
etiam seiitentia, cjtiam Jiic defendit, probabiUs
certe sit , et in gratiam D. TJiomce suscepta
videatur.
GAPUT XIV.
UTRmr EADEM ANIMA INFORMET OMNES, ET SIN-
GULAS PARTES VIVENTIS.
4. Pro parte negante argumenti. — Hsec
qnaestio etiam pertinet ad exphcandum animae
modum informandi. Gujus negativa pars vera
apparet. Primo, quia in diversis membris, di-
versEe , imo contrarise reperiuntnr dispositio-
nes, cor enim in excellenti gradu calidum est,
cerebrum vero in excehenti frigidum : ergo
non potest eadem forma eas partes informare.
Secnndo, qnando pars abscinditur, retinet
eamdem formam substantialem, qnam habe-
bat in toto , non retinet autem animam tota-
lem : ergo partialem aham, quam etiam habe-
bat. Major patet : tum quia non est a quo
introducatur nova : tum quia abscissa pars
potest reuniri : retinuit ergo eamdem formam.
Tertio. In vivente quffidam partes sentinnt
ahfB non sentiunt, sed vegetantur, ut ossa,
alise nec vegetantnr, nec sentiunt, ut sangnis
et capihi, incredibile autem apparet, quod
una, et eadem forma tam diversos effectus
causet : ergo, etc.
2. Prima assertio bipartita pro anima divi-
sibiU. — Prior pars ostendittcr. — Prsesens
difficultas minor est in viventibns, qnai formas
habent divisibiles et extensas, nam in ilhs
tota forma est in tota, et pars in parte, atqne
adeo una est forma informans totum, quamvis
568
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM.^ RATIONALIS.
non simplex sit, sed composita, sicut etiam in
non animatis contingit. Sit ergo prima con-
clusio. In viventibus, quee animas liabent ex-
ten.sas,una estanima informans partes omnes^
coalita tamen ex partibus diversarum ratio-
num partialium. Prima pars conclusionis pro-
batur, quia vivens unum per se est substan-
tiale suppositum , cujus omnes partes sunt
continuse : ergo habent unam formam eas in-
formantem. Item una integra a qua unam
habet formam, a qua vendicat esse^ et unita-
tem : ergo et vivens, quod non minus est
unum. Namque ad unitatem formee non est
necessC;, ut illamet entitas, quse informat par-
tem unam^ informet et alias, sed et satis, si
una sit ex compositione et unione plurium
partium : sicut et corpus hoc solo modo dicitiir
unum.
3. Posterior quoqiie siiacletur. — Secunda
pars conclusionis probatnr primo, quia ejus-
modi partiales forniEe requirunt ex propria
ratione diversas dispositiones : ergo sunt di-
versarum rationum. Item habent ex se diver-
sos effectus formales, nam pars forma; ai'boris,
qu8e constituit folium nou posset constituere
radicem arboris, neque e contrario. Item ope-
rationes diversarum partium sunt diversfe ,
forma autem coaptatur diversis partibus
dispositionum. Tandem forma integra totius
arborisj quse informat radices , truncum ,
folia , etc. , secundum se sumpta non po-
test esse tam homogenea , sicut formse i-
gnis , alias nulla esset ratio , cur una illius
pars esset magis in una parte materice ,
quam alia : ergo non est tam similaris ,
nec ejusdem rationis in omnibus partibus :
ergo distingiiuntur partes illius secundum
partiales rationes, Nec inferas : ergo illse par-
tes non sunt continuabiles, quia simt specie
diversee : nam idhabet verum in iis, quee dif-
ferunt totali specie, non vero in iis^ quee par-
tialiter differunt^ et ordinantur ad integrita-
tem totius suppositi, ut in proposito : et sicut
in artificialibus partes diversarum rationum
uniuntur aliquo modo ad integrandum perfec-
tum artificium, ita in uaturalibus^ etc.
4. Q,uid de anima indivisiMli senserint non
pauci apud GraJenum. — Et apud Albertum. —
Difficultas ergo qusestionis superest de his vi-
ventibus^ qu8e habent animas indivisibiles, de
quibus fuit antiqua Platonis^ et ahorum opinio,
quam Galenus refert 5 et 6, de Placitis^ ani-
mam nostram in corporc non esse simplicem^
sed ex multis compositam : ponebant eiiim
animam concupiscibilem ad appetendum ci-
bum, etc, quam aiebant esse inhepate, et
animam irascibilem incorde, cujus munus est
cohibere concupiscibilem, si esset effrenis , et
tueri illam ab adversariis. Tertiam ponebant
rationalem in cerebro, quasi in arce ad impe-
randum et gubernandum. Idem refert Albertus,
1, 2, de Anima, c. ult.^ Philoponus, in lib. de
Anim., fol. ^, colum. 3. Idem sentit Pythago-
ras, differebat tameu in modo loquendi, vole-
bat enim has esse tres animas totales^ etconse-
quenter plures animas congregari in homine :
Plato vero non tres animas, sed tres partes
animse illas appellabat. Refertur etiam Aristo-
teles 3; de Anima, text. 90, Cicero, 1 Tuscula-
na, qui Platonem sequitur cum Galeno, Tertul-
lianus, in to. 3, lib. de Anima, c. 24, et lib.
de Resurrect. carnis. Philo .ludseus, lib. de eo.
quod deterius potiori insidiari soleat, pagin.
milii 112, et lib. I, Allegoriar.,pag. 36,etlib.
{, pag. 54. Simonportius, lib. de Mente hu-
mana, c. 70. Et id tribuit Aristoteli, eo quod
secundum eum anima tantum est in corde,
quod certe insinuat, libro de communi animal.
motu, in fine, ubi ait : Quoeirm non est opus
in quoquo membro animani inesse, sed cum in~
certo principio consistat, reliqua memhra, quod
illi adjungantur, uniunt atque officia per natu-
ram oleunt siia. Idem insinuat, lib. de Juven-
tute, c. 4. Itemque Albertus Magnus 2. de
Anima, tractat. 1, cap. 27, sed obiter Aristo-
teles vero exponendus est, loqui scilicet de vi
motiva , vel secundum principalitatem , ut
aiunt, quod anima sit in corde, ut iu prima
sede, non quod sit in aliis.
5. Quid alii prcesertim medici apud Ny-
plium. — Est alia opinio, quse ponit unam
animam informare totum corpus, tamen prae-
ter illam, inquiunt, esse diversas partiales for-
mas in diversis partibus heterogeneis : quam
tenent multi medici , quos refert, et sequitur
Nyphus 1, de Generatione, text. 78, ac videtur
esse opinio Gommentatoris 12 Metaphysicse ,
text. 17, ubi ait, quod totum animal, et partes
cjus conveniunt in forma totius, differuut ta-
men in formis specificis ipsarum partium.
Idem tenet Antonius Andrgeas 7, iNletaphysicae,
q. 17, Venetus 2, de Anima, q. 23. Et quidam
eorum aiunt , lias partiales formas esse adeo
imperfectas, ut uequeant subsistere sine totali.
Alii , ut nullum esse existentire tribuant , sed
quodammodo partiale.
6. Prima assertio pro anima indiTisibili. —
Prolatur prima per dilemma. — Contra has opi-
niones sit secunda conclusio. In viventibus,
quee habent animas indivisibiles, eadem aui-
CAP. XIV. AN EADEM ANIMA INFORMET SINGULAS PARTES VIVENTIS.
569
ma est;, et niilla alia forma, quse informet eas
partes viventis^ quee inter se continuse sunt, et
in quibus est aliqua operatio vitalis. Heec est
D. Tliomse , et communis theologorum in 2^
dist. \1, ubi Gregorius, q. 2, HervaJus^ tract.
de Pluralitate formarum. Idem tenent philoso-
phi fere omnes in libro de Anima. Videndus
est AlbertuS;, tract. 5;, cap. penult., et ex medi-
cis Nyphus supra in Recognitionibus, Turisa-
nus, lib. 2, in Galenum Commento 12^ dubio 4.
Valles, lib. 4 Controversiar.^ in fine, et hb. 2^
cap. 14. Probatur. Nam sipartes heterogeueee
haberent partiales formas diversas, vel omnes
informarentur postea quadam anima totali;,
vel non : utrumque autem istorum est impos-
sibile : ergo. Probatur minor quoad primam
partem. Nam si habent partiales formas^ et
rursus animam totalem, in eadem parte esset
plurahtas formarum substantiahum , quod
seepe probatum est esse impossibile. Item si
anima totalis informat omnes partes , manet
eadem difficultas, scilicet quod diversas dispo-
sitiones in illis habeat , et quod non praibeat
illis idem esse^, quare superflue adduntur par-
tiales formge. Item arguitur tertio. Nam si os,
verbi gratia, habet partialem formam, per il-
lam constituitur in tah esse , id est, in esse
ossis : ad hoc enim ponuntur prsedictse formai,
aUas superfluee sunt : ergo anima totahs nul-
him effectum formalem habet in tali parte,
quia non prsebet ilh ahud esse : ergo non in-
format illam. Item quia illse partiales formee
debent esse animai , ahas non haberent ope-
rationem vitalem, nec dispositionem vita3, et
consequenter fuissent superfluee, quod non est
admittendum : essent ergo in eadem parte vi-
ventis phires animse, quod improbatum est,
cap. 5. Si vero dicatur secundum, scihcet quod
partes non informantur anima totah^ sed tan-
tum suis partiahbus formis. Contra arguitur,
vel illaj partes habent inter se continuationem,
vel non : si habent, ex ihis integrabitur una
anima, quee erit divisibilis, et extensa contra
id, quod supponimus de indivisibilitate praj-
dictarum auimarimi ; si autem non liabent
continuationem ; ergo quselibet per se consti-
tuit suum suppositum vivens : et aniraal ex
eis resultans non erit per se unum^ sed per ac-
cidens aggregatum multorum.
7. Prohahir secunda principaliter assertio.
— Prohatur tertia prlncipaliter. — Probatur
quarta. — Prohatur quinta.--Prohatur sexta. —
SecundOj si hsec anima indivisibilis non est in
omnibus partibus, erit saltem in una : peto
ergo^ an illa sit organica^ uecne ? Si non est
organica : ergo tahs forma non est actus cor-
poris physici organici , ergo non est anima :
si est organica : ergo sicut informat partes di-
versarum rationum in illa parte, ita poterit
iuformare partes diversarum rationum in
toto : ergo superfluunt partiales formaj.
Rursus interrogo , quaenam sit illa pars.
Dices esse cor. Contra : nam vis sentiendi
non provenit potissime a parte illa , sed a
cerebro et vis vegetandi ab hepate : ergo po-
tius esset anima in aliqua istarum partium,
quod si concedas^ argumentum plane conclu-
dit esse in omnibus : nam probatum est supra
esse eamdem formam , a qua omnes illse vires
procedunt : ergo si potest uua forma, et eadem
has paiies adeo diversas informare^ poterit in-
formare ahas. Prseterea, quia si lieec forma
tantum est in uua parte : ergo non est forma
totius. Dices formam totius appellari, quia in
unica parte existens gubernat^ etinfluit in om-
nes ahas : sed falso dices : tum quia nulla est
pars in hujusmodi animahbus , quae sola ipsa
sit principium omnium virtutum totius , ut
postea dicemus : tum quia hoc dato, posset
illa dici gubernator , aut motor totius cor-
poris, non tamen vera forma totius. Tertio
arguitur. Nam supra c. 13, n. Tl, muUis ex-
perientiis ostensum est, operationes, quse fiunt
in diversis partibus viventis, procedere ab ea-
dem anima : ergo iha eadem anima informat
omnes partes. Patet consequentia, quia tales
operationes sunt vitales : ergo procedunt a
forma informante. Et confirmatur. Nam ope-
rationes partium procedvmt a forma infor-
mante illas, et procedunt ab eadem anima:
ergo eadem anima informat illas. Quarto. Ani-
ma est actus primus dans esse composito : ergo
dat esse omnibus partibus, nam esse totius
consurgit ex esse partium, ideoque impossi-
bile est intelligere, quod alia sit forma totius,
et alia partium. Quinto si manus haberet
suam partialem formam, etiam divisa posset
conservare illam, saltem aliquo tempore : ma-
net enim cum eisdem dispositionibus , quas
antea habebatj et sola separatio non est suffi-
ciens causa instantaneai corruptionis. Conse-
qnens vero est falsum, ait enim Aristoteles 4,
Meteor., c. ult. \, de Generat. animal., c. 19_,
7, Metaphysicse, text. 25, et 1 de Anim., c. i,
quod mauus abscissa est tequivoce talis : ergo.
Sexto, Tandem conclusio est plurium cousona
fidei asserenti aniraam per se, et essentialiter
uniri corpori humano, ut habetur Concilio
tertio Lateranensi , sess. 8. Corpus autem hu-
manum est id, quod variis membris coustat,
570
LIB. I. DE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIMyE RATIONALIS.
et non aliqua pars illius. Faciunt pro liac con-
clusione supra adducta, c. 6 et 42.
8. Adpriviim argumentum in mmi. 1 . — Ad
semndum ih. — Ad tertium ib. — Ad primum
respondetur esse differentiam inter formam
divisibilem et indivisibilem, quod divisibilis
tota respicit totam materiam^ et pars partem^
forma vero indivisibilis respicit ut adsequatum
subjectum totam materiam^ partem vero non
respicit per se, sed in quantum integrat totum,
quare non est inconveniens, quod eadem for-
ma in diversis partibus requirat diversas et
contrarias dispositiones, quia ex illis partibus
resultat unum integrum susceptivum attempe-
ratum juxta exigentiam formae. Ad secundum
negatur major. Ad primam ejus probationem
respondetur idem argumentum esse de qua-
cumque forma cadaveris : eadem ergo est so-
lutio alibi tradita. Ad secundam respondetur.
Si pars non totaliter abscindatur, non amitti
animam, si vero totaliter, aiunt quidam non
posse iterum informari illa anima, videri ta-
men habere aliquam operationem vitalem prop-
ter unionem intimam, quam habet cum aiiis
partibus absque nova informatione. Ita res-
pondent Nyplius et alii : videtur tamen valde
probabile posse iterum reuniri, et informari
eadem anima per modum nutritionis. Nam
sicut illa anima potest unire sibi materiam cibi
et informare;, ita potest reunire sibi materiam
partis abscissse et informare, maxime si illi
eonjungatur statim antequam amittat dispo-
sitiones proprias. Neque in hoc apparet ratio
impossibihtatis^ imo nec tunc fiet proprie re-
gressus a privatione ad habitura, quia materia
iha non fiiit simpHciter separata a forma;, sed
ex parte. Tertium argumentum difficilius est^
nam petit, ut exphcemus, quo modo primo, et
per se diflferant partes heterogeneas : hoc vero
abunde exposuimus supra c. 2, n. 29.
9. Tertia assertio. — Conduditiir 'probatio
assertionis. — Instatur contra proximam asser-
tionem. — Ex quibus sequitur hsec tertia con-
chisio. Anima indivisibihs^ et nulla aha est
tota in toto, et tota in quahbet parte. Ad cu-
jus probationem supponit D. Thomas, 1 p.,
q. 76, a. 8, triphcem totahtatem formae. Prima
esse essentiahs, quae consurgit ex compositione
generis et diflferentiee, secundum quam tota-
htatem quselibet forma etiam divisibilis est
tota in toto, et tota in quahbet parte, quoniam
in quahbet parte formce est tota esseutia for-
mse. Secunda totalitas est potentiahs, unde
vocatur totum potentiale, et secundum hanc
nulla anima etiam indivisibihs , est tota in
quahbet parte, quia non in omnibus habet
omnes potentias. Tertia est totahtas quantita-
tiva, et secundum hanc formee quidem divisi-
biles, non possunt esse totte in quahbet parte,
quia cum sint extensse, adaptantur quantitati,
ut pars sit in parte, ac tota in toto : formfe
vero indivisibiles, cum non habeant partes,
earum totahtas potest dici sohim entitativa, et
secundum eam totam dicuntur esse in quahbet
parte, quam informant. Ita patet expositio et
probatio conchisionis quoad utramque partem.
Atque hinc inteUigitur, quomodo res indivi-
sibihs valeat totam materiam divisibilem, et
extensam informare, non enim est indivisibilis
instar puncti, ut D. Thomas adnotat de spiri-
tuahbus creaturis, a. 4, ad 16. Nam punctum
ad genus quantitatis pertinetj anima vero in-
divisibihs transcendit ahquo modo genusquan-
titatis, et ideo non circumscribitur sicut res
quanta, neque uni sohim puncto hmitatur, sed
in diversis partibus simul tota esse potest. In-
feres primo : ergo tota anima est in digito,
atque adeo unus digitus homo est, cum nihil
aliud homo sit, quam compositum ex materia,
et forma rationah. Secundo inferes inteUectum
esse in pede, si anima tota in pede est. Tertio
animam posse ascendere simul et descendere,
si, verbigratia, simul alterammanum attoUam,
alteram deprimam. Quarto animam totam si in
manu est, retrahi ad rehquum corpus, si forte
manus prcecidatur, quee omnia videntur ab-
surda.
\0. Ad instantiam. — Ad primum negatur
posterior sequela, nam homo significat per se
subsistens in natura humaua : at digitus non
est hujusmodi. [taque homo sohim dicitur
compositum ex anima et materia iUi adsequata,
in qua scihcet valeat a se conservari, quodque
habeat potentias omnes, et passiones naturae
debitas, ac per iUas operatur, quod niUIi parti
quadrat. Unde intelligitur ratio, cur in homo-
geneis pars recipiat denominationem totius,
non vero in heterogeneis. Ad secundum nega-
tur intellectum esse in parte corporis, cum
sit in anima immediate, nec valet Ula conse-
quentia : Anima est in pede, intellectus est in
anima : ergo intellectus est in pede : fit enim
argumentum in quatuor terminis, cum varia-
tur modus essendi, est siquidem in pede ani-
ma, ut informans, intellectus vero in anima,
ut inheerens, in corpore autem nullo modo.
Unde solum sequitur, intellectum esse in ani-
ma informante pedem, dici tamen improprie
potest intellectum esse in capite ratione sen-
suum illi ministrantium. Ad tertiiuu Cajeta-
CAP. XIV. AN EADEM ANIMA INFORMET SINGULAS PARTES VIVENTIS.
571
nus^ 1 p.;, q. 76^ a. 8, putat animam tantum
mutari, cum totus liomo mutatur, et quod
tantum sit defmitive in toto homine : idem
significat S. Tliomas, in 1, dist. 37, q. l,a. 3,
ad 4. Sed non dubito, quin ad motum bracliii
anima mutetur, nam mutatis nobis, ut ait
Aristoteles, mutantur ea, qua3 sunt in nobis,
atque si consideretur anima prout est in bra-
chio, mutat certe respectum prioris propin-
quitatis, aut distantiae. Respondetur ergo non
esse inconveniens eamdem animam simul as-
cendere et descendere secundum diversas par-
tes, in quibus est. Ita mehus D. Thomas,
qusest. de Anima, art. 10 , ad 12. Sicut corpus
Ghristi Domini in diversis hostiis existens si-
mul ascendit et descendit, ihi vero motus
simpliciter contrarii non sunt, quia nec per
eamdem lineam, neque inter eosdem terminos
exercentur. Ad quartum cum pars dividitur,
neque anima corrumpitur, neque retraliitur,
sed eodem modo manens in cceteris partibus
desinit informare partem divisam : idemque
dicendum de formis animalium perfectorum,
quia non a singuhs partibug, sed a toto cor-
pore in suo esse pendent. Et heec sufficiant de
substantia animse, per quse dilucidantur quses-
tiones 75, 76 et 90, primse partis D. Tliomse,
exceptis paucis, quee ibi tangit, pertinentibus
ad doctrinam de generatione, quse suo etiam
loco sunt exposita.
FINIS LIBRI TRIMI PE SUBSTANTIA ET INFORMATIONE ANIM^,
ELENGIIUS CAPITUM LIBRI SEGUNDI
DE POTENTIIS ANIM^ IN COMMUNI, AG ETIAM VEGETANTIS.
Cap. I. An poientice anim(E ab ea rea-
liler distinguantur.
Cap. II. An potentice inter se per actus,
et objecta distinguantur.
Cap. III. An potentice animce ab ea
fluant, et in ea subjectentur.
Cap. IV. An nutrimentum sit objectum
potentice nutritivce.
Cap. V. An sanguis sit nutrimentum so-
lum, vel etiam animata substantia.
Cap. VI. An mutatio sit omnibus viven-
tibus necessaria.
Cap. VII. An generatio sit propria actio
viventium.
Cap. VIII. Quo modo et ordine perficia-
tur generatio.
Cap. IX. Quce sit potentia nutritiva et
augmentativa.
Cap. X. Quid sit potentia generativa, et
an distinguatur a nutritiva.
Cap. XI. Quodnam sit potentice nutritivce
subjectum.
Cap. XII. Quodnam sit subjectum po-
tentice generativce.
t
LIBER SEGUNDUS.
OTENTIIS ANIMiE
IN COMMUNI, AG ETIAM VEGETANTIS.
Quoniam anima principium est operandi,
oportet, ut aliquas potentias vendicet, per
quas saas operationes exerceat, et ideo post-
quam dictum est de animse substantia^ conse-
quenter dicendum est de potentiis illius : sed
primo ingressu more nostro dicemus in com-
muni per capita tria, in particvilari vero toto
reliquo libro : de hac autem re pauca liabe-
mus ab Aristotele : tetigit vero obiter lib. 2,
de Anima, in cap. 3, etprincipio capitis quarti,
sed copiosius disputatur a D. Tlioma, 1 p.,
q. 77, et aliis in discursu citandis.
CAPUT I.
UTRUM POTENTIiE ANIM^ DISTINGUANTUR AB EJUS
ESSENTIA.
1. AfguUur pro parte negante. — Argidtur
fro affirmante. — Dehac notatione xide disp. -42
Mdapliy sic(c , sect. S, a n. 9, et disput. -43,
iniiio. — Qusestio lisec ex parte videri potest
Metaphysica, hic vero tractanda est, utpote
necessaria maxime ad mvestigandam essen-
tiam facultatum animae, ac tota illa rationibus
physicis disseritur. Est autem perdifhcilis ,
quoniam hactenus dictum est, unam, et eam-
dem animam esse principium essendi et ope-
randi : potentia autem nihil aliud est, quam
ipsum operandi principium : ipsa ergo anima
est sua potentia, neque oportet fingere multi-
plicitatem, ubi necessitas non urget, hic autem
est nulla. Nam quidquid anima efficit media
entitate sibi addita, potest se sola operari. In
contrarium est, quia videtur repugnare limi-
tationi, atque imperfectioni creatura3, universa
per suam substantiam immediate operari. Pro
solutione notandum est, nomen potentiee ex-
tendi solere ad quamcumque aptitudinem, seu
capacitalera rei , quomodo dicitur materialis
substantia habere potentiam^ ut extendatur
per quantitatem, et rem quantam esse in po-
tentia ad divisionem : at de his potentiis cer-
tum est non distingui a rebus, quarum sunt
potentiee. Nam si queelibet rei aptitudo, aut
capacitas a re ipsa realiter distingueretur ,
processus esset infinitus, veluti si substantia,
verbi gratia, ponatur capax quantitatis per
potentiam a se distinctam, ea potentia esset
capax per aliam, et sic in infmitum : suut igi-
tur hee aptitudines mere passivse, a subjecto
indistinctae, et negationes seu non repugnan-
tiae, quse consequuntur conditionem subjecti :
difficultas ergo est de potentiis operativis aui-
mse, de quibus varise sunt opiniones.
2. Quatuor opiniones. — Prima opinio est,
nullo modo distingui potentias ab anima, sed
ipsam esse suum intellectum, suum sensum,
etc. Ita Gregorius, in 2, dist. 16, Gabriel, a. 2,
p. 2, cum Ocham 2, q. 24, Marsilius, q. 22, a. 2,
notab. 5, et idem proemiserat in q. 16, a. 3,
suppositione 4, Saxonia, lib. 2, de Anima, et
Buridanus, q. 6. Secunda opinio est distingui
formaliter, non vero realiter. Ita Scotus, in 2,
dist. 16, et in 4, dist. 12, q. 3, et dist. 16.
Thomas de Garbo, in Summa, tractatu 5, q. 2,
a. 3. Tertia opinio ait potentias animae vege-
tantis ab eanon distingui, maxime verosensi-
tivas, atque intellectivas : sic D. Bonaventura,
inl, dist 3, 2 p. distinctionis. Durandus, in I,
dist. 2, q. 2. Ratio illius est, quia actus vege-
tativse partis sunt producere, et adgenerare
substantiam, quce, inquit, non possunt conve -
nire accidentali potentice etiam in virtute suh-
stantice. Quarta opinio universim potentias
animfe distinguit realiter ab illa. Ita D. Tho-
mas, 1 part., q. 77, a. 1, et q. 54, a. 3, de
Angelis disserendo ait, nullam potentiam ope-
rativam substantire creata^ esse idem realiter
cum ejus essentia, quod sequuutur communi-
ter Thomista?, Cajetauus, dictis locis, Cajtreo-
lus in 1, dist. 3j q. 4. Soto in c. de proprio.
CAP. I. AN POTENTL^ ANIM.^ AB
q. 2;, et Javellus liic q. 40^ accedunt Thomas
cle Argentina in 2. dist. 3, J^gidius quodlib. 3^,
q. lO^ Hervffius quodlib. 1,q. 9, et alii, Mar-
silius Ficinus^ 1. 10, de Theologia Platonis,
qui asseverat esse sententiam Platonis, et Plo-
tini m Tinmo. Ex Aristotele vero tantum
habemus, quod hasce potentias vocet qualita-
tes, numeretque in secunda specie, quem imi-
tatur Simplicius. cap. de Quahtate, Damasce-
nus etiam in sua logica, c. 51 . Et Commen-
tator etiam alicubi dixit animam dividi in
suas potentias, sicut pomum in odorem et sa-
porem.
3. Notafio tripUcis operationis, acprincipii
ejus pro resolutione. — Est pro sohitione no-
tandum, esse in animatis operationes cum
rebus inanimatis communes omnino : ahas in
quibus proportionahtates sohim conveniunt :
ahas, in quibus differunt : conveniunt quidem
in actiouibus primarum quahtatum et earum
etiam, quse ex temperamento primarum im-
mediate procedunt : proportionahter vero
assimilantur in generatione vel adgeneratione
substantise : generatio enim et nvitritio viven-
tis habent quamdam proportionalem simihtu-
dinem cum productione et adgeneratione
ignis : differunt vero in propria ratione vit*,
ut in cognitione et appetitu in distributione
cibi, et modo nutritionis : quantum ergo atti-
net ad actiones primas, eadem est de animatis
et inanimatis ratio. Nam per easdem quahta-
tes fiunt, de quibus constat aperte esse reahter
a substantia distinctas. De operationibus se-
cundi generis est proportionahs ratio : nam
in generatione, vel adgeneratione substantise
tam in rebus animatis, quam in inanimatis,
duo sunt distinguenda, scihcet dispositio ma-
terise et inductio substantiahs forma^ : pri-
mum fit mediis accidentibus. Secundum im-
mediate a forma substantiah, de quo late in
sequentibus agendo de potentiis vegetantibus.
4. Prima assertio af/irmativa. — De terfio
ergo genere operationum, quse sunt acciden-
tales, et proprise vivsntium, sit prima con-
chisio. Potentise, quas ad has operationes or-
dinantur, distinguuntur ex natura rei ab ipsa
anima. Estcontra Nominales, et videturcerta.
Nam Patres communiter in hoc distinguunt
creaturas a Deo, quod in Deo idem sint essen-
tia , potentia et operatio, in creaturis vero
distinguantur. Ita D. Dionysius , de ccelesti
Hierarcliia, c. H, loquens de Angehs. Idem
D. AugustinusG, de Trinit., c. 6, ubi inquit,
aaimam liumanam deficere a simplicitate di-
vina propter multitudinem operationum et
EA REALITER DISTINGUANTUR. ' 573
virtutum, et 1. 15, c. 7, ait, mentem distingui
abanima : et potentiam hominis nonhominem
esse, sed ahquid hominis. D. etiam Anselmus,
lib. de Casu diaboli, dicit, etsi potentise non
sint substantiee non tamen esse nihil. Idem
lib. de Concorrlia prEescientiee et prsedestina-
tionis , cap. ult. , consentiunt theologi fere
omnes a Nominahbus. Et ratione patet. Nam
vitales potentioe ut potentise sunt, habent dis-
tinctam rationem : et definitionem ab ipsa
anima, in quantum anima est : ergo distia-
guuntur ex natura rei. Patet antecedens, quia
anima, ut anima est, essentialiter ordinatur
ad corpus, potentia vero ut potentia, essentia-
liter ad operationem. Secundo, hse ipsse po-
tentise distinguuntur ex natura rei inter se :
ergo et ab anima. Patet assumptum de intel-
lectu et vohmtate , ahter enim recte dicere-
mus, intenectus amat, vohmtas intehigit. Item
quis dicat visum, et tactum non distingui,
cum unus separabiUs sit ab ahero, quis appe-
titum sensitivum, et inteUectum non distin-
guat, inter quos tanta est repugnantia, quanta
describitur ab Apostolo ad Rom. 7 et ad Gal. 5.
Denique habitus facuUatum rationahum dis-
tincti sunt, fides nimirum, et charitas, ut ipsa
fides docet : ergo et illee saltem suut inter se
distinctse : ergo et ab anima : nam si identi-
fiearentur uni tertio, identificarentur inter se,
quod si rationales distinguuntur, ahas quo-
que distingui necesse est, cum non sit dispar
ratio.
5. Secunda assertio de qua latiics disp. 18,
Metaphysicce, sect. 3, et specialiter in opere
de Angelis, l. 2, c. 1, l. 3, c. 1, /. 4, c. 24.. —
Secunda conclusio. Probabihus est potentias
animee distingui reahter ab iUa. Heec est contra
secundam opinionem Scoti, et ahorum. Eam
tamen sequiturD. Thomassuadetprobabihter:
praecipuum fundamentum sumitur ex ratione
creaturse, cujus substantia utpote hmitata non
videtur esse posse principium tam multarum
actionum, quas in viventibus experimur. Ar-
gumentari etiam possumus ad hominem Sco-
tum, quoniam juxta ipsius doctrinam inter
essentiam et potentiam est distinctio formalis :
ergo in creaturis major esse debet. Item ea-
dem est ratio de operatione et virtute, sed
operatiom^s sunt accidentia ab ipsa anima rea-
hter distincta : ergo. Preeterea habitus perfi-
cientis animam sunt distincti ab ipsa anima,
cum de novo acquirantur, et deperdantur, et
inter se etiam distincti sunt, quia vel perficiunt
diversas potentias, vel camdem secuudum di-
versas operationes : ergo signum est potentias
574 LIB. II. DE POTENTIIS ANIM^
ipsas esse distinctas. Et hsec sententia consonat
fideij quse docet actns intellectus et voluntatis_,
nempe fidei et charitatis^ et earum habitus
esse diversos : ergo ipsse potentise sunt dis-
tinctse inter se, unde concursus, quemprsebet
Deus intellectuij distinctus est ab illo^ quem
praebet voluntati : ergo. Facit etiam illud
Lucse 10 : Diliges Dominum Beum tuum extota
anima tua, et ex omnilus mrihus, etc. Ubi po-
tentias animse vocat vires ilhus^ et numerat
illas, ut distinctas ab anima. Et isto modo ex-
ponunt multi illud Psalmi: Be7iedic,animamea,
Bomino, et omnia, quoi intra me sunt. Tandem
ordo naturse, et artis attestantur huic veritati :
ars enim ad diversas actiones diversa adinve-
nit instrumenta^ et natura ad diversas opera-
tiones naturaleS;, diversas prsebet virtutes, ut
experientia docet. Ratio dubitandi in principio
posita non urget^ quia distinctio quidem asse-
renda non est sine necessitate , sed neque
etiam quserenda est ad hoc mathematica ratio^,
et in philosophia rationes factae sunt suffi-
cientes ad conclusionem dictam asserendam.
6. Bulium resolvitur cle quo consule etiam
auctorem, disp. 7 Metapliysicce, sect. 2, n. 22.
— Rogabis^ utrum saltem divinitus potentise
animse possint ab illa separari ; multi negant,
ut Cajetanus^l p., q. 54^, Capreolus^ in d^dist, 3^
qusest. 3, insinuat D. Thomas, de spiritualibus
creaturis^ articulo ultimo ad septimum, \, 2,
qusest. 110, artic. 4, ubi ait non posse intel-
hgi animam sine potentiis. Et probatur. Nam
quod reahter adinvicem distinguantur, non
necessario arguit separabihtatem : relatio enim
et terminus sunt distincta, neque tamen pos-
sunt separari, quia iiabent intrinsecam con-
nexionem, inter potentiam autem et essentiam
est summa unio. Et confirmatur. Nam de es-
seniia propriae passionis esse videtur dicta in-
separabihtas.
7. Pars affirmativa proiabilior. — Proba-
biUus tamen oppositum^, quod defendunt Fer-
rariensis 2, contra, c. 65. Soto supra, c. de
proprio, imo in A, distinct. 9;, qusest. 2, art. 5,
dicit esse certum secundum fidom passionem
esse separabilem a substantia, quia in sacra-
mento Eucliaristiee manet propria passio
panis, nutrit enim, etc. Haec vero opinio ex eo
probatur, quia nuUa est implicatio contradic-
tionis in ea re : sunt enim animse, ejusque
potentise entitates distinctae, neque una essen-
tialiter pendet ab altera : probatio autem
desumpta ab Eucharistia ostendit quidem lioc
esse consonum ilH mysterio, non tamen est
cur dicatur de fide. Namque S. Thomas, 3 p.,
IN COMMUNI AC VEGETANTIS.
qusestion. 75, articulo 6 ad ultimum, ait ope-
rationes consequentes substantiam panis con-
venire accidentibus miraculose, ac simanerent
ibi potentiffi ad illas.
8. Ad argumentum partis negativce in n. 6.
— Ad argumentum ergo alterius opiniouis res-
pondetur ex sola distinctione reali non coUigi
separabihtatem, si adsit essentialis dependen-
tia, qualis inter relationem et terminum in-
tercedit. Ad confirmationem dicitur cum divo
Tlioma \, 2, supra, separata potentia, verbi
gratia, intellectu, adhuc animam fore intel-
lectivam non formaliter, sed radicaliter : at-
que hsec est differentia inter passiones et ac-
cidentia communia naturahter inseparabiha,
quod passiones radicentur in essentia, non vero
accidentia, et ideo quantum est ex vi essentiaB
passio non potest naturahter separari : aha
vero accidentia possunt. An autem separato
semel intellectu, verbi gratia, ab anima sibi
reUcta dimanaret ahus intellectus, capite ter-
tio dicetur. An rursum inteUectus forte sepa-
ratus posset inteUigere, sicut calor calefacere,
negandum omnino, quia actio vitalis intrin-
sece pendet a primo principio vitse, sine quo
proinde exerceri non potest. Diximus de hoc
nonnuUa in 2, Physicorum, et dicemus etiam
in capite sequenti.
CAPUT 11.
UTRUM POTENTI^ DISTINGUANTmi PER ACTUS, ET
OBJEGTA.
1. Arguitur pro negativa parte. — Habet
anima quaelibet diversitatem magnam opera-
tionum, ut discurrendo per singulas facile
constare potest, ad quas exercendas diversis
indiget potentiis, et distinctis orgauis quee in
viventibus esse experimur : quare postquam
dictum est de entitate poteutiarum, dicendum
sequitur de earum distinctione, quam quidem
ex objectis et actibus sumere non videntur.
Primo, quia actus et objecta posteriora sunt
potentiis et ilhs muUum extrinseca. Secundo,
quia distinctivum et constitutivum rei debet
esse quod certum et indivisibile; actus autem
et objecta, quse ad unam potentiam pertinent,
sunt innumeri et diversi : ergo impossibile est
ex his sumi unitatem potenti», aut distinctio-
nem. Tertio specificativum est unum tantum :
erit ergo in prsesenti specificans potentiam,
vel actus, vel objectum, non utrumque; nuUa
est autem ratio, cur sit potius unum, quam
aUud : ergo neutrum erit. Quarto si potentise
CAP. II. AN POTENTI^ DISTINGUANTUR PER ACTUS, ET OBJECTA.
575
distinguerentur per objecta non esset major
distinctio in potentiis^ quam in objectis^ neque
e contrario : oppositum autem constat^ nam
Yoluntas et intellectus realiter distinguuntur,
et tamen eorum objecta tantum distinguuntur
ratione : et e contra albedo et nigredo dis-
tinguuntur realiter^ tamen potentia ad illas
tendens est eadem. Quinto, si per objecta po-
tentiee distinguantur ^, omnes potentiee, quae
idem objectum babent^ ejusdem erunt speciei;,
ut visus equi et bominis^, intellectus hominis et
Angeb, quod tamen videtur falsum. Sexto^ si
potentise specificarentur ab objectis^ etiam ac-
tus specificarentur^ quia sicut potentiee versan-
tur circa objecta^, ita et actus. Consequens
autem est falsum : alias potentite^ et actus
circa idem objectum ejusdem speciei essent.
Septimo, duse potentise distinctse versari pos-
sunt circa idem objectum : ergo non distin-
guuntur ex objecto. Consequentia clara est :
antecedens vero probatur. Nam voluntas et
intellectus versantur circa bonum^ illa amando,
hic cognoscendo. Visus etiam percipit colorem^
et pliautasia illum imaginatur. Octavo habitus
distinguuntur a potentia specifice, distinguun-
tur autem iuter se per actus et objecta : ergo
non potentiae. Probatur consequentia ^, quia
duse res distinctse speciei non possunt habere
idem speciticans, aut distinctivum.
2. Prima assertio principalis affirmativa
suadetur. — hi hac queestione sermo est de
distinctione formah^ et specifica, non de ma-
teriali et numerica : illam ergo desumendam
esse ex actibus et objectis, Aristoteles affirma-
vit, et cum eo plrilosophi omnes^ id quod negari
non potestj visus enim ab auditu ideo distin-
guitur, quia unus ordinatur ad videndum co-
lores, alius vero ad audiendum sonos. Item.
actus sunt effectus potentiarum, ex effectu au-
tem adsequate diverso colligi potest diversitas
causse. In artificialibusquoqueinstrumentadis-
tinguuntur ex diversis actionibus ad quas des-
tinantur : potentise autem sunt instrumenta
naturaj : ex actibus ergo distinguenda sunt.
3. Opiniones varice de modo explicandi proxi-
mam assertionem. — Quocirca de qutestione^
an est^ minime certatur : sed de modo est diffi-
cultas. Nam quidem aiunt potentias distingui
per actus a posteriori tantum, tanquam per
effectus. Ita Pliiloponus, 1. 2, de Anima, quem
sequitur Venetus et Apolhnaris^ Jandunus,
quaist. 8;, Cajetanus Tliienensis, text. 29 et 33.
AHi voluut distingui potentias per actus a
priori, ut causam tamen extrinsecam, et non
specificantem. Ita Hervseus^ quodlib. d^ q. 12.
Alii tenent distingui potentias per actus in-
trinsece, et essentialiter, non quod ipsi actus
et objecta sint differentiae intrinsece consti-
tuentes potentias, sed quod in coaptatione ad
actus et objectaconsistat intrinseca differentia
specifica, et distinguens potentias. Hsec est
D. Thomffi sententia, 1 p., qusest. 77, a. 1, et
Alexandri Aphrodisii, citat., text. 33, sequun-
turque Cajetanus, Nimphus, ^gidius et ahi.
Item Ferrariensis 4, contraGentes, c. 24, § Pro
hujus. Estque mens Aristotehs in eo, text. 33,
et 2 Etliicorum, text. '16. Veraque sententia,
in cujus exphcatione prius dicemus de modo,
quo specificantur et distinguuntur potentise,
deinde quomodo specificentur actus.
4. Notatio prima duplicis potentice, de qua re
late in MetapJiysica , disp. 43. — Notandum
ergo duphcem esse potentiam, activam et pas-
sivam : activa dicitur quse ad agendum ordi-
natur. Hsec autem duplex distinguitur. Nam
aha est agens actione transeunti, ut calor, alia
immanenti, ut intehectus, et conveniunt, quod
utraque agit circa ahud : sed differunt, quod
prima agat circa ahud, ut subjectum produ-
cendo in iho formam similem ; secunda vero
circa ihud nihil agat, sed respiciat tantum, ut
objectum, quod coguoscit, velamat, etc, atque
ha3c potentia pure activa non est, sed semper
habet ahquid admixtum passivse,
5. Potentia passiva dicitur illa, quee potest
ahquid recipere : ahquando quidem formam
physicam proprie dictam, seu terminum al-
terationis physicse, et naturalis, ahquando ve-
ro formam solummodo perfectivam, nullam-
que prffijacentem admittendo, utsensus recipit
speciem, atque liujusmodi potentia passiva ad-
miscetur activse immanenter, quia prius indi-
get receptione alicujus formse: ut deinde eli-
ciat actum, quem postea etiam recipit, ut
dicemus, hbro sequenti, agendo de potentiis
cognoscentibus.
6. Utrittsque discrimeti. — Ex quibus coUi-
gitur differentia inter has potentias, quod ac-
tiva transeunter, sit operativa sui objecti, ac-
tiva vero immanenter, minime : habent enim
se hujusmodi potentise instar scientise practi-
cee et speculativse ; practica enim operatur
suum objectum, ut ars sedificandi efficit do-
mum : scientia vero speculativa supponit ob-
jectum, et illud contemplatur, sic calor, quia
est potentia transeunter agens, calorem facit,
quem pro objecto habet, tactus vero calorem
non facit, sed illum sentit et cognoscit : omnis
igitur potentia activa operatur circa suum ob-
jectum, diverso licet modo. At vero potentia
576 LIB. II. DE POTENTIIS ANIM.«
passiva non operatur^ sed recipit aliquid^ et
ab aliquo, acquod recipit habet proprie ratio-
nem objecti respectu illius : nam ad id primo,
et per se ordinatur. Sic potentia materiee ordi-
natur ad receptionem formse, et illam habet
pro objecto, quamvis etiam id a quo recipit
aliquando dicatur objectum, ut in potentiis co-
gnoscitivis objectum dicitur a quo potentia
immutatur.
7. Notatio secunda. — Secundo est notandum
potentiam a natura dari non propter se^ sed
ut enti jam existenti deserviat^ vel ad agen-
dum, vel ad recipiendum ahquid. Unde ex
triphci iho genere rerum, quod in capite de
relatione in logica distinguebamus, potentiae
omnes computandse sunt in medio genere ea-
rum^ quse nec omnino absohitiB sunt, nec om-
nino rcspectivse, sed simphciter absohitse, or-
dinatse tamen ad ahud, ut adfmem. Ex quibus
coUigitur potentiam habere essentialem habi-
tudinem ad objectum et operationem, diverso
tamen modo, nam objectum respicit, ut finem
extrinsecum, operationem autem, ut intrinse-
cum, qui tamen duo fines non sunt, sed inte-
grantes unum.
8. Secunda asscrtio pro tertia opinione ad-
ducta num. 3. — His suppositis est conclusio :
Omnis potentia animse specificatur intrinsece,
ex coaptatione, quam habet ad operandum
circa suum objectum, etper hanc etiam dis-
tinguitur ab aliis. Hsec conchisio satis probata
manet ex dictis hic, et ex simih de specifica-
tione animse : nam sicut anima ordinatur ad
eorpus, et ex coaptatione ad ihud specificatur,
ita, etc. Idem patet ex iis, quse in logica dixi-
mus de specificatione habituum, et ex dictis in
physicis de specificatione motuum, haec enim
omnia sequahter se habent, et ita idem est
modo dicendum in preesenti.
9. Explicatur et suadetur amplius. — Hoc
optime exphcant instrumenta artis : ars enim
imitatur naturam, nam quod in arte sunt ins-
trumenta, sunt potentise in natura. Unde sicut
artifex primoconsideratoperationem, adquam
ordinat instrumentum etmateriam, circa quam
debet cum illo o[)erari, et postea ipsum efficit
ex tali materia etforma, qualem requirit finis
ihius : ita hoc idem intenigeudum est de po-
tentiis naturahbus, anima enim qua3 princi-
pium erat futura multarum operationum circa
varia etdiversa objecta, exigebat potentias di-
versas pro quahtate et morlo operationum et
objectorum, et ideo natura tales dedit animae
potentias, ut essent tahbus actibus et objectis
proportionatee^ quod est specificari ab illis.
IN COMMUNI AC VEGETANTIS.
Unde quidquid in eis intrinsece reperitur, ab-
sohitum est, sicut quidquid est in instrumento
artis, verbi gratia, calamo, est absohitum, at-
tamen quia totum id respicit potentia, ut sit
coaptata operationi circa tale objectum, ideo
ab objecto dicitur specificari, ejusque essentia
consistere in ordine ad ihud, quod idem signi-
ficavit Philosophus, nono Metaphysicaj, textu
decimo tertio, dicens potentiam definiri per
actum, ac denique in hoc fundatur illud efia-
tum : Actus et potentia in eodem sunt genere,
quia scihcet inter se proportionari necesse est.
10. Qualisnam sit unitas objecti, unde po-
tenticB unitas petenda est, variis exemplis dis-
cutitur, de quo consule etiam auctorem, lih. 2,
de Angelis, cap. 4 4, num. H. — Sed difficultas
restat, quodnam sit objectum specificans po-
tentiam, id est, quam unitatem objectum re-
quirat, specificam ne, an genericam? Simile
dubium tractavimus de scientiis in fine Poste-
riorum atque ita declaratur. Nam ssepe duo
actus specie differentes pertinent ad eamdem
potentiam , ut scientia et opinio, sspe vero
pertineut ad diversas, utinteUectio et vohtio.
Item idem objectum ahquando pertinet ad
diversas potentias, ut inter arguendum dice-
bamus in principio in quarto argumento, ah-
quando vero diversissima objecta pertinent ad
eamdem potentiam. Item quae pertinent ad
unam potentiam ahquando continentur sub
uno genere, ut sapores et odores : ahquando
vero ad diversa, ut substantia, et quantitas
comprehenduntur ab inteUectu.
11. Quatuor Corollaria. — Tertia assertio
satisfaciens difficultati, in num. 10. — Hsec
ergo et simiha, quae difficuhatem aperiunt,
vitam parant ad inveniendam veritatem : nam
ex ihis habetur primo, non quamhbet diversi-
tatem actuum diversificare potentias, siqui-
dem potentiauna habere potest actus diversos.
Habetur secundo, convenieutiam specificam,
aut genericam rerum non specificare ad con-
ferendam unitatem, vel diversitatem poten-
tia;, quia, ut dictum est, res una, atque ea-
dem pertinere potest ad diversas poteutias, et
diversa? ad eamdem ahquando etiam res com-
prehensse sub objecto unius potentise sunt
ejusdem speciei, ahquando ejusdem generis :
interdum deuique analogice tantum conve-
niunt, ut in ente. Et hinc tertio coUigitur,
cum difi^erentia, vel convenientia in esse reali
non sufficiat ad unitatem, vel diversitatem po-
tentiis tribuendam, in rebus us, quse suh u-
nam potentiam cadunt, quaerendam esse ali-
quam realem convenientiam, ratione cujus
CAP. II. AN POTENTI^ INTER SE PER ACTUS DISTINGUANTUR.
577
ad eamdem potentiam pertineant^ et similiter,
qiiae pertinent ad diversas potentias, id liabere
ex aliqua diversitate, quff-, ex natura rei in
ipsis reperiatur^ imo si una, et eadem res forte
spectet ad diversas potentias, in illamet quee-
rendas esse rationes reales diversas. Quse om-
nia ita patent. Nam unitas et diversitas po-
tentiee, est unitas et diversitas realis, quia ex
objectis sumitur, et non ex conceptione nos-
tra ; ergo una potentia respicit adaequate ob-
jectum realiter unum : ergo omnia circa quse
versantur debent convenire in aliqua ratione
reali una : et e contrario in potentiis diversis
proportionaliter philosophandum. Et hinc ul-
terius colhgitur quarto preeter convenientias
et dilfereiitias, quas res habent in esse rerum,
habere alias in esse objectorum, ethas in ilhs
fundari, non in conceptione mentis : c[uia vero
stat, difFerre duo aUqua in esse rerum, et con-
venire in ratione objectorum, ideo tales ratio-
nes inter se diversas esse concludendum est.
Unde habetur ejusmodi tertia conckisio. Uni-
tas, vel diversitas potentiee sumenda est ex
unitate et diversitate formalium objectorum,
ut objecta sunt. Cujus probatio patet ex dictis.
12. Qucenam pittaoida sit eadem, vel diversa
ratio formalis unde iinitas , vel diversitas ohjec-
torum sumatiir. — Notatio prima. — Sed ex-
plicandum superest, quse sint rationes hse for-
males objectorum, ac suflicientes ad dandam
imitatem et diversitatem potentiis. Pro expo-
sitione est notandum primo inter potentias
esse alias universaliores aUis, eo quod respi-
ciunt universaliora objecta, eamque diversita-
tem aUquando provenire ex perfectione, ali-
quando ex imperfectione earumdem potentia-
rum : nam in potentiis pure passivis, passione
proprie dicta, seu physica, quanto potentia
imperfectior est, tanto est universalior, id est,
aptior, atque aptior, ad patiendum phira. Unde
materia prima, quia est imperfectissima inter
potentias passivas physice est indifFerens ad
omnes formas, et consequenter ad omnes alte-
rationes et passiones physicas : at in potentiis
passivis passione perfectiva universalitas pro-
venit ex perfectione : sic intellectus potest
plura recipere, quam sensus. In potentiis au-
tem activis, universaUtas simpUciter semper
provenit ex perfectione : exempla sunt innu-
mera. Et ratio est aperta, quia pari passione
proprie dicta imperfectionis est, et ideo posse
pku^a pati majoris imperfectionis : at vero
posse perfici per receptionem aUcujus formse
absque aUerius amissione, ac posse operari et
efficere, perfectionis est non modicse, Et ideo
III.
universaUtas hac in parte major est perfectio
potentise, ex quo inteUigitur non esse eodem
modo assignandum objectum formale omnibus
potentiis : nam potentise universaUori assi-
gnandum est universaUus objectum, id est,
pkn-a comprehendens sub formaU ratione sua.
13. Notatio secunda in qua concinit auctor,
1. 2, de Grat., cap. 11, mcm. 25. — Ad hoc ta-
men meUus inteUigendum, notandum est se-
cundo esse potcntias universaUssimas in suo
genere, ut inteUectum in genere potentiae co-
gnoscitiva;, aUas Umitatas nimis, ut externos
sensus in eodem genere : aUas vero esse quasi
medias, quia nec adeo sunt universales, neque
adeo Umitatse, ut interiores sensus, et simile
quidpiam reperiri poterit in quovis genere po-
tentiarum : juxta quam diversimode est iUis
assignandum objectum formale ; ordinarie ta-
men hoc iUis commune est, quod formaUtas
objecti attendenda potissime sit penes modum,
quo potentia ipsum attingit, et quo ab eodem
immutatur, sed differentia est quod in poten-
tiis particidaribus in suo genere modus attin-
gendi, aut immutandi sumendus est secundum
particularem, et specificam quamdam ratio-
nem : in potentiis vero universaUoribus pro-
portionaUter. Exemplum sit in potentiis acti-
vis, nam divina potentia, quffi universaUssima
est inter activas, uniens in se quidquid in aUis
est divisum, habet pro objecto adsequato omne
possibile : potentia vero activa particularis ve-
luti ignis, quia limitatissima est, determinatur
adproducendum ignem: poteutiadeuique Solis,
quffi est quasi media extenditur ad plura, quam
potentia ignis, ad pauciora tamen, quam DEI
potentia. Simile est in potentiis passivis, atque
etiam in potentiis animae, nam intellectus et
voluntas, quse universalissimse potentise sunt
in suo genere, Iiabet unitatem ex universalis-
simis rationibus, scilicet, quia una operatur
trahendo objectum ad se, alia tanquam pondus
tendendo in bonitatem objecti, et simile est in
aliis.
14. Consectarium ex proximis notationibus.
— Ex quo colligimus id, quod se habet, ut ob-
jectum formale respectu unius potentise, com-
paratum ad superiorem et universaliorem po-
tentiam, Uabere se materidliter : quia nimirum
respicitur ab ipsa potentia sub univBrsaliori
ratione, quee est quasi forma sui objecti mate-
rialisans quodammodo rationes omnes, quas
sub se continet, ut in appetitu sensitivo, juxta
multorum sententiam, de qua tamen infra
libro 5, cap. 4. Bonum arduum et bonum con-
cupiscibile sunt duse rationes formales objec-
37
562
LIB. II. DE POTENTIIS ANIM^ IN COMMUNI, AC VEGETANTIS.
torum diversificantes duas potentias particu-
lares et materiales ; tamen illse rationes eom-
paratse ad voluntatem habent se materialiter^
nam comprelienduntur sub universali ratione
boni, quam illa potentia in suo genere univer-
salissima respicit, ut ada^quatum objectum.
Verius exemplum cernitur in externis sensi-
bus, quorum formalia objecta materialiter se
habent ad formale objectum sensus interni.
Esset item hujus rei simile in artificiahbus, si
imperfectus artifex ad singulas actiones indi-
geret distinctis instrumentis, perfectior vero
posset unico instrumento exequi omnes, Atque
hoc est, quod in communi dici potest de modo
assignandi objecta formalia potentiarum, in
particulari vero dicemus in sequentibus, et
per heec satisfactum est priori parti hujus ca-
pitis earum quas in fme numeri tertii propo-
suimus, jam de posteriori,
Dq modo specificandi actus.
15. Quarta assertio. — Actuum nomine hic
intelligimus qualitates illas, quibus animsepo-
tentise attingunt extrinsece suaobjecta, quales
sunt cognitiones et appetitiones in facto esse :
nam productiones, seu dependentise actuales
taUum qualitatum ab ipsis potentiis, et in uni-
versum actiones proprium coustituentes pree-
dicamentum, probabihus videtur per ipsos
materiales terminos specificari, ut suo loco
disputatur. Girca modum ergo quo specifican-
tur prffidicti actus sit quarta assertio hujus
capitis. Actus immanens, ut est qualitas, sor-
titur speciem ab objecto, ad quod terminatur.
Probatur quia eadem ratio proportionaliter est
de actibus, quse de potentiis: ostensum est
autem potentias ita sortiri speciem suam: ergo,
et CBBtera. Item ratio actus consistit in quadam
coaptatioiie ad objectum, quoniam vel est co-
gnitio, vel appetitio objecti, vel quid simile,
Unde essentiahter sunt tales actus, quales re-
quiruntur ab objecto circa quod versantur;
ergo, et cajtera. Idem patet in morahbus, sunt
enim actus tales honesti, scilicet, aut pravi,
qualia sunt eorum objecta, atque fmes. Dices^
terminare actum niliil in objecto ponit: ergo
ut sic non potest veram specificationem con-
ferre. Respondetur, si non terminare, certe
termiuativum esse, reale ahquid ponere in
o])jecto, ratione cujus speciem conferat actui.
Simile qu:d diximus alibi de relativis, An vero
actus specificetur ab objecto formah, vel ma-
teriali, et quod sit formale objectum ilhus
(non enim id hactemis exposuimusj mehus in
sohitionibus argumentorum quarti et sexti in-
telligetur.
16, Ad primum argumentum in n. 1 . — Ad
primum argumentum ex initio positis com-
munis sohitio est: hcet objectum sit extrinse-
cura, ordinem tamen ad iUud esse intrinsecum.
Simihter actus esse priores potentiis in ratione
finis, hcet in executione sint posteriores, Sed
utraque pars sohitionis difficuhatem habet.
Prima quidem : nam ex illa sequitur potentias
esse propter objecta, et non e contrario, Se-
cunda item pars difficilis est, nam si actus
nondum. sunt, quomodo specificant ? Ad primam
partem respondetur potentias animse iutrin-
sece ordinari ad operandum circa objecta, et
hunc esse finem earum proprium, neque esse
inconveniens visum, verbi gratia, ordinari ad
quahtatem seipso imperfectiorem, non enim
ordinatur propter bouum ipsius objecti, sed
propter perfectionem viventis, et propriam,
visus siquidem perci])iendo lucem satis perfici-
tur : hoc ergo modo perfectior res ordinari va-
let ad imperfectiorem; id est, ad operandum
circa illam, in qua operatione ipsa potentia,
quse ordinatur, perficitur, Ad secundam par-
tem respondetur, actum iu existendo esse pos-
teriorem potentia, in essendo vero j)riorem, et
sic specificare per modum fmis, quatenus pos-
tulat talem potentiam, quae ihum eUciat, unde
sicut finahs causa non requirit existentiam ad
causandum, ita neque actus ad specificandum,
cum non specificet, ut intrinseca forma, sed
ordo ad iUum,
17, Ad secundum ih. — Ad tertium. — Ad
secundum negandum specificans non esse quid
certum, est euim objectum formale adsequa-
tum potentiee, seu ratio formahs actuum, qui
versantur circa tale objectum : petit vero ar-
gumeutum, an eadem potentia exercere queat
actus specie differentes ? Sunt qui dicant om-
nes actus prout procedentes ab eadem potentia
ejusdem speciei esse, quod omues sint intra
latitudinem objecti formahs unius potentise,
quod non videtur verum. Nam actus scientias
et opinionis, amoris et odii, nuUatenus ejus-
dem sunt speciei, et tamen ab eadem potentia
eUciuntur, Item habitus dantur ad eamdem
potentiam spectantes, ut vitium et virtus, fi-
des et error : de quibus nuUa ratione affirmari
debet etiam prout in eadem potentia iuve-
niuntur, ejusdem esse speciei, alias calor et
frigiditas, prout suntin eodem subjecto, ejus-
dem speciei dicerentur. Si ergo habitus ejus-
dem potentise revera distinguuntur , actus
etiam distinguentur. Item calefactio et iUu-
CAP. II. AN POTENTI^ INTER SE PER ACTUS DISTINGUANTUR.
563
minatio procedentes a luce Solis sunt distinctee
speciei : ergo eadem potentia potest liabere
actiones distinctas. Idem ergo afiirmari po-
terit in prsesenti de operationibus animce. An-
tecedens patet ex dictis. Nam per illas actiones
diversimode communicat lux suum esse. Tan-
dem potentia cognoscitiva non se sola, sed
informata specie elicit actum : ergo per di-
versas species poterit elicere actus diversos.
Neque haec diversitas actuum ejusdem poten-
tiee obstat specificationi potentise ex actibus,
quia non speciticatur potentia ex hac specie
actuum^ sed ex latitudine actuum^ qui ver-
santur circa tale objectum formale^, est enim
potentia universaHor^ quam actus, vel liabitus,
et ideo universaliorem rationem respicit;, sub
qua possunt dari multee rationes diversificantes
actus, et habitus. Ad tertium respondetur
specificativum potentise unum esse^ nam, ut
dixi^ actus et objectum integrant unum finem
potentias^ qui est consequi ipsum objectum :
ab hoc ergo uno fme specificatur.
18. Ad quartum in eod. n. 1. — Ad quartum
respondetD. Thomas, 1. p.;,q. 77^, a. 3, ad 3,
ad distinguendas potentias specie non requiri
distinetionem realem objectorum;, sufficereque
diversitatem rationis. Si opponashauc diversi-
tatem in reipsa nullam esse^ atque adeo neque
ullam distinctionem a parte rei tribuere poten-
tiis. Occurrit Cajetanus licet in renon distin-
guantur objecta actuaUter^ distingui certe vir-
tualiter^, quod ad distinguendas vere potentias
sufScit. Nam quod est actu ununij si in virtute
phira sit;, causare potest pluralitatem. Quae so-
lutio imprimis non explicat illam virtualem
distinctionem. Videtur deinde petere princi-
pium. Nam argumentum assumit^ non posse
habere virtutem ad distuiguendum plura^ id
quod in se unum est.
19. Ad quintiim. — Respondetur ergo poten-
tiasdesumere exobjectis distinctionem specifi-
cam^ ideoque requirere objecta^ formahter sal-
temdistincta, quamdistinctionem scepeD. Tlio-
mas vocat secundum rationem^ neque plane
potest intelligi^quomodo distinctio formalis po-
tentiarumsumaturex objectis, nisiinillisetiam
sint diversae rationes formales : sicut etiam
intelligi non potest, quomodo dua3 species per
eamdem differentiam constituantur : objectum
enim in proesenti habet se ad modum diffe-
rentise. Unde ad argumentum concedo po-
tentias ex vi objectorum habere tantum dis-
tinctionem formalem^ talemque in objectis
solum requiri, de factoque inveniri in bono et
vero : porro identitas reahs objecti minime
arguit identitatem realem in potentia : sicut
neque e contrario, quoniam identitates haj
impertinentes se habent, neque una aliam
causat : ex quo ergo (inquies) distinctio realis
potentiarum sumeret? Respondetur sumi ex
diversitate magna in modo operandi et attin-
gendi objectum, addita limitatione et imper-
fectione potentiarum creatarum, sicut in intel-
lectu et voluntate videre licet, differunt enim
reahter ob longe diversam rationem actuum;,
nam intehectio qusedam est assimilatio et pe-
netratio objecti, amor vero est quoddam pon-
dus in rem ipsam , unica autem potentia
creata, et limitata non potuit amplecti utrum-
que modum operandi, in Deo tameu quamvis
sit vera intellectio et verus amor, neque actus,
neque potentia? distinguuntur, propter ilhus
infmitatem. Ad quintum respondetur, omnes
potentias liabentes idem objectum formale
ejusdem speciei esse, quse autem sint illse, non
est liujus loci defmire : quce vero in argumento
petunturde visu liominis et equi, de intellectu
Angeli et hominis, 1, 4, c. 1, n. 7, exponen-
dum est.
20. Ad sextum sunt qui concedant poten-
tiam^ actum et liabitum esse ejusdem speciei^
saltem secundum ordinem quem habent ad
objecta : sed hoc sine dubio falsum est, nam
intellectus et intehectio secundum omnem ra-
tionem specie distinguuntur, Item liabitus et
potentia diversas species qualitatis conflant
etiam secundum ordinem, quem habent ad
objecta, nam liinc potissime specificantur :
ergo multo magis potentia et actus. Dico igitur
potentiam et actum distingui specie, conve-
niunt namque in objecto solum materialiter
et inadeequate. Nam ratio formalis in objecto
potentise, est multo universalior, quam in ob-
jecto actus. Item modus, quo potentia attingit
objectum, est longe diversus, potentia enim
attingit mediante actu, actus vero immediate :
potentia etiam respicit objectum absolute sub
ratione possibilis, ut visus visibile, actus vero
respicit objectum quasi existens in actu, quia
actu terminat, quaj omnia ostendunt diversi-
tatem in formali objecto potentise etactus; os-
tendunt etiam quomodo objectum formale sit
assignandum actibus, nempe sub particufari
ahqua ratione contenta sub objectouniversali
potentia3. Ad septimum et octavum patet so-
lutio ex dictis.
580
LIB. II. DE POTENTIIS ANIM.-E IN COMMUNI, AC VEGETANTIS
CAPUT III.
UTRUM POTENTI^ ANIM^ FLUANT AB ANIMA ET
IN EA SUBJEGTENTUR.
1 . Tractat quscstionemhancD. Thomas^ 1 . p.,
quffist. 11, art. 4. Nos vero circa illam primo
dicemus de ordine et causaUtate animae res-
pectu potentiarum. Secundo de ordine et cau-
sahtate;, quam ipsse inter se observant.
Qiiotupliciter anima causet suas potentias.
Quid cle causalitate finali et formali. —
Quantum ad primum certum est, animam, seu
animatum esse causam finalem potentiarum,
ordinantur enim poteutise ad perfectum sta-
tum viventis^ sicut et operationes ipsse^ unde
licet potentise essentiaUter ordinentur ad ope-
rationes, tamen quia simul sunt instrumenta
aUcujus operantis, non nudas operationes res-
piciunt, sed medio subjectOj cujus sunt instru-
menta et virtutes, et ad hoc principaliter
ordinantur. De causaUtate formaU secundo est
certum non competere anima; respectu poten-
tiarum, quin potius quodammodo ipsee poten-
tiee sunt formae animse, vel animati, in quo
subjectantur.
2. Quid de materiali secundo. — Est tertio
certum quoad causam materialem potentias
spirituales, inteUectum sciUcet et vohmtatem,
et si qua est potentia motiva soUus animse
subjectari immediate in anima, atque adeo ab
ea causari materiaUter : circa alias vero po-
tentias non sic, vel quia anima non est sub-
sistens, ut in brutis, vel quia non est subjec-
tum proportionatum taUbus potentiis, quia
anima spirituaUs est et ipsee potentise mate-
riales. Quapropter deceptus est Gregorius, in
2, dist. \1, q. 3, dicensomnespotentias sensi-
tivas, si forte Ulas ab anima distinxit, subjec-
tari immediate in ipsa anima, atque adeo in
anima ipsa perfici sensatiouem, sicut et intel-
lectionem, ex hoc enim sequitur sensationem,
et sensum esse spirilualia, imo et species etiam
seusibiles, quod est impossibUe, cum impri-
mantur a rebus materiaUbus, Rursus sequitur
vel bruta non sentire, vel animas habere spi-
rituales, nam habebunt operationes proprias,
non exercitus in corpore. Preeterea diversitas
organorum ad diversas potentias sensitivas
ostendit eas non esse in anima, sed in organis.
Unde inteUectui nuUum organum prsebuit na-
tura, et Aristoteles 2, de Anima, text. 122, ait
sensorium esse primum subjectum, in quo est
ipse sensus, et Ubr. l^ cap. \, operationes
omnes, et potentias sensitivas esse communes,
et totius conjuncti. Denique refert etiam divus
Tliomas, supra articul. 8, ex libr. de Eccle-
siasticis dogmatibus, hominem duabus constare
substantiis, anima cum ratione sua, et carne
cum sensiius suis. Et favet illud Pauli : Caro
concupiscit adversus spiritum, Gal. 5. lustat
Gregorius quia alias sensus non manerent in
anima separata, possetque Deus conservare
illos in corpore mortuo, itaque posset seutire.
Negatur tamen ultima consequentia, quia seu-
tire operatio vitalis est intrinsece dependens
a primo principio vitte, valde impossibile est
esse sine iUo.
3. Sententia D. Thomce de causa materiali
potentiarum materialium reducitur ad bonum
sensum. — Sed quseres, quodnam sit subjectum
Iiarum facultatum: S. Thomas ait esse totum
compositum, et consequeuter loquitur, quia
sentit nulla accidentia esse in materia prima.
Attamen dicendum has potentias eatenus sub-
jectari in composito, quatenus supponunt ip-
sum constitutum : non enim possunt esse nisi
prius materia informetur anima, ex qua de-
inde oriantur: at esse in composito, ita ut
utrique parti illius inhfereant, est impossibUe,
nam cum sint accidentia corporalia inhaerent
media quantitate, atque adeo in subjecto quau-
titatis, quod est materia.
4. Circa ca^isam efficientem negativa pars
probatur. — De causalitate effectus duo suut
dubia. Primum, utrum anima habeat efficien-
tiam circa proprias poteutias, Secundum, si
illam habeat, qualisnam sit. Circa primum
videtur pars negativa vera. Primo, quia agens
eadem actione, qua producit vivens, ipsum
producit cum debitis potentiis, nam qui dat
formam, consequentia ad iUam confert : ergo
superfluum est fmgere efficientiam inter po-
tentias et animam. Confirmatur, nam alias
dua3 essent, vel plures fingeudge actiones Ln
cujusque rei productione, una sciUcet produc-
tivaformse substantialis, et deinde aliee, qui-
bus ipsa forma substautialis , producit poten-
tias : hoc autem superfluum videtur, et contra
iUud principium quod substantia creata non
sit immediatum principium actiouis maxime
accidentalis. Gonfirmatur secundo, quia si ani-
ma haberet efficientiam circa suas potentias ,
posset vuiute sua iUas recuperare, si auferreu-
tur. Consequens est falsum, et contra expe-
rientiam. Nam si semel auferatur visus , non
iterum fluit ab anima, Confirmatur tertio,
Nam eadem ratio est de proprietatibus aliarum
rerum, ac de potentiis animaj : sed iu rebus
CAP. III. AN POTENTI^ ANIM^ AB EA
aliis proprietates non flimnt eflfective al3 essen-
tia : ergo, etc. Proliatur minor, quantitas e-
nim est proprietas materiai primee, et tamen
non fluit ab illa effective^ cura materia nullam
habeat eliicientiam. Calor etiam proprietas
ignis est^ nec tamen fit, effective ab illius for-
ma, quia prior est calor disponens materiam,
quam forma introducta.
5. Pars affirmatiTajuxta D. Thomam pro-
laMlior. — Nihilominus divus Tliomas supra^
quem communiter alii sequuutur , tribuunt
animse efiicientiam circa potentias suas, quod
probat ex differentia inter acci:lentia, propria
et communia, utraque enim requirunt caxisam
eflfectivam , sed diflTerunt , quoad accidentia
communia , quia extrinseca sunt, proveniant
ab extrinseca causa : at vero propria, quia
intrinseca , ab intrinseca essentia et causa
provenire debent, tanquam a principio ac-
tivo ; forma enim substantiahs , quse dat
primum esse simpliciter composito, debet esse
causa efficiens reliquorum, quee per se ilU con-
veniunt, nam in per se ordinatis , quod prius
est, debet esse causa posterioris, forma autem,
et poteutiae per se ordinantur ad perfectum
esse compositi. Et confirmatur heec sententia,
quia pleniorem causahtatem liabet essentia
rei circa proprias passiones suas, quam circa
accidentia communia, sed in ordine ad acci-
dentia communia est causa materiahs et fma-
hs (sunt enim et hsec propter perfectionem
substautiae) : ergo genus ahud causahtatis ha-
bet circa proprias passiones, non nisi effecti-
vse : ergo, etc. Item magis necessario dimanat
intehectus ab anima, quam calor a calore :
sed unus calor eflTective fit ab aho : ergo a
fortiori intehectus ab anima erit efficienter.
Item necessaria connexio inter duo non po-
test esse absque ahqua causahtate inducente
ipsam connexionem, caiisahtas autem mate-
rialis per se sumpta non eam inducit, ut patet
in accidenti et subjecto communi. Eademque
ratio est de causa fmali : ergo duplex ejus-
modi causahtas non sufBcit ad tam necessa-
riam unionem, quanta est inter potentias et
essentiam : ergo admitteuda est aha causali-
tas et non formalis : ergo effectiva. Dices, re-
lationem et terminum liabere mutuam con-
nexionem, nec intervenire ibi causahtatem.
Sed occurrendum inter terminiim materiahter
sumptum et relatiouem non esse iham mu-
tuam connexionem , cum possit manere id
quod terminat sine relatione, quamvis non
prout actu terminat , quia ut sic ab ea intrin-
sece pendet in genere causae formalis. Relatio
FLUANT, ET IN EA SUBJECTENTUR. 581
quoqne ipsa pendet a termino quodammodo ,
ut a forma extrinseca, quia ejus essentia con-
sistit in ordine ad ihum : in universum igitur
necessaria connexio pendet ab ahquo genere
causalitatis. Confirmatur tandem ab experien-
tia. Nam sublata frigiditate ab aqua statim
alia dimanat a forma , ac simile est de ahis :
ergo forma substantiahs habet eflQcientiam
circa proprietates suas:ergo potiori ratione ha-
bebit hlam anima circa potentiam.
6. Disqidritur modus quo anima suas ;;o-
fentias dicitur afficere. — Primus dicendi mo~
dus. — Sed antequam hanc primam partem
dubii resolvamus, videamus quid dici possit
circa secundam. Nam si anima habet eflflcien-
tiam, quem ejus modum, qufeso, habet? Qui-
dam tantam eflQcientiam ei tribuunt, ut asse-
rant animam nova actione producere poten-
tias, atque distincta ab illa, per quam ipsa
fuit producta : itaque pronuntiant cum anima
rationahs creatur, creationem terminari ad
substantiam animse tantum, et deinde ab ani-
ma prodire intehectum et vohmtatem nova
alia actione : eo modo, quo productio Sohs a
Deo terminata est ad solem tantum, et in eo-
dem instanti sol aha actione ihuminavit aerem.
Probaturque hsec sententia. Nam forma ratio-
nahs habet eflQcientiam circa suas potentias
reahter a se distinctas, ut numero praecedenti
ostensum est : ergo sicut auima est eflfectus
Dei, ita potentia? sunt novi effectus ab ipsa
anima facti, sed ubi est novus eflfectus, est
nova actio (actio enim res ipsa est, quoe fit
p]'out egreditur a principio agendi) : ergo, etc.
Secundo potentia vere producuntur ab anima :
ergo nova actione producuntur : nam produ-
cere sine productione intehigibile est. Tertio
anima nou concurrit eflfective ad sui produc-
tionem : concurrit autem effective ad produc-
tionem potentiarum, ut est probatum : ergo
distiucta productio est animse et potentiarum :
ergo et actio distincta. Quarto efficientia iu-
trinsece inchidit actionem, est siquidem modus
causandi per actionem proprius causae eflR-
cientis, in eoqu^e distinguitur a causahtate c£e-
terarum causarum : ergo si potentiae vere ef-
fective dimanant ab anima, plane ab iha me-
dia actione dimanant. Quinto hsec dimanatio
nova actio forte non esset, quia posita semel
anima, naturah sequela potentia^ resultanl,
sed hoc non obstat, cum posita etiam certa
mixtione primarum qualitatum oriantur se-
cundse per novam actionem, et posito sole,
ut dicebamus, sequatur lumen in aere per
distinctam etiam actionem : ergo naturalis
566 LIB. II. DE POTENTIIS ANIM.^
sequela propriam actionem non excludit.
7. Non placet Thomistis prceclidus modus.
— Et confirmatUT . — Nihilominus plerique
Thomistarum rejiciunt hunc dicendi modum^
quod pugnare videatur diiohus principiis^ quse
ipsi magna rehgione observant. Primum,
quod substantia creata nequeat esse immedia-
tum priucipium alicujus actionis^ maxime ac-
cidentaliS;, atque adeo impossibile fit animam
per actionem a se immediate prodeuntem
causare potentias. Secundum principium est,
nihil posse agere in seipsum per se primo :
cum ergo anima recipiat in se potentias, ut
intellectum et voluntatem, eas pro[)rie in se
iion agit, ac proinde uec media actione. Prop-
ter hsec Cajetanus supra, et latius \ p., q. 54,
art. 3, quem ahi sequuntur, ait potentias di-
mauare a propria forma sine uha actione per
quamdam resultantiam, cui favetD. Thomas
supra, ad 2 et 3, ubi ait animam esse princi-
pium activum potentiarum non proprie, sed
quodammodo, quia non efficit propria trans-
mutatione, sed per resultantiam quamdam.
Et confirmatur, quia alias ad potentias animse
daretur per se motus, seu mutatio, nam ad
rem iham est per se motus, et mutatio, ad
quam propria actio productiva per se tendit :
consequens autem est contra Aristotelem :
quare, etc.
8. Notationes pro decisione. — Pro resolu-
tione est uotandum de ratione passionis esse
inseparabilem imionem cum snbstantia rei,
quantum de se est, quod ideo addo, quoniam
ahquahs separabihtas, qute ab extrinseco fit,
non toUit rationem proprietatis, est enim sum-
mus calor, verbi gi^atia, proprietas ignis, Hcet
sit separabihs ab iUo, nam in ea separatione
ignis saltem inchoate corrumpitur, atque ex-
tra statum natm^se suai debitum trahitur. Se-
cundo est notandum proprietates semper con-
venire rei ratione formse, ut D. Tliomas dixit
(quantitatem excipio, qufe est individua pro-
prietas materiffi) : inter proprietates ergo gratia
formae requisitas qusedam requiruntur non
sohim ut consequentes formam, sed etiam ut
passivaj ad illam inducendam : hujusmodi vero
sunt dispositiones, quee formam saltem natura
preecedunt in materia. Ahse sunt proprietates,
qu8e supponunt existentiam rei, et iUi tribuun-
tur, tanqnam virtutes ad operandum, quales
sunt potentise anima^ maxime sensitivai et in-
tellectivse, et multee etiam virtutes herbarum
et minerahum. Atque inter has et illas ro-
prietates iUud interest, quod priores illte non
fiant effective a forma in primo instanti gene-
IN COMMUNI, AC VEGETANTIS.
rationis, sed immediate ab agente disponente
materiam, ut inducatur forma, quod probat
tertia confirraatio supra facta nnmero qnarto,
quai concludit plane supposita alia sententia,
quod accidentia sint in materia prima, inde
namque sequitur nuUam ultimam dispositio-
nem fieri a forma, sed ab agente, quanquam
formee ipsi de se non deesset virtus ad iUam
dispositionem causandam, si quidem ea forte
ablata statim efficit aham : in primo ergo in-
stanti non efficit, quia factam invenit, tan-
tumque deinceps conservat.
9. Primim promintiaticm circadiibium posi-
tumn.k. — De ahis vero proprietatibus,qu8e con-
sequuntur formam, ac simphciter ea, posterio-
res sunt in omni genere causse, de quibus prse-
cipua qusestioprocedit, videturvaldeprobabilis
opinioD.Thomee. Primo, quiaillaintimaunio,
qnee inter formam et virtutes reperitur, vide-
tur necessario inducere inter iUas ahquam cau-
sahtatem efifectivam, ahee namque causahtates
minime sufficiunt. Secundo proprietates iUae,
quse semel anferuntur, et iterum manaut, os-
tendunt esse inter formam et proprietatem
hoc genus causahtatis. Tertio, cum anima sit
simphciter prior snis proprietatibus, rationi
consonum est, ut iUum ordinem causahtatis
habeat respectu iUarum : ergo.
10, Secimdum pronuntiattim. — Tertium. —
Unde dico secundo, consequenter videri con-
cedendum actiouem productivam rei imme-
diate terminari ad substantiam ipsius, ut prse-
cisam a proprietatibus. Tertio dico actionem
iUam productivam snbstantise distinctam esse
ab iUa, qua potentia ipsa dimanat ab anima :
utrumque istorum patet factis argumentis con-
tra opinionem Thomistarum in numero sexto,
quod iterum exphcatnr et suadetnr. Nam finge
Deum creare substantiam animee impediendo
emanationem potentise ab illa, hoc enim posse
fieri supra est ostensum : maneret ergo tunc
substantia animse absque inteUectu et vohm-
tate, auferat vero postea Deus impedimentum,
rehnquatque animam suce naturae, certe di-
manarent ab iUa inteUectns, atque vohmtas,
sicut in primo instanti generationis, aut crea-
tionis. Jam sic argnitur, iu eo casu actio creata
haberet suum terminum integrum, qui ahus
non esset, quam sola animee substantia, iu-
teUectus vero, ac vohmtatis dimauatio postea
subsequens esset distincta actio, utpote sepa-
rata etiam tempore a creatione, et aliqnid no-
vum producens : ergo et nunc esedem actiones
sunt in instanti creationis, nam quse in casu
posito separantur tempore, debet mens in uno
CAP. III. AN POTENTI^ ANIM^ AB EA
instanti per acta separare, quod enim simnl
fiant, distinctionem non aufert. Confirmatur
primo. Nam vel ex vi actionis productivae ani-
moe^ producuntur etiam potentise, vel non. Si
primum : ergo cum tota illa actio sit ab agente,
anima nihil omnino efiicit in productione
suarum potentiarum, cjuod est absurdum. Si
secundum: ergo debet alia esse actio, per quam
potentia producatur. Confirmatur secundo.
Nam actio per se una debet terminari ad unum
per se terminum : at vero anima cum potentiis
est unum per aggregationem : ergo totum illud
per unam actionem non producitur. Id quod
facilius intelligitur in productione formarum
materialium, nam talis actio est eductiva for-
mse substantialis de potentia materiae : eductio
vero ex propriis considerata, formaliter tan-
tum terminatur ad substantialem formam : er-
go consecutio proprietatum a forma non potest
intelligi sine nova actione, quod clarius adliuc
patet in allato casu separatse dimanatiouis po-
tentiarum a productione formee , ac patet etiam
in aqua reducente se ad pristinum frigus. Nam
vere motus ille fit a forma substantiali aquse,
nec minus vera actio frigefaciendi est, quam
si proveniret ab extrinseco, quid enim refert?
Unde est considerandum, quando formse pro-
pi-ietates sunt dispositiones illa priores, fieri
etiam distincta actione ab ea, qua posterius
natura inducitur forma, alteratione videlicet
dispositiva, eo tamen discrimine, quod tales
dispositiones non a forma tanquam a principio
activo, sed immediate ab agente procedunt : at
proprietates consequentes formam, suam ori-
ginem ab illa ducunt.
11. Quartiim prommtiatum. — Dico tamen
quarto : absolute dicendum est, agens princi-
pale producere formam cum omnibus virtuti-
bus, quae ex illa sequuntur. Hic certe est com-
munis modus loquendi et sentiendi omniimi,
sic DEUS creando animam dicitur potentias
concreare. Ratio vero est, quia agentis est
producere substantiam rei usquequaque in-
structam ad suum finem, et ideo dando for-
mam dat omnia, quse ipsam perficiunt, non
tantum quoad esse, sed etiam ut sit exactum
principium operandi, atque adeo ut sit prin-
cipium potentiarum ad finem operandi requi-
sitarum. Item generans intendit assimilare sibi
genitum quantum potest : illa ergo actio, qua
formam inducit, licet immediate tantum sit
inductiva formee, mediate, et radicaliter est
comproductiva omnium, quee naturaliter, et
necessario ex ilia sequuntur tanquam ad per-
fectionem geniti attinentia. Quo sensu dici
FLUANT, ET IN EA SUBJECTENTUR. 567
solet, ac vere, luiicam esse actionem producti-
vam rei, et comproductivam proprietatum,
quia non considerantur cum pra?cisione, sed
conside ratiu^ actio radicalis et primaria. Et
per hffic patet solutio argumentorum.
42. Ad argi(,mentmn in n. ht. — Ad primum
enim dicimus agens una actione producere
omnia mediate, vel immediate, sicque exponi
illud axioma : (^ui dat formam, dare, scilicet
in radice, conseqii,entia ad formam.. Ad primam
confirmationem respondetur, rem prsecise con-
siderando tot esse actiones, quot entitates : dici
tamen unicam actionem, quod ex illa reliquse
dimanent. Secunda confirmatio nos non urget
speciatim : per se enim propriam ditficultatem
postulat, cur potentiae animse semel separatse
non iterum fluant, sicut experimur fieri in
aqua, et in aliis naturalibus virtutibus inani-
matorum. Et responderi potest primo, naturam
proevidisse id, quod per se est in rebus, non
quod per accidens : per se autem esse, quod
proprietas habens contrarium ab illo minuatur
aliquantulum, ideoque naturam dedisse formse.
substantiali vires ad recuperandum tale detri-
mentum, potentias vero animee de se non ha-
bere contrarium, et ideo de se tamdiu posse
durare, quamdiu et ipsa anima possit : per
accidens vero esse, quod aliquando debiliten-
tur aliunde, ideoque naturam id non provi-
disse. Hsec tamen responsio non videtur facere
satis, nam si anima est virtus ad efficiendas
suas potentias, quod semel illas efficiat, ea
virtus non minuitur. Dicendum ergo potentias
anima? de facto nonleedi, vel auferri,nisi Isesis,
aut ablatis organis, in quibus resident, quse
organa substantise sunt, ac subjecta illarum :
quia ergo anima ablatum organum non potest
recuperare, sicut nec recuperare abscissam
manum, ideo neque potentiam in organo sub-
jectatam. Ad tertium jam responsum est : ad
illud vero de materia prima diximus in libro
de Generatione, disputatione prima, qusest. 4-,
circa secun(]am confirmationem octavi argu-
menti secundse opiniouis, et secunda solutio
ibi data est conformior doctrinee hic traditee,
quamvis etiam prima sustineri possit, quia
est specialis ratio in materia propter ipsius
potentialitatem.
13. Ad motiva Thomistarum in n. 7. — Ad
confirmationem in fine ejusdem. num.l. — Ad
motivum Thomistarum respondetur, ifia duo
principia non esse adeo irrefragabilia, atta-
men exponi hic pocse ad mentem sancti Tho-
mse, quod forma substantialis non sit imme-
diatum principium perficiendi suum supposi-
584 LIB. II. DE POTENTIIS ANIM^
tum saltem in actii primo, et liocforte intendit
divus Thomas, vel dicito formam non esse ac-
tivam nisi actione naturaliter resultante ex
illa, quse dicitur dimanatio : htec autem, si
effectiva est, sine actione difficile intelligi po-
test. Similiter dicitur ad alterum principium,
quod idem iu se non agat preeterquam hoc
actionis genere, qu6e est dimanatio, vel certe
non agit nisi ut virtus generantis : sed de hoc
secundo principio plura diximus alio loco. Ad
confirmationem respondetur primo tunc esse
per se motum ad aU(]uid, quando datur actio
in natura per se primo tendens ad illud, non
vero si actio sit tanquam dimanatio ab aha ac-
tione, quando enim multa sequuntur ex vi
unius actionis, quamvis inter aha sit ordo, et
considerando unum respectu alterius, sit nova
actio inter ea, non dicitur tamen inter ea nova
actio, nisi ad id ad quod primo, et radicahter
ipsa tendit : sic ergo res habet in proposito.
Secundo dicitur aliud esse actionem tendere
per se ad terminum ahquem, ahud vero, esse
ad iUum per se primo motum : potest ergo
concedi ad has potentias esse ahquo modo ac-
tionem per se, non vero proprie mutationem,
quia subjectum earum non mutatur, cum si-
mul incipiant esse cum illo, proprie vero res
dicitur per mutationem fieri, quando fit cum
subjecti mutatione. Et hcec de prima parte
queestionis.
De ordine et causalitate, quam potentice inter
se servani resultando ab anima.
14.. Notatio. — Circa secundam partem
hujus capitis, quam ipso initio proposuimus,
scihcet de ordine potentiarum inter se, notan-
dum primo est breviter, esse rem fere certam
inter potentias animse aUquem servari ordi-
nem, nam, ut D. Thomas optime advertit,
quando pUira oriuntur, ab uno debent ordi-
natim procedere, non confuse, ac veUiti tu-
multuatim : potest autem taUs ordo inteUigi,
vel inter potentias ipsas, vel per respectum ad
unum tertium. Inter se quidem, ut potentise
coguoscitivse et appetitivce, ha3 namque iUis
plane subordinatur : sicut in operando (nihil
enim voUtum, quin prsecognitum), ita et in
essendo. Per respectum vero ad unum ter-
tium, ut tam muUiphces potentia? sensitivse
nostri gratia sunt : et ad hoc diriguntur ut
cognitionem perfectam sensibihum habeamus.
Secundo notandum, prsedictum ordinem esse
posse multipUcem : sciUcet vel durationis,
quasi ima potentia posterius existat, quam aUa,
IN COMMUNI, AC VEGETANTIS.
vel quam anima ipsa : vel dignitatis, quia po^
tentise qusedam sunt digniores aUis : vel gene-
rationis, quia potentise aUse priores aUis pro-
cedunt : vel objcctorum, quia earum objecta
sunt priora aUis secundum naturam suam, ut
visibile, quam audibile : vel finis, quatenus
una potentia ordinatur ad aUam, ut ad finem,
ut sciUcet illi ministret, ut exteriores sensus
deserviunt interioribus : vel denique emana-
tionis effectivse, ita ut una potentia emanet
ab aUa immediate. Tertio est notandum com-
parari potentias, quse consequuutur animam
secundum unum et eumdem gradum, vel in-
ter se, vel ad potentias consequentes secun-
dum aUum gradum, ut vegetativas inter se,
aut in ordine ad sensitivas et utrasque in or-
dine ad inteUectivas.
15. Primumfjronuntiatum in hac secundi ca-
pitis parte. — Secu7idum pronuntiatum. — Ter-
tium pronuntiatuni . — Quartum promintiatum.
— Quintum prommtiatum. — Hoc supposito
dico primo. In ordine durationis nuUus est
ordo inter potentias ejusdem viventis inter se,
vel cum anima, a qna fluunt. Patet, quia om-
nes incipiunt in eodem instanti, nam omnes
dimanant ab uua anima, quse in unico eodem
instanti incipit esse: id, quod aperte videre
est in homine. Dico secundo. Ordine genera-
tionis potentise, quse consequuntur animam
secundum gradum imperfectum sunt priores
secundum naturam, quam aUse. Probatur,
quia anima secundum gradum imperfectio-
rem est natura prior, quam secundum gra-
dum perfectum : ergo et potentise proportio-
naUter. Item actus illarum potentiarum sunt
priores, ut nutritio sensatione, quia sensatio
pendet a nutritione tanquam a subministran-
te, atque idem est de inteUectioue respectu
sensationis : ergo et potentise sunt priores ,
hgec vero prioritas ad genus causfe materiahs
reducitur : nam gradus imperfectior compara-
tur adperfectiorem, ut potentia adactum, quo-
modo divus Thomas supra, articulo septlmo,
scribit, potentias imperfectiores esse velut ma-
tcriales causas respectu aUarum, quia quo-
dammodo disponuut ad iUas, sicut superior
gradus ad inferiorem. Dico tertio. Potentise
gradus inferioris sunt imperfectiores poten-
tiis gradus superioris : patethoc inductione et
ipso uaturali lumine. Dico quarto, Inferiores
potentia3 ordinantur ad deserviendum supe-
rioribus, superiores vero ad adjuvandum infe-
riores, sic potentise vegetativaj ministrant sen-
sitivis, nam organa illarum perficiunt, et ilUs
prtebent vires, ut melius possint exercere suas
CAP. III. AN POTENTL^ ANIM^ AB EA FLUANT, ET IN EA SUBJECTENTUR.
585
operationes : sensitivae vero vicissira ordinan-
tur ad tuendas vegetativas potentias^ et ad
quffirendum, et prffiparandumilliscibum, quse
rursum comparatse ad intellectivas ministras
illarum sunt, et instrumenta comparandi spe-
cies : vicissim vero intellectivse dirigunt sensi-
tivas, eisque dominantur, ac tandem omnes
ordinantur adperfectum viventis statum, con-
servationem et regimen, sicut in republica
bene ordinata inferiores deserviunt superiori-
bus et superiores dirigunt, et tuentur inferio-
res et omnes sua muuera exercent, ut respu-
bliea bene sit instituta. Dices, potentise vege-
tativse de se non ordinantur ad sensitivas, ut
in plantis constat, nec sensitivse ad intellecti-
vas, ut patet in brutis. Respondetur, potentias
quidem quascumque immediate ordinari ad
proprios actus, ultimate vero ordinari posse
ad deserviendum perfectioribus potentiis ra-
tione perfectioris principii, a quo dimanant,
a quo etiam vendicant, ut actiones proprias
perfectiori modo exerceant. Dico quinto. Inter
potentias pertinentes ad eumdem gradum ani-
mse, etiam est ordo aliquis ex supra numera-
tis. Probatur et explicatur. Nam inter poten-
tias vegetativae partis, potentia attractiva de-
servit retentivae etutraque expulsiva deserviunt
nutritivse, quas est virtus disponeus, et omnes
tandem ministrant assimilatrici virtuti. Riir-
sumin animantibus potentieecognoscitivai pa-
riunt appetitum et appetitus motum localem.
Inter sensus quoque^ externi deserviunt in-
ternis : externi vero inter se non ordinantur,
ut unum alteri deserviat, juvat tamen sese
quatenus alter defectum alterius supplet, et
omnes integrant unum perfectum sentiens ;
qua de causa D. Thomas inter sensus externos
non assignavit ordinem pra^terquam ex parte
objectorum, quatenus unus tenditin objectum
secundum se priusquam alius : similiter inter
intellectnm et voluntatem ordo est, quia intel-
lectus dirigit voluntatem, eique imperat, vo-
luntas vero movet et applicat intellectum in
actibus liberis Et ratio universalis horum om-
nium est, quia cum omnes istee potentise pro-
fkiant ab eodem priucipio , et ordinentur ad
perfectum ilhus statum, congruum est, ut in-
ter se ordinem observent.
16. Quid de modo eman.atinms unitcs poten-
tire ah alia sentiat D . Thomas. — Estvero diffi-
cultas hoc loco, an una potentia dimanet ef-
fective abaltera eo modo, quo omnes dimanant
ab essentia. D. Tliomas supra uiiiversahter
asseruit potentias imperfectiores dimanare ilio
modo a perfectioribus et clarius in prima, dis-
tinctione tertia, qusestione quarta, art. 3. Quee
sententia difficilis statim apparet, quomodo e-
nim credi potest potentias vegetativas homi-
nis ab anima rationali mediante intellectu et
voluntate manare? Prseterea arguitur ad ho-
minem, nam gradus sensitivus, ac potentise illi
respondentes sunt priores potentiis rationaU-
bus : et vegetativte potentise priores utrisque :
ergo impossibile est, quod lice potentiee eflfecti-
ve oriantur ab ilHs, nam quaj sunt principia
activa, sunt simpliciter priora in ordine exis-
tendi, efficere enim supponit existere : quse
vero sunt priora in existendo, sunt priora in
generatione , cum generatio tendat ad esse ;
ergo impossibile est, quod potentiee imperfec-
tiores, ac priores via generationis, atque adeo
in essendo, oriantur active a perfectioribus.
Et confirmatur. Nam inter alias passiones re-
rum non invenitur talis ordo dimanationis ac-
tivse, ut in aere calopnon dimanatab humidi-
tate, vel liumiditas a calore. Adde, nuUa ne-
cessitate astrui lianc efficientiam , nam ad
salvandam connexionem intrmsecam inter
passiones satis est radicari omnes in eadem
anima, quamvis inter se causalitatem non ha-
beant.
'17. Sextum prommtiatim dupUcis sensus.
— Quapropter dico sexto. Una potentia animae
non oritur active ab alia. Hajc conclusio po-
test intelligi aut comparando potentias diver-
sorum graduum , aut ejusdem, et utroque
modo habet verum : primamque partem po-
tissime probant rationes factse numero prsece-
denti. Accedit quod anima, quae principium
est potentiarum, potest esse immediatum prin-
cipium earumdem, quantum est de se, ut pa-
tet in plantis ac brutis : ergo melius in homi-
ne, in quo lii gradus sunt perfectiori modo.
Et confirmatur. Nam eo ipso, quod anima dat
homini esse vegetativum , potest et conferre
omnes potentias illius gradus, etiamsi praes-
cindatur ejusmodi gradus ab inferioribus. Se-
cunda pars inductione patet, nam auditus non
oritur ex visu, neque e contrario. Et ratio
esse potest, quia potentia vitalis pendet in sua
operatione a principio, ande dimanat, omnes
autem potentiee pendent ab anima immediate
iu operando : ergo omnes ab illa dimanant,
et si una proflueret ab aha, non operaretur
sine actuali concursu ilhus, sicut nuUa opera-
tur sine actuali concursu anima;.
18. Prima ohjectio contra proxime dicta. —
Adprimum. — Ad jecimdum. — Ad tertlwn. —
Sed contra lioc sunt argumenta. Primum,
quia ha3c est demonstratio a priori : homo est
570 LIB. II DE POTENTIIS ANIM.^
rationalis : ergo est sensitivus : ergo rationa-
litas est causa sensibilitatis^ et non nisi effec-'
tiva : ergo. Secundo, potentiae sensitivee in
homine sunt perfectissimee : ergo ideo est^ quia
dimanant ab intellectiva. Tertio, sensus in
homine sunt tancfuam instrumenta ministran-
tia intellectus : ergo dimanant ab illo. Ad pri-
mum respondetur argumentum ab inferiori
ad superius non esse proprie demonstrationem
per causam : hsec enim argumentatio : Est
liomo , ergo est animal , non est a priori , cum
hsec causalis sit falsa . qwia est liomo , ideo est
animal, nam homo non est causa animalis (sed
potius animal causa est materialis hominis)
nisi forte in genere causse finahs, quomodo
totum est causa suarum partium^ et perfectius
causa imperfectioris, eoque modo concedimus
rationale esse causam sensitivi^, non efiicien-
tem^ sed finalem. Ad secundum dicitur poten-
tias sensitivas perfectiores esse in homine,
quia oriuntur a perfectiori anima, et non quia
ab intellectu. Ad tertium respondetur ad id
munus satis esse si intellectus et sensus in ea-
dem anima radicentur.
19. Notatio una pro uleriori dictorum intel-
Ugentia. — Advertendum est tamen inter po-
tentias pertinentes ad diversos gradus animae,
ahquando majorem convenientiam dari, quam
inter aUas : intellectus enim et sensiis , verbi
gratia , conveniunt in genere cognoscitivse po-
tentise, in quo non conveniunt cum vegetativis,
et ideo illoe videntur majorem habere inter se
causahtatem et subordinationem, nam poten-
tice sensitivse sunt vehiti participationes quaj-
dam virtutis inteUectivee ; ac de his speciahter
videtur loqui sanctusThomas. Adhuctamenin
his propria efficientia non cernitur , sed quai-
dam vehiti causahtas exemplaris, cum cognitio
sensitiva sit queedam imitatio inteUectivee, quo
etiam modo opera vegetativse partis in quan-
tum fiunt, quasi arte et inteUectu, dici possunt
iUius imitationes.
20. Notatio altera. — UUimo est adverten-
dum inter potentias cognoscitivas et appetiti-
vas videri inveniri quemdam specialem ordi-
nem. Nara sicut radix amoris est cognitio, ita
radix , et causa appetitivee potentise , videtur
esse potentia cognoscitiva. Unde hsec est pro-
pria demonstratio, quia vivens est cognosciti-
vum, est appetitivum : ubi dictio quia, noii
potest aUam causaUtatem importare , quam
dimanationis effectivse, dicendum tamen ne-
que inter potentiam cognoscitivam et appetiti-
vam intercedere proprie causaUtatem efiecti-
vam physicam^ seu metaphysicam, juxta quam
IN COMMUNI, AC VEGETANTTS.
uno posito, sequitur aUud , eo quod sit neces-
sarium ad dispositionem iUius, non quasi sit
propria ejus causa : sicut ex rationaUtate se-
quitur admiratio, et ex admiratione risus, non
quia hse potentiae sese efficiant^ sed quia una
posita sequitur aUa, quia actus unius deservit
aUquo modo ad actum alterius : atque heec
causahtas sufficit ad demonstrationem a priori:
sicut immortaUtas demonstratur a priori per
immutabilitatem, non quia una sit causa ef-
fectiva alterius^ sed quia se consequuntur.
Adde quod cognitio non causat effective amo-
rem, sed objective proponendo bonum, unde
etiam non oportet, ut ipsa potentia appetitiva
effective fiat a cognoscitiva, sed satis est, quod
iUam necessario suppouat, et sequatur. De
qua re latius infra in Ub. 5.
CAPUT IV.
DE POTENTIA YEGETATIVA QUANTUM AD OBJECTUM,
UTRUM ILLUD SIT NUTRIMENTUM.
1. Effata aliquot ex doctrina Aristotelis .—
Praemissa tribus proximis capitibus generaU
doctrina potentiarum animee, restat ut ad ea-
rum species descendamus, ac sicut or^iine na-
turffi, ita et doctrinse occurrunt vegetativae, de
quibus tractat Aristoteles, Ub. 2, de Anima,
cap. 4. Ex cujus doctrina hsec habentur effata.
Primum, officia animse vegetativse sunt geae-
rare et nutrimento uti. Secundum , generatio
est naturaUssimum opus viventium. Tertium,
anima vegetativa est etiam principium aug-
menti, vel decrementi, quia nihil augetur, nisi
quod nutritur, nihil autem nutritur, quod non
sit particeps vitae. Ouartum eadem vis est nu-
triendi, et generandi. Quintum potentia nutri-
tiva est qusedam vis, qua vivens se conservat,
in quantum ipsam habet, et ideo alimento pri-
vatum esse non potest, Sexto, in nutritione
tria concurrunt , scihcet, quod nutrit , et est
anima, quod nutritur, et est corpus habens
animam, quo nutritur^ et est ahmentum.
Septimum , id quod anima nutrit duplex est ,
sciUcet nutrimentum , et calor, et ideo omne
animatum habet calorem.
2. AJimentum quotupliciter dicatur. — Pri-
mim alimenttm quid. — In hac ergo materia
de potentiis vegetativis ab objectis incipimus,
juxta methodum Aristotelis, ait enim nutri-
mentum esse objectum potentiarum nutrieudi,
objectum vero constat prius esse potentiis, at-
que actibus. Notaudum ergo est alimeutum
aliud dici remotum^, seu primum : aUud vero
CAP. IV. AN NUTRIMENTUM SIT
ultimum-, seu proximum. Divisio est Aristote-
lis secundo^ de Partibus^ capit. 3. Etprius Hip-
pocratis^ lib, de Alimento^ a quo inquit Ga-
lenus frimo MetJiodi, desumpsisse Aristotelem
omnia fere physica documenta : Hippocrates
tamen illo loco in tria membra alimentum
dividit, nam aliud est^ inquit^ quod nutrit, a-
liud quod nutriet, et aliud quod quasi nutriet^,
ubi per primum membrum videtur, intelligere
alimentum proximum, seu ultimum : per ter-
tium alimentum remotum : in secundo autem
membro videtur addere alimentum quoddam
medium. Alimentum primum^ et remotum est
cibus, qui ore desumitnr, qui talis esse debet,
ut aliquam contrarietatem , seu dissimilitudi-
nem habeat cum nutrito , non tamen tantam,
ut mutari non possit, et verti in iUiusnaturam,
qua juxta Galenum, tertio de Temperamentis^
cap. 2. Omne vivens convenientc sibi nutritur
alimento : conveniens autem est quidquid fa-
cile assimilari potest corpori, quod nutritur,
et quo facihus ahmentum converti potest in
substantiam aUti, et pauciora habet excremen-
ta, eo est melius.
3. JSjtts divisio in cilum etpottim, quo modo
accipienda. — Hujusmodi autem ahmentum
distingui solet in cibum et potum, utroque
enim indigent viventia, quamvis potus non
habeat proprie rationem ahmenti, ut diximus,
hbro de Geueratione : porro cibus esse debet
cahdus et siccus^ potus vero frigidus et hurai-
dus, datur namque cibus, ut vivens iUum
convertat in substantiam suam , quod potissi-
me facit medio calore naturaU, unde oportet,
ne cibus sit nimium frigidus, aUas phis justo
resisteret digestioni. Debet item esse siccus,
tum quia in mixtis calori nimio admiscetur
siccitas, tum etiam, ut consistat in corpore,
neque effluat, aUas non posset commode fieri
digcstio , et ideo Uquida minus apta sunt ad
nutritionem, nisi misceantur. Jam potus de-
servit tum ad refrigerandum corpus nimium
caUdum, tum ad ducendum per venas oUmen-
tum, et ideo opus est, ut sit frigidum, humi-
dum et Uquidum : contingit tamen aUquando
rem eamdem deservire in cibum et potum, ut
vinum, nam de se caUdum est et humidum ,
ab extrinseco tamen est frigidum : ratione igi-
tur frigiditatis ethumiditatisin potum sumitur^
quia tamen facile amittit frigiditatem ratione
nativi caloris etiam nutrit, quoniam vero sic-
citas ei deest, non est sufTiciens aUmentum.
Rursum^ quia frigiditatem facile perdit, per
se soUim non potest recte sufficere in potum.
4. Fames et sitis quid ? et quomodo in ani-
OBJECTUM POTENTL^ NUTRITIV^. 571
mali excitentur. — Advertendum vero est ,
quando dicimus cil)um esse debere calidum et
siccum, non excludi aiias qualitates^ sed lias
debere praedominari, temperate tamen. Idem-
que est de potu sentiendum: unde intelligi-
mus duplicem appetitum in animalibus inve-
niri, famem scilicet et sitim ; ac fames, teste
Aristotele, est appetitus calidi et sicci, sitis ve-
ro appetitus frigidi et Iiumidi, qui duo appe-
titusadhunc modum excitanturin ventriculo,
sugunt vense nimium a stomacho, suctus au-
tem ejusmodi eflicit, ut alimentum deficiat in
ventriculo : ad cujus absentiam ex liene me-
lanchohee copia injicitur, quse os ventriculi
todit, sicque fames sentitur : contingit autem
aliquando ut ob nimium venarum suctum, ali-
mentum nondum recte digestum ab stomaclio
attrahatur, quod semper ex infirmitate aliqua
provenit, atque tunc causatur fames canina :
naturalis vero fames tunc est quando vense
solum attrahunt cibum bene digestum : sitis
deinde causatnr, quaudo ventriculus indiget
humore potus ad cibos bene concoquendos,
sine potu enim alimentum coctum fit simile
ustioni, vense etiara cura alimento attrahunt
huraorera necessarinra, ex quo siccari contin-
git ventriculura, et ita causatur sitis, unde na-
turaliter faraesprius sentitur, quam sitis :nam
potus non est nisi propter alimentura, et ideo
prior est indigentia cibi, quam potus : dixi,
naturaliter , nam prseter naturaraex vehementi
calore saepe contingit, ut prius sitim, quam
faraem sentiat aniraal.
5. Alimentum non effectite, sed materialiter
alit. — Ultimo est notandura hujusmodi ali-
mentum non nutrire effective vivens^ sed raa-
terialiter tantura, et hoc est, quod Aristoteles^
secundo, de Anima, textu 45, scribit, aliraen-
tum pati ab eo, quod alitur, sed non e contra:
loquitur scilicet de alimento formaliter, seu
in quantura alit, sic enim non agit, sed pati-
tur, quaravis ille locus alias habeat expositio -
nes. Nam quidam exponunt de aliraento ulti-
rao, quod non reagit. Commentator vero ex-
ponit ut nutritum agat in nutriens usque ad
conversionem, sed non e contrario. Albertus
et S. Thoraas aliter procedunt : sed quidquid
sit de Iittera,verita5 est, aliraentura prout alit
non agere : attaraen rem ipsam quse est ali-
raentura rtagere, ut idem Aristoteles docuit,
primo de Generatione, text. 42, et experientiai
ostendunt : porro quaudo reactio illa est natu-
ra discouveniens, nocivum dicitur, seu cor-
ruptivum aUmentura : quando vero reactio est
naturse consentaneum_, dicitur medicamentum.
588
LIB. II. DE POTENTIIS ANIM^ IN COMMUNI, AG VECETANTIS
6. Ultimum alimentum est sanguis in venis
decoctus. — Alimentum medium quid. — Alimen-
tum ultimum^ teste Aristotele, est sanguis in
venis decoetus. Est enim advertendum, exdic-
tis primo de Generatione^ et ex Alberto 2, de
Anima, tractat. 2 et 8, cibnm primo deferri
ad ventriculum^ ibique substantialiter trans-
mutari, ac generari chylum, deinde deferri
ad hepar ad recipiendam formam sanguinis^
qui postea in venis deputatur et ad singula
membra trahitur: tahs ergo sanguis dicitur
ultimum^ seu proximnm ahmentum ab Aris-
totele, secundo, de Partibus, cap. 3;, 4 et 5, et
primo de Generatione animahum , cap. 18.
Quod quomodo iutehigendum sit, in primo de
generatione est dictura, est enim ahmentum
fere omnium membrorum principahum, non
tamen omnium simphciter, et hinc cohiges
sanguinem toto vitee tempore de novo fieri,
quia toto tempore nutritur animal , unde
dici solent in sanguine vita hominis consis-
tere, et Aristoteles 2, de Partibus, cap. 34,
seripsit dentes crescere tota vita, ut fungi pos-
sint officio suo (ahas per continuam attritio-
nem brevi consumerentur) ita et sanguinem
creari semper, ne materia desit perpetuae nu-
tritioni. Sed est advertendum ulterius sangni-
nem non tantum deservire propriee nutritioni
viventis , sed generationi alterius, nam post-
quam ex sanguine virtus nutritiva desumpsit,
quod sibi necessarium erat, rehqua pars san-
guinis in semen convertitur, propter quod
Aristoteles, primo, de Generatione animahum,
cap. 18, semen vocat excrementum ahmenti
utihs, atque postremi : dicitur enim excre-
mentum non quia non fiat ex pvu'o sanguine,
fieri enim Aristoteles ibidem docet, et divus
Thomas, 1 part., q. 419, art. uhimo; sedquia
fit ex sanguine non necessario. Ahmentum
medium, quod ab Hippocrate additum est,
dici potest chyhis, et sanguis impurus in he-
pate genitus, quamvis heec omnia comprehen-
sa sint ab Aristotele sub ahmento remoto.
7. Secimda suppositio. — Tertia suppositio.
— Hac divisione alimentisupposita, ut assigne-
mus objecta potentiarum anima3 vegetativse,
est supponendum uherius esse potentias acti-
vas, ut de se constat, in potentiis autem activis
ahud est objectum earum, aliud materia circa
quam operatur. Objectum, ut ex prcecedenti
clisputatione patet, est id, quod per eas fit, ut,
verbi gratia, objectum potentiai tedificandi est
sechficium : materiaautem estsubjectum, quod
supponitur actioni, ut hgna, vel lapides, etc.
Hsec igitur duo oportet distinguere etiam in
his potentiis. Denique supponendum in actione
nutritionis multas intervenire decoctiones ,
proindeque virtutem nutritivam non in una
tantum parte residere, sed in multis ac diverso
modo, nam in ventriculo est ad generandiim
chyhim, in hepate ad sanguinem elaboraudum,
in venis ad purificandumihum,nam ibi magis
elaboratur et decoquitur. In testiculis virtus
est ad trahendum sanguinem, atque ex iho
efficiendi semen. Et in universum in singuhs
membris virtus datur ad trahendum pvirum et
perfectum sanguinem, sibique incorporandum
et assimilandum : quando vero incorporatum
jam est , ghiten dicitur a D. Thoma, in -4,
dist. 44, qusest. i, art. 2, quaest. 2, et ahis
passim. De quo ipse intehigit Aristotelem
cum 2 lib. de Anima. et 1, de Generatione,
cap. 5, scribit, alimentum decoctum esse si-
mile nutrito : scihcetpostquam factum est pars
viventis, ut expomt etiam Philoponus et Al-
bertus 2, de Anima, tract. 2, capit. 5,quamvis
Themistius, cap. 16, id exphcet de sanguine,
ut dicatur simihs non perfecte, sed quia jam
proxime accedit ad assimilationem.
8. Satisfitjaw- titulo capitis. — Ex his igi-
tur habetur, materiam circa quam versatur
virtus nutritiva in ventriculo residens esse
ahmentum remotum, seu cibum extrinsecum
ahquo modo in ore aheratum et dispositum :
objectum vero illius esse cliyhim. Item mate-
riam, circa quam versatur virtus hepatis, esse
chyhim, objectum vero esse sanguinem, qui
sanguis materia est virtutis venarum ipsum
depurantium : hunc item sanguinem ita pu-
rum esse tahs virtutis objectum , et insuper
materiam membrorum omnium, quorum fiuis
estefficeresubstantiampartialem sibi similem.
Jam vero potentife generativse est efficere se-
men, quo mediante vivens sibi simile produ-
cit. Atque hsec omnia sohim habent locum in
animantibus perfectis habentibus sanguinem,
humoresque ahos, ac perfectum modum nu-
tritionis. At in alhs viventibus imperfectis,
quales sunt plantse, tot transmutationes non
intercedunt, quia non indigent ahmento adeo
elaborato : est tamen credibile, reperiri in eis
aliquid proportiouale sanguini, id est, substan-
tiam tenuem et fluidam, in quam alimentum
convertatur, ut omnibus membris apphcari
possit, et in eorum substantiamconverti.
CAP. V. AN SANGUIS SIT NUTRIMENTUM SOLUM, VEL ETIAM, ETC.
589
CAPUT V.
TJTRUM SANGUIS SIT TANTUMMODONUTRIMENTUM;, AN
YERO ETIAM SUBSTANTIA SIT ANIMATA.
1 . Chijliis formam 'propriam sulstantialem
kalet, non tamen viventem.. — Distinximus ca-
pite praecedenti niitrimentum proximum a
medio, et remoto. Ac de remoto quidem niliil
dicendum superest, quod ad lianc scientiam
pertineat : de njedio vero quod est materia
chyli diximus satis inlib. 6, de Generatione,
est enim cibus imperfecte coctus. Solum est
observandum in illa coctione fieri trausmuta-
tionem substantialem , chylumque recipere
novam formam, ut Albertus docet, tract. \,
cap. 8, imo et Aristoteles 2, de Partibus, c. 3,
patetque ex magiia alteratione in ipso facta,
illa tamen forma viventis non est, sed cujus-
dam liquoris, in quem resolvitur aUmentum,
ut faciUus tandem converti possit in substan-
tiam aUti. Ratio vero est, quia cum sit tanta
diversitas inter cibum et animal, non potest
prima decoctione fieri transitus ab uno ad al-
terum.
2. Pars affirmativa quwstionis suadetur
Aristotelis et D. Thomce auctoritate. — Ttem
guadruplici ratione. — De uUimo igitur et proxi-
mo alimento, quod est sanguis, dubium grave
restat, an tantum aUmentum sit, an etiam pars,
quse totius viventis anima informetur. Hoc
secundum suadetur ex Aristotele 2, de Parti-
bus, cap. 2, ubi ait, sanguinem esse partem
hominis seu animantis, et 3, de Hist., cap. 19,
scribit dum animal vivit sanguinem animari
et fervere. Idem insinuat D. Thomas, 3 part.,
queest. u4 articul. 3, ait enim sanguinem esse
de veritate humanse naturse est, huinana aui-
ma informari videtur. Item ait in 4, dist. 14,
art. 2, cjusestiunc. 2, ad 2. Et ratione probatur
primo. Nam sanguis augetur et nutritur : ergo
vivit. Secundo hepar est animarum : ergo et
sanguis. Patet consequentia : quoniam, san-
guis efficitur actione hepatis, omne autem
agens effectum sibi similem causat. Tertio,
anima informat queecumque necessaria sunt
ad conservationem viventis, hujusmodi autem
est sanguis : ergo quarto in corporibus resur-
gentium erit sanguis, et in Christo Domino f uit
unitus divinitati: informatur ergo aniraa ratio-
nali. Probatur consequentia : nam Christus
Dominus solum assumpsitnaturamexanimaet
corpore compositam : eademque tantum mane-
bit in resurgentibus : quare, etc. Propter hsec
argumenta Cajetanus, 1 p., q. T19, art. 1, et
3 part., q. 5, art. 2, Conradus 1, 2, q. 54, As-
tudiUo 1, de Generat., q. 45, art. 2, art. 1, et
moderni alii, partem hanc amplectuntur.
3. Tars negativa midtorum quos citant etiam
Conimiricenses, l. 1, de Gener., c. 4, q. 24,
art. 2. — Oppositum tamen, id est, non infor-
mari anima sanguinem, tenet Durandus m 4,
d. 10, q. 1, Capreolus, in 4, dist. 44, Soto ibi,
a. 3, et multi ex medicis et philosophis hoc
sequuntur. Sylvester, in rosa aurea, tract. 3,
q. 30, ait utrumque esse probabile. Aliitamen
distinguunt duplicem sanguinem, nempe uu-
trimentalem et alium pertinentem ad perfec-
tionem humanae naturse, quam distinctionem
posuit D. Thomas, quodl. 5, art. 5, voluntque
nutrimentalem sanguinem non informari ani-
ma, alium vero maxime. Alii aliter distin-
guunt, quod alius sit sanguis necessarius ad
conservationem hominis, is, qui in venis con-
tinetur, huncque aiunt informari anima, alius
vero superfluus, qualis sanguis menstruus iii
foeminis et hunc minime informari. Alii tan-
dem distinguimt, cjuod sanguis quidem in ve-
uis noii animetur, in arteriis autem vivat, sed
distinctiones Uee minorem probabilitatem Ua-
bent in praesenti.
4. Extenditur qucestio ad omnes humores
quatuor. — Prbna suppositio, de qua acdetoto
prcesenti capite auctor, disp. 15, de Ticarn.,
sect. 6. — Secunda suppositio. — Tertia sup-
positio pro qua auctor, tomo 2, in 3 parte,
disp. 47, sect. 3. — Sciendum est ergo quses-
tiouem Uanc non esse specialem de sanguine,
sed communem de quatuor Uumoribus, nam
omnes necessarii sunt ad conservationem vi-
ventis, licet non onmes eodem modo deser-
viant in alimentum, et quoniam qusestio affi-
nitatem Uabet c/sm aliis tUeoIogicis, supponamus
quae eerta sunt in TUeoIogia, cui pUilosopUia
debet famulari. Primo ergo certum est sangui-
nem CUristi Domini fuisse Uypostatlce unitum
Yerbo divino, in quo omnes TUeoIogi conve-
niunt, uno excepto Durando. Nam sacra Scrip-
tura sanguini CUristi Domini tribuit redemp-
tionem nostram, tanquam pretio ihfmiti va-
loris. Non corruptibiiihus auro et argento ,
inquit Petrus, epist. 1, cap. 1, sed pretioso
sanguine, etc. Et Paulus ad Hebraeos ultimo :
Propter quod, et Jesus, ut sanctificaret per
suum sanguinem populum. Etl, Joan. 1 : San-
guis Christi emundat nos. Et ideo in Extrava-
gante : Unigenitus de Pcenitentiis et remissio-
nibus, ait Clemens papa, unam CUristi san-
574- LIB. II. DE POTENTIIS ANIM^
guinis giittam ob imionem ad Verbum sufficere
potuisse pro redemptione humani generis :
quapropter sententia Durandi erronea est.
Secundo est supponendum Christum in resur-
rectione assumpsisse sanguinem , quem in
passione effuderat^ quia quod semel assumpsit,
nunquam in perpetuum dimisit. Hinc in con-
secratione cahcis ex vi verborum vinum ver-
titur in sanguinem Christi^ cui ut divino san-
guini adoratio latrise debetur : si autem in
corpore Cliristi nunc de facto in coelo non es-
set etiam in ipso cahce^ quod est heereticum.
Tertio est supponendum in omnibus corpori-
bus resurgentium futurum sanguinem sicut
existil in Christo, qui nostrum est exemplar.
5. Ex quibus colhgitur, sanguinem esse ne-
cessarium ad perfectam organisationem et in-
tegritatem corporis humani, et non sohim in
ahmentum, nam in corporibus resurgentium
non deserviet^ ut ahmentum^ quia seminatur
corpus animale, resurget wiitem spirituale, i,
ad Corinth. d5, id est^ non indigens eorum,
quae pertinent ad vitam animahum : deserviet
ergo ad integritatem corporis^ namque in statu
gloriee solum restaurabitur in corpore^ quod
necessarium erit ad ilhus perfectionem. Ex
quo ulterius cohigitur sanguinem duplex ha-
bere munus in nobis, aliud ahmenti^ aliud
foventis et conservantis corpus^ quod D. Tho-
mas, in A, distinct. Ai, qusest. ];, articuL l,
qusestiuuc. 3;, ad 3;, exponit exemplo elemen-
torum, quse in universo liabent munera similia.
Nam et sunt materia ex qua generantur mixta
et pertiner.t per se ad integritatem universi.
Prima igitur opinio attendens secundum mu-
nus sanguinis credidit illum esse veram par-
tem corporis, quse informetur anima. Secunda
vero attendens in sanguine rationem ahmenti
indicavit oppositum esse verius. quod contra
rationem alimenti sit forma aliti informari.
6. Pri^na assertio negans proiatur. — His
ita positis sit prima conchisio. Neque sanguis,
neque ahquis ex rehquis humoribus informa-
tur anima. Primum colhgitur conclusio ex
Aristotele, locis citatis capite prsecedenti, et ex
2, de Partibus, cap. 3, et lib. 3, cap. 5, ubi ait
sanguinem esse materiam corporis et potentia
membrum, ac comparat illum aquse irriguas,
quse per varios ductus et rivulos in olera mit-
titur. Idem habet D. Tliomas, in 3, dist. 3,
qusest. 5, art. 1, et 1 part., cpisest. 119, artic.
ultim. , inquit ahmentum non converti in
substantiam hominis usque ad quartam diges-
tionem, sanguisautem fit insecunda et tertia:
et 3 part.; queest. 31^ art. i, ad primum docet
{
IN COMMUNI, AC VEGETANTIS. ■
corpusChristifuissc formatumex sanguinebea- \
tissimaeVirginissinecorruptionealicujuspartis
corporis virginei, quia sanguis, inquit, non est
humani corporis actu, sed potentia. Sunt, qui
respondent fuisse formatum ex sanguine
menstruo, sed absit hoc, fuit enim factus ex
purissimo sanguine, ut D. Damascenus citatus
a D. Tlioraa, 3 part., qusest. 32, a:t. 4.
7 . Prohatur secu7ido multipliciter ratione. —
Secundo arguitur rationibus. Sanguis est ah-
mentum : ergo non est adhuc transmutatum,
sed transmutabile in substantiam ahti. Res-
ponderi pote.st sanguinem non substantialiter
transmutabilem esse in alitum, sed accidenta-
hter, quia diversis membris applicatus diver-
sas illorum dispositiones recipit, forma sub-
stantiali eadem manente : sed hoc contra
rationem ahmenti est, quod in principio dissi-
mihs naturas esse oportet, teste Aristotele, se-
cundo, de Anima, text. 45, et 1, de Gener.,
text. 38. Item quoniam alias quandocumque
pars ahqua in suis dispositionibus mutaretur,
ahmentum reciperet, quodest absurdum. Prse- J
terea simili ratione dici posset chylum esse ■
partem animantis, ejusque informari anima.
Ad hsec ex sanguine lac, et semen conficiunt,
quse neutiquam partes sunt ipsius animahs,
cum non informantur anima : multo ergo mi ■
nus et sanguis. Denique in sanguine et ahis
humoribus non invenitur operatio : ergo neque
auimse informatio. Antecedens patet, tum quia
neque sentiunt, neque continuantur cum parte
sentiente, ut constat experientia, docetque
Aristoteles 3, de Historia, c. d9, tum quia non
nutriuntur, sed per additionem crescunt, sicut
aqua. Respondent vero nonnuhi humores in-
formari anima non quidem ut anima est, sed
ut est forma. Verum contra ordinem naturse
est dari animam, ubi nulla operatio animse
apparet, natura enim unicuique rei preebet
operationes ilii conformes.
8. Prolatur tertio experientia. — Tertio
principaliter arguitm* experientia. Nam san-
guis a vena continuo defluxu erumpit : ergo
totus est ejusdem speciei : habetque eamdem
formam : at extra venam non informatur aui-
ma : ergo neque intra : putare autem quod in
ipso exitu mutet formam, discontinueturque
ab existente in corpore, frivolum est, ac con-
tra experientiam.Et confirmatur. Nam sanguis
in venis, sicuti in vase continetur, ut Aris-
toteles dixit, ac proinde non est continuus
partibus corporis : ergo non informatm' iUius
anima.
9. Secunda assQrtio. — Undeprohetur. — Sa-
CAP. V. AN SANGUIS SIT NUTRIMENTUM SOLUM, VEL ETIAM, ETC.
576
tisfit oMter rationi quarlce, in mtni. 2. — Dico
secundo. Sanguis necessarius est ad integri-
tatem animalis^ non solum ut alimentum est^
sed etiam ut sanguis est. Hsec patet ex dictis^
ac prteterea, quia humores alii^ quamvis ali-
menta non siut;, requiruntur tamen ad con-
servationem animalis : ergo multo melius
sanguis. Notandum ergo est in animali quas-
dam esse partes tanquam instrumenta actio-
num^ aliaSj quasi materiam actionum quarum-
dam^ alias, quae fovent corpus^ et a coutrariis
defendunt^ alias vero, quse deserviunt ad or-
natum et pulchritudinem totius corporis : hu-
mores ergo dati sunt ad animantis conserva-
tiouem : nam cum diversas habeant qualitates,
conservant corpus in debito temperamento :
sic sanguis caliditate sua fovet corpus, humi-
ditate vero temperat^ et quasi irrigat : simi-
literque aUi humoreS;, qui prseterea necessarii
sunt ad excitaudas passiones^ ac deservire
possunt etiam ad ornatum ipsis quoque beatis,
repleutque locum sibi debitum in corpore ex
natura sua. Et per hsec patet sokitio quartse
rationis supra factai num. 2, concedo enim
sanguinem esse de veritate humanae naturse^,
ideoque fuisse assumptum a Christo Domino,
et prseterea aha speciali de causa^, nempe^, ut
esset pretium redemptionis nostraj, non ideo
tamen omnia, quce sunt de veritate humanse
naturse, informantur anima, sed illa sokini,
quse aliquam operationem vitse participant^ et
ex his patet falsitas illarum distinctionum de
sanguine numer. 3 adductarum : nam totus
sanguis ejusdem est ratiouis, ut patet ex co-
lore et aliis accidentibuS;, dilFerentiaque fere
consistit in majori, vel minori iUius defffica-
tione.
10. Ad argumenta. Ad primum locum Aris-
totehs respondetur^ loqui ilkim de parte late,
prout comprehendit omnia quise sunl intra ho-
minem;, et deserviunt ad illius conservationem.
Unde etiam lac ibidem vocat partem. Ad se-
cundum locum dic antiquos calorem natura-
lem appellasse animam, ut Aristoteles notat 2,
de Partib. anim., c. 7, et sect. 27,problematum,
q. 10, appellat calorem quasi animautem : illo
ergo loco servavit hunc loquendi modum, ut
sauguis, quia semper est cahdus, animatus
dicatur. Vel dicito Aristotelem non velle san-
gu.nem esse de facto animatum, sed in fieri,
hoc estj per continuam nutritionem viventis
animari. Ad primam rat.onem negatur ante-
cedens. Ad secundam falsa est consequentia,
eodem enmi argumento probaretur chylum
informari anima^ quouiam Yentriculus, a quo
fit, sic iuformatur : dicendum ergo dccoctio-
nem illam non esse perfectam usque ad ulti-
mam assimilationem. Unde post formatiouem
sanguis indiget hepar actione alia, ut eo succo
se nutriat. Ad tertiam neganda major. Ad
qu-rtam responsum est numero prsecedenti.
Inferes : ergo sai.guis compositus e^t ex forma
substantiaU etmateria : ergohabet propriam,
et distinctam naturam integram : ergo as-
sumpsit Christus duas naturas. Respondetur
quaistiouem hanc esse de nomuie : neganda
ergo ultima consequentia, quia sanguis non
censetur per se nntura completa, quia per se
est ordinatus ad integritatem aUerius natur^e :
Christus ergo assumpsit per se naturam hu-
mauam, et consequenter omnia, quas ad iUam
consequuntur, uiide neque dicetur Cliristum
esse sanguinem, sedhominem.
GAPUT VI.
UTRUM NUTRITIO SIT OMNIBQS YIVENTIBUS NECES-
SARIA AD VIT^ C0N5ERVATI0NEM.
1 . Pro parte negativa arguitur. — Diximus
de objecto vegetativae potentiee, dicendum se-
quitur de actiouibus illius, quge duse sunt,
nutritio et generatio : nam augmentatio, quse
anuumerari solet, tantum ratione distinguitur
a nutritione, ut aUbi dictum est, aUae vero ac-
tiones, ut tractio, expulsio, etc, omnes de-
serviunt iUis duabus, neque de iUis dicendum
aUquid superest. Videtur igitur pars queestio-
nis negativa vera : primo, quia nutritio potis-
sime est data viventibus a natura ut per iUam
acquirant perfectam quantitatem : ergo illa
acquisita, cessat ejus necessitas : ergo non est
simpliciter, ac semper necessaria. Secundo,
quia dantur multa viventia, quse nutricatione
careut, ut semen.Tertio, quia per nutritionem
potius mors causatur . ergo non est necessaria
ad conservationem vitse. Quarto. Vita essentia-
Us consistit in unione animse ad corpus, heec
autem unio conservari potest cessante nutri-
tione : ergo, etc. Patet minor, quia nuUa for-
ma sepaiatur a materia propter cessationem
ab operatione, sed actione potius agentis con-
trarii : ergo neque auima.
2. De actione nutritiva quid sit, et quomodo
fiat, aliisque ad illam pertinentibus dictum
est in Ubris de generatione, solum liic superest
dicendum de necessitate iUius, et de modo^
quo ex ipsius defectu causetur corruptio : sunt
autem in liac actione duo. Piimum aUeratio
prsevia disponens materiam. Secundum con-
592 LIB. II. DE POTENTIIS ANIMiE
versio cibi in substantiam aliti. Aiunt ergo
nonnulli vivens conservari non posse^ nisi per-
pertuo aliquid convertat in substanliara suam.
Ita Nyphus prirao, de Generatione, capite 5^
dub. 5. Alii volunt nutritionem quantum ad
alterationera prseviara esse seraper necessa-
riara, non quantum ad substantialem conver-
sionera aliraenti, et ita exponunt Aristotelem
pronuntiantem vivens taradiu vivere, quaradiu
nutritur.
3. Prima assertio proiatur. — Dico prirao.
Vivens statira a principio vitee incipit dispo-
nere aliraentura^ non tamen id convertit, nisi
transactio, aliquantulo tempore. Probatur quia
aliraentura non potest converti in sulDstantiam
aliti nisi disponatur, debet autem disponi in
tempore, quia in instanti ob coutrarietatem,
seu resistentiara dissirailisalimenti: ergo prae-
cedit tempus aliquod ante substanlialem con-
versionem ; ergo eo saltera terapore existit
vivens absque actuali nutritione substantiali.
■4. Secunda assertio probatur. — Dico se-
cundo. Postquam vivens ccepit substantialiter
nutriri, non necessario eam actionera conti-
nuat, sed potest aliquanto terapore vive.re illa
cessante. Probatur prirao, quia in principio
generationis potuit vivens (ut ostensum est)
conservari aliquantulum absque illa actione :
ergo et poterit in discursu vitee, quia non ma-
gis requiretur actio in progressu, quara in
principio. Secundo patet experientia : nam li-
cet homo cesset a cibando dies aliquot, non
continuo moritur, quamvis debilitetur ali-
quanto, tunc autem cessat a conversione ali-
menti, cum nullura habeat, imo propriam
substantiam cousuraat. Ergo, etc. Prteterea
contingit aliquando debihtari, adeo vim nu-
triendi, aut cibum tam esse disconvenientfira,
ut non possit converti in substantiara aliti :
cessabit ergo tunc propria uutritio. Atque hanc
conchisionem intendit Philosophus 5, Physic,
text. 23, dum ait, continenter moveri, quodmi-
nimum intermittit. Quia videUoet nihil obstat
nutritionera, verbi gratia, paruraper cessare,
quominus dicatur vivens seraper nutriri dura
vita durat : consentiuntque ibidem D. Thomas
et Themistius.
5. Tertia assertio. — Notatio prima pro
ejus proJjatione. — Dico vero tertio. Gessatio a
conversione ahraenti diuturna esse non potest
absque corruptione viventis. Ita ostendit expe-
rientia, sed ut ratione ostendatur, est adver-
tendum, quatuor assignari causas mortis. Piiraa
est continua actio cahdi in humidura. Secunda
reactio cibi et excrementorum, Tertia actio
IN COMMUNI, AC VEGETANTIS.
raedii contrarii circurastantis. Quarta conti-
nuus labor proveniens ex actionibus corporis,
et intensus calor, qui ahquando inde excita-
tur, Ita Avicenna Fen. \, prirai cap. de tempe-
ramentis. At enim tertia causa coramunis
etiara est rebus inanimatis. Quarta vero neque
est cunctis viventibus coramuuis, neque in-
trinseca iUis : duse vero reliqufe intrinsecse
sunt, et proprise, quas Aristoteles tradidit lib.
de Morte et Vita, et de longitudine et brevitate
Vitse , quamvis Galeno non placeant , hbro
de Marcore, capite 3, ubi ait esse impossi-
bile, quod calor, qui viventia generat, con-
servat et auget, eadem corrumpat. Si enim
aha quantumvis dissimiha viventi assimilat
quomodo destruet ipsura vivens ? Respondebi-
raus fortasse exeraplo ignis consumentis mate-
riam ignis, quaravis ahquo tempore ipsum
conservet : hoc tamen exemplura ostendit po-
tius difficultatem : nam si ignis cum suo calore
sibi rehnqueretur, ac contrarius aer non ades-
set, non corrumperetur plane, etiamsi materia
deesset : idem ergo erit de calore viventis,
atque adeo per se loquendo posset vivens con-
servari diu citra nutritiouem.
6. Notatio secunda. — Notatio tertia. — No-
tatio qiiarta. — Est ergo advertendum secundo,
radicem istius necessarise corruptionis viven-
tium esse corapositionera heterogeneara eo-
rum, habent siquidem partesdiversarum dispo-
sitionum ita postulante varietate operationum
vitahum, unde in quibusdam prsedominatur
frigiditas, in ahis vero calor, quo £t, ut conti-
nua pugna detur inter ipsa membra : atque
adeo hcet abesset extrinsecum corrumpens,
ipsura vivens ex se deficeret, quia non serva-
tur, nisi partes ejus sint debite dispositise, ipsa
vero inter se pugua a debita dispositione deji-
ciuntur. Tertio est notandum, quod vita ani-
mahs speciahter dicitur consistere in calido et
humido, quia omnia merabra viventis calore
conservautur, et semper vivens habet partem
ahquam determinatam, in qua calor viget,
nam quia haec viventia continuam habent ac-
tionem et reactionem intrinsecam, data est
ilhs a natura speciahs virtus alendi se et res-
taurandi id, quod deperditur illa actione : h£ec
autera virtus prsecipue exercetur calore, ut
infra dicemus : quia vero caJor est consump-
tivus huraiditatis valde necessariee ad couser-
vationera viventiura : ideo actio hsec viventis
speciah ratione dicitur esse cahdi in humidum.
Unde notandum ultimo, quod cum calor hic
viventium semper agat, nisi apphcetur extrin-
seca materia, id est, ahmentum, actiouem
CAP. YII. AN GENERATIO SIT
convertet in ipsa viventis membra, oonsnmet-
que eorum humidum. Hinc enim experimur
avulsam radicitus arborem brevi arescere : in-
trinseco scilicet calore absumente humidum
attenuanteque;, ac resolvente illius substan-
tiam, atque ita tandem vel ex defectu mate-
rice, vel humoris vivens corrumpi : hsec ergo
est ratiO;, cpiare viventia deficiant ex defectu
cibi, consequenterque nutritionis. Dices : ergo
si nunquam deficiat ahmentum^ nutritio, ac
vivens perpetuo durabit. Sed ncgatur illatio :
impossibile enim est nutritionem perpetuo
durare : nam primo de generatmie docuimus
substantiam restauratam semper esse mimis
perfectam, minorisque virtutis^ quia semper
debilitatur calor naturalis, qui qnoniam virtus
finita est, tandem extinguitur, ut Aristoteles
tradit^ locis citatis : impossibile ergo est, non
deficiente etiam alimento vitam perpetuari^,
propagari tamen nimium potest ratione opti-
mij moderatique ahmenti.
7. Primum corollarium ex dictis. — Sectm-
dum corollarium. — Concluditur jam tertia
assertionis prohatio. — Ex quo etiam colhgi-
tur, multipUciter contingere mortem natura-
lem : ex defectu humidi, ut quando arescit
lignum : ex defectu nutrimenti^ ut si quis fame
periret : ex defectu caloris adeo debilitati, ut
nihil jam possit convertere alimenti, tunc
enim extinguitur ab excrementis, aut frigidi-
tate aliorum membrorum, seepe tandem mors
accidit caloris ipsius exuberantia, saepe namque
prffiter naturam, accenditur cibo, vel immo-
dica exercitatione, innumerisque aliis agenti-
bns, qua3 nos perpetuo transmutant, ut ait
Plato in dialogo de natura. Colligitur etiam ex
dictis, cur viventia habeant certas vita^ perio-
dos, et cur aUa breviori, alia longiori tempore
vivant. Nam quoniam deficiunt ob intrinsecam
actionem calidi in humichim, ea quae melius
temperamentum habent harum quaUtatum,
cx se longiorem vitam habent, ac quai multum
caloris et humiditatis habeat, diu possunt vi-
vere, etsi nonnunquam contingat ex causis
aUis, ut quse deterius habent temperamentum
longius vivant, propter commoditatem videli-
cet ciborum, vel habitationis, qua de re Aris-
toteles, Ub. de longitudine et brevitate Vitas.
Ex his ergo patet satis probatio concUisionis :
neque vero est inconveniens : quod calor con-
servans vivens corrumpat ilUid, ut superius
Galenus arguebat : conservat enim per se,
corrumpit vero per accidens, quia vel ab ex-
trinseco nimium exuberat, vel nimium dimi-
nuitur, vel certe quia deest ipsa ejus materia,
III.
PROPRIA ACTIO VIVENTIUM. 593
seu nutrimentum, quo fit, ut acrimoniam suam
convertat in ipsum vivens, quapropter simile
non est, quod de igne adducitur, qui ex con-
trariis partibus, sicut vivens minime constat.
8. Ad primum argumentum in num. 1. —
Et hinc ad primum ex initio positis responde-
tur actionem nutrimentalem non esse tantum
necessariam ob augmentationem, sed simpU-
citer propter viventis conservationem, quam-
vis etiam augmentationi deserviat. Ad secun-
dum de semine diximus, in secundo Physico-
rum, dicemusque pUu^a, cap. 12, ubi solvetur
apertius argumentum. Ad tertium patet ex
dictis solutio. Ad quartum respondetur, vivens
non pendere a nutritione, tanquam a causa
per se, vel tanquam ab operatione tantum,
sed tanquam a via restaurancU deperditum,
restauratione autem cessante tantisper, non
illico perire vivens, quamvis incipiat in cor-
ruptionem tendere.
CAPU T VII.
UTRUM GENERATIO SIT PROPRIA ACTIO VIVENTIS.
i. Argidtur piro negatiza imrte. — Videtur
pars negativa vera, quia taUs actio neque con-
venit solis viventibus, cum ignis sibi simile
producat, neque etiam omnibus, cum muUa
sint viventia, qnse vim non habent generandi :
ergo non est actio viventium propria. Confir-
matur. Non viventia spirituaUa sibisimiUa non
generant : ergo neque materiaUa, qua3 minus
perfecta sunt, ex gradu viveudi potentiam ge-
nerandi vendicant, sed fortasse aUunde. Et
hmc etiam apparet falsum, quod ait Aristoteles
generationem esse natiu'aUssimum opus viven-
tium : nam magis naturale est, quod omnibus
inseparabiliter convenit, qua; est nutritio.
2. Prima assertio affirmatita. — Dico primo»
Licefc generatio substantiaUs significetcujusvis
substantiffi productionem, attamen pecuUari
quadam ratione est propria actio viventium.
Ad probationem notandum est viventia in ge-
nerando sui similia, speciale quidpiam habere,
ex quo hffec actio illis speciaUter tribiiatur, ge-
nerant enim vitaU quodam modo per decisio-
nem proprise particulce, id est, seminis, nam
sicut nutritio a propria, atque impropria ab-
stralieus communis est viventibus, ac non vi-
ventibns, ut tamen dicit actum vitee, propria
est vegetabiUum, ita generare absoUite com-
mune est non viventibus, fierique potest per
meram actionem transeuntem cum sola muta-
tione extrinseci patientis^ quod tamen vitali
38
594 LIB. II. DE POTENTIIS ANIM.E
actioni repugnat : at generatio propria fit, ut
dixi, per decisionem alicujus particulse ex pro-
pria substantia generantis^ in qua residet modo
aliquo virtus illius.
3. De definitione generationis presse sumptce
latius auctor, lih. 9, de Trin., cap. \, a n. A.
— Unde viventium genera*io (ut rem pro prae-
senti loco breviter attingamus) definitur a
S. Tboma, 1 part., q. 27^, art. 2^, et de Anim.,
lect. 7, text 35. Emanatio^ seu origo alicujus
viventis a principio vivente conjuncto in simi-
litudinem naturse specificEe. Quam defniitio-
nem sic fere declarat^ A cont.^ cap. 11. Quo res
est perfectior, eo illius productio ei est magis
intrinseca, et quo imperfectior^ e t magis ex-
trinseca. Unde in Deo qui perfectissimus est,
productio ad intra cum ipso identificatur, sive
active, sive passive ipsam consideremus, atque
Filius qui perfectissimo generatiouis modo a
Patre producitur, in illo manet, et ejusdem
sabstantire est cum illo (distinctus tamen in
persona quod absque tali distinctione non po-
tuerit esse vera generatio)^ at inanimata circa
res mere extrinsecas agunt, viventia vero in
generando aliquid distinctum a se producunt
in persona, et natura saltem numerica^ in quo
quidem a perfectione deviant divina^ non pro-
ducunt tamen illud ex aliena et omnino ex-
trinseca substantia^, sed ex propria^ videlicet
sanguine^ aut humore aliquo simili^ ut in
plaatis, ex cpio virlute propria semen elabo-
rant, cui vim imprimunt ad generationem per-
ficiendam, propter cpiod dicitur emanatio baec
esse a principio vitee conjuncto, tnm etiam
cpiia fit ex parte aliqua viventis, cjuse illi fuerat
conjuncta : debet autem talis generatio esse in
similitudine naturee ex vi ipsius actionis ; nam
productio vermis, cpise fit per accidens ex pu-
tredine, vel superfluitatibus alterius viventis,
non est propria generatio, de qua bic loqui-
mur, neque nativitas, qute ut taiis sit, univoca
esse debet, atque in eadem natura saltem spe-
cificaj, |uod si fuerit in eadem natura nume-
rica, multo erit perfectior, sed talis generatio
soli Deo convenire poterit, atque ita manet
probata conclusio.
A. Secunda assertio sum^jta ex Aristotele.
■ — Tertia assertio ex eodem. — Prinius sensus
ahsolutus circa proxiniam assertionem. — Se-
cundus sensus comparativus. — (luo pacto aliqiii
dictam comparationem intelligant. — Dico se-
cundo. Hujusmodi actio non dicitur propria
viventium, cpiod conveniat omnibus, sed ejus
solis. HiBC est Aristotebs, lib. 2, de Anima, ac
patct, quia non omnia virtutem generativam
IN COMMUNI, AC VEGETANTIS.
habent ut dicetur, eap. 10. Dico tertio Gene-
ratio sui simiUs est naturaUssimum opus vi-
ventium. Hse" ponitur ab Aristotele, sed quo
sensu, vel qua ratione illam astruat, minime
constat. Quidam interpretantur naturalissi-
mum non comparative, sed quasi dictum sit
valde naturale, seu ad quod pkuimum natura
inclinat. Ita ApoUinaris illo loco, text. 35. Quse
expositio fortasse vera est, sed quia clara a
multis rejicitur. Ahi ergo omnes putant com-
parationem fieri ad aha opera viventium, sed
quidam vohmt fieri inter sola opera vegetativse
partis, inter quse geueratio naturahssimum
opus dicitur, quia est peifectissimum, cum .sit
productio substantise totahs, ac requirens ge-
nerans in statu perfecto, nutritio vero fit par-
tialis aggeneratio, fiatcjue a vivente etiam im-
perfecto : ordinatur item ad conservation?m
individui, quod est bonum particulare : geue-
ratio vero ad conservationem speciei, quod est
bonum commune, atque adeo exceUentiu-, 1
Ethic, cap. 2. Adduntprseterea, quod genera-
tio finis sit nutritionis et augmenti, nutritur
enim animal et augetur, utad perfectam quan-
titatem producatur, perfectasque operationes
exerceat, inter quas prima est, sui simihs ge-
neratio4, Meteor.,c.3, et2, de Ani :..,text. 49^
scriliit Aristoteles generationem esse finem
animee vegetabilis, quod verum apparet, URm
finis arboris, verbi gratia, est procreatio fruc-
tus, atque hsec est expositio communis The-
mistii, Philoponi et Simphcii, Averrois, sancti
Thomae, lection.,qu8est. 2, de Anim., text. 39,
et 1 p., q. 72, et q. 38, a. 2, ^gidii 2, de Ani-
ma, text. 34- et ahorum.
5. Qitomodo alii eamdem comparationem
accipiant. — Ahi vero exponunt opus genera-
tionis esse 7iaturalissimum, quia ad iUud prse
rehquis natura inchnat non extensive, sed in-
tensive : naturahus extensive appeUant quod
pluribus convenit, quo quidem modo generatio
(aiunt) non est naturahssima, ut argumentum
initio factum probat : intensive vero dicitur
naturahus, ad quod naiura inclinat vehemen-
tius, et hoc modo accipiunt, natiiralissimum,
quia ad iUud maxime incliuat natura tanquam
ad commune bonum, quod naturahter semper
magis appetitur, quam particulare, sicut lapis
deserit locum proprium, ut repleat Vcvcuum,
ita Pauhis Venetus, cit. text. 34, et Cajetanus
addens comparatione hoc modo facta inter
operationes viventium etiam sentiendi et in-
teUigendi generationem est naturahssimum
opus.
6. Allati sensus improoantur. — Sed h«c
CAP. VIII. QUO MODO ET ORDINE PERFICIA.TUR GENERATIO.
595
omnia parum satisfaciun!, imprimis enim mi-
nirae credo naturam magis inclinari in opus
generationis, quam nutritionis, utraque enim
actio ordinatur ad conservationem speciei.
Quod ita probatur, ideo generatio data est ad
conservationem speciei, quia tendit ad pro-
ductionem alterius individui in ea specie, sed
etiam nutritio est ad conservationem speciei :
ergo hac ex parte sequalis est inclinatio natu-
rre : ex alia vero superat nutritio, cum per eam
conservetur species in proprio individuo, per
generationem vero in alieno : at magis appetit
res conservation^m speciei in seipsa quam in
alia^ nam amabile quidem homim (inquit Aris-
toteles) wiicuique autem proprium : unde bo-
num commune solum preefertur particulari;,
quando non constat simul, quod si particulare
bonum includat sequale bonum commune, pro-
fecto magisappetit naturaid particulare, quam
commune aliud : si enim lapis replere vacuum
possit, descendendo potius inclinabitur ad re-
plendum, quam ascendendo. Neque experien-
tia aliud ostendit, secundum quam videri
possetdelectatio generationis, ut numero pree-
cedenti tangebatur vehementior, et magis alli-
ciens, nam communiter non sunt caatera paria^
appetitus enim nutritionis et generationis sunt
ita subordinati, ut non sit posterior, nisi sal-
tato priore, quando enim vivens non esurit,
non multum appetit cibos, tuncque appetitus
alter viget : attamen si vivens indigeat potu et
cibo, non multum curaret de generando, sed
maxime appeteret nutrimentvmi, id quod etiam
ratio ostendit. Nam materia seminis est super-
fluum alimentum, prius ergo vivens desumit
quod sibi est necessarium, tum quod genera-
tioni : ergo appetitus ille proprise conservatio-
nis est prior, ac major. Rursus si generatio et
nutritio in perfectione conferantur, non exce-
dit generatio saltem essentialiter : nam sunt
actiones ejusdem rationis, ac solum differunt
tanquam pars et totum integrale, sicut pro-
ductio ignis et ilUus actio ejusdem rationis
suut, eo vel maxime quod viventia communi-
ter dispositive tantum concurrunt ad genera-
tionem sui similis, atque ut pkirimum efficiunt
semen : in nutritione vero effective inducunt
in materiam partem formse, vel formam iudi-
visibilem in materiam prseexistentem.
1 . Auctoris sensus miusverior . — AUersensus.
— Quocirca placet mihi sententia D, Thomee,
citato loco de Anima, generationem dici opus
natnralissinmvt, viventium, utpote maxime a
natura proveniens^ maximeque commune re-
bus naturahbus^ est enim generatio absolute
dicta commune opus totius naturse, et ideo
viventia in generando maxime assimilantur
rebus mere naturaUbus, unde Aristoteles post-
quam dixit generationem esse naturalissimum
opus, rationem subdidit : quia omnia appetunt
perpetuo conservari, qute sane ratio communis
est rebus omnibus naturaUbus, ac corruptibi-
Ubus. Potest etiam dici naturalissirnum, quia
est maxime necessarium ad conservationem
viventium, Nam quianutritio non erat suffi-
ciens, addita est generatio non tanquam finis
nutritionis, sed potius ut supplens defectum
iUius^ et ut pkirimum se habet ut extrinsecus
finis.
S. Ad argicmentum et confirmationem in num.
1. — Instantia solvitur, de qua latius aiictor,
lil. A, de Angelis, cap. 25, n. 25, et disp. 35,
Met., sect. 6. — Ad argumentum in principio
patet sohitio ex dictis. Ad confirmationem
respondetur viventia separata non posse gene-
rare sibi simiUa propter eorum exceUentem
perfectionem, quse non nisi per creationem
esse potest. Neque vero indiguerunt genera-
tione, quia incorruptibilia sunt. Inferes : ergo
viventia materiaUa habent actionem^ aUquam
perfectiorem qiiacumque angeUca, substantiee
sciUcet productionem : ergo habent naturam
perfectiorem, siquidem illa est natura perfec-
tior : qu9e perfectiorem habet operationem.
Respondetur comparationem non recte fieri :
eo quod inter res diversarum rationum fiat,
vehiti, si substantiam corporalem compares
accidentispirituaU. Absohite tamen dicendum,
sicut forma substantiaUs perfectior est acci-
dentaU, ita et actionem immediate producti-
varn substantias^ quantum ad entitatem suam,
esse perfectiorem actione productiva acciden-
tis : ejusmodi vero actionem non arguere
magnam perfectionem in operante cum per-
fectio rei atteiidenda sit ex substantia iUius :
quod si operationes consideres : tunc atten-
dendse sunt iUse, quse uUimate fiunt propter
perfectionem rei, quse operatur, ac potissime
etiam est attendendus modus operationis : in
his autem duobus exceUunt maxime opera-
tioues viventium separatorum : quare^ etc.
CAPUT vni.
QUO MODO ET ORDINE PERFIGIATUR GENERATIO.
1. Circa primum punctum opinio prima. — >
Secunda opinio. — In hac quaistione duo vi-
denda sunt. Primum^ an simul introducatur
anima geniti in materiam^ an vero successive.
596 LIB. II. DE POTENTIIS ANIM^
Secimdo, si successive, in qiias partes prius:
liabetque locum qua^stio iu perfectis animan-
tibus, integTEeque organisationis, nam de plan-
tis et aliis imperfectis bestiolis^ quse minimam
organisationem requirunt^ minima, aut nulla
est dubitatio : quamvis proportionaliter appli-
cari eis possit, quod de aliis dicemus. Videtur
ergo quibusdam apud Galenum^ generationem
totam simul perfici, et animam simul incipere
informare omnes partes animalis. Ratio eorum
est^ quia omnia membra corporis sunt sibi in-
vicem deservientia^, neque unumsii)eabispos-
set perfecte exercere suum munus : ergo^ cum
anima unitur corpori ad exercendas actiones
suas^ debet toti, et singuHs partibus simul u-
niri;, ut omnibus illis uti per.ecte possit. Aliis
videtur partes quasdam animantis ante alias
generari. Est siquidem mosnaturse, ut abim-
perfecto ad perfectum procedatur : ergo prius-
quam integrum vivens constituatur, genera-
bitur aliqua* pars, cui successive addantur
membra alia, ut fcetus perficiatur, atque ita
in plantis experimur. Namprius radices emit-
tunt, deinde paulatim puliulant. Ars etiam,
quse naturam imitatur, ita procedit. Sic vero
opinantes divisi sunt : nam Galenus et Hippo-
crates, quibus multi ex medicis consentiunt_,
asserunt primum omnium generari hepar ^
quod in hoc membro sit prima radix nutritio-
nis, utpote prima operatio in vivente necessa-
ria. Alii vero, ut Aristoteles et Avicenna, cre-
dunt cor primum omnium generari, quod sit
membrum potissimum, a cujus influentia et
vitaU calore membra reUqua dependent, ea-
que sublata animal subito moritur: ergo ne-
cessum est ante omnia generari. Pro resohi-
tione notandum, ahud esse loqui nos de modo
et ordine, quo partes corporis fabricantur :
ahud de modo et ordine, quo anima eas inci-
pit informare.
2. Prima assertio .—VvimB. conchisio. Ani-
mantium corpora fabricantur successive. Hanc
probat argumeutum secundse opinionis. Acce-
dit, quod virtus seminis limitata sit et fniita :
non ergo poterit in eodeni instanti componere
tot, ac tam diversa membra, id quod etiam
comprobat experientia.
3. Secimda assertio.—Prohatur.—?>ecimda.
conchisio. Hepar ante omnia membra fabri-
catur, ab illoque proceditur ad cor, a corde ad
cerebrum, tum simul fiunt membra aha, quae
hisce principahbus deserviimt. Ad probatio-
nemsuppono, in viventibus, de cjuibus agi-
mus, triplicem esse virtutem : naturalem, seu
nutritivam : vitalem, quaj consistit in continua
IN COMMUNI, AC VEGETANTIS.
mutatione pulsus : ac sensitivam. Prima resi-
det in hepate praecipue. Secunda in corde.
Tertia in cerebro, quse omnia inferius proba-
buntur. Prima deinde imperfectior. et quasi
fundamentum aliarum. Secunda vero perfec-
tior quam prima, imperfectior autem quam
tertia : et quse ad illam consequuntur. Proba-
tur jam conclusio. Processus naturae ab im-
perfecto est ad perfectum, atque ab eo quod
se habet, ut fundamentum, tendens per me-
dium usque ad complementum rei, sed hepar
est imperfectius inter haec membra, et quasi
fundamentum ahorum, cor vero medium, ce-
rebrum rationem uUimi habet : ergo constitu-
tio ejusmodi membrorum ordine prasscripto
procedit. Confirmatur primo. Quoniam natura
semper incipit a facihoribus, hepar autem fa-
cilhme fit, quia imperfectum est membrum,
solam fere coagulationem sanguinis requi-
rens, cor vero, quia mehores dispositiones, ac
majorem organisationem vendicat, difficihus
formatur, multo tamen facihus quam cere-
brum, quod innumera habet organa, compo-
sitionemque mirabilem : ergo, etc. Confirma-
tur secundo, quia experientia ostendit inani-
mantia in principio vi nutritiva pollere sensitiva
existente adhuc imbecilli, vitali autem medio-
cri, quod signum est in generatione servatum
fuisse talem ordiuem. Aliam experientiam ad-
ducit Hippocrates, hb. de Natura infantis de
muhere, quee foetum emisit fabricato hepate
tantummodo.
4. Circa sectcndtim ptmctmivaria placita.- -
Circa secundum de ordine animationis et in-
troductionis animse sentit Aristoteles, secuudo
de Generatione animahum, cap. 3, primo in-
troduci animam vegetativam, deinde sensiti-
vam, et ultimo rationalem, quem sequitur di-
vus Thomas, 1 part., qusest. 118, art. 2, ad
secundum, et quast. 76, art. 3, ad tertium, et
de Potentia, quaest. 3, art. 9, ad nonum : ex-
phcat vero de Prioritate temporis, idemque
videtur sequi ADjertus Magnus, tertio, de Ani-
ma, ad finem, capite uhimo, et Thomistfe com-
muniter. Ahi volunt ante instaus introductio-
nis animee uhimae in toto tempore organisa-
tionis non introduci ahquam animam in
embrione : quosdam vero motus in illo appa-
rentes lieri, vel ab anima matris, vel a forma-
tiva seminis, qu£e remansit: animam ergo
ingrediin corpus jamperfecte fabricatum. Ita
Alensis, 2 part., quoBst. 87, memb. 3, art. 6.
Ahi opiuautur embrionem a principio habere
animam vegetativam, quffi processu temporis
eadem reahter manens fiat seusitiva, ac tan-
CAP. VIII. QUO MODO ET ORDINE PERFICIATUR GENERATIO.
597
dem rationalis. Quoe sententia recte a divo
Tlioina impugnatur, si intelligat primam ani-
mam essentialiter tantum vegetativam instar
plantee^ posteaque evadere sensitivam,, illud
enim impossibile est^ quia forma non potest
transire ab una specie in aliam : si tamen
coincidat cum opinione sequenti, erit probabi-
lis. Dicunt ergo alii cum primum corpus or-
ganisatur, statim introduci animam in gene-
ratione ultimo intentam, verbi gratia, ratio-
nalem, vel equinam, prius tamen exercere
opera partis vegetativse, deinde alia : Aristo-
telem vero explicant de Prioritate naturae, aut
operationis. Ita Albertus Magnus 1, de Ani-
ma, tractatu secundo, cap. pen., Marsilius l^
de Generatione, q. 6, ad 5.
5. Tertia assertio frolattir. — Quarta asser-
tio suadetur. — Sit tamen tertia conchisio. He-
par prins tempore animatur, quam alia mem-
bra. Probatur, quia illius operatio est operatio
vitalis : ergo procedit ab anima, sed prius tem-
pore exercet suas operationes vit83 hepar .• er-
go prius animatur. Minor patet, quia formato
hepate paulatim procedit per in trinsecam sump-
tionem ahmenti ad sui augmentum, et conser-
vationem, id autem fieri vitah modo planum
videtur, cum fiatuniformiter secundum omnes
partes. Et confirmatur primo. Nam hepar tunc
temporis habet formam ahquam substantia-
lem, ahquamque diversitatem partium, et or-
ganisationem : illa ergo forma est actus cor-
poris organici: ergo est anima. Confirmatur
secundo.Nam processusnatnree est perfectissi-
mus : optimus autem modus fabricandi corpus
est ut constituto membro uno principah, sta-
tim exerceat sua opera vitte, ut vitahter fiat
processus ad aha membra, qui modus genera-
tionis in plantis apparet manifeste : ergo, etc.
Quarta conchisio. Cumprimum cor fabricatur,
informatur anima sensitiva. Nam statim exer-
cet opera tahs animse continuampalpitationem
efiiciendo, motumque pulsus, atque infiuendo
calorem vitalem in csetera membra.
6. Quinta assertio. — Probatur. — Quinta
conchisio. Probabihus videtur, animam qua
primo informatur hepar, esse vegetativam
tantum, et qua informatur cor, similiter esse
imperfectam. Probatur, quia anima rationalis,
verbi gratia, vel alia perfecta, requirit majo-
rem muho nrganisationem, quam sit sohus
hepatis, vel cordis, et quocumque horum
membrorum deficiente, statim anima desinit
informare, ut experientia docet : ergo signum
est, non posse informare unum tantum, vel
ahud membrum : ergo a principio generatio-
nis iha membra non iiiformabautur anima
perfecta, sed impcrfectis ahis animabus, quasi
medhs ad introductionem uhimaj animae.Cou-
firmatur, quia naturahs ordo generationis est,
ut procedatur ab extrcmo ad extremum, per
medium : ergo cum ex materia seminis inani-
mata debeat procedi ad generationem ani-
mahs perfecti, conveniens est ut fiat mediis
quibusdam animabus imperfectis. Dices : ergo
in generatione hominis prius generatur ex se-
mine planta, aut brutum. Respondetur, ante
instans generationis hominis, produci quod-
dam vivens preedictum anima sohim vegetati-
va, et inde ahud sola sensitiva pra^ditum, esse-
que vehiti partiaha viventia, et quasi vias ad
alterius mehoris introductionem, atque adeo
non est inconveniens generari iha ex semine
hominis, vel equi : an vero dici possintplanta,
aut brutum, qusestio est de homiiie.
7. Sexta assertio. — Sexta conchisio. Pro-
babihus videtur, animam perfectam in eodem
instanti generationis informare corpus per-
fecte organisatum ex membris sahem princi-
palibus, quale hepar, cor, atque cerebrum.
Heec probatur ex pra^cedentibus , patetque
facile. Nam perfectae animee reqiurunt corpus
perfecte organisatum : ergo ut minimum re-
quirunt tria illa membra, ut introducantur.
Item si post generationem aliquod abscindatur,
statim perit animal : ergo non potest absque
ihis membris conservari : ergo nec a fortiori
generari. Tandem animaha perfecta animam
sensitivam et vegetativam perfectam habent :
ergo ad illarum introductionem requiritur
corpus aptum, ut ingnim effectum recipiat, seu
(quod idem est) ab anima formetur secundum
omnem ipsius perfectionem, quod non contin-
geret nisi haberet animal tria heec principalia
membra. Atque in sensu hujus conclusionis
verum habet, opinio prima in numero primo,
asserens hoec membra simul generari, Galenus
vero et Hippocrates juxta ahas conchisiones
procedunt.
8. Ad Aristotelem , in num.i, allatim. —
Aristoteles denique falsum fundamentum po-
suit, sohim cor esse membrum principale. Ad
ihius vero rationem respondetur, inthientiam
cordis esse quidem necessariam ad perfectam
operationem animahs perfecti, quam tamen
non habet donec perfectam animam obtineat,
hepar vero dum sola imperfecta anima infor-
matur, actione cordis non indiget, neque eget
pulsu, cum animam sensitivam non habeat,
neque item eget calore cordis, cum habeat
sufficientem , et juvetur a calore matris, ac
598 LIB. II. DE POTENTIIS ANIM^
seminis, quod aillmc durat. Simili ratione cor
dum habet imperfectam animam^ liabet etiam
imperfectam tactum a cerebro non dcpenden-
tem. Forte aiitem quis dicat in generatione
animalium perfectorum nou postulari organi-
sationem cerebri ad introductionem animse,
cum non transcendat gradum sensitivum,
ideoque poterit in corde introduci. Responde-
tur in illo gradu esse perfectam, proindeque
indigere perfecta organisatione^. qute sine ce-
rebro non consistit.
CAPUT IX.
QVM SIT POTENTIA. NUTRITIVA ET AUGMENTATIVA.
i. Discutihir prima pars iituli, qiuenam
sit nutritiva. — Opinio prima. — Post objectum
et actiones, dicendum sequitur de potentiis
vegetativa3 animaj, quai tres distingui solent,
nem.pe nutritiva, generativa et augmentativa,
cujus divisionis rationem S. Thomas reddidit
supra, quia vivens indiget principio, ut pro-
ducatur : productum vero necesse e.5t, ut per-
fectum statum quantitatisacquirat, ac demum,
ut in acquisito conservetur. Ad primum autem
generativa potentia dirigitur, ad secundum
augmentativa, ad tertium nutritiva. De prima
ergo videamus, qusenam illa sit. Qua in re
sunt varise sententise, quidam aiuut virtutem
nutritivam esse quahtatem ab anima distinc-
tam reahter, et vocant calorem uaturalem re,
et specie distinctum ab elementari. Ahi vero
calorem esse ejusdem speciei, sed hi solo io-
quendi modo inter se differunt, conveniunt
siquidem qnod invegetabilibus praiter cpiatuor
primas qualitates ponant aliam, quee potentia
nutritiva dicatur, atque si calor naturahs vo-
cetur, distinctus sit specie ab elementari. Gu-
jus senteutia; est Themistius 2, de Anima, c. 18,
Pluloponus ibid., fol. -49, col. l,et Alexander,
Albertus item, tract. 2, cap. 10, a quibus si
roges, quisnam sit proprius actushujus poten-
tiee : respondent esse dirigere calorem natura-
lem ad aclum nutritionis.
2. Arguitur pro eadcm. — Secimda opinio
priori contraria. — Hanc opinionem insinuat
Aristoteles,secundodeGenerationeanimalium,
cap. 4, ubi inquit incrementum provenire a
facultate, seu virtute animas, utendo calore
tanquam instrumento , et in 2, de Anima,
textu M et 50, ait animam vegetativam uti
duplici instrumento ad suas actiones, quod
dicti auctores exponunt de potentia nutritiva
et calore. Ratione probatur primo, nam po-
IN COMMUNI, AC VEGETANTIS.
tentia nutritiva est propria passio animse, sed
calor mixtorum vel elementaris est accidens
commime : ergo distinguuntnr. Et confirnia-
tur.Nam potentia nutritiva diversorum specie,
est diversse speciei, calor autem est ejusdem
speciei in omnibus : ergo distinguuntur. Se-
cundo arguitur. Anima est elevatior forma,
quam forma elementaris : ergo debet uti ele-
vatiori instrumento ad suam actionem, nara
instrumentum debet proportionari principali
agenti : ergo praeter calorem communem, in-
diget anima alia potentia. Tertio arguitur.
Nam calor elementaris intenditur et remitti-
tur : potentia autem nutritiva minime est
enim potentia ab auima fluens et invariabilis,
permauens cum ipsa : ergo, etc. Quarto hoc
videtur commuue aliis potentiis animce, ut
supponant primas qualitates non vero inclu-
dant. Nam visus indiget humiditate cum dia-
phaneitate ad suum actum, tactus etiam prae-
requirit certum temperamentum primarum
qualitatum : ergo similiter de nutritiva poten-
tia sentiendum. Secunda opinio asserit actio-
nem nutritivam fieri a solo calore naturali,
qui licet ejusdem speciei sit cum elementari,
unius tamen animee, ut instrumentum in
virtute illius, potest attingere introductionem
illius in materia, nulla alia qualitate concur-
rente, et hanc sententiam videntur sequi Tho-
mistee.
3. Notatio triplicls generis actionem, in
nutricatione intervenientium. — Pro resolu-
tione est advertendum, actionem nutriendi
essentialiter cousistere iu perfecta assimila-
tione elementi ad substantiam aliti vitaliter
facta, quimodus in eo est ut conversio fiat per
applicationem, distributionemque alimenti ad
omnes partes viventis cum rejectione super-
flui. Unde triplex genus actionum videtur in
nutritione coucurrere. Primum est earum ac-
tionum, quaj remote concurrunt, ut tractio et
retentio alimenti, expulsioque excremento-
rum. Secundum est earum actionum , quae
proximius accedunt et disponunt ipsam mate-
riam ad introductionem auimae. Tertium est
actio ipsa inductiva animse in materiam cibi,
iu qua plane consistit substantialis nutritio.
4. Prima assertio pro qua tamen consulatur
au,ctor, disp. iS Metaph.,sect ^2, uiiin contra-
riam partem inclinat. — Hoc supposito sit
prima conclusio. Virtus a qua procedit actio
inductivee animae in materiam cibi, non est
aliquod accidens, sed ipsamet anima viveutis,
quod nutritur, atque in viventibus quse acqui-
runt pai tem uovam formas, pars ea educitiu"
CAP. IX. QU.^E SIT POTENTIA
de materia cibi immediate ab anima aliti : iu
viventibus vero ubi nova non acqiiiritur forma^
veliiti in homine, ipsamet anima vim habet
uniendi se materige dispositee et sibi applicatae
absque alio agente extrinseco. Hajc est sen-
tentia Durandi, citati in cap. 1 hujus libri,
et patet ex dictis a nobis 2 Pliysicorum, quia
accidens non potest attingere produciionem
substantise, nisi dispositive tantum. Dices : in
substantia chyli introducitur forma substan-
tiahs, et non anima, a qua ergo virtute intro-
ducitur ? idemque argumeutum esto de san-
guine. Respondetur animam liabere virtutem
mducendi formas imperfectiores , qua? vise
qua?dam sunt ad perfectiorem. Dices uiterius :
in viventibus in quibus acquiritur pars formse,
si contingat partem acquisitam esse perfectio-
rem prseexistentibus , (vehiti si pars , a qua
infirmanda est membrum nobilius, denuo per
nutritiouem accedat ad partem, qua pra^in-
formabatur minus nobile) a qua, quaeso, vir-
tute introducitur nova illa pars formse ? Res-
pondetur id forte nunquam contingere, sed
partem, quse actione sua efficit aliam, semper
esse perfectiorem, quod si forte aliquando id
eveniat, tunc introductio formae in illam par-
tem esse non poterit absque juvamine alicujus
causae universaUs, perfectioremque virtutem
habentis.
5. Semmda assertio de mente Aristotelis et
G-aleni. — Prohatur primo. — Secunda con-
ckisio. Virtus disponens materiam cibi est
temperamentum primar,um quaUtatum et non
qualitas ahqua ab ilhs distincta. Oppositum
hujus conchisionis videtur intendere prima
opinio, esse tamen videtur ex sententia Aris-
totehs 2, de Partibus animalium, capite primo,
et Galeni, hbello de differeutia morborum as-
serentium viventia exercere actiones suas me-
diis temperamentis. Ratione arguitur primo.
Nam in rebus naturalibus temperamentum
conservans formam in materia, est virtus ad
disponendam aliam materiam ad introductio-
nem similis formse : ergo idem erit in nvitri-
tioue, qua3 in aggeneratione quadam et assi-
milatione substantiah consistit : neque adeo
ahquid inusitatum in natura ponendum est
sine necessitate. Antecedens patet inductione.
Nam iguis ad generandum ignem non disponit
materiam, nisi propriis dispositionibus, nempe
calore et siccitate, idemque est in aliis ele-
mentis et in mixtis etiam : vinum enim non
convertit aquam uisi medio virtuah calore. Et
ratio universahs est, quia ad conversionem
unius substantise iu aham, ideo requiritur alte-
NUTRITIVA ET AUGMENTATIVA. 599
ratio, ut disponatur materia, non potest autem
mehus disponi, quam per easdem dispositiones
agentis : ergo lioe sufficiunt, omnia vero aha
superflua sunt. Explicatur. Nam in osse, verbi
gratia, est forma et materia, ac tale tempera-
mentum quahtatum, ex quo resukat certa
densitas, durities, etc; ergo si os alteret me-
duham et simili temperamento iham disponat,
resultabit eadem densitas et durities, aggene-
rabiturque pars ossis : id ei'go sufficit , ac
proinde superflnse sunt potentiee ahee.
6. Prohatur secundo. — Secundo arguitur.
Nam diversa; partes viventis diversam gene-
rant substantiam, ut hepar sanguiuem, ven-
tricukis cliyhim, etc, ergo vel illa diversitas
provenit ex ratione potentiee nutritivse , vel
ratione diversorum temperamentorum. Si pri-
mum, sequitur in singuhs membris lieteroge-
neis esse ponendam diversam potentiam nutri-
tivam, quod etsi concedant Viguerius in insti-
tutionibus theologicis, capite J, Ferrarius 2,
contra Gentes , capite 73 ; Apolhnaris 2 ,
de Anima, articulo 2, qusest. 9, absurdum ta-
men est , ac sine necessitate dictum : debet
ergo concedi secundum, quod est verissimum,
nuUa ergo aha ratione caro adgenerat partem
carnis, et os partem ossis, quia habent diver-
sum temperamentum, diversimodeque dispo-
nunt materiam sibi apphcatam. Et confirma-
tur experientia. Nam unaquseque pars generat
partem sibi similem : ergo id accidit, quia in-
troducit in iha similes dispositiones : ergo per
eas sit dispositive nutritio et non per aliam
quahtatem.
7. Prohatur tertio per dilemma. — Tertio
arguitur. Nam vel illa potentia nutritiva ah-
quid immediate operatur circa nutrimentum,
vel nihil. Primum dici non potest , quia
vel erit aliqua potentia sibi similis, vel aliqua
primarum qualitatum, vel est ipsa formse sub-
stantialis inductio. Nihil istorum potest dici
probabiliter : uam potentia vitalis non est ac-
tiva sibi similis : atque si esset, id certe faceret
post conversionem alimenti, ac adeo illa poten-
tia non concurreret ad productionem. Jam ad
efficiendas primas qualitates necessaria^ non
sunt aliae praiter ipsas primas. Ad formam de-
nique substantialem vel non potest attingere
per se accidentalis potentia : vel si potest,
nulla alia est , quam quee materiam disponit.
Si vero detur secuudum , nempe illam poten-
tiam nihil immediate efficere, sed uti solum
calore , ut instrumento , illumque dirigere,
quod prima opinio videbatur asserere, id facile
improbatur, quia potentia tribuitur substan-
600 LIB. II. DE POTENTIIS ANIM.f:
tiee^ ut operetnr, potentiaa vero ipsi non tribni-
tur alia potentia, ut inductione patet et ra-
tione, quia alias esset processus in infinitum.
Nam qua ratione una potentia uteretur alia,
eadem ratione illa potentia postularet aliam ac
pri3eterea modus ille^ quo potentia nutritiva
dirigeret calorem, eove uteretar, intelligibilis
non est et superfluus , nam quidquid fmgatur
non potest calor nisi calefacere, neque ratione
illius directionis potentia unquam perficeret,
quod per se ipsa non posset.
8. Tertia assertio Mpartita. — Ex liis seqni-
tur tertia conclusio. Calor viventis dispositive
tantum efficit digestionem et decoctionem ,
unde ejusdem speciei est cum elemcntari.
Prima pars constat ex dictis, quia accidens
tantum dispositive attingit ad generationem
substantise. Secunda vero pars suadetur : nam
viventis calor ipsemet est, ex quo conficitur
temperamentum mixti, sed talis calor elemen-
taris est : ergo, etc. Confirmatur : nam super-
fluum est midtiplicare species calorum absque
necessitate. Et ha3c sane est sententia Aristo-
telis ^, de Anima, textu ^l, asserentis ignem
esse concausam nutritionis, nimirum ejus vir-
tutem;, et textu 50, ait calidum operari decoc-
tionem , neque unquam distinxit Aristoteles
duplex calidum, idemque habet de sensu et
sensibih^ capite quarto, de Juventute et senec-
tute, capite quarto, colhgitur etiam ex2, de
Partibus animalium , cap. sexto et septimo^
ubi legimus calorem esse facultatem, qua ani-
ma exercet hanc actionem , quod repetit , e-
tiam libro tertio, cap. sexto et nono^ item
citato loco de Juventute et senectute^, expresse
docet decoctionem neque sine anima, neque
sine caliditate esse, caJore eiiim, ait, concoquimt
oonnia. Idem colligitur ex D. Tlioma, i parte,
cpiffist. 78, articulo secundo, dicente animam
vegetativam esse imperfectiorem aliis, quod
suam actionem exerceat media qualitate ele-
mentari. Item tradit, quaist. 10, de Veritate,
articulo primo ad secundum, et qusestion. de
Anima, artic. 13, et \, de Anima, lectione 14,
et lib. 2, lectioue 5, in princ.
9. Oljectio contra secundam partem assertio-
nis .--Confirmatur .— F ernelius ct alii ol)jectio7ii
ceclunt. — Sed contra. Nam Aristoteles 2, deGe-
neratione animalium, cap. 3, ait animalis calo-
rem, neque ignem esse, neque ab igne origi-
nem ducere, et D. Thomas, 4 part., qua^st. 18,
articuloprimoad tertium,vult calorem elemen-
tarem esse instrumentnm virtutis nutritivEe,
seu caloris naturalis. Coufirmatur : nam calor
animahs est vivificus, generat, ac nutrit car-
IN COMMUNI, AC VEGETANTIS.
nem, ossa et nervos, etc, elementaris vero non
habet ejusmodi virtutem , quin potius de se
destructivus est viventis. Propter hac multi
distinguunt duplicem calorem, coBlestem, et
elementarem, coelesteque aiunt esse vivificum,
communicatumque viventibus , ac distiugui
specie ab elementari. Ita Fernehus 4, Physio-
log., capiteprimo, Nyphusl,Meteor.,com. 35,
qusest. 2, Mirandula, libro tertio contr. Astro-
logos, capite tertio, MarceUu.s, iu suo hbr. 2,
deAnima, cap. 3, et ahi: Ferrarius vero 2,
contra Gentes, cap. 73, tres distinguit calores
essentialiter diversos , coelestem et elementa-
rem, et vitalem.
•10. Rectius Cajetamcs,Argenterius et alli. —
Resolutio contra iniorcs auctores. — Sed imme-
rito hi calores multiphcantur, cum accidentah-
ter sohim distinguantur, ut notavit Cajetanus,
optime dicta quast. 118, et latius Argenterius,
lib. primo, de Somno et vlgilia, capite quinto,
estque sententia D. Thomae ad textum 41, h-
bro secundo de Anima, Alexaudri et JEgydii,
ibid., Alberti, hb. 2 de Anima, hb. tract. se-
cundo, capite quarto, Bonaventurse, in 2, dis-
tinct. 17, quiBst. 2, Averrois7, coUiget, capite
secundo, Saxoniae, hb. 2, de Anima, qucest. 5,
Marsilii ibid., quaest. 4, Achihni, hbro secundo
deElementis, dub. 10, et ahorum. Ratioautem
est, quia efiectus horum calorum primarius et
proprius idem est, nempe calefacere, neque
calor ahquis vivificat modo aho, quam calefa-
ciendo et disponendo. Diflferentia vero est ,
quod elemeutaris dicitur secundum se specta-
tus, ac sine uUo temperamento. Unde quan-
tum est de se corrumpit et disponit ad ignem,
calor vero naturahs, seu vitahs est attempera-
tus secuudum certum gradum, in quo intrin-
sece consequitur rationem animse, ac distingui
solet contra igneum : de hoc ergo dicitur ab
Aristotele, quod nou ducat originem ab igne,
quia non fit actione ignis, sed ab intriuseco
consequitur animam : huic autem calori vitali
ahquando additur ab extrinseco ealor cibi,
vel alicujus medicamenti ad decoctionem faci-
lius exequendam , sicque dicitur tunc vitahs
calor juvari ab elementari, eoque uti ad ac-
tionem suam : non vero quod in animah ab
intrinseco sint duo calores : atque ita est in-
terpretandus D. Thomas , dicta queest. 118,
primae partis , et cohigitur interpretatio ex
eodem in 2, distinct. 19, queest. 2, art. 3, ubi
ait, in animali dari calorem naturalem, per
qnem exereet opera vitalia, et addit non quod
calor liic uon sit quaedam quahtas mixti,ratione
cujus ignis dicatur mixtum animatum compo-
CAP. IX. QU^ SIT POTENTIA
nere^ sed propterea dicitur non elementaris,
quia non est desumptus ab igne, sed ab anima
ipsa : quod etiam ipsse experieutioe coiifirmant.
Nam hic noster calor naturalis intenditur a
calore elementari^ et remittitur a fngiditate,
etiam elementari : sunt ergo ejusdem ratio-
nis. Hinc intelligitur, quomodo calor vivificet,
nempe dispositive in quantum complet tempe-
ramentum reqnisitum ad introductionem ani-
mge viventis. Quomodo item dicatur producere
aurum, vel argentum. Eodem vero modo calor
Solis dicitur viviticans, quia cum sol sit causa
universalis, sua actione juvat et complet saepe
temperamentum viventis : concludamus ergo
divisionem illam caloris esse accidentalem, ac
membra S3lum distingui per respectus ad di-
versas causas efiicientes, vel ad diversos efFec-
tus secundarios , sicque erit interpretandus
Commentator de substantia orbis, cap. "2 et 12
Metaphysicae , commento 18, ubi hos calores,
etiam distlDxit.
11. Quarta assertio cui resistimt medici
'plerique. — Ex quibus statuitur quarta con-
chisio. Non solum calor viventis, sed etiam
qualitates alise complentes temperamentum,
seu complexiones illius, concurrunt dispositive
ad nutritionem. Huic conclusioni coutradicunt
multi ex medicis, asserentes solum calorem,
nidla alia qualitate priraa concurrente , efii-
cere nutritionem, et specialiter de frigiditate
aiunt, quod per se nihil efiiciat, sed per acci-
dens tantum, temperando scilicet calorem.
Nam si daretur (inquit) calor temperatus sine
frigiditate, idem efficeret. Ita quoque Alber-
tus 2, de Anima, tract. 2, cap. 8, Averroes 4,
Meteororum, et 2, de Partibus animalium,
capite de cerebro, Zimara, tlieoremate 72,
Valles , libro quinto Controvers. , capite
undecimo, ex Galeno, libro tertio, de Causis
symptomatum, capite tertio, et Avicenus seu
prima primi, doctrina 0, capite tertio, qui
aiunt frigiditatem non deservire ad operatio-
nes vitales, quin potius illas impedire. Unde
experientia constat frigus stupefacere, ut in
paralysi , privare animam motu et sensu.
Confirmatur, inquit Valles, nam crescente ca-
lore non statim impeditur nutritio, maxime
vero crescente frigore, quod signum est, calo-
rem per se cfiicere nutritionem, frigus vero
nou item : temperat ergo solummodo. Unde
quando nimium est , phis justo temperat ,
ideoque impedit : liuc accedit communis vox
Philosopliorum dicentiumcalorem efiicere con-
coctionem, nidlam autem mentionem faciunt
aliarum qualitatum, sic Aristoteles universam
NUTRITIVA ET AUGMENTATIVA. 601
coctionem calore fieri scribit 3, Meteororum,
capite nono, et libro quarto, capite secundo,
et libro qaarto de Partibus, capite tertio, et
libro quarto, deGeneratione animalium,capite
primOjGalenus quoque,libro secundo, deNatu-
ralibus facultatibus ait coctionem et nutritio-
nem, et omnem succi generationem esse ab
innato calido, idem habet, libro primo Apho-
rismorum, capite 15, et libro 5, capite 22, et
libro 2, ad Glauconem,
12. Suslinetnr et prohatur prcecedens as-
sertio. — Nihilominus tamen conclusio posita
videtur verissima, et illam confirmant omnia
adducta pro secunda conclusione, nam id,
quod vivens disponitalimentum, non est solus
calor, sed totura temperamentum, quod pro-
batur, quia cum ex raateria cibi debeat fieri
pars carnis, vel ossis omnino similis pra^exis-
tenti, necessario debethabere temperamentum
ejusdem rationis : hujusmodi autem tempe-
raraentura ueque in solo calore consistit, ne-
que ab illo solo fieri potest : ergo debet fieri a
toto teraperamento prseexistentis carnis, vel
ossis : ergo totura illud denuo factum concurrit
dispositive ad nutritionera. Secundo per nu-
tritionera debent membracoraponi cura eadera
organisatione carnis, vel ossis, etc, hujus-
modi autera organisatio non proveuit ex solo
calore, sed etiara ex aliis qualitatibus prirais
et ssepe ex illis prsecipue, ut duritio ossis ex
siccitate et frigiditate : ergo requiritur actio
aliarum qualitatum, praeter calorem. Tertio
qiialitates alia3 sunt activse naturaliter : ergo
simul agent cum calore : quid enim obstabit ?
Quarto alimentura, quod convertitur in sub-
stantiam aliti,cura ejus sit pars, majorerasorti-
turfrigiditatera,quaraIiaberetantea:ergofrigi-
ditas fuit operata in conversione talis aliraenti.
Atque hsec est sententia Aristotelis 2 , de Gene-
ratione aniraaliura, capite quarto dicente in-
creraentura provenire a virtuteaniraee, utendo
caliditate, ac frigiditate, ut instrumento.
13. Admotiva in contrarium adducta n. H.
— Argumenta in contrarium facile solvuntur.
Nam frigus et calor, et alice (jualitafes deser-
viunt operationibus viventis, si sint in debito
temperaraento : in excessu vero irapediunt et
corrumpunt, ut Aristoteles docet loco proxime
citato : quia tamen calor magis est secundum
naturam animalis, quam frigiditas, ideo hujus
iraraoderatus excessus magis nocet, ac magis
impedit concoctionera, cum magis condenset
et minus agat. Nirams etiara calor, si adsit,
impedit concoctionem, et ssepe etiam suecum
convenientem dissolvit. Ad communem vocem
602 LIB. II. DE POTENTIIS ANIM.^
respondetur esse desumptum a priucipali qua-
litate, non vero a totali et integra : sic enim
dicimus, et ignem calore agere^, eo quod actio
siccitatis minor sit multo quam caloris : sic
ergo in proposito actio frigiditatis est minima^
ac seepe. nulla^ si forte habeant majorem frigi-
ditatem alimenta^, quam sit necessaria nonnul-
lis animantis partibus : respectu tamen earum
partium^, inquibus praedominatur frigus, certe
frigiditas conducit plurimum ad perficiendam
nutritionem. Ex dictis intelligitur maxime et
facile quomodo ex. eodem cibo genei'etur ca-
lor, os, nervus^ etc, ab eadem uutritiva vir-
tute : ratio enim est, quia temperamenta talium
partium sunt diversa : nam una queeque agic
ad sui nutritionem per proprium sibi tempe-
ramentum : facit ergo sibi simile. Posro quse-
dam sunt membra destinata a natura ad proe-
parandum cibum omnibus membris, ut hepar
et ventriculus : lisec crgo in prima decoctione
non faciinit substantias omnino sibi similes,
quia temperamentum non provenit ad omni-
modam similitudinem, attamen faciunt sub-
tantias valde similes propter propinquitatem
temperamenti.
'!4. Qidiita assertio Hpartita. — Suadetur
prior pars. — Suadetur posterior. — Quinta
conclusio. Virtus attractiva, et retentiva expul-
sivaque excrementorum potentia est reahter
distincta ab anima, et a qualitatibus primis, in
se tamen una videtur realiter. Prima pars pro-
batur ex diversitate agendi, attraliere enim
ahmentum et illud disponere, actiones sunt
omnino diversse ab actionibus primarum qua-
htatum : ergo et potentise. Item in magnete
virtus ad trahendum ferrum non est forma
substantiahs, nec temperameutum primarum,
ut ostendimus in fine hbrorura de generatione,
sed est specialis quahtas, idemque est in simi-
hbus ahis : ergo idem erit in vivente dicendum
de hac virtute attrahendi ahmentum. Tandem
quahtates primss, quod sint in animah, non
ideo recipiunt novam virtutem et actionem :
ergo temperamentum primarum qualitatum
tantum potest agere simile temperamentum :
ergo ad actiones aUerius rationis, ut aitrahere,
retinere, etc, necessaria est nova virtus. Quod
vero hsec sit una tantum, probatur : nani iha
tria se mutuo consequuntur, retentio enim est
quasi terminus attractionis : eadem autem est
virtus causans motum et terminum : tunc ul-
terius, retinere conveniens, expellereque dis-
conveniens, liabet inter se magnam vicinita-
tem : ergo ad haec sufficit eadem virtus, quse
retiuendo unum expehat ahud.
IN COMMUNI, AC VEGETANTIS.
15. Aliqui posteriori parti assertionis repu-
(jnant. — Nonnulh quidem has omnes poten-
tias vohmt esse distinctas, ut Viguerius et
Apohinaris supra, et ex medicis nonnuhi; ahi
esse ipsum calorem naturalem, ut Fernehus,
hb. 5, Pliysiologise, cap. 4, quod tamen dixi-
mus videtur probabilius : ac forte prima opi-
nio posset ad hunc sensum exphcari, nempe
quod prseter temperamentum drsponens mate-
riam cibi necessaria sit speciahs virtus animse
vegetantis, quee distribuat alimentum, trahen-
do ad singulas partes, ibique retiuendo et ex-
pellendo superflua : quo quidem modo dici
posset eam potentiam dirigere, moderarique
actionem caloris naturahs : attamen quidquid
sit de sensu opinantium, quod a nobis expres-
sum est verum videtur : oportet tameu addere
virtutem attractivam diversse rationis apparere
in membris diversis, diversitatemque magnam
in hujusmodi actionibus proe se ferentibus, sic
in hepate speciahs virtus apparet ad trahendum
chyhim in renibus, aha distincta ad trahen-
dum serum, et in hene simihter, etc, sicut in
diversis herbis diversaest virtusjuxta diversi-
tatem tractionum et actionum.
d6. Ad loca Aristotelis, in num. 2. — Ad
argumenta in eodem num. 2. — Jam ad argu-
menta primse opinionis. Ad primum locum
Aristotelis patet expositio ex dictis : vel forte
eo loco per facultatem animse intehigit philo-
sophus principalem ilhus virtutem. Ad secun-
dum locum respondetur Aristotelem per nu-
trimentum intehexisse instrumentum separa-
tum : calorem vero coujunctum, ut exponuut
Themistius, Simphcius, Commentator et ahi.
Ad primam rationem dicito poteutiam nutri-
tivam, si sumatur pro virtute assimilatrice
esse ipsam animam reahter : si pro virtute tra-
hente ahmentum, esse passionem animse a ca-
lore distinctam : si pro virtute disponeute ,
ipsum esse temperamentum viventis, quod in
diversis viventibus est chversum. Ae secundam
jam tribuimus animee virtutem quamdam per-
fectiorem, ac temperamentumipsumperfectius
est, neque est opus alia virtus, quia nutriendi
actio inter vitales infimaest. Ad tertiam potms
nutritiva virtus remittitur, atque intenditur
ad intensionem et remissionem caloris, ut ex-
perientia docet. Adquartamexemplasuntfalsa,
nam sensorium sensus non est instrumeutum
effective concurrens cum sensu ad actiouem,
sed subjectum est potentice, quod oportet com-
mode dispositum esse : dicitur autem orga-
num, quod sit iustrumentum animalis, nou
vero potentia3.
CAP. X. QUID SIT POTENTIA GENERATIVA, ET AN DISTINGUATUR, ETC.
603
17, Satisfit jam parti secundce tituli. — Ex
his colligitiir, quid dicenclum sit de potentia
augmentaliva , cum enim nutritio et auctio
eadem actio sint^ eadem etiam erit potentia.
Primo, quia qiia virtute alimentum converti-
tur in substantiam aliti, eadem acquiritur
c[uantitas illius, quee si sit major, quam deper-
dita, dicitur augmentatio. Secundo, quantitas
noii producitur nisi cum snbstantia : eadem
ergo virtus est acquisitiva substantia:! et quan-
titatis. Tertio virtus productiva quantitatis uon
est alia quantitas : est ergo eadem virtus, quae
producit substantiam. Antecedens certum vi-
detur apud omnes, qui profecto nullam pliy-
sicam actionem quantitati tribuunt. Conse-
quentia vero inde suadetur, quia quidquid
aliud assignetur, posterius est augmentatione,
ac proinde principium illius esse non poterit.
Confirmatur etiam exemplo ignis^ nam eadem
virlus nutritur, et augetur suo modo. Atque
hsec est sententia Aristotelis \, de Generat.,
cap. 5, ubi ait nutritionem et actionem esse
eamdem actionem, et alibi ssepe, sicut calori
naturali tribuit nutritionem et augmentalio-
nem, unde cap. 4, de sensu et sensibili ait ca-
lidum augmentare. Idem repetit 3, de Parti-
bus, cap. 6, consentit Pbiloponus 2, de Anima,
fol. -49, col. 3, Themistius, cap. 17, Durandus,
in 1, distinct. 3, part. 2, qucest. 2, art. 1, op-
positum quidem insinuat Albertus 2, de Ani-
ma^ tract. 2, cap. 9, et tenent aperte Venetus
et Thienensis, textu 50, Jandunus, quaist. 3,
Apoliinaris, qusest. 9, Javehus, qucest. J8.
Sed fortasse putarunt hi auctores actionem nu-
tritivam et augmentativam esse distinctas om-
nino, ac minime subordinatas, quod cum fal-
sum sit, constat eamdem virtutem ad eas or-
dine suo exercendas suflQcere, cum vulgare sit
in philosophia actionem vel efFectum prima-
rium et secundarium, yirtutes distinctas non
arguere.
18. Ohjectio contra paido ante resoluta. —
Responsio ex Alberto. — Oppones tamen. Si
potentia augmentativa ipse est calor naturahs :
ergo quamdiu calor ihe duraverit, ac viguerit,
tamdiu durabit augmentum : consequens vero
falsum est : nam pueritia tempus est aug-
menti, teste Galeno et Avicenna, non auteni
juventus, et tamen non minus viget calor in
juventute, quam in pueritia. Respondetur ex
Alberto, supracapite 6, discrimen esse ; in pue-
rita enim membra sunt moUia, quod necessa-
rium est, ut aUmentum possit per illa discui^-
rere, omniaque augere : at in juventute jam
membra duriora sunt propter majorem exsic-
cationem, et hinc est, quod pueri phis, quam
dimidium suse quantitatis circa septimum an-
num obtineant, postmodum vero procedit aug-
mentum usque ad vigesimum primum remis-
sius communiter loquendo : post vigesimum
primum vero non fit augraentum secundum
longitudinem, quod ossa muho duriora sint,
procedit tamen secundum latitudinem cres-
cente et pinguescente carne, quai mollior est.
Unde coUigi potest ratio, quare phis ahi, quam
ahi crescant stante sequali calore naturah, nam
quidam exiguam habent humiditatem, mul-
tam vero siccitatem, ideoque a principio ossa
habent duriora, dilficiUus dilatari valent.
19. Nutritiva et augmentativa nec formali-
ter dlstingimntur . — Quasrat fortasse ahquis, an
potentia augmentativa et nutritiva sahem for-
mahter distinguantur. Respondemus negative
proprie h)quendo. Habent ergo se, vit eadem
poteutia existens in diversis statibus, sicut
etiam accretio ipsa et nutritio formaliter non
distinguuntur : sed per diversos respectus. Ur-
gebis augmentativam posse auferri manente
nutritiva : sed non recte, ut phuimum enim
vigor ilhus potentiae flaccescit, eadem quoad
entitatem suam permanente.
CAPUT X.
QUID SIT POTENTIA GENERATIVA , ET AN SIT A
NUTRITIVA BISTINGTA.
1. Triplex hic enodanda qucestio. — hi hac
qusestione quidam sine distinctione opinantur
hujusmodi potentiam esse quahtatem quam-
dam reahter distinctam a potentia nutritiva,
et ab ahis, c[uam videntur sequi expositores 2,
de Anima, textu 42. Ahi vero credunt esse
eamdem cum nutritiva, quod insinuat ibidem
JEgidius, et aperte tenetVahes, hb. 2, Con-
troversiarum, cap. 17. Sed in hac parte opor-
tetutichstinctione, utnotavit Albertus,tract. 2,
cap. 7. Nam in generatione viventis duaj in-
terveniunt actiones, prima est formativa semi-
nis ex materia sanguinis : secunda est forma-
tiva membrorum viventis generandi : seu est
actio generandimembraviveiitis ex materia se-
minis, in ipso autemsemine dua3 substantiffi in-
chiduntur distinctas habentes formas, nempe
substantia materiahs et crassa, et substantia
spiritus in iUa plantati : unde in prima actione
inchiduntur dute productivse tahum substan-
tiarum, cpiibus omnibus actionibus attribui
debet ahqua virtus. Quare triplex insurgit
qusestio, prima, an virtus formativa seminis
604 LIB. II. DE POTENTIIS ANIM.^
quantiim ad partem matcrialem et crassam,
sit eadem ciim virtnte, ifua generans se alit?
Secunda qua? sit virtus formativa dici spiritus
inclusi in semine? Tertia, quse virtus subjec-
tetur, postea in semine ipso, per quam possit
corpus organicum effici.
2. Prinia assertio pro prima qucestione. —
Dico primo. Virtus -ad formam illam materia-
lem seminis est ejusdem rationis cum virtute
nutritiva existente in quadam parte viventis,
Ad probationem bujus suppono, bujusmodi
virti;tftm formativam seminis non esse disper-
sam per omnia membra corporis, sed esse in
determinata parte. Hoc supposito probatur
concbisio pnmo. Semen ipsum est ultimum
abmentum ilUus partis et membri : ergo fit a
virtute nutritiva ilbus. Antecedens probatur
primo ex omnimoda simibtudine inter sub-
stantiam seminis, et substantiam ilUus meni-
bri, boc enim argumento evidenter coHigitur,
quo succo unaquaeque pars viventis nutriatur,
sicprobavimus alibi cbylo nutriri ventricubim,
sanguine bepar, ubera lacte. Secundo : nam
est optima institutio naturee, quod illo succo
nutriatur abqua pars, quam ipsa elaborat, sed
illa parsbabetvirtutem elaborandi sanguinem
usque ad formationem seminis : ergo nutritur
illo : abas duas oporteret liabere actiones circa
sanguinem : unam qua nutriretur;, aliam qua
semen efficeret, quod superfluum est, neque
intelligitur quando unam, quandove abam
exerceat, cum agens sit naturale, et materia
eadem, et eodem modo appbcata. Tertio : nam
pars illa, quoe semen efficit non agit in san-
guinem nisi medio suo tempcramento, agit
enim assimilando sibi, sed temperamentum
ibud est virtus nutritiva, ut ex superiori ca-
pite constat : ergo, etc. Quarto arguitur : nam
idem est de generatione lactis in foeminis et
de formatione seminis, sed lac fit media ac-
tione temperamenti abcujus partis, scilicet
uberum, quffilactenutriuntur, abas innumerai
virtutes et potentia^ essent multipbcandee : ergo
idem est de virtute formativa seminis. Quinto
substantia illa seminis est simibs cuidam sub-
stantise, qua membra sobda nutriuntur, sciH-
cet medullse ossium. Unde ea membra sobda
seminaria solent appellari, et Plato, dialogo de
natura, medubam ipsam semen appebat : ergo
sicut in abis membris sobdis medulla fit a vir-
tute nutritiva, ita in hoc, de quo loquimur;,
semen fit a virtate nutritiva, quod est inten-
tum.
3. Circa tertiam qwestionem arguitnr, quod
virtus formativa residens in semine non sit ipsa
IN COMMUNI, AC VEGETANTIS.
nutritira. — Circa abas duas qusestiones ma-
jor est difficultas et a tertia incipiendo. videtur
sane, quod virtus residens in semine ad orga-
nisandum corpus, sit longe alterius rationis a
virtute nutriente. Et probatur : nara virtus nu-
tritiva est ipsummet temperamentum viventis
(loquimur enim de virtute dispositiva, nam de
abis dubitatio non est), sed virtus seminis non
potest esse tale temperamentum : ergo distincta
est. Probatur minor, expbcaturque argumen-
tum. Nam in vivente os, verbi gratia, nutri-
tur, quia in eo est temperamentum assimilans
sibi cibum : at in semine uon est formaliter
temperamentum ipsius ossis : ergo virtus illa,
qua semen fabricat os, est distincta ab illa,
qua os se nutrit : et idem argumentum est de
singubs partibus. Dices forte, semen agere
temperamento suo tanquam virtute propria, et
ita noii diflferre a virtute nutritiva, nisi tan-
quam temperamentum unius partis a tempe-
ramento alterius. Contra. Si semen tautum
ageret suo temperamento, disponeret sobim
materiam ad productionem sui similis^ ut sin-
gulis membris fieri videmus, id autem non ita
est; nam spiritus ille subtilis, et tenuis format
ossa et omnia membra diversa : ergo nou po-
test agere per temperamentum suum, sed per
abam eminentiorem quabtatem, quae resideat,
et subjectetur in ipsa parte spirituosa seminis,
in qua tantum residet virtus activa.
4. Circa secundam qurestionem. arguitur. —
Et ex boc uberius videtur sequi circa secun-
dam qusestioncm, quod virtus, quse est in vi-
vente ad formandam illam partem spirituosam
seminis sit omnino distincta a virtute nutriti-
va. Et probatur : nam forma iUius spiritus, et
quabtas est omnino distincta ab omnibus par-
tibus viventis : ergo virtus formativa ilbus spi-
ritus erit distincta a virtute nutritiva partium.
Item virtus nutritiva tantum babet prseparare
materiam cibi ad perfectam assimilationem
substantise aUti : sed iUa substantia tenuis
nuUi parti viventis deservire potest in nutri-
mentum : ergo non fit a nutritiva virtute. Item
iUe spiritus non fit ex sanguine, ut ex materia,
de quo infra, virtus autem nutritiva solum ver-
satur circa sanguinem, cum sanguis sit uUi-
mum aUmentum : ergo.
5. Secunda assertio pro tertia qucestione. —
Contrariam autem partem, sciUcet virtutem
generativam non esse distinctam a nutritiva,
sentit Aristoteles 2, de Anima, textu 3-4, di-
cens actum vegetativ» potentiae esse generare,
et aUmento uti, ubi has actiones refert ad
eamdem poteutiam, et textu 1% clarius scribit.
CAP. X. QUID SIT POTENTIA GENERATIVA, ET AN DISTINGUATUR, ETC.
qnod eadem vis anim£B generativa sit, et nu-
tritiva^ et 2, de Generat. animalinm, cap. -4,
id aperte insinuat. Et probatur : nam genera-
tio et nutritio^ solum differunt^ sicnt prodnc-
tio totins et partis, productiones antem ejus-
modi per se loquendo ejnsdem rationis snnt^
dicta vero diversitas, qnasi per accidens : ergo
ab eadem virtnte procedunt^ quod a simili po-
test confirmari, in igne angente se et alium
generante. Secnndo contingitper nntritionem
eadem membra integra restaurari, ant partem
quamdam carnis integram, in qna regeneran-
tur arterias, vena^qne omnes reqnisitse^ iUud
autem non fit per modum nutritionis, sed per
quemdam modum novse generationis : ergo
manet in raembris viventis virtns ejnsdem
rationis cnm generativa ; hsec autem non est
nisi nntritiva : ergo, etc.
6. P7'oximce positfp probationes exponi pos-
sunt. — Argnmenta hsec solvi ahquo modo
possunt. Nam Aristoteles illis locis, nt divns
Thomas ibi, lectione 9, exponit, loqni videtur,
de virtute principali, non de potentia, velcerte
loqui non de virtnte generativa existente in
semine, sed de ea qnse est in viveute ad efii-
ciendnm semen. Ad primam rationem dici
potest generationem qnidem totius, et partis
per se loqnendo non reqnirere distinctas virtn-
tes : attamen ratione diversi modi potuisse re-
quiri, vekiti generatio partinm fiat a similibns
partibns_, totius vero a quodam instrumento
minus simili et ignobihori, Unde ad secnn-
dum, quod est fundamentum Vallesii, respon-
detnr in membris viventis manere virtutem
similem generativse qnantum ad effectum pro-
ducendum, eam tamen non esse ejnsdem ra-
tionis, quia modus est valde diversus : vivens
enim habet virtntem ad regenerationem par-
tium per similitudinem temperamenti : at ve-
ro semen habet virtutem ad formanda membra
non per simile tempei^amentnm, quod in se
habeat formaliter, ideoqne oportet habere per
virtutem alterins rationis. Instabis, vivens
qnoqne nonnnnqnam regenerare membrum
Iieterogenenm per actionem partinm dissimi-
lium. Sed negandum id fieri posse, ut expe-
rientia demonstrat, vel si possit aliquando, id
quidem fieri per virtntem consimilem genera-
tivse, ac proinde distinctam a nutritiva.
7. Difficv-ltatem vero in num. 3 propositam
non satis expediri. — Sed tamen quamvis hsec
argumenta solvantur, alterius tamen argn-
menti numerotertio expositi solntionem adhuc
non invenio : nempe, quse sit hcec virtns in
semine residens, ant quo modo possit unica
605
existens, qnee necessario, et sine cognitione
operatnr, tam varia et diversa membra tanto
ordine componere : nam quod vulgo dicitur,
virtutem illam esse calorem qnemdam vitalem
adjutnm coelesti, verba snnt, qna; rem non ex-
plicant, calores enim illi non nisi calefacinnt,
ac disponnnt ad formam substantialem. Imo
eadem difiicultas restat, quomodo a calore
possit provenire tanta varietas membrorum,
et complexionum partialium,qnantareperitur
in animantibus perfectis. Qnare Scotns Iianc
efiicientiam, semini dencgavit, eamqnetribnit
coelo. Sed eadem difficnltas urget de coelo,
quocl naturaliter agit, nec nisi calefaciendo,
velexsiccando. Galenus ergo, ntetiam 2 Phy-
sicornm dixi, divinam (inqnit) hanc esse vir-
tiitem, et qiue procedere nisi ab al quo /labente
intellectum nequeat. Qnod etiam Trismegistus
apnd Engubinnm, cap. 3, aperte sensit, di-
cens, cogita, o fili, hominem in utero materno
composittcm. Totamque opificis artem diligenter
perpende, et disce quis sit opifex, qui hanc ho-
minis pulchram, divinamque imaginem fecerlt,
quis oculos formaverit, quis nares et aures te-
rebraverit, qui os aperuerit, quis nervos teten-
derit, aspice quot artes unius materice, quot
opera una circumscriptione, cunctaque pulchra,
cuncta cum m.ensura, cuncta seorsum, quis hcec
omnia fecit, qucs mater, quis pater, nisi invi-
sibilis Deus, qui sua voluntate cnncta operatus
est. Ego qnidem censeo hanc virtutem esse
altissimam^ et mnltnm ab alente distinctam^
qnod etiam dictns Galenns, libro de Foetnum
formatione, asserit : attamen quid sit, et quo-
modo operetur, non assequor.
8. De secunda qucestione in numero primo. — •
De virtnte vero formativa spiritus inclnsi in
semine arbitror non esse distinctam ab anima
viventis generantis, si loquamnr de virtnte
inductiva formse substantialis, si antem loqna-
mur de virtnte dispositiva, illa est calor vita-
lis, et cordis disponens materiam ad produc-
tionem spiritunm vitalinm, et ideo Aristoteles
2, de Generat. animal., capite primo, aperte
asserit virtntem formativam seminis esse calo-
rem naturalem. Non esset etiam improbabile
putare illam virtntem esse qualitatem aliqnam
distinctam et perfectiorem, sed in ea re nihil
habeo certnm et exploratum. Ex his omnibns
colligitnr divisionem potentiee vegetativee, qnse
tradi solet in nntritivam, angmentativam et
generativam, non esse sumendam tanquam
impotentias distinctas realiter, sed potius dari
ad explicandum actus omnes animae vegeta-
tivse.
606
LIB. II. DE POTENTIIS ANIM^
CAPUT XI.
QUODNAM SIT POTENTIiE NUTRlTIVJi: SUBJECTUM.
1 . Prima opinio plane iivpossihilis, ejusgue
fundamentum . — In hac qusestione non quscri-
mus an sit in materia, vel in toto composito
mitriendi virtus, nam quid de hac re sentien-
dum^ alibi diximus. Queestio ergo est, in qui-
bus partibus viventis resideat? Quidam sen-
tiunt talem potentiam non subjectari in parte
aliqua viventis, eo quod alteret eas omneS;,
unde in aliqua earum esse nequit, alias pars
viventis alteraret seipsam : sed heec sententia
impossibihs est, quia nutrieudi potentia est
temperamentum viventis, ut supra est osten-
sum : ergo in ipso vivente residet. Quod si con-
tendas esse proprietatem, quae animam comi-
tatur, melius concludit argumentum: nam
omnis proprietas consequens formam debet
esse in habente formam. Ad hasc actio mitriti-
va intrinseca est ipsi viventi, si autem poten-
tia illa esset in sul)jecto non vivente, extrin-
seca esset viventi, consequenterque nutriendi
actio esset illi extrinseca, nam illius est actio,
cujus estpotentia: non esset ergo actio vita-
lis, neque seipsum vivens nutriret: certum
ergo sit dictam potentiam esse subjective in
vivente.
'i. Secunda opinio Aristotelis et Avicen^ue,
quam amplectuntur. — Sed quaestio restat, an
sitin toto, an in parte, quam queestionem in-
decisam videtur reliquisse Aristoteles, hbro de
Spiritu, capite tertio. At in secundo, de Gene-
ratione animse, Ubro, capite quarto, et de ju-
ventute et senectute,hbro, capitequarto, quoes-
tionem defuiit, diceiis nutriendi potentiam
esse in corde, vel in parte proportionaH quoad
animantia, quge cor non habent : ab illaque
communicari partibus ahis. Sequitur etiam
Avicenna Fen prima prima?,, doctrina 6, c. 1 .
Porro illam communicationem exphcant aU-
qui fieri per spiritns naturales; Galenus tamen,
hbro sexto de Placitis, virtutem nutritivam,
quam naturalem vocat, in hepate coUocat, se-
cutus Platonem, dialogo de Natura. Idem tenet
Albertus secundus de Anima, ti-actatu secun-
do, capite nono.
3. Duo in qwibu,s conveniant duce primce
opiniones. — Circa lias sententias supponamus
id,in quo conveniunt,membraomniaaugeriet
nutriri, Quod ostendimus in primo,de Generfi-
tione, ex eo, quod omnia ahmentum alterant,
etconvertunt in substantiam suam. Unde satis
IN COMMUNI, AC VEGETANTIS.
hquet non esse ibidem omnino agens et pa-
tiens, quod prima opinio opponebat. Secundo
conveniunt, qiiod in omni parte, quaj vitahter
nutritur, sit intrinseca virtus ad se nutrien-
dum. Ita Aristoteles, hbro de Juventute etSe-
nectute, capite secundo, dicens omnes partes a
primis vitse rudimeutis internum, et nativum
calorem habere, quo cibum conficiunt, idem-
que cohigitur ex 6, de Historia, capite 3, ex 2,
de Partibus, capite 4, gx 4, de Generatione
animahum, cap. 18, et ex libro secundo, ca-
pite primo. Cousentit Galenus, locis supra ci-
tatis. Acceditque ratio, tum quia nutritio ac-
tiovitahsest ab intrinseco principio procedens:
cum ergo omnia membra nutriantur, omnia
habent intrinsecum principium nutritionis:
tum, quia quodvis membrum informatur ani-
ma, atque etiam sortitur proecipuum tempera-
mentum, item potentiam attrahendi et reti-
nendi ahmentum : hsec vero sola suut princi-
pia nutritionis : ergo, etc.
4. Prima assertio et unde constet. — Ex
quibus sequitur prima conchisio. Virtus nutri-
tivanon estdeterminataad ahquod membrum
particulare, sed diflfusa per membra omnia,
quse proprievitahternutriuutur. Heec, inquam,
ex dictis satis habetur. Dixi tamen, quce pro-
prie titaliter nutriuntur , ad excludendum
nonnulla, quse in animahbus propriam nutri-
tionem non habent, sed augentur per extrin-
secam additionem, in quibus proinde non est
anima, neque propria virtus nutritiva, quid
autem in viventibus vitahter, vel non vitahter
nutriatur, intelhgendum ex modo ahmenti,
an scihcet fiat secundum omnes partes, con-
servando eamdem figuram, et proportionem,
quam exigit natura uniuscujusque partis : tunc
enim nutritio vitalis erit : si vero non nisi per
additionem novae partis ad ahquod extremum
fiat, tunc uutritio, et impropria est, ac vekili
mortua.
5. Corollarium de mtalitate partium inpla^i-
tis et animalilius. — Et hinc coUiges in arbore
proprie nutriri radices, truncum, ramos, foUa
et fructus. Nam omniahsec habent dictinctum
modum nutritionis. lu animali etiam aho, at-
que aUo modo nutriuntur proprie caro,uervi,
membrauae, vense , arterise et simiUa, imo
etiam diversimode sentiunt : ossa item pro-
prie nutriuntur, et animam habent, ut expe-
rientia demonstrat. Unde Aristoteles 2, de
Partibus, cap. 6, tribuit ossibus in ahmentum
meduUam, aitque habere temporem, id est,
calorem remissum. Simihter, et dentes nutri-
tivam vendicant, ut patet ex proprio sui au-
CAP. XI. QUODNAM SIT POTENTL^ NUTRITIVJ: SUBJECTUM.
607
gmenti modo, et coiitinintate cum aliis parti-
bus viventis , cle quibus proinde Aristoteles ,
secundo de Generatioiie animalium, capite -4,
scripsit ejusdem esse naturai cum ossibus.
Idem est judicium de cartilagine, quae parum
ab osse difFert, ut secundo de Partibus, capite
nonOjdicitur, et tertio de Histor.,capite octavo.
Quod etiam opinor de unguibus : sunt enim
propriissime partes animalis, ac per se ordi-
natee ad quamdam vitalem actionem, nempe
ad firmiter apprehendendum, ut Galenns ob-
servat, primo de Usu partium, in principio.
Adde ungues crescere secundum omnes partes,
servata eadem figura, et proportione instar
aliorum membrorum, unde revulso forte un-
gue alter paulatim generatur non minus, quam
os, vel nervus : atque bsecest sententia Galeni,
de Anatomicis administrationibus , cap. ult.,
in fine, et divi Tlioma3 statim citandi : opor-
tet tamen adverterc ungues post adeptam per-
fectam quantitatem augeritantum secundum
partes snperiores sicut et dentes, quod provi-
dit natura, quod partes bas ex coUisione atte-
rantur : unde oportuit secundum eas partes
reparari : qua de causa venas babent, ac ner-
vos pertingentes ad radices usque ipsorum,
quod plane docet nutritionem istarum par-
tium esse vitalem. De pilis, capillisque creditur
probabibns non babere animam aut propriam
nutritionem, quod sensit Galenus, libro de
Temperameutis, expHcuitque simibtudine va-
poris in angusto loco : crescit enim atque au-
getur, quia vapor alius supponitur, priorem-
que cogit ascendere, sic, ait, plus ab excre-
mentis genitus, crescit per accessuro. novi, ac
consimibs excrementi: non ergoibi estpropria
nutritio. Confirmatur hoc primo ex ipsa sub-
stantiacapillorum, est enim sicca, etarida ni-
mis, ac adeo inepta ad nutritionem. Secundo,
quia si nutrirentur vitahter ad omnem partem
augescerent, quod non contingit: quod ergo
recta tantum crescant, signum est eos crescere,
supposito, ac subintrante simili excremento.
Tertio ex fine, non enim capilli per se ordinati
sunt ad operationem vitalem, sed ad ornatum
animantis. Et huic sententiee favet Aristoteles
3, de Historia, capite undecimo , scribens pi-
los in cadaveribus augeri, quamvis oppositum
insinuet, hbro primo, de Anima, text. 79, et
hbro tertio, text. 6, dnm capillos numerat
inter partes animahs : docuitqiie D. Thomas,
tertia parte, qusest. decima septima, articulo
secundo, et in 4-, distinct. 44, qu8e.st. prima,
articulo secundo, qusestiunc. tertia au 3, certe
videntur pili in animantibus, sicut foha in ar-
boribus, qnee vivere, proprieque nutriri dixi-
mus : Aristoteles tamen illis locis locutus vide-
tur de partibus late, de fohis vero non est par
ratio , quia excrementa non sunt, ac versus
omnem partem augentur stabih proportione :
denique per se tendiint ad proprium finem
custodise fructuum. Ex cjuibus omnibus patet
falsitas secundo? opinionis in numero secundo,
virtutem nutritivam communicari singuUs
membris a corde, vel hepate per spiritum vi-
talem et naturalem, siquidem virtus illa in-
trinseca est unicnique membro, ut diximus,
quamvis foveri possitperinflnentiam alterius,
ut mododicam, atque hactenusnon dissentiunt
Galenus et Aristoteles.
6. Tertio convenhint prfedictce sententice. — -
Tertio conveniunt omnes, quod calor natura-
hbus omnibus raembris foveatur et conserve-
tur, per influentiam a corde medhs spiritibus
vitalibns, et motu arteriarum, qui pulsus dici-
tur. Quo sensu est dictum a Galeno cor esse
quasi focum iUis : ahquando etiam videtur il-
hid constituere principium nutritionis, in
quantum scihcet fovet ac roborat calorem na-
turalem . videantur dicta a nobis in disp. 3,
de Generatione, qnaist. -4. Hoc vero mododis-
tingui solet duplex calor in animahbus, natu-
ralis et vitahs: naturalis est, qui residet in
omnibus membris ab intrinseco, vitalis qui a
corde communicatur. Concinitque divisio alte-
ra medicorum, duphcis caloris in membris,
scihcet innati et influentis, hic derivatur a
corde, ihe nativnsestipsispartibus.
7. Notatio ad pmictum in quo discrepant. —
His igitur sic positis : ad intelhgendum punc-
tum controversiae, est sciendum, Iicet omnia
membra habeant vim nutritivam, attameu u-
num esse principale membrum, quod omnibus
aliis prseparat aliraentum, illud scilicet, quod
sanguinem conficit, nara pars, quae chylum
efficit iraperfecte et remote ad nutritionem
concurrit tanquam ministra illius, qn» san-
guinem conficit, quod est membrum princi-
pale, ac distributor totius alimenti ultimi, a
quo originem ducunt omnes vena? per cjuas
defertur alimentum : itaque in tali membra
censetur residere, primo et principaliter virtus
nutriens. In hoc ergo dissensio est inter hos
philosophos : nani Aristoteles vidt hnjusmodi
membrum esse cor, Galenus vero bepar.
8. Secuncla assertio. — Sit ergo jam secunda
conclusio. Virtusnutritivapi-incipahter residet
in hepate. Probatur potissime experientia: bic
enim alia? rationes dari non possunt. Ac primo
constat sanguinem mitti ab hepate ad cor, et
608 LIB. II. DE POTENTIIS ANIM^
non e contrario : eigo in illo residet virtus,
de qua disceptatur. Antecedens patet, cibus
enim conjectus in ventriculum transit in chy-
lum, chylus deinde in venis meseraicis recipi-
tur : cum aUse non sint, per quas transfundi
possit, iiae vero recta deducunt ad hepar : in
eo igitur chyhis in sanguinem convertitur, et
integro corpori distribuitur, cui muneri dan-
tur in ipso hepate vense ad omnes partes cor-
poris instar aquseductus. Respondet huic ra-
tioni Themistius pro Aristotele, hbro de Somno
et vigi ia, capite decimo tertio, hcet sanguis
coquatur in liepate, ac rubescat (hoc enim, in-
quit, negari non posse, experientia ostendit^ ac
simihtudo etiam inter hepar et sanguinem )
inde tamen ascendere ad cor ubi elaboratur
perfecte, ac per totum corpus di.stribuitur. Sed
hoc etiam refelhtur primo, quia jam oporteret
ab hepate totum sanguinem ad cor transmitti,
retento solum ad nutritionem ipsius hepatis
necessario, ut de ventriculi chylo hquido con-
stat: non sic autem contiugit, hepar enim par-
tem sanguinis prsebet cordi, reUquum autem
membris ahis, ut ex anatomia coustat et con-
stitutione venarum : una si([uidem ad cor ten-
dit per pulmonem, ahae ad aha membra : prae-
terea illa major sanguinis elaboratio in corde
ficta videtur a Themistio, namque substantia
sanguinis in iiepate generatur : accuratior vero
decoctio, quse accidentahs est^ in venis fit suf-
ficienter. Ultima denique experientia est, quod
foetus antequam in hicem educatur, imo ante-
quam perfecte formetur, per umbihcum ahtur,
ad quem vena qusedam ascendit, recta tendens
ad hepar, antequam pertingat ad cor, quod
signum est primum generari hepar, et ali^
quodque in illo radicentur vena^, per quas ex
eo fonte nutrimentum commune animantis
derivetur.
9. Objectio prima cx Aristoteh contra proxi-
me stahilita. — Ohjectio secunda. — Ad pri-
mam. — Ad secimdam. — Gontra vero arguit
Aristoteles primo. Natura semper amat unita-
tem, unde qufficumque facile potest, ad unum
revocat principium^ atqui virtutes omnes ani-
mantis facile revocari valent ad unum cor :
ergo, etc. Secundo vense omnes in corde ra-
dicemhabent : ergo cor est primum principium
intrinsecum nutriendi. Antecedens patet: nam
vense cor non pervadunt, sed in illo sistunt^
pervadunt autem hepar, quod signum est a
corde oriri, non ab hepate. Unde Flato, dialogo
de Natura, cor vocat venarum originem, fon-
temque sanguinis. Ad primum dicit membra
hsec instrumenta esse in uno principah prin-
IN COMMUNI, AC VEGETANTIS.
cipio radicata, qnod est anima, consonum aut
videri naturae, ut ad diver.sa munia, diver.sa
destinentur in.strumenta , quamvis primum
principium, unum sit. Ad secundum negatur
antecedens, neque signum illud efficax est^
fortasse enim ad cor terminatur vena ahqua
ad ministrandum ei sanguinem : omnes vero
terminari falsum est. Jam Plato, ut Galenus
exponit sexto, de Placitis, in fine, per venas in-
telligit arterias^ in quibus sanguinis tenuis, et
affatim cahdus continetur, ac per corpus to-
tum diffunditur non in alimentum, sed in fo-
mentum caloris, ex quo etiam generantur vi-
tales spiritus. Oppones. In arteriis nuUus est
sanguis, cum scribat philosophus, primo de
Partibus, capite quinto, extra venas sanguinem
non esse. Respondetur sub venis comprehendi
arterias, cum Philosophus ipse primus de His-
toria, cap. \Q, dicat arteriam sanguinis per
quam exigui compotem esse, addit tamen eum
arteriarum sanguinem participariavenis^unde
solum a corde pendet quoad majorem calorem,
subtilitatem, accidentalemque perfectionem.
10. Qufestiimcula. — Resolutio affirmativa.
— Sed quaeret ahquis^, an sanguis possit ab
aho, quam ab hepate generari. Ex dictis enim
negandum videtur, ideo namque dicitur hepar
primum nutritionis principium, quia est fons
sanguinis, quod simphciter verum non esset,
si posset ahbi generari. In hoc dubio medici
conveniunt sanguinem in venis etiam gene-
rari : de modo autem et principio^ a quo fiat,
dissident. Quidam aiunt generari ab hepatis
virtute ibi transmissa per quosdam spiritus
naturales. Quse sententia mihi disphcet, quia
superflua, et contra Galenum^ hbro 1, de Locis
patientibus, ubi in virtutibus naturalibus hu-
jusmodi influxum diserte negat. Et ratio est,
quia omnia instrnmenta nutriendi naturahter
operantur per temperameuta sua ad assimila-
tionem materioe, in quam agunt • non ergo
vim illam ahunde mutuantur. Alii fatentiu-
fieri sanguinem a venis per propriam ipsarum
virtutem, quod etiam falsum est^ qui tempe-
ramentum venge dissimile est a temperamento
sanguinis. Dicendum est ergo venam non ge-
nerare sanguinem, hunc tamen posse alinm
in venis procreare, quod probatur, nam san-
guis activus est;, ciim sit cahdus et humidus :
ergo potest generare sibi simile ex pituita, vel
aho humore sibi in venis admixto^ quod faci-
hus continget, si sanguis juvetur a calore par-
tium adjacentium : et adhuc perfectius in
venis hepati vicinioribus propter uberiorem
ilhus sanguinis calorem ex ipsius hepatis vi-
CAP. XII. QUODNAM SIT SUBJECTUM POTENTL^ GENERATIV^.
609
cinia, qnemadmodum indicat Galeniis A, de
Usu partium, cap. 17, et lib. 5, de Locis pa-
tientibus, cap. 1, boc autem non toUit^ quod
hepar sit primum principium nutritionis, cum
absolute totus sanguis ab illo ducat originem^
sicut vinum originem ducit a vite, licet in do-
lio possit gutta aquse iu vinum verti, actioue
vini in dolio contenti.
CAPUT XII.
QUIDNAM SIT SUBJECTUM GENERATIViE POTENTI^.
4. Primwn duMum ejusque resolutio. — Hsec
queestio per quoedam dubia melius, et brevius
resolvetur, quorum primum est, an hsec po-
tentia in omnibus viveutibus, an tantum in
quibusdam inveniatur. Dicendumque in qui-
busdam tantum dari : quoniam actio geue-
randi a quibusdam tantum potest exerceri :
ergo potentia tantum i^ecepitur in illis : po-
tentia vero ibi tantum reperiri potest, ubi et
actus. Instabis, omnia viventia habent calo-
rem naturalem, potentia autem seminis ela-
boratrix, ipse est naturalis calor : ergo, etc.
Occurrendum non quemlibet naturalem calo-
rem esse productivum semiuis, sed attempe-
ratum, qualem uon obtiuent quaeUbet viventia
sine discrimine. Ad heec naturahs calor primo
decoquit ahmentum ad nutritionem viventis
requisitum : inter viventia vero sunt, quibus
tantum suppetit facultas praeparandi, quod ad
propriam sustentationem et conservationem
sufficit : ergo, etc.
2. Secundum dulium pro quo mdendus
ductor, tom. 2, in 3 p., disp. 10, sect. 2. — Se-
cundo dubitari potest, an generandi potentia
sohsviris insit, an etiam foeminis? Aristotelesl,
de Generatione animahum, cap.2 et 20^ et 15,
de Animalibus, cap. 25 et 26, sentit sohim
inesse viris, ait enim virile semen totam effi-
cientiam in generatione sortiri , foeminam
vero semen non emittere, sed ministrare ma-
teriam, oppositum docuerat Hippocrates, hb.
de Genitura et hb. de Animatione foetus, cui
accessit Galenus, hb. deSpermate. Nos hanc
qua^stionem tetigimus 2 Physicorum, q. 3^
ubi Hippocratis opinionem probabiliorem cen-
suimus. Unde addimus poteutiam generati-
vam esse ejusdem rationis in maribus et foe-
minis, probaturque ex dictis supra. Nam po-
teutia generativa duo efficit in semine, crassam
scihcet substantiam, et spiritum in ea com-
plautatum : potentiam ad primum constat
III.
communem esse, cum substantia iha non ahud
git prseter sanguinem digestum, et decoctum
ad nutritionem quorumdam membrorum ; in
fceminis autem virtus est ad coquendum san-
guinem illo modo, cum iUum interdum emit-
taut : ergo, etc. Quod deinde possint semini
vim effectivam imprimere probatur : quia
fortasse non possent ex defectu nativi caloris,
quod falsum esse constat, cum fceminae saspe
sint calidiores viris : unde citatus Hippocrates
scribit foeminas emittere interdum calidius se-
men et efficacius, quam viros, effectusque
ipse comprobat, nam saepe fihi simihimi ma-
tribus nascuntur, quod non nisi ad virtutem
effectivam referri potest. Nam simihtudo
provenit ex forma inductiva : effectus ergo
assimilatur inducenti : ergo mater active eou-
currit, et de his satis.
3. Oijectio prima contra superiorem doctri-
nam, de qua vide auctorem, t. 2, i7i 3 p.,
disp. 10. — Ohjectio secunda. — Supersunt ta-
men argumenta duo, Theologicum unum,
Physicum ahud. Theologicum est nou videri
necessarium, ut mater semen ad prolem ela-
boret, illudque suppeditet generando ne aho-
quin Virgini matri, quee Christum Dominum
verissime genuit, prasdictas actiones attribuere
cogamus, quse tantee integritati videntur dero-
gare. Sed liac de re suo loco. Secundum argu-
mentum physicum, quoniam si foemina habet
vim efficiendi semen^ de sola posset concipere
et generare : nam intra se habet materiam, ex
qua habet etiam vim activam : ergo non est
necessarium virile semen. Respondetur, licet
possit foemina semen procreare, non tamen
adeo efficax, ut sufficiat ad formationem fcetus
sine commixtione virihs seminis. Adde, si
complexio foeminee minus cahda sit, semen
quoque minus erit sufficiens, si vero nimis
cahda, fortius qtiidem semen suppeditabit, ma-
teria tamen ad generandam prolem minor erit
ob vim caloris nihil superflui ex alimento re^
hnquentis.
4. Tertium duMum. — Tria advim generandi
necessaria. — Jam tertio dubitavit, ahquis quse-
nam viventia generandi potentia destituantur.
Aristoteles 2, de Anima, capite quarto, docet
productionem sui similis convenire viventibus
perfectis, si membris debitis orbata non sint,
quorum est proprium ex semine oriri. Tria
ergo videtur postulare in vivente, ut possit
geuerationem exercere : primo ut sit perfec-
tum, id est, in eetate sufficiente ad ilhim ac-
tum. Secundum est, ue vivens sit orbatum, aut
naturahter impeditum, quales execti^ frigidi,
39
610 LIB. 11. DE POTENTliS ANIM^E
et similes, de quibus Aristoteles, 8^, de Histo-
ria^ capit, primo^ secuudo et quiuto^ de Ge-
neratione, capit. septimo^ et sectione decima
problematum, qua3stion. vigesima quinta hu-
jusmodi-^unt viventia^ quse in tota specie ca-
rent liac virtute^, recensetque Aristoteles 3, de
Gener. animal., capit. sexto. Tertium requisi-
tum est_, ut vivens ex semine productum fue-
rit_, quod videtur addisse ad difFerentiam eo-
rum viventium, quaj ex putrefactione^ vel ex
mixtione elementorum absque semine gene-
rantur., de quibus ipse agit quinto de Hist.^,
cap. 1 .
5. An genita ex pulH materia ejusdem spe-
ciei sint cum genitis ex semlne , de qua vide
Conimi. 2^ de Ccelo, c. 3^ q. 1. — Undeinnuit
animalia ex putrefactione genita non habere
virtutem sibi simile generandi^ atque adeo
specie distincta esse ab iis_, quse fmnt ex se-
mine. Idem insinuat^ 2^ de Generatione ani-
malium^ capite primo^ ubi Commentator id
afiirmat, indicatque divus Thomas, in l, dis-
tinctione decima;, artic. quinto, de Veritate^
queest. duodecima, articul. secundo ad quarto
de Potentia^ qusest. tertia^ articulo undecimo
ad primum;, et aperte Jandunus 1, Metaphysi-
cee, quaist. decimaquarta. Sed quid in lioc sen-
tiendum sit, diximus in 2, Pliysicorum, trac-
taturque Hbro septimo Metapliysicae ubi Son-
cinas , qusest. duodecima , Javellas , quaest.
undecima^ Antonius Andreas, qusest. octavaet
undecima^ Scotus^ in i, distinct. 2, queest. 1,
Cajetanus, 3 part., quaest. 28^ articul. i, Fer-
rarius 3, contra^ cap. 69^ qui omnes tradunt
opinionem positam a nobis citato loco Pliysi-
corum. Aristoteles autem loco illo de Anima
exponeudus est de iis speciebus animahum, in
quibus non est distinctio sexuum : nam haic
vel proprie non generant, ut de anguillis re-
fertvu" 6, de Historia, cap. 15 et 16, vel non
nisi rem dissimilem in specie, ut de bombyce
dicitur, ac de iis, quae ova pariunt absque
commixtione maris : atque ita exponit ipse
Arisloteles, lib. 1, de Generatione animal.,
cap. 1 et 16, et hbro 5, cap. 1, 8 et 9, et
sect. 10, Problematum, quaist. 14, Phnius,
hb. 10, Histor.;, cap. 68.
6. An orime aidmal quod ex semine produci-
tur nasci possit ex ptdri materia. — Lege, si
flacet; auctorem, lih. A, de Angelis, cap. 38, a
num.. 9. — An vero omne animal ex semine
genitum possit etiam ex putrefactione gene-
rari, ut putavit Avicenna, hbro de Diluvio, et
hbro 15, de Animalibus, qusestio est alio loco
tractata, sohim est advertendum Augustinum;,
IN COMMUMI, AC VEGETANTIS.
epistola 49, ad Deo gratias, et 3, de Trinitate,
cap. 7, videri ex parte consentire opinioni
Avicennae, quatenus ait serpentes Magorum
opera factos, fuisse veros, cum tamen non fue-
rint ex semine : fortasse vero non erant ani-
maha perfecta, vel certe da?mon potuit sup-
plere ahunde semen ahquod serpentium jam
dispositum ad generationem.
7. Quartuni ponncipale duMum ut ab Hippo-
crate et Alherto decidatur. — Ultimo dubitari
potest, qua in parte animantis subjectetur po-
tentia generativa, sive formativa seminis. Hip-
pocrates, libello de Genitura, et hbro de Locis
et aquis, quem sequi videtur Albertus 2, de
Anima, capite septimo, tractatu secundo, ait
semen decidi ab omnibus membris viventis, ut
in iho contineatur figura omnium membro-
rum, juxta quam senteutiam potentia factiva
seminis erit diSusa per omnia membra. Hanc
sententiam improbat muUis Aristoteles 1, de
Generationeanimahum, capite decimoseptimo
et decimooctavo, et Galenus ssepe, ac divus
Thomas, prima parte, quaest. 119, articulo se-
cundo, et in secunda distinct. 30, qusest. 2,
articulo primo. Primo, quia ideo necessaria
foret decisio seminis ex membris omnibus, ut
ihud posset membra simiha efformare : heec
autem ratio nulla est, quia hcet generanti
unum, vel aherum membrum desit, poterit
integrum filium procreare. Secundo semen de-
cisum ab omnibus membris, vel simile omni-
bus est, vel non : non primum, cum ibi non
cernantur, aut ossis durities, aut cordis fibrse,
variseque eorum figurse, etc. Si autem non est
simile, cessat ratio illa decisionis, fictaque pro-
inde est omnium membrorum efiigies in se-
mine. Tertio posita illa membrorum effigie,
actio eorum esset confusa , cum ibi nec supe-
riores partes ab inferioribus, ueque dexterse a
sinistris distingui queant. Quarto si ex omni-
bus membris decideretur semeu, cum decida-
tur ab utroque parente, deberet semper vim
habere ad efficienda membrasexusutriusque,
quod est aperte moustrosum : certum ergo est,
non in omnibus membris, sed in aliqua certa
parte virtutem praidictam subjectari.
8. Dissidium inter Aristotelem et Galenum
circa idem duhium apud Vallesium. — At in
quanam subjectetur, dissensio est inter Gale-
num et Aristotelem, quas legi potest in Vahe-
sio, libro secundo Controvers., capite septimo,
id solum advertendum, quod in semine distin-
guenda est pars materialis ab spiritu in ea
incluso. Et pars quidem materiahs a testicuhs
elaboratur, illaque nutriuntur : de spiritu au-
CAP. XII. QUODNAM SIT SUBJECTUM POTENTL^ GENERATIV^.
611
tem inclnso obscuium est^ an ab iisdem^ vel
ab alio nobiliori membro fiat, ut a corde^ vel
ab hepate^ in quo residet naturalis facultas.
De qua re niliil certi liabeo : apparet tamen
probabile non fieri ab infimo aliquo et ignobili
membro^ sed forte a corde, cujus est procreare
vitales spiritus, viventibus etiam aliis partibus
principalibuSj ut debitum temperamentum et
virtutem semen ipsum tandem recipiat^, ap-
tumque undique instrumentum evadat admi-
rabilem illam organisationem peragendam.
9. Pars subtilior seminis vivens est. — Effu-
gium ohstruitur de quo disp. 18^ sect. 2 Meta-
fhysictB. — Ex quibus omnibus licet colbgere
ex qua materia, atque forma semen fiat^ ma-
teria quidem ex sanguine desumitur, fortasse
tamen diverso modo^ nam rudior illa seminis
pars immediate sumi videtur ex ordinario
sanguine^, at subtilior alia, quam spiritum ibi-
dem inclusum aiunt^ nou immediate , quia
sanguis crassior est, unde credi potest sumi ex
spiritu aliquo vitali, quod sentit Vallesius^
libro secundo^ capite decimo sexto. Similiter
de forma seminis distinguendum : nam quse
crassam illam partem seminis informat, ad
gradum anim® non pertingit^ sicut et forma
sanguinis : forma vero inclusi spiritus pertin-
git, ut in 2 Physicor.j docuimus. Quam sen-
tentiam sequitur etiam Germanus^ in Epitom.
librorum de Anima, et Jacobus de Forlivio^
ad23 Ganon. Avicennse^ insinuatque Gajetanus,
prima parte^ qusestion. 118, articulo primo^
ait enim habere corpus heterogeneum, et ad
lioc citat Albertum , ac suadetur, quoniam
forma illa seminis actionem vendicat superio-
ris rationis, organisandi scilicet corpus ad ge-
nerationem viventis^ quod opus vitee. Neque
satis dicetur instrumeutarie tantum operari.
Nam cum semen separatum sit a vivente ,
proindeque ab illo jam non juvetur, oportuit
nancisci formam actioni proportionatam : po-
testque id colligi ex Aristotele 2, de Anim.,
capite primo, in fine, ubi ait corpus potentia
vivens esse^, quod animam actu possidet : cu-
jusmodi, inquit, est semen, et fructus, constat
autem fructus viverO;, ut patet ex dictis, atque
ex principio citati capitis primi.
dO. Negant tamen alii semen vivere. — Ulti-
ona duMtatio remittitur , de qua in disp. 1
Metaphysicce, sect. '2., a n. 31. — Gontrarium
tamen liujus insinuantTiiemistiuSj Simplicius,
Pliiloponus, Albertus et Jigidius 2, de Anima,
text. 10, et divus Tliomas, 1 p , qusest. 118,
articulo secundo ad tertium et quartum, et de
potentia, qua^st. 3, articulo nono ad iionum, et
articulo duodecimo. Verum divus Thomas
tantum significat formam ilUus seminis non
esse animam in genito introducendam, id enim
tautum probat ejus ratio, cpiod materia semi-
nis non sit disposita : non negaret vero divus
Tliomas dictam seminis formam altioris esse
rationis a formis inanimatorum, atque adeo
attingentem gradum animarum, quia tamen
anima imperfecta est, et quasi via ad aliam,
ideo fortasse perfectam virtutem nutritivam
non est sortita : sed generativam tantummodo^
vel si actionem etiam nutritivam exercet, tar-
da est et remissa, ideoque majori tempore
conservari absf[ue applicatione alimenti, ut
vegetabilium seminibus depreliendimus. Ulti-
ma queestio hic esse poterat, quid semen
efiiciat in generatione viventis, et an attingat
etiam ejus formae productionem : videri ta-
men potest citatus locus secundi Physicorum.
FINIS LIBRI SEGUNDI DE POTENTIIS ANIM.S;.
rO
(^ ® "0)
ELENCHUS LIBRI TERTII
DE POTENTIIS GOGNOSGITIVIS IN GOMMUNI, AG ETIAM SENSITIVIS.
Cap. I. An ad cognoscendum requiratur Cap, XVII. An visio fiat aliquid extra--
conjunctio objecti cum potentia. miltendo, nec-ne.
Cap. II. Quid sint species intentiona- Cap. XVIII. De organo , et potentia ipsa
les. visiva.
Cap. III. An actus cognoscendi sit quid Cap. XIX. Quid soniis sit, et quomodo,
distinctum ab specie. et quo in objecto fiat.
Cap. IV. An actus cognoscendi fiat a Cap. XX. De diversitate sonorum, maxi-
potentia, in qua recipitur cum specie. me de voce, et eclio.
Cap. V. An per acium cognoscendi pro- Cap. XXI. Quo modo, et medio, sonus
ducatur ierminus. immutel auditum.
Cap. VI. Quid sit appreliensio et judi- Cap. XXII. Quod organum, el quce po-
cium, et quomodo in potentiis repe- teniia auditus sit.
riantur. Cap. XXIII. Quid odor sit, et quid sa-
Cap. VII. An eadem potentia queat plu- por, eorumque species.
res actus simui elicere. Cap. XXIV. Quomodo odor mediiim, et
Cap. VIII. De sensibilibus per se, et per olfactum immutet.
accidens, propriis et communibus. Cap. XXV. De organo potentice olfac-
Cap. IX. Annecessarius sit sensus agens. tus.
Cap. X. An se?isus in sua cogniiione Cap. XXVI. A71 gusius ei iactus im-
falli queant. mutentur ab objectis realiter , nec-
Cap. XI. An aliquis sensus cognoscat ne.
proprium actum. Cap. XXVII. De organo gustus et tac-
Cap. XII. An, etquomodopossitaliquis tus.
sensus cognoscere objecium absens. Cap. XXVIII. De numero externorum
Cap. XIII. An principium sentiendi sii sensuum in se, etin suis subjectis.
in cerebro, an in corde. Cap. XXIX. De comparatione prcedic-
Cap. XIV. Quid sit lumen. iorum sensuum.
Cap. XV. De natura, ei divisione cob- Cap. XXX. De numero sensuum inter-
rum in species suas. norum.
Cap. XVI. An unum sit objectum visus Cap. XXXI. De objecio, actibus, sub-
et quid. jecio et organo sensus interni.
LIBER TEUTIUS
DE
POTENTIIS GOGNOSCITIYIS
IN COMMUNI, AG ETIAM SENSITIVIS.
Diximus de potentiis animse vegetativae, su-
perest hoc in libro dicendum de sensitivis^
quia tamen cum intellectiva in sequenti libro
expiicanda conveniunt in ratione cognoscendi,
operse pretium erit rationem hanc utrisque
generalem per septem sequentia capita prius
enodare : sic nam^pie et repetitionem multa-
rum qusestionum fugiemus, et praeterea, (quod
preecipue intendimus) intelligimus ordinem
et connexionem^ quam ha?. potentiffi habent
in homine^ in quo reperiuntur omnes tan-
quam in uno principio radicatai.
CAPUT I.
UTRUM AD ACTUM COGNOSCENDI NECESSARIA SIT
CONJUNCTIO OBJECTI CUM POTENTIA.
i. Partis negativce argumentum primum. —
Secundum. — Dicturi ergo de hiijusmodi po-
tentiis, ab objecto earum incipimus, de quo
in communi sumpto illud solum videtur posse
investigari, quomodo ad actum cognoscendi
concurrat, hoc enim est ipsum considerare
sub ratione communi cognoscibilis, etc. Nam
materialiter, quid nimirum sit res cognosci-
bilis non potest tam universaliter disputari.
sed de ea re progressu dicemus propriis in lo-
cis. In proposita ergo quaestione pars negativa
vera apparet. Primo, quia terminus actionis
non prserequiritur ad actionem, ut propter ea
debeat esse conjunctus agenti, objectum au-
tem cognoscibile est terminus cognitionis :
ergo. Secundo vel necessarium esset objectum
conjungi potentiae secundum suum esse reale,
vel secundum illius similitudinem : non prius,
nam intellectus cognoscit hominem quem rea-
liter intra se non habet, ac de sensibus ait
Aristoteles quod silper eos positum sensibile
non causet sensationem Posterius etiara non
videtur necessarium, cum fictitiae videantur
hujusmodi species,
2. Huic farti imiversim neganti adlicerere
videntur qui species intentionales non agno-
scunt. — In hac re est opmio asserens con-
junctionem objecti cognoscibilis cum potentia
cognoscente non esse necessariam ad cogno-
scendum : quodin virtute asserunt omneS;, qui
negant species intentionales sensibiles , vel
etiam intellectuales, quam opinionem tribuit
Galeno Gregorius Nyssenus^ libro de Viribus
animse, capite secundo. Divus Augustinus^
etiam lib, de Quantitate animse^ cap. 23, vide-
tur sentire visionem non fieri potentia aliquid
recipiente. Idem tenet Seiieca, lib. 1, Natu-
ralium qusestionimi, ac tribuunt Platoni PIo-
tinus, Enneade 4, et Porphyrius, lib. de Sensu:
subscribunt eidem opinioni Ocham , in 2 ,
queest. 17 et 18^ Gabriel etiam, distinct. 3,
quaest. 2, notab. 4, circa primam et secun-
dam conclusionem negat species in sensibus
externiS;, quamvis in tertia conclusione addat
in sensu exteriori interdum imprimi quod tan-
quam reale objectum sit partiale principium
sensationis, Item Durandus, d, 3^ quaest. %,
num, 11, et licet dist. 13^, quaest. 2, aliquas
species intentionales sensibilium objectorum
admittat, non tamen ob earum necessitatem
ad cognitionem^ sed quod sint participationes
quffidam colorum^ verbi gratia;, et similium
qualitatum naturaliter ab eis fluentes, eo mo-
do^ quo lumen procedit a luce^ nihil tamen
ad cognitionem conducentes. Nam dum oh-
jectum , inquit , visui oijicittcr , conspicitur
guidem non propter species, sed quia liic est
visivus, illud vero visiMle.
3. Alii minus universaliter negant. — Alii
vero auctores licet concedant in sensibus esse
necessarium objectum conjungi potentise vel
per se^ vel per aliquam sui similitudinem.
614
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
attamen in intelleetu id negant, et quod con-
junctio videatur solum necessaria, ut objectum
excitet potentiam ad operandum, visus enim
non poterit videre, nisi excitetur ab objecto
visibili, at intellectus, cum sit spiritualis, exci-
tari nequit ad operandum ab objecto mate-
riali, sed a cognitione sensuum, nam cum
eadem anima sit, qua; sentit et intelligit, si
quid apprehendit per sensum, illico excitatur
ad cognoscendum exactius per intellectum.
Quse opinio excogitata videtur, ut efFugiat
difiicultates, quee in modo productionis spe-
cierum intelbgibilium occurrunt, quam ma-
xime amplectitur Durandus supra, tenetque
Henricus et Joannes Baconius, in 2, dlstinc-
tion. sexta, qusest. 1.
4. Frima assertio affirniativa commwiisque
apud auctores, Conimhricenses 3, de Anim.,
c. 5, q. 3, et quoad sensiUles, l. 2, c. 6, q. 2,
denique auctor , l. 2, de Angel.,c. 3. — Sittamen
prima conchisio. Unio objecti cognoscibihs
cum potentia necessaria est in omni cogni-
tione. Est Tere communis omnium tlieologo-
rum et philosophorum , qui in poteutiis
cognoscitivisponunt simihtudiuesquasdam ob-
jeclorum, ut per iUas objecta uniantur poten-
tiis, easque vocant species intentionales, species
quidem quia suiit formae reprffisentantes : in-
tionales vero nou , quia entia reaha non sint,
sed quia notioni deserviunt, qute intentio dici
solet. Tenet hanc sententiam Aristoteles, de
Anima, hbro 2, cap. 12, et 1. 3, cap. 1, ahas 4,
ait enim intellectum, ut intehigat, fieri debere
ipsa intelhgibiha , et ad hoc induxit intehec-
tum agentem. Plato etiam possit iutellectum
nostrum a principio su9b creationis habere
iaditas omnium rerum species , et in hbro de
Causis (qui Proclo tribuitur), propositione deci-
ma, legitur intelligentias esse plenas formis, id
est, speciebus. D. quoque Dionysius 7, cap. de
Divinis nominibus, asserit Angelos plenos a
principio speciebus rerum omnium. D. Augus-
tinus 2 , super Genesim ad htteram , scribit
Deum semel produxisse res in seipsis, iterum-
que in intehectibus Angelorum, dando scilicet
ihis similitudines earum. Idem habet 11, de
Trinitate, cap. 2, ubi docet positionem spe-
cierum difficile posse suaderi tardioribus in-
geniis.
5. Prolatur inductione assertiu. — Et pro-
batur conclusio inductione , nam inter poten-
tias cognoscentes, qua^Jam cognoscuut intui-
tive, id est, objecta sibi prEeseutia, ut sensus
externi, ahee cognoscunt abstractive, id est,
objecta absentia : in utroque vero genere po-
tentiarum inveniemus esse necessariam con-
junctionem objecti cum potentia ad cognoscen-
dum. Nam inter sensus externos, tactus et
gustus requirunt objecta materiahter conjunc-
ta. An vero in ihis detur conjunctio per species,
necne, infra dicetur. In visu etiam qiu iuter
omnes sensus externos percipit objectum ma-
gis distans multis experimentis cognoscuntur
species provenientes ab oiijecto. Prima est,
quia videmus nosipsos in pupilla alterius,
quod nou potest intehigi aliter fieri, qnam
formulaahqua repraesentante meipsum impres-
sa in aherius pupilla. Simihs experientia est
de speculo, non enim pos.set fieri visio oppo-
sito speculo nisi ahquid a reipsa ad speculum
manaret, ilhid autem vocamus speciem, quod
amphus exphcatur. Nam si quis objectum vi-
sibile a tergo habeat, iUud non videt, si ta-
men coram oculis, speculum proponatur,
videt , quod signum est objectum visibile ,
ratione specuh jam prfesentis ahter immit-
tere speciem , quam antea immi.sisset. Nam
si objeclum visibile aliter non ageret , quam
antea, non esset cur nunc potius videatur,
quam antea. Nec dicas videri eo quod oculus
emittat radios, qui ab speculo regrediantur
usque ad rem visam : id enim prseterquam
quod facihus (ut res liabet) dici posset de ob-
jeclo emitteute .species, quse ab speculo regre-
diantur ad oculum, inferius aperte impugna-
bitur. Nec rursum dicas ideo nunc videri, quia
nunc est prcesens oculis, et non autea, urget
si quidem argumentum , quod illa nova pras-
sentia non potuit fieri sine aliqua nova muta-
tioue, vel actione, quse certe aha non est,
quam productio specierum. Est et alia expe-
rientia, nam objectum propinquum apparet
quautum est , distans vero apparet minus :
hoc autem inde procedit, quod ahter atque
aliter emittit species. Simile experimentum
est de baculo, qui sub aquis fractus apparet,
de denario item majori apparente, de senum
denique in specillis nonnullis, per quee minuta
qua?que ac si grandia essent conspiciuntur.
Similiaque alia deprehendimus ob specierum
refractionem , aliasve earum immutationes ,
sicut perspectivi demonstrant.
6. Deinde quoad potentias cognoscentes ab-
stractive. — De potenths autem abstractive
cognosceutibus probatur eadem assei^tio. Nam
intra imaginationem experimur formaii simi-
litudines quasdam rerum corporeai^um. Item
memoria et reminisceutia sme speciebus esse
minime possent, ut Aristoteles testatur, iu lib.
de Memoria et remiuiscentia , et lib. de Insa-
CAP. I. AN AD COGNOSCENDUM REQUIRATUR CONJUNCTIO OBJEGTI, ETC.
niis, Ratio est, quia si in absentia rei niliil
manet intra potentiam, non posset sane illam
cognoscere, utpote per adversarios ita se ha-
bens , ac si nunquam cognovisset : idemque
argumentum procedit de intellectu : concludit-
que prseterea dari has species in sensibus ex-
ternis, quia niliil potest ad interiores pertran-
sire, nisi per exteriores sensus : constat ergo
dari in omnibus potentiis species rerum co-
gnoscibilium, et hoc non alia ratione, nisi ut
objectum cognoscibile uniantur potentiee :
ergo lieec unio necessaria est.
7. Ex discuTsu facto ab experientia conchi-
ditur assertio. — Ratio autem a priori esse po-
test, quoniam modus cognoscendi est per assi-
milationem cognoscentis ad rem cognitam,
ideo dum res cognoscitur : quasi trahitur, ad
cognoscentem , ut quisque apud se experitur,
dum cognoscit : propter ipsam ergo assimila-
tionem necessarium est, ut ipsum cognoscibile
uniatur cognoscenti , ut sciUcet apte possit
perfici actualis assimilatio, sive cognitio : cum
vero realis unio inter potentiam et objectum
aliquando impossibilis sit, ahquando impro-
portionata, concedenda erit intentionahs, quee
fit per vicariam objecti speciem. Alia ratio
reddi potest, quia potentia cognoscitiva est in-
differens ad operandum circa hoc, vel illud
objectum. et ideo ut determinetur in particu-
lari ad cognoscendum, indiget conjunctione
aliqua ad ipsum objectum. Forte dicetur de-
terminari a prsesentia extrinseca objecti, sed
hoc imprimis sohim habet locum in externis
sensibus. Imo in ilUs quoque non satisfacit,
nam intrinseca indifferentia potentias non nisi
per intrmsecum ahquid toUi potest : quare si
nec ipsum objectum extrinsecum ageret in po-
tentiam, neque potentia in objectum, nou
posset potentia ad objectum ipsum deter-
minari.
8. Secunda assertio. — Suadetitr primo.
Suadetur secimdo. — Exhis sequitur secunda
conchisio. Quando objectum unitur potentise
media specie, necesse est ipsam speciem esse
intrinsece in potentia cognoscente. Haec con-
cUisio est contra asserentes in inteUectu non
esse intrinsece species intelUgibiles, su£ficere-
que phantasmata ipsa, ut numero tertio retu-
Umus. Est etiam contra SimpUcium et Philo-
ponum 2, de Anima, capite quinto, qui voUmt
species sensibiles non recipi in potentia ipsa
sensitiva, sed in organo iUius, eo quod Aristo-
teles 7 Physicorum, capit. 2, dicat sensatio-
nem fieri patiente aUquid ipso corpore, id est,
organo, ibi tamen non excludit potentiam.
615
Conclusio itaque nostra est AristoteUs , et D.
Thomse, et discipulorum ejus, de qua Capreo-
Uis, in 3, d. 14, quaest. \, et in 2, d, 3, q. 2.
Ferrarius 2 , contra, c 82. Probatur primo ex
adductis prima concUisione. Nam omnes po-
nunt in intellectu AngeU species rerum, ibi
autem non est organum, in quo sint : sunt er-
go in ipsa potentia : idemque valet de intel-
lectu nostro, cum species ipsius maneant in
anima separata, juxta ilUid Hieronymi , Dis-
camus in terris, quorum scientia nobiscim per-
severet in ccelis. Ratio concUisionis est. Nam
species ponuntur ad actuandam potentiam,
non organum, forma autem debet esse in eo
quod actuat : species ergo in ipsa potentia re-
cipi debent,ideoque Aristotelesdixitsensum in
actu fieri ipsum sensibile in actu, et textu i%\,
Ub. de Anima, sensum recipere species a sen-
sibili, idemque repetit, cap. 6, et Ub. 3, cap. 5,
de UiteUectu et intelligibili, D. Tliomas etiam,
1 p., q. 14, art. 1, ait naturam cognoscitivam
ut sic non tantum esse perfectibilem per pro-
priam formam, sed etiam per formas aliarum
rerum, dum earum species recipit.
9. Suadetur tertio impugnando dictoAn
sententiam in num. 3 relatam. — Ad prim-um
argumentum in mm. i. — Ad secund.um. —
Ex quibus coIUgitur falsum esse intellectum
sufficienterdeterminariperphantasma.Primo,
quia phantasma cum sit quid materiale, et in
inferiori potentia existens , non potest esse
sufliciens ad operationem spiritualem potentiae
superioris, Item phantasma non potest deter-
minare intellectum, ut forma inhserens illi,
quia est materiale, neque etiam ut objectum,
quia intellectus non cognoscit rem in phau-
tasmate, neque denique nt cooperans intellec-
tui, quia cum sit materiale non posset coope-
rari ad actum spiritualem : ergo, Prseterea
intellectus est potentia alterius ordinis ab
omni potentia sensitiva : ergo in proprio or-
dine habet omnia requisita ad actum cogni-
tionis : heec autem sunt potentia, et objectum
illi vuiitum : ergo in proprio ordine spirituali
hoc habet : illa autem unio sit per species :
ergo habet proprias species a sensibilibus dis-
tinctas, Item quia qua ratione ponitur intel-
lectum determinari a phantasmatibus, eadem
poneretur sensum interiorem determinari co-
gnitione sensuum exteriorum , et ita non
haberet proprias species , quod est contra
experientiam. Si dicas sen.sum interiorem in-
digere propriis speciebus, ut illas servet in
absentia objecti, idem dicetur de intellectu,
habet enim vim ad conservaudas proprias
eii6 LiB. III
species^ ut infra videbimns. Ultimo arguitiir.
Nam vcl intellectus noster est capax specie-
rurn intelligibilium, vel non : si primum :
ergo recipiet illas, ne absurde dicamus dum
est in corpore carere semper forma sibi natu-
rali^ et perfectione necessaria ad intelligen-
dum : si non est capax : ergo separatus a
corpore non poterit naturaliter recipere species
intelligibiles, atque adeo nec intelligere natu-
raliter, cum ibi non sint phantasmata a qui])us
determinetur. Tandem in eodem subjecto sunt
habitus, in quo species : sed habitus intellec-
tuales subjective insunt intellectui : ergo, et
species, cum habitus cognoscitivus ponatur
ad faciHtandam potentiam in usu specierum.
Ad argumenta igitur respondetur terminum
productum per actionem non posse esse prin-
cipium actionis, objectum autem potentife
cognoscitivee per cognitionem productum non
esse, ideoque posse prserequiri ad actionem.
Ad secundum negandum species fictitias esse,
wt satis probatum est, patefietque amplius
sequenti capite.
CAPUT II.
QUIDNAM SINT SPECIES INTENTIONALES.
1. Quoniam species sunt quasi instrumenta
queedam, per quas communiter, objectum co-
gnoscibile unitur potentiae, ideo necessariura
est perfecte illas cognoscere. Et primo suppo-
nendum estluijusmodispeciesesseentiareaha :
probavimus si quidem illas esse, quocl est esse
entia reaha, nara qiiod non habet entitatem
realem, non est. Quo supposito queerimus, an
sint substantia?, vel accidentia, an materiaha
entia, vel spirituaha, et quem modum essendi
habeant.
2. Prima asserUo. — Proiatur de speciebus
sensuum externorum. — Be intelligihiUhus. —
Prima conelusio. Omnes species sunt acciden-
tia queedam. Probatur inductione. Ac primo
de speciebus sensuum exteriorum id constat,
cum fiant ab exterioribus accidentibus sensi-
bihbus, et ab ihis dependeant in conservari.
Secundo, quia fmgi non potest, quse substan-
tiee sint, nec uUa ad id occurrit necessitas,
ordinantur nempe ad movendum sensum ,
ihumque actuandum, ad hoc autem munus
satis est esse quahtates. Tertio , nuhum est
agens a quo producanturtales substantise, ne-
que possent pervenire usque ad sensum tara
brevi rautatione, quam saltem perveniunt vi-
sibiles species. De speciebus quoque intelhgi-
DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
bilibus certissima est ossertio , substantias
enim spirituales praeter humanas animas de-
nuo creari inauditum est, ne dicam temera-
rium.
3. De sperAetnis saltem sensuum internorum
negant quidam. — Primo. — Secundo. — Sed
de his etiam probatur assertio. — De speciebiis
sensus interioris, quse phantasmata appellan-
tur, fuit opinio quorumdam esse corpuscula
quaedam, hoc est, spiritus animales in cerebro
existentes, repra^sentantesque res ipsas sensa-
tas, sive per substantias suas, sive per acci-
dentia spiritibus inhaerentia : tum quia si
phantasmata inhaereant interno sensui, semper
illum movebunt ad operandum, atque adeo
semper deberet. cognoscere : quod falsum esse
liquet experimento; tum quia lieso cerebro
amittuntur sffipe phantasmata; sunt ergo cor-
puscula aliqua, quae corrumpuntur. Probatur
tamen assertio quoad has etiam species. Primo
a pari ratione : nam si in reliquis potentiis
perfectioribus, ac minus perfectis, species suf-
ficiunt accideutalis, cur non in phantasia ?
Maxime cum esedera rationes procedant, quod
ad munus suum sufficiat esse qualitates, quod-
que non sit agens, a quo producantur substan-
tise. Est prseterea speciale argumentum, nam
tales substantias materiales esse oporteret et
corporeas : occuparent ergo locum, proindeque
iimumera pene phantasmata in angustissimo
cerebro reciperentur, cum sola repra^sentent
individua, quae per phantasiam innnraera fere
a nobis percipi, notissimum est. Quis autem
credat posse cereLrum tot carpere corpuscula
locum occupantia?
4. Ad frimum in numero prrecedenti. — Ad
secunduon. — Neque rationes paulo ante factse
urgent, quia etiam intellectus species plurium
rerum sibi inhaerentes habet, cura non seraper
actu intelligat. Adde, quodlicet essent corpus-
cula eadera, si qua est, procederet difficultas :
quod ergo poteutia uou actu intelligat, aut
cognoscat omnia, quorum habet species, ex eo
provenit, quod non cooperetur semper reprae-
sentationi omniura specierura, aut ob alia di-
verticula, aut aliquando ex libertate, ut in
homine. Quod vero la^so cerebro amittantur
phantasmata, non ideo est, quod sedem dese-
rant corpuscula illa ; contingunt enim talia
symptomata absque ruptione cerebri, vel frac-
tione illius, ut necesse erat ad egressura cor-
pusculorura : provenit ergo ex eo, quod virtus
cerebri inepta redditur ad utendura phantas-
matibus, vel ex eo quod phautasmata pendeant
in conservari a recta dispositione cerebri, qua
CAP. I. AN AD COGNOSCENDUM REQUIRATUR CONJUNCTIO OBJECTI, ETC.
dipsolnta cornimpnntiir : constat ergo nniver-
salis conclnsio posita,, omnes species intentio-
nales esse accidentia, atqne adeo qnalitates,
cum ad aliud prsedicamentum pertinere non
possint.
5. Primum corollariwn contra CajetanvAU
et commentatorem , de quo, ac de sequerte con-
sulatiir aiictor, lib. 2, de Attrihcfis, cap. 12,
a num. 0. — Et ex liac conclusione infero primo
inter potentiam et speciem intentionalem esse
solum accidentalem unionem, ut pote inter
accidens et snbjectnm, neque ullam majorem
posse excogitari, qnidquid Cajetanus fingat,
i part., qusest. M, art. 1, exponens famosnm
Commentatoris dictum, qnod ex intelligibili,
et intellectu magis nnnm fiat, quam ex mate-
ria et forma, ex quibus et unnm tertinm ab
utraque distinctum resnltat, et materia ipsa
neutiqnam forma efBcitur : at vero ex objecto
et potentia tertinm non resultat, sed potentia
fit ipsum intelbgibile, sive objectum. Illud ta-
men dictum in rigore falsnm esse censeo. Nam
inter materiam et formam substantialis unio
datur, ex illisque fit per se unum ; inter po-
tentiam vero etobjectum non potest intelligi
unio plusqnam accidentalis^ maxime quando
unio fit media specie, ut in prcesenti, nec alio
modo dici vere potuit intellectum fieri ipsum
intelligibile, nisi (piatenus informatnr specie
ilkid repraesentante : hoc autem modnm acci-
dentalis unionis non transcendit. Preeterea in-
tellectus beati divinam essentiam videns, illi
intime nnitnr, nullo autem modo dici potest,
qnod sit ipsa essentia, nisi forte nimium meta-
phorice: ergo, etc.
6. Responsio Ca.jetani expugnatur. — At
occurrit Cajetanus intellectum fieri ipsum in-
telligibile intelligibiliter, non realiter : hoc
vero quomodo intelligibiliter dicatur, non in-
telligo, reveranamqne sola ibi potentia et spe-
cies, unioque accidentaria, ac realis inter ipsas
invenitur: quid ergo per vocem intelligiUlHer,
importari amplius fmgitur. Prseterea aut uniri
intelligibiliter est nniri realiter, aut non : si
hoc dicatnr, profecto ex vi illins tmionis sequi
non posset realis actio, seu cognitio : si vero
primum respondeatur, jam distinctio est su-
perflna, et procedit argumentum, qnod sit unio
inter res distinctas, et non est substantialis,
cum sit inter accidentia : ergo accidentalis erit,
quod est intentum, atque adeo nec major erit,
quam inter materiam et formam, neque po-
tentia fiet ipsum objectum. Item qnando ait
intellectum fieri intelligibile, vel id intelligit
de intellectu pra3ciso ab specie, vel cum specie
617
composito. Primnm dici non potest, quando-
quidem potentia preecisa ab specie nihil reale
habet, quod antea non haberet. Secundum au-
tem nihil aliud dictum est, quara quod compo-
situm ex potentia et specie ipsum sit objectum
in esse reprsesentativo. Ejusmodi tamen com-
positum unione tantum accidentali unnm est
quod intendimus. Responderi potest pro Caje-
tano, et ipsins principiis, quod species duo
habeat, esse nimirnm imaginem, et esse qua-
litatem, atque nt qnalitatem inhserere, unum-
qne per accidens efficere : nt imaginem vero
non inhserere, sed immediate uniri potentise,
adeo ut potentia fiat res ipsa qns? repraesenta-
tur, sed de hac distinctione quid sentiendum
sit infra dicemns, num. 27. Attamen qnod ad
rem attinet, impertinens est, nam species sub
qnacumque ratione, non potest non esse acci-
dens a potentia distinctum, ac adeo nec nisi
accidentalem unionem cum illa causare.
7. Secundum corolla7'ium contra ewmdem Ca-
jetanum. — Secnndo colligitur ex hac conclu-
sione speciem intentionalem afferre secum
proprium esse accidentale, illudque tribuere
potentise per realem inhserentiam ad illam, in
quo etiam falsus est Cajetanus, 1 parte, q. 12,
articulo secimdo, circatertium, dicens speciem,
ut constitnit potentiam in actu primo per rea-
lem inhaesionem, liabere esse imperfectum, ut
vero constitnit in actuali cognitione habere
perfectum : nam species, inqnit, comparatur
ad actum, sicut forma ad esse, eo quod esse
ipsiusspeciei quatennsintelligibilis, est intelli-
gere, qnse omnia mihi non sunt intelligibilia.
Nam primo, quid queeso significut intelligere
esse ipsum speciei esse? Nam species propriam
entitatem habet distinctam ab actn cogno-
scendi, quam conservat, sive potentia actu co-
gnoscendi, qnam conservat, sive potentia actn
cognoscat, sive otietur. Secundo qnomodo
quseso intelligitnr, effectum formalis speciei
esse intelligere ? Namque effectns formalis a
forma accidentali tribuitur inhaBrendo, species
autem inhserendo non tribuit cognitionera cum
possit, ut dixi, species inhserere intellectm,
qnin ipse intelligat. Unde snmitur aliud argu-
mentnm : nam effectus formalis est insepara-
bilis a forma quamdiu est in subjecto : sed ac-
tus cognitionis separatur ab specie : ergo non
est eflectus formalis illius. Item actus, et spe-
cies sunt dnte qualitates distinctai, una autem
qualitai non potest esse effectus formalis alte-
rius, siquidem ntraque earnm est forma dis-
tincta, proindeque potens distmctum effectum
formalera conferre Deniqne infra probabirons
618
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
speciem concnrrere effective ad actnm : non
ergo cansa est formalis illius : liabet ergo spe-
cies proprinm esse distinctum ab actu, quod
confert sn]")jecto. Si vero roges qnam denomi-
natiouem subjecto tribnat;, respondebimns ca-
rere vocabulo : tum qnia species sunt ignolse,
et sensibus haud satis perspectse : tnm quia
species potissime ordinantur, ut repreesentent
objecta, deserviuntque cognitioni^ atque id
prfficipue in illis considerari^ omissa denomi-
natione subjecli, quee ad hoc munus est quasi
per accidens.
8. Ultimo tamen est in hac conchisione no-
tandum^ si contingat aliquando ipsum objec-
tum immediate uniri potentiee, ut in beatis
fieri credimns, aut etiam in substantiis se-
paratis , quando seipsas cognoscunt , tunc
non esse necessariam speciem, quee sit acci-
dens.
9. Secunda assertio prolatur. — Consulatur
auctor pro liac tertia assertione, l. 2^ de Ang.,
cap. 3, mm. 'ii. — Secunda conchisio. Species
non snnt ejusdem rationis cum objectis snis.
Conchisio est Aristotehs, hb. 2, de Anima,
c. i2, dicentis sensus recipere speciessine ma-
teria : materiam vocat ipsam naturam realem
quahtatis, quod est dicere, visum non recipere
ipsum colorem materiahter, sed qnamdam spe-
ciem ilhus rcpraesentatricem : significat ergo
aperte speciem et colorem difi^erre specifice.
Praeterea de speciebns intenigibihbns constat
conclusio. Suni, enim accidentia spirituaha,
res autem cognita sa^pe est substantia, vel res
materiahs : de sensibihbus vero ostenditur :
nam objectnm ssepe habet contrarinm, non
item species : sic ah^edo et nigredo contrarige
sunt, species autem illarum minime cum pos-
sint in eadem pupiha, aut medio diaphano si-
mul existere, ac deservire ad utrumque colo-
rem conspiciendum.
10. Durandi evasio expugnatw. — Occurrit
Durandus eo in eventn speciem albedinis et
nigredinis non duphcem, sed unam mediam
esse reprsesentautem ntrumque colorem, sed
plane impossibile videtur, res adeo diversas
et contrarias per nnicam speciem reprfesen-
tari, maxime cum possint albedo et nigredo
in gradu intensissimo objici aspectui, quod
difiicihus contra Durandnm mihtat, asseren-
tem species ejasdem rationis esse cum ipso
objecto, ut infra videbimus. Atque per hsec
non sohnn probatur species contrariorum ob-
jectornm esse distinctas, qnamvis simul sint
in eodem medio, sed etiam tot muhiphcari
species in oculo, quot suut res visee,, vel re-
prsesentatse, cum non possit unica species esse
simihtudo tam muhiphcium objectorum, nisi
sit eminentior, et aUioris ordinis, quahs non
est species sensibihs, neque appareat, a quo
tahs species produci queat : unde in sohs An-
gehs iha specierum eminentia concedi solet.
D. Thomas tamen in 3, d. 14, quaest. 1, a, 1,
qnaestiunc. 4, ad secundum, scripsit per eam-
dem imaginem specuhim videri, ac rem in
speeulo : ratio tamen facta contrarium probat :
ahseque experientise simihter, fiat reflexio,
vehiti si ocuhis in ea distantia sit, ad quam
perveniat directa species specuh, et non re-
fiexa objecti. Nec efl^ugies, si dicasprfeter spe-
ciem, debitam quoque propinquitatem postu-
lari ad cernendum : postulari enim merito
potuit, ut objectum speciem sui produceret,
quod in casu proposito jam conceditnr : at ut
potentia, idonea specie jam recepta, ad actum
suum immanentem ehciendum, propinquita-
tem cum objecto postulet nuha ratio exigit :
ahoquin similem quoqne propinquitatem in
internis potentiis postnlaremus.
11. Prohatii,r tertia eadem assertio. — Prse-
terea arguitur pro conchisione, Quia si species
coloiis esset color, posset videri m ipso aere,
nonvidetur autem nisiin determinato corpore,
verbi gratia, pariete : ergo, etc. Item si color
esset, profecto in oculo impressam sensatio-
nem non causaret, juxta Aristotelem pronun-
tiantem sensibile supra sensum non efficere sen-
sationem. Rursns color colorem nonproducit :
at coloris species per m edium ahud , atque ahnd,
ut iustrnmentum sahem objecti efficienter ef-
fnnditur. Ad hsec si species ah^edinis esset
albedo , impediret visionem nigredinis , non
tamen impedit : ergo, etc.Uhimo speciessen-
sus interioris ejusdem snnt ordinis cum
externis, sed internge non suut ejusdem ordi-
nis cum objecto, imaginativa enim non habet
intra se sonum, vel odorem reahter : ergo ne-
que externee species ejusdem rationis sunt cum
objectis, Atquehanc conchisionem docet divus
Thomas, de Verit., q. 8, a. 11, 7, Metaphy-
sicse, lect. 6, Comment. ibi, text. 27, Alber-
tus, L 2, Animee, tr. 4, cap. 11, et D. Augus-
tinus 7, super Genesim ad htteram, c, 2, qui
omnes aiuut species repreesentantes contraria
posse esse simul in eodem subjecto, eo quod
quahtates intentionales inter se contrariae uon
sint. Aristoteles quidem secundo de Anima,
text. 147, et sequentibus, inquirens qnomodo
coutrarium rerum species possint esse simul,
non satis resolvit : attamen in fine libri de
Sensu et sensibih communem iUam solutiouem
CAP. II. QUID SINT SPECIES INTENTIONALES.
619
affertj ubi D. ThomaS;, lectione ultima;, rem
optime exponit.
12. Conira assertionem se suppommt Duran-
diis et Valles. — Contra satis confirmatam as-
sertionem de speciebus prfBsertim sensibilibus
opinatur Durandus, in 2, d. 3, quajst. 6, n. \1,
et in 4, distinct. 49, queest. 2^, n. 13, Valles,
lib. 2 Controversiarum, cap. 28, ubi multa
de speciebus docet, sed multa non vere. Ar-
guunt igitur primo. Ita se liabent objectum
et species, sicut lux et lumen : sed bsec sunt
ejusdem speciei : ergo et illa. Neganda tamen
major propositio, quanquam minor etiam du-
bia sit. Secundo speeies est similitudo rei, si-
militudo autem non est inter ea, quee specie
differunt. Sed hoc argumento probaretur,
speciem quoque intelhgibilem caloris ejusdern
speciei essecum calore : quod tamenest aperte
falsum, unde dicitur similitudinem in essendo
requirere quidem unitatem specificam, non
tamen similitudinem in repreesentando. Ter-
tio actio objecti est univoca: ergo univocum
effectum producit. Neganclum tamen antece-
dens, sed quomodo sit actio illa asquivoca, di-
cemus infra.
13. Quoritmdam responsio. — Quarto, et
difiicile arguitur. Nam species visibilis, verbi
gratia, coloris est visibilis : ergo est color. An-
tecedens manifestum videtur, tum de specie in
speculo, quam quisque ibi de seipso conspicit :
tum de radiis solaribus vitrum coloratum trans-
meantibus, ejusque enim coloris conspiciun-
tur : tahs antem color,non nisi species visibihs
a colore vitri causata, censeri potest. Ad pri-
mum exemplum communis conceptio vulgi
est, videri rem in speculo eo modo, quo vide-
retur in sui imagine instrumentali. Unde hcefc
visio ad rem ipsam revera terminetur imme-
diate, non ad speciem speculi, apparet tamen
terminari : juxta quam vulgarem conceptionem
occurri posset speciem secundum entitatem
quidem suam non videri, attamen quod re-
preesentativa est, ac vehiti in transcursu, seu
obiter posse videri, quia ut sic induit eamdem
vicem, quam ipsum objectum.
14. Refellitur luec responslo. — Sed hsec
responsio non probatur. Primo, quia non satis
intehigitur, ut quippiam non videatur in enti-
tate sua, in esse tamen reprassentativo videa-
tur, nam repreesentativum esse, reale quippiam
est, et in quantum repra^sentans, in tantum
est ens : ergo si videtur reproesentans, videtur
secundum entitatem ahquam. Secundo falsum
est, quod visio terminetur modo ahquo ad
imaginem in speculo, hoc enim tantum dese-
ruit, ut in eo fiat reflexio specierum ad viden-
dam rem immediate in seipsa, id quod osten-
ditur duphci experientia. Primo. Nam quod
conspici putatnr in speculo, non conspicitur iu
specuii superficie, sed quasi in profundo, in
tanta scilicet distantia, quauta distat ab ipso
speculo : species autem attingit solum specu-
lum secundum ilhus superficiem, et ad sum-
mum secundum eam crassitiem, in qua forte
sit transparens : si ergo ipsa inliserens in spe-
culo videretur, non adeo profunda appareret :
objectum ergo est quod immedialevidetur cum
distantia sua ab speculo. Secunda experientia
eorum, qui vident per inspiciha res a longe.
Nam si objectum sit a tergo longe distans, et
speculum prope visum cernitur optime objec-
tum a tergo existens : non ergo videtur species
existens in speeulo, sed id quod longe existit,
siquidem inspiciha supponuntur apta ad vi-
dendum distans, et inepta ad videndum pro-
pinqnum, nam species specuh utpote propin-
quissima non recte videretur.
15. Vera responsio. — Dicendum est ergo ad
ihud exemplum non videri speciem, sed reflecti
in speculo, pervenireque ad oculum, tum vi-
deri per eara immediate objectum, cujus spe-
cies a speculo reflectitur. Ad aliud de vitro
colorato sunt qui dicant ibi produci verum co-
lorem, quia licet per se activus non sit sui si-
mihs, adjulum tamen Solis radiis potest ilhim
producere saltem remisse. Ahi volunt ibi tan-
tum esse species coloris^ ac videri : sed neu-
trum dicere cogimur, ut latius cap. 16, consta-
bit: dicendumergo esse ibi tantum splendorem
quemdam, apparere vero coloratum propter
species rubei coloris illi admixtas, reflecten-
tesque ad oculum, nec ipsas videri, sed per
eas colorem a quo fnmt.
16. Tertia assertio hipartita. — Tertia con-
clusio. Species intentionales in solo intellectu
sunt spirituales et indivisibiles : in ahis autem
potentiis cognoscitivis sunt materiales et di-
visibiles. Prima pars est certa, supposito quod
supra ostensum est, has species subjective re-
sidere in intehectu : nam accidens proportio-
natur subjecto, in quo est, intehectus autem est
spiritualis : ergo et species in iho iuliferentes.
Secunda vero pars est contra Paulum Vene-
tum 2, de Anima, text. 127, et Pisanum in sua
perspectiva, parte secunda,propositione quinta,
qui universaliter asserunt omnes species etiam
sensibiles esse indivisibiles et immateriales,
tamen couclusio illa consimih ratione fit certa.
Nam accidens proportionatur potentige, in qua
subjectatur, sed potentiee omnes sensitivse ma^
620
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
teriales siint et extensse : ergo et species, qnse
ibidemsnbjectantnr. Confirmatur experientiis.
Nam in specnlo species reflectitur extenso mo-
do, siquidem fracto speculo, in quo integra
facies repreesentabatur, pars speculi partem
faciei tantum reddet : ergo, etc, in parvo
quoque specnlo apparet res minor, et in majori
major : ergo in majori speculo producitur ma-
jor species, et in minori minor, si autem indi-
visibilis esset, semper sequalis produceretur.
Denique stat videre partem objecti, non viso
toto : est ergo partialis species repreesentans
partem^ et totalis repreesentans totum^, qnod
cum indivisibilitate stare non potest.
17. Prima difficuUas contra secundam par-
tem assertionis, de qua et de sequenti Conim-
hricenses, l. 2^ de Anima 7, qucest. ^, art. ^,
Mendoca, disj). 12^ de Anim., sect. 5. — Quo-
rumdam responsio. — Rejicitur. — Sed re.stat
tunc diflicnltas circa secundam partem con-
clusionis. Nam species, verbi gratia, visus ex-
tensa dicitnr ac per diversas sui partes, diver-
sas partes objecti repraesentans : qna ergo ra-
tione potest reprsesentari , conspicique per
illam objectum magnnm, qualis mons? Res-
pondent nonnulli a toto objecto visibili nnam
tantum speciem prodnci, qnae quidem, si con-
sideretnr secnndum partes subjecti extensa
est, et divisibilis, secundum rationem vero
repraesentandi indivisibilis, ita ut tota ipsa, et
queelibet pars etiam totum visibile reprsesen-
tet. Sed contra hanc responsionem procedunt
etiam rationes addnctae et experientise : os-
tendnnt siquidem experientiae partem speciei
repreesentantem partem objecti, etnontotum,
Praeterea ex eadem responsione seqnitur spe-
ciem a duobus parietibiis, verbi gratia, im-
pressam ocnlis, non dnplicem esse, sednnam,
qufe per quamlibet sni partem repraesentat
ntrnmque parietem, nam par est ratio de dno-
bu? parietibus etde duabus medietatibns ejns-
dem : conseqnens tamen falsum esse patet ex
dictis in secunda conclusione.
48. Verior responsio. — Qnare dicendnm vi-
detur, objectum multiplicare sui speciem in
circukim, id enim commune est agentibus na-
turabbus, nt spliseram suse activitatis vendi-
cent circularem , et speciatim de speciebns
Aristoteles affirmat, lib. de Sono, experientia-
que comprobat. Nam in ripa flnminis videtur
qnis, et per aerem, et per aqnam versns om-
nem partem : mnltiplicat ergo sui species ver-
sus omnes partes : fit ergo nt objectum, et se-
cundnm se totum, et secundum omnem sni
partem producat speciem sni versus omnem
partem medii : unde nnlla est medii pars, in
qua non sit species totius visibilis. Porro illa
species simplex non e.st (ut quidam volunt)
sed composita ex multis partibus, per quas
diversas partes objecti reprsesentat, experien-
tia enim constat unam partem separabilem
esse ab alia: ut si occultetnr, vel anferatur
pars objecti, anfertur sane .species illius, et
non aliarnm partium, quas non oportet in di-
versis partibus subjecti existere, sed esse pote-
rnnt in eadem, componendo, integrandoque
unam speciem totins objecti.
49. Secunda difficultas dupliciter urgetnr.
— Satisfit. — Sed tunc occurrit altera difficul-
tas, nam si eadem parte subjecti, et datur spe-
cies reprsesentans totum, et pars etiam speciei
reprajsentans quamcumque objecti partem,
reprsesentatio plane obscura erit et confusa.
Rnrsnm si quando species visibilis in speculo
reflectitur, in qualibet specnli parte est spe-
cies reprsesentans totnm visibile, profecto per
quamcnmqne partem speculi fieret reflexio
integrse speciei, quod falsum est. Respondetur
negando reprsesentationem fieri confusam, vel
obscnrara, nam species ex objecto pertingunt
ad potentiam , vel specuhim per lineam rec-
tam, ac quantum fieri potest brevissimam, at-
que eo modo, et ordine, quo sunt inter se
objecti ipsius partes ordiuatse: non est ergo
unde confusio in reprsesentatione, ant visione
actuali proveniat : simihterque neganda con-
fusio in specuh reflexione, nam per eamdem
hneam fit reflexio, per quam species ab spe-
culo procedit, eodemque ordine, et modo(imo
tahs processio reflexio ipsa est) ac semper illa
pars speciei, quse per minorem hneam mul-
tiphcatur efficacius movet potentiam, aut effi-
cacius etiam reflectitur. Ulterins vero succedit
tertia difficultas, quo modo res appareat ma-
jor, vel minor in certam distantiam, sed hsec
mehus tractabitur in cap. 17, agendo de visu.
20. Qiiarta assertio. — Cim his faciunt
Co7iimiricenses, lib. 4, de Interpret., c. 1, q. 2,
a. 3, sect. 1, et illos secutus JEgidius, lii. 8, de
Beat'tud.,\ p.. q. 2, § 2. — Suaddur primo. —
Quarta conclusio. Species intentionales nou
reprsesentant formahter objecta, sed efi^ective
tantum. Hanc muhi non approbantpost divum
Thomam, 1 part., qnsest. 12, art. 2, et lib. 2,
contra Gent., cap. 98, et libr. 3, cap, -49, ne-
que ihos omnino improbabiliter sentire judi-
camus. Verumtamen posita conchisio proba-
bihor apparet. Primo, quia si species essent
formales obj:^ctorum reprffiseutationes, etfec-
tum snnm formalem necessario communica-
CAP. II. QUID SINT SPECIES INTENTIONALES.
621
rent potentiis^ quibus inhserent^ atque adeo
redderentur eo modo potentiae formaliter
conformes suis objectis^ seu^ quod idem est,
formaliter cognoscentes, cum cognitio niliil
sit aliud, quam formalis conformitas inten-
tionalis inter potentiam et objectum : hoc
autem preeter omnium sententiam diceretur,
ac facile impugnatur : tum quia jam potentia
post comparatas semel species semper esset in
actu cognoscendi, quantumvis multas haberet,
cum inhterendo, necessario ei formalem suum
effectum communicarent : tum quia jam vo-
luiitas ex illa sui objecti reprsesentatione for-
mali per speciem, moveri posset ad volendum,
neque ratione ulla divertere posset intellectum
a reprsesentatione : quee omnia falsa sunt et
absurda.
21. Quorumdam evasio. — Dices conformi-
tatem potentise ad objectum per speciem
impressam^ esse sohim in actu primo^ sive
habitualem : cognitionem vero actualem^ cum
sit vitaHs actus, ac inter cseteros potissimus,
non recipi sohim, sed eUci quoque deberet a
vitaU potentia, idque immediate, sahem par-
tialiter, cum tamen ad speciem impressam
potentia ssepe receptive tantum concurrat, aut
si effective etiam ahquando concurrit, veluti
cum species immediate ex objectis non impri-
muntur, eas non efficiat immediate, sed potius
species ipsse, instat ahorum habituum, ab
actuah cognitione proxime emanent.
22. Im^mgnaticr. — Usurpai Augusiinus iO,
Confess., c. 1-4, et 9 de Trin., c. 17 et c. ult. —
Hsec responsio vera quidem in se est, in prse-
senti tamen, petitionis principii vitio laborare
videtur. Nam argumentum factum hoc ipsum
urget, non esse videlicet ad actualem cogni-
tionem ahquid ulterius desiderandum, quam
speciem impressam, si ipsa formahs sit sui
objecti reprsesentatio in potentia. Quod si (ut
res habet) ulterius ahquid desideratur, ex eo
est;, quod species impressa vim tantum habet
formaUs reprsesentationis , actuahsve cogni-
tionis partiahter generandae. Quod declaratur
et confirmatur optima seminis, et viventis ex
iUo producti analogia, quam aUquando Au-
gustinusattigit de iuteUectivis speciebus. Nam
species sunt quaedam vehiti objectorum se-
mina potentia; cognoscitivae tanquam utero
maudata ad formandos conceptus, unde et
nomina ipsa conceptus, spirituahs generatio-
nis, et partus in hac materia passim usurpata
eidem analogite attestantur; nimirum, quia
ut semen in se organa, vel poteutias formaU-
ter non habet^ sed vim effective formatricem
organorum in foetu : ita impressae species for-
males objectorum repreesentationes non sunt,
sed tantum causales.
23. SuadetuT secundo eadem assertio. — Effu-
gii iiiipugnatio. — Secundo probatur assertio.
Nam facile plerique omnes admittent speciei
concvu"sum ad cognitionem actualem impendi
posse, non sohim per objectum ipsum, quando
accommodate unitum est potentise, ut in beata
visione patet, atque item in cognitione iUa,
qua Angehis se per suam essentiam intuetur,
sed etiam suppleri posse per quamvis aUam
rem disparatam : hoc autem falso admittere-
tur, si species esset formahs objecti repra^sen-
tatio, cum rem disparatam formahter objec-
tum reprsesentare, sit impossibile. Dices in eo
eventu id prse.stari per objectum ipsum : sed
non recte, siquidem, quod assumpta fuerit res
aUa disparata pro specie, nuUa ob id facta fuit
mutatio circa objectum : aut ergo cum adest
etiam species objectum nihilominus munus
iUud pra;stat, quod falso dicetur, aut species
semper effectivum tantum concursum exercet:
atque adeo absque uUa formaU reprsesenta-
tione objecti, quod est intentum.
24. Confirmatur luec impugnatio. — Et
confirmatur primo , quoniam indicativi habi-
tus scientiarum, ac similes ahi, reprsesentativi
formaliter non ponuntur, et si in ipsis actua-
Ubus quaUtatibus^ ad quas effective concur-
runt, formalis conformitas, propriaque veritas
ad ipsa judicata objecta reperiatur : ergo ne-
que species, quse habitus etiam quidam sunt
ad simphces conceptiones concurrentes , for-
mahter repraesentativas esse oportet, Confir-
matur secundo exemplo divinse essentise, quse
ad cognitionem creaturarum concurrit in bea-
tis cum tamen earum reprsesentativa forma-
hter intentionahter non sit.
25. Suadetur tertio dicta assertio qua de
re concimt auctor, disp. 6 Metapkysicce, sect.
6, n. 1, et disp. 30, sect. \i, a n. 30, et l. 2,
de Angel., c. 3, n. 24. — Tandem declaratur
conchisio veluti a priori. Nam similia ea di-
cuntur, quge unitatem aUquam, seu identita-
tem inter se habent, ac adeo eo verius, magis-
que simiha dicentur, quo unitas, seu identitas
major fuerit. Est autem major in essentia,
quam in accidente aUquo_, ut notum est : ac
primo loco, si sit unitas in numerica essentia,
ob quam rationem quseUbet persona divina
sine discrimine alterius simiUs (non dico ima-
go) maxime proprie dicitur. Secundo Iolo^ si
sit unitas specifica, ut inter duo ejusdem spe-
ciei individua. AccidentaUs porro unitas, sive
622
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AG SENSITIVIS.
identitas in aliquo accidente de genere quan-
titatis appropriate dicitur eequalitas : de ge-
nere autem qualitatis commune nomen si-
militudinis retinuit. Et hai quidem omnes
similitudines reales sunt, seu absque ullo res-
pectu ad mentem. Ulterius vero similitudo
alia invenitur^ ac intentionalis dicitur, non
quod pendeat a mente instar secundarum in-
tentionum, sed quia proprie cernitur intra
potentias in objecta intendentes : quales sunt
omnes cognoscitivae facultates. Quia ergo talis
tendentia non est, ut potentia realiter ipsum
objectum efficiat, sed ut ei se conformet : ideo
multum deficiens est talis conformitas^ sive
unitas, sicut umbra^ vel pictura a realitate
exemplaris deficit : unde per quamdam so-
lummodo analogiam attributioniscognitiouni-
tatem, seu identitatem, ac proinde similitu-
dinem cum objecto habet.
26. Corollaria. — Dismtitur ohiter quo-
runidam distinctio speciei ut qualitatis , et ut
reprcBsentativa. — TJnoverlo satisfit ohjectioni-
hus quce contra quatuor ohjectiones afferri
solent. — Ex quibus colligitur primo^ propriam
univoceque dictam simiUtudinem debere esse
realem^ qualis inter duo visitur qua; utrinque
habent eamdem naturam substantialem , vel
accidentalem, ut explicatum est : illam vero
aliam intentionalem^ analogice talem dici. Se-
cundo colligitur, quod in assertione inteudi-
mus, neque hanc simihtudinem defectuosam
et analogam^ oportere inveniri in specie im-
pressa, cum sit sohim instrumentum quoddam
ad ipsam actualem^ expressamque similitudi-
nem formandam. Tertio colhgitur obiter vis
rationis negantium speciem possibilem dis-
tinctam divinaj essentise : quia jam concedere-
tur possibihs creatura, quse esset formahs Dei
similitudo: habet nimirum vim hoec ratio si
intelhgatur de simihtudine ahqua reah et imi-
voca: de intentionah vero^ utpote nimium de-
ficiente et analogica, ratio non concludit : etsi
enim neque hoc analogico modo oporteat spe-
ciem esse objecto similem, ut diximus^ atta-
men qui actualem cognitionem_, seu concep-
tum ita similem objecto concedunt, immerito
ex hoc capite speciem Deo ita similem nega-
bunt. Quarto cohigitur distinctionem iUam
communem speciei intentionalis in esse quali-
tatis, et in esse repraesentativi non esse pro-
priam, quamvis putetur desumpta ex Aristo-
tele, de Memoria et reminiscentia, cap. i, et
ex S. Thoma 3^ contra Gentes, c. 41^ dicente
divinam essentiam esse formam intehectus
non secundum esse reale_, sed secundum esse
intehigibile. Nam quahtas, quae est species,
non potest concipi sub integro conceptu liujus
qualitatis, nisi concipiatur ut reprajsentativa
est formahter, vel, ut verius putamus, efficien-
ter^ quialisec ipsa ejus efficacitas transcenden-
tahs ad expressam similitudinem, inchiditur
in essentia illius. Et declaratur. Nam redu-
plicatio iha^ ut reprcesentativa est, vel redu-
phcat esse reale, vel nihil reduphcat: si pri-
mum, certe reale illud esse non erit sub-
stantiale : ergo accidentale : neque alterius
praedicamenti, quam quahtatis : ergo species
etiam ut repraeseutativa^ est quahtas^, nisi forte
dicatur verba iUa in esse qualitatis importare
tantum genus speciei, quod est quahtas, illa
vero i7i esse reprcesentantis importare diflfe-
rentiam, quod non inficiamur. Aristoteles ta-
men citatus illam distinctionem non tradit,
sed tantum vult speciem ahquando exercere
munus suum, quando scihcet per illam poten-
tia operatur : aliquando vero otiari, ac veluli
mortuo modo manere in potentia. D. Thomas
quoque solum intendit divinam essentiam non
ita dici formam intellectus ut ilhim reahter
actuet, sicut calor cahdum, sic enim censere-
tur forma secundum esse reale : dici autem
posse formam intehigibilem^ quia in inteUectu
beati vicem subit speciei inteUigibilis : statu-
tum sit ergo juxta hactenus dicta pro quarta
conclusione, impressas species formales simi-
htudines, ac veluti picturas objectorum non
esse^ gravioresque phUosophos^ aut etiam pa-
tres iis vocibus utentes^ in sensu causali^, aut
interdum de expressa imagine procedere.
Duhia fria enodaiitur circa propositas
assertiones.
27. Primuni duhium. — Primum est circa
primam et quartam conclusionem : nam si ad
cognoscendum requiritur species repraesentans,
non poterit cognosci res non existens, quia
illa non potest repreesentari : repraesentatis
enim ad reprsesentatum^ debet esse relatio rea-
lis : vel saltem non poterit cognosci res impos-
sibihs^ ut chimsera, cum impossibiha reprae-
sentari nequeant^ simihterque entia rationis :
ergo nec cognosci : privationum etiam dari
species non videntur^, cum tamen coguoscan-
tur^ nam sicut conspicio locum, verbi gratia,
esse lucidum, ita et tenebrosum esse : et Aris-
toteles seepe scribit^ idem esse sensum objecti_,
et privationis illius.
28. Expeditar. — Respondetm';, res non exi-
stentes optime reprsesentari posse^ nec semper
CAP. II. QUID SINT SPECIES INTENTIONALES.
623
inter repreesentans, et reprsesentatum dari re-
lationem realem : reprsesentans ergo tit sic
absolutum quidpiam est aptnm ut realiter re-
feratur^ si reprsesentatum existat. Jam vero
impossibilia coguoscuntur per species repree-
sentantes partes possibiles : sic ergo aliquo
modo depingi^ aut repreesentari valent^ ut chi-
mara^ nimirum partes illae^ ut secundum ex-
teriorem figuram reprajsentatur , possibiles
sunt, repreesentarique possunt etiam ut con-
junctee^ quamvis conjunctio earum substan-
tialiter snmptarum sit impossibilis : entia vero
rationis finguntur, et cognoscuntur per spe-
cies earumrerum, in quibus fundanturj addito
discursu^ et reflexione intellectus : privatio de-
nique consimili modo cognoscitur per species
sui positivi, ut Aristoteles docet, lib. 3, de Ani-
ma, c. 7. Itaque concludit argumentum sen-
sum extremum positivo actu non cognoscere
privationem, nec enim visus tenebras actu
positivo videt, vel auditus silentium percipit,
dicuntur tamen cognoscere privationem suo-
rum objectorum non positive;, sed privative,
quia in eorum absentia carent actibus : tunc
vero potentia interior saltem, quee vim habet
discurrendiperspeciempositivi objecti cogno-
scit privationem illius. Nam cum lux , verbi
gratia, id est, necessario oculus nonimpeditus
immutatur, unde si non immutetur potentia
interior per speciem lucis , dignoscit ab-
esse lucem^ cum oculus expeditus non immu-
tetur.
29. DuMum. — Secundum dubium est circa
secundam conclusionem, nam ex ea videtur
destrui proloquium Aristotelis, lib. 3, de Ani-
ma, cap. kt, potentiam cognoscitivam debere
esse denudatam a natura sui objecti, ue intus
existens prohibeat extraneum : atque ita omne
recipiens debere esse denudatum a natura re-
cepti. Nam juxta dictam conclusionem satis
est, quod ipsa potentiacareatspeciejjas secun-
dum se, ut immutari possit ab objecto ; ergo
non est necesse, quod sit denudata a reali na-
tura ipsius objecti : ut licet oculus esset albus,
eSset nihilominus in potentia ad receptionem
specierumomuiumcolorum, cjuia careret illis :
quemadmodum licet existat lucidus, est tamen
in potentia ad recipiendas lucidi, et aliorum
visibiiium species.
30. Ejus enodatio. — Respondetur argu-
mentum concludere , illa proloquia , Intus
existens, etc. , recipieyis debet esse denudatum ,
etc, applicata ad potentias cognoscitivas non
posse in eo fundari, quod oporteat potentiam
receptivam carere actu<, ut illum possit reci-
pere. Ex hoc enim fundamento tantum con-
cludi valet potentiam cognoscitivam , ut ab
objecto pati possit, carere debere speciebus
ipsis, non vero carere reali natura objecti ,
quapropter dicta proloquia nequaquam verifi-
cantur in potentia cognoscitiva ut sic , sed ut
plurimum verificari in potentiis materialibus
propter specialem conditionem earum, ut su-
pra lib. \, cap. 9, a n. 23, dicere cwperamus.
31 . Notatio prima pro uleriori enodatione.
— Ad cujus intelligentiam est avertendum po-
tentiam sensitivam in suo organo requirere
certum temperamentum qualitatum, ut per il-
lud debite recipere possit proprias species :
nam licet ea receptio iutentionalis sit, non ta-
men sine discrimine exerceri potest in quoli-
bet subjecto : non enim organum visus potest
immutari a sono, nec organum auditus a luce,
quia uon quajlibet res est susceptiva quarum-
libet specierum : unumquodque ergo objectum
sensibile determinat certum subjectum immu-
tabile ab ipso, cum quo habet quamdam con-
sonantiam et convenientiam , ut illi aliquo
modo assimilari possit : unde in sequentibus
videbimus unumquodque organum accommo-
datum existere objecto potentise, quam susti-
net ; unde ex hac parte jam colligi potest, si
tale organum naturam haberet objecti alicujus,
potentiam impedieudam fore cognitione objec-
torum aliorum, propter hoc enim pupilla oculi
omni colore vacat, quia si nigra esset, vel alio
colore tincta, non esset apta ad recipiendas
species albedinis, cum haic non sit immutativa
rei nigr£e, nec assimilativa illius^ etiam inten-
tionaliter.
32. Noiatio semnda tripUcis modi , quo oi-
jectum fingi potest esse intra potentiam. —
Quid de secundo. — Secundo est advertendum
multis modis fingi posse sensitivam potentiam
habere intra se objectum suum, vel partem il-
lius : uno, si ipsa potentia sit pars aliqua sui
objecti, veluti si visus esset color aliquis : alte-
ro, si aliqua pars objecti sit conjuncta poten-
tise, ut si color aliquis visui inha;reret : tertio
si fingatur conjuncta organo, ut si pupilla
oculi esset colorata : omuibus ergo his modis
necessarium est potentiam cognoscitivam ma-
terialem esse denudatam a suo objecto. Nam
si, juxta primum modum, potentia cognosciti-
va pars esset sui objecti , ejusdem ordinis, et
materialitatis esset cum illo , quod plane est
contra naturam cognoscitivas potentise, quse
abstractionem aliquam a materia semper exi-
git ; ideoque cum potentiarum materialium
coguoscentium objecta sint materialia, neces-
624
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
se est , ut illee abstraliant a tali materialitate ,
atque adeo deuudatse sint omniuo a natura
talis objecti, quse ratio in potentiis spirituali-
bus non procedit, cum omnem abstractionem
necessariam ad cognoscendum habeant. Et
deservire heec ratio potest Aristotcli ad proban-
dum intellectum non esse corporeum : cum
enim hoc comprehendat sub objecto suo om-
nia corpora, magis abstrahere debet a mate-
ria, quam corpus omne : quod non fieret nisi
ascendendo ad gradum rerum immaterialium.
Probat quoque ratio de secundo modo, nimi-
rum potentiam cognoscitivam materialem de-
bere quoque denudatam esse ab objecto suo,
ita ut hujus pars nulla eilisereat, ahas tahs po-
tentia imperfecta esset, ac nimis materiahs,
proindeque minime idonea ad percipiendum
aha partiaha objecta.
33. Quid de tertio. — Concluditur expUcatio
proloquis Aristotelici in dubio posito num. 29.
— Tertius denique modus impediret etiam
potentiam : ubi advertendum in organo po-
tentise materiahs posse considerari tum id ,
in quo adsequate subjectatur potentia , tum
ceetera omnia, quae cir^^Aimstant ipsum orga-
num, atque ad tuendum ihud, conservandum-
que ordinantur , ut in visu, totus quidem
ocuhis potest dici organum : adeequatum ta-
men sola est pupilla, rehqua vero ad protec-
tionem ilhus sunt ordinata : igitur proloquium
ihud locum liabet in organo adsequato poteu-
tiae, nam si in iho esset ahquid objecti, impe-
diret sane cognitionem aliorum, non tamen
si esset in partibus circumstantibus : sic de
facto in oculo sunt colores, qui nihil obstant
visioni, eo quia non existunt in adeequato
organo : de qua re inferius cum de potentia
visus agetiu'. Ratio autem cur juxta dictum
tertium modum objectum existens in organo
impediret actum, ea est, quia vel simul cum
ahisobjectisimmutaretpotentiam,atqueitaim-
pediret puram immutationem ahorum, quem-
admodum color existens iu medio, vel sapor
impedit sensationem objecti, quia nimirum
potentiam simul cum aliis immutat, ac per
eamdem lineam : (juo fit, ut species mixtse, et
multiphces imprimantur, nequeatque promde
potentia distincte cognoscere : imo ahquando
objectum sic existens in potentia, seu organo,
impediret omnino cognitionem ahorum, quia
impediret immutatiouem ab eis facieudam,
ut de facto contingit in tactu, sicut suo loco
explicabimus. Deuique qnamvis immutatio sit
intentioualis, est uiliilomiuus virtuahter sal-
tem assimilativa ijjsius potentise, atque organi :
requiritur ergo organum nudum, ac purum,
ut sit aptum specierum receptacuham : sic
ergo verificatur Aristotehs effatum in potentiis
materiahbus, in spiritualibus autem miuime :
et ideo in eis intus existens non prohibet ex-
traneum. Et per haec patet solutio argumenti
supra facti in num. 29.
34. Tertium duhium. — Resolutio. — Ejus
ratio exCajetanononplacet. — Tertium dubium
est circa eamdem secundam conchisionem ,
nam si objectum cognoscitivae potentise tan-
tum intentionahter immutat potentiam, pro-
fecto objectum cognoscibile, quantumvis ex-
cehens, potentiam non corrumpet, quod est
contra experientiam, sonus enim excellens cor-
rumpit auditum, et visibile lucidissimum dis-
gregando visum Isedit, quod etiam testatur J
Aristoteles, hb. 2, de Anima, text. 123, et \
hb. 3, text. 143. Respondendum objectum co-
gnoscibile quantumvis perfectum non laidere,
imo perficere potentiam intehectivam, cum
sit incorruptibihs, quod notavit Aristoteles,
hb. 3, cap. 4, at vero sensitivam corrumpere,
quia species sensibihs (ait Cajetanus, lib. 2,
cap. 42), proportionem requirit cum sensu,
quam si excedat, ipsum corrumpit. Sed ratio
heec non satisfacit, quia species inteutiouales
non aherant potentias secundum esse naturale,
unde interiores sensus nunquam corrumpunt.
Et ratio est, quia Iffisio sensus potissime fit in
subjecto organo, ipsa vero potentia de se inva-
riabilis est, donec corrumpatur, quia nec in-
tendi potest, nec remitti : organum igicur ex
eo laeditur, quia ejus temperamentum solvitiu"
aut per aherationem ahcujus quahtatis primse,
nam in proportione earum consistit, aut ex
violenta ahqua divisione organi, quam ahera-
tiouem, aut divisionem species intentionales
causare nequeunt, ac proiude nec Isesionem in
sensu.
35. Vera diihii resolutio. — Et ideo dicen-
dum est objectum, ut cognoscibile, semper qui-
dem esse perfectivum potentias, quia tantum
intentionahter immutat iham, atque ex vi hu-
jus actionis ipsam semper perficere, contiugere
autem non raro, ut tali actioni conjungantur
materiahs et physica actio, ratione cujus sen-
sibile coirumpit sensum, sic in tactu admisce-
tur actio primarum quahtatum, et in gustu
simihter, in ohactu quoque actio caloris inter-
venit, cum exhalatio odorifera sit nimis cahda,
ut videbimus suo loco iu auditu : deinde ad-
miscetur vehemens aeris commotio, qua?- dolo-
rem causat pulsando auditum, oculos vero
quamvis colores non leedant, quod activi non
CAP. III. AN ACTUS COGNOSCENDI SIT QUID DISTINCTUM AB SPECIE.
625
sint, ibi tamen aliquando miscetur actio va-
poris nocivi a re visa emissi^ actio quoqiie rea-
lis lucis veliementis nocet^ unde res albae^ quia
in eis major est lucis repercussio., magis no-
cent visui, quam alia colorata^ ac visus inter
cseteros sensus Iseditur facilius, quia est deli-
catissimi organi. Addendum tamen, aliquando
potentiam cognoscitivam materialem leedi non
tam ex actione objecti, quam ex continuata
actione, sic visus flaccescit attente videndo,
imagiuatio assidue operando, ac fortasse prae
omnibus ambo, quia perfectiores sensus sunt,
attentionemque requirunt majorem, et visus
specialiter, quia ut exacte videat fixum esse
oportet, cum tamen de se nimium mobilis sit.
Quare dum intente figitur, distensio nervorum
sequitur, et dolor, vel lassitudo : ac major in
rem minimam intendendo, quia ad boc major
oculorum defixio postulatur. Ad argumentum
ergo respondetur, objectum cognoscibile, quau-
tumvis excellens, si tantum immutaret poten-
tiam in ratione cognoscibilis, nunquam illam
ob id corrupturum, secus autem si illam alia
actione immutaret, ut diximus.
CAPUT III.
UTRUM ACTUS POTENTIiE COGNOSCITrV^ SIT ALI-
QUID DISTINGTUM AB SPECIE.
1. Prima opinio negans ejitsque sensiis. —
Fundamentum ejus. — Diximus de objecto co-
gnoscibili : sequitur ut de actu dicamus, de quo
primo videndum est, quid sit, postea quomodo
fiat, et quid produeat : est ergo in queestione
proposita opinio quorumdam asserentium ac-
tum coguoscendi non esse quaUtatem distinc-
tam a potentia et specie, sed esse solam ejus
receptionem vitalem. Quam opinionemsic ex-
plicant, Nam species dupliciter potest recipi in
potentia, uno modo quasi mortuo, quando sci-
licet potentia non attendit receptionemspeciei:
sic species imprimitur oculo, quaudo ad alia
attendentes nihil videmus. Dicitur autem talis
receptio mortua, quia illo modo etiam recipi-
tur iri speculo : tunc ergo omnes conveniunt
actum cognoscendi distinctum esse ab hac re-
ceptione speciei, quod etiam in sensibus inte-
rioribus, et intellectu patet, ubi species manent
absque actuali cognitione. Alio vero modo, vi-
tali nimirum, recipitur m potentia species,
quando anima atteudit, quse quidem attentio
non est distinctum aliquid ab anima et po-
tentia, sed modus illius : banc igitur vitalem
receptionem speciei volunt dicti auctores esse
m.
cognitionem. Ita Venetus 2, de Anima, text. 60,
et in Summ. de Anim., lib. 2, tract. 4,cap. 10,
Nyphus, lib. de sensu contra Jaudunum, Caje-
tauus 2, de Anima, c. 5, Joannes de Ripa apud
Capreolum, in 8, d. 14, quaest. 1, et ibi Gabriel,
quffist. 1, et plures Nominalium. Quamvis au-
tem multi ex his auctoribus de sensibus spe-
cialiter loquantur, tamen ratio universalis est
de potentiis cognoscentibus. Favet Aristoteles
2, de Anima, text. 118, aiens : Sentire quod-
dam. pati est, quare id, quod agit, tale illud fa-
cit cum sit potentia, quale est ipsum actu : quasi
dicat sensibile facit sensum in actu, cum sit
tale in actu, quale sensus est in potentia ; et
infra text. 138, 139 et 140, docet eamdem esse
actionem sensibilis et sensus, in sensu recep-
tam, subditque actum coloris in visu receptum
dici visionem, sensum vero prout recipitur in
auditu dici auditionem : et cap. 5, lib. 2, ait:
Videtur autem sensum esse in eo, quod est mo-
veri, ubi sensum sumit pro sensu in actu, et
D. Thomas, 1 p., queest. 17, art. 2, ad 1, scri-
bit sensum sentire esse ipsum aflSci : favet
etiam D. Augustinus 9, de Trinitate, cap. 2 et
sequentibus, docens quod mens per seipsam se
novit, et quod amor et cognitio tanquam in
subjecto in sunt menti, et in line addit, quod
mens, et notitia ejus sunt unum, ac una sub-
stantia, idemque colligitur ex lib. 10 et 15^
lib. etiam 11, cap. 2, stepe vocat speciem ip-
sam sensationem, attamen cap. 3, se exponit,
oppositumque aflirmat. Fundamentum hujus
sententise est, quia posita vitali receptione
speciei mtelligitur optime, quomodo fiat cogni-
tio, et evitautur superfluse entitates, quee non
sunt pro libito multiplicandge.
2. Vera sententia affirmans. — Opposita ni-
hilominus sententia est mihi certa, actum co-
gnoscendi esse specialem qualitatem realiter
distinctam a potentia etiam per speciem infor-
matam. Est communissima inlib. 2, de Anima,
cap. 5,ubiPliiloponus, Themistius, Simplicius,
et alii expositores, idemque Themistius, lib. 3,
cap. 15, pronuntiat notionem esse animse ac-
tionem : et de memoriaetreminiscentia, c. 11,
imaginationem non esse impressionem speciei.
Alexander quoque 1, de Anima, cap, 11 et 19,
apertedistinguitsensationem a receptione spe-
ciei. Commentator, libro secundo, text. 149,
Galenus '/, de Placitis, cap. 14, Gregorius Nys-
senus de Viribus animse, cap. 1 et 4, Neme-
sius, lib. de natura Hominis, cap. 4, idem
sentit S. Thomas passim specialiter de veritate,
qusest. 8, quodl. 7, a. 2, et locis statim citan-
dis, Capreolus, in 1, d. 35, qusest. 1, concl. 3,
40
626
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AG SENSITIVIS.
et in 3, dist. iA; et in A, dist. A9, qucest. l,
concl. \, Ferrarius l, contra Gentes, cap. M
et45, et lib. 2, cap. 47. Gajetanus etiam sibi
contrarius, 4 part., qusest. 12^, art. 5 et II,
aperte distinguit actum cognoscendi a recep-
tione speciei;, idem pra3stat, qusest. lA, art. ],
quffist. 17 et 18 et 55, articul. 3 et 56, art. 1,
79 et 80, art. 2 et 85, art. A, in eadem senten-
tia est Scotus, quam late prosequitur Grego-
rius, in 2, d. 7, quajst. 2, Zimara, theoremate
124.
3. Prodatur quoad distinctionem cognitio-
nis ab specie contra Cajetanum. — Et ratione
arguitur. Nam si actus cognoscendi non est
distincta entitas, ultrapotentiam, aut speciem,
certe cum altera identificatur : utrumque au-
tem est falsum : ergo, etc. Respondet Cajeta-
nus identificari cumspecie, quodita refellitur,
nam potentia comparatur ad speciem, ut re-
ceptiva : ad actum vero cognitionis ut activa :
impossibile est ergo actum esse idem cum
specie. Major patet, quia potentia solum reci-
pit speciem, non producit, ut Aristoteles supra
testatur in text. 438 et 139, et merito, si qui-
dem objectum sobim est, quod producit spe-
ciem in sensu, ut in sequentibus videbimus.
Probatur deinde minor, Nam de ratione ac-
tionis vitalis est, ut fiat a principio intrinseco
activo : si autem actus cognitionis esset idem
cum specie, fieret ab objecto, prsesertim in ex-
ternis sensibus. Unde Aristoteles , in libro de
Sensib. etsensu, c. 2, repreliendit Democritum
astruentem visionem esse imaginem, id est,
speciem, ut S. Thomas ibidem exposuit.
4. Prohattir uUeriiis quoad distinctionem a
potentia contra atios miUtiplici ratione natu-
rali. — Quod etiam actus cognitionis non sit
idem cum potentia, ut ahi mahierunt, proba-
tur, exphcando prius intentum : aiunt enim
auctores cognitionem consistere in vitah at-
tentione minime distincta reahter a potentia,
sedmodahter tantum, idque sufficere, utab iUa
fiat eflective sicut etiam animalcum eifectivese
movet, nihil reahter distinctum a seipso efficit.
Gontra hoc igitur argumentor multiphciter.
Primo, si actio cognoscendi esset anima^ at-
tentio, identificaretur potius cum ipsa anima,
quam cum potentia, imo superflua esset dis-
tincta potentia, atque ita anima ipsa esset po-
tentia, et operatio, quod repugnat rationi
creaturge. Secundo, quia jam sensatio esset
idem cum anima, atque adeo acfo essetanimae
propria, et non conjuncti, consequenterque
spirituahs esset, ac rei subsistentis, brutisque
repugnans. Tertio ad hujusmodi attentionem
receptio specierum non requiritur, attendi-
mus enim etiamsi speciem non recipiamus, ve-
hiti cum expectamus, an ahquid audire possi-
mus, quia scihcet ad attendendum sat est ex-
peditos esse, ac ahis actionibus vacuos. Ex quo
uUerius sequitur, primo, si auditio sola est
attentio, jam tunc ex parte animse factum esse
quidquid ad audiendum requiritur, nec tamen
audire, ac postea sine nova efficientia auditio-
nem dari. Sequitur secundo posita attentione
ex parte animse, atque objecto sonante, fore
ut absque uUa multiphcatione specierum au-
diatur : siquidem auditiva actio, scihcet at-
tentio, jam prseerat, objectumque simihter :
nihil autem ahud est necessarium, juxta adver-
sarios, idemque argumentum urgetur in visu.
Nam prsesente objecto visibili anima sinespe-
cie potest attendere, atque adeo videre : re-
dundabit ergo species. Quarto : aut visio est
attentio adobjectum in se, autad immutatio-
nem, quam ipsum facit in potentia. Si pri-
mum : sane ad cognoscendum non requiritur
immutatio, cum possit visus attendere absque
specie, ut est exphcatum. Secundum vero est
impossibilc, cum immutatio intentionahs neu-
tiquam sentitur : ergo ex vi attentionis ad il-
lam, objectum non percipietur. Accedit, quod
de intellectu saltem exphcari nequeat dicta
sententia : heec enim potentia apprehendit et
judicat, componit et discurrit sciendo, opi-
nando, errando, etc, incredibile autem est
hosce actus omnes ipsummet esse inteUectum,
aut speciem : quocirca quce de tahbus actibus
experimur aperte ostendunt veritatem conclu-
sionis.
5. Prolatur tandem ex iis q^ire fides docet.
— Ea etiam, quse fides docet, idem ostendunt :
inteUiguntur enim multo facihus, positis ac-
tibus reahter distinctis a poteutiis et speciebus.
Nam secundum fidem in inteUectu nostro ac-
tus dantur supernaturales credeudi, quos in-
teUectus habere nequit suis viribus, ipso etiam
objectosupernaturah sufficienter proposito. In
patria quoque actus videntis Deum supernatu-
rahs est, ad quem secundum fidem ponitur
lumen gioriae necessarium : qua ergo ratione
inteUigi potest ejusmodi actus, ipsum essein-
teUectum, aut speciem? Eadem autem ratio
est de uno actu, vel potentia, atque de omni-
bus : conchidendum igitur actum cognitionis
esse veram quahtatem, contra quam si quse
fuerint argumenta seijuenti capite dihientur,
aUata vero ex Aristotele, D. Augustino, et
D. Thoma, in numero primo, inteUigenda sunt
causaliter, nou formahter.
CAP. IV. AN ACTUS COGNOSCENDI FIAT A POTENTIA, ETC. 627
CAPUT IV.
uTrum actus cognoscendi fiat a potentia in
qua recipitur slmul cum specie.
1. Prima sentenlia negans. — Diximus de
eniitate actionis cognoscitivse, dicendum se-
quitur de principio, a quo fit, quod etiam ex
parte pertinet ad cognitionem ipsius potentiEe.
In hac ergo quajstione variee sunt opiniones :
quidam dixerunt in onmi virtute cognoscente
esse distinguendas duas potentias, aliam mere
activam actus cognoscendi, aliam receptivam
illius, atque adeo sensum dari alium agentem
et patientem alium, intellectumque similiter.
Ita Jandunus, secundo de Anima, qusest. 16,
ettractatu de Intellectu agente, qui lioc tribuit
Commentatori, idem sensit Apollinaris, q. 11
et 1 3, qui forte nituntur illo effato, quod idem
secundum eamdem potentiam simul agere et
recipere non valeat.
2. Im.proljatur dupUciter. — Hsec opinio est
omnino improbabilis. Primo , quoniam im-
possibile est actionem immanentem recipi in
una potentia, et fieri ab altera. Secundo in-
terrogo, qua^nam potentia cognoscit, an qua3
efficit actum, anne quse recipit. Non quee reci-
pit tantum^ cum cognoscere sit vilaliter ope-
rari : si fingas Deum intra potentiam immit-
tere entitatem actus, ipsa potentia nihil agente,
in eo certe eveutu, niliil ipsa cognoscet, cum
primum principium in hac materia sit vitalem
actionem intrinsece includere processum ef-
fectivum ab agente, ideo enim vivere res di-
citur, quse intra se habet principium actionis.
Nec etiam cognoscit potentia, quee tantum
agit, namque cognitio intrinsecus actus est
potentise cognoscitivee r ergo impossibile est
illam potehtiam cognoscere , quee actu co-
gnitionis non informatur : impossibile ergo
est in cognitione agere, ac recipere, separari
omnino, diversisque potentiis tribui.
3. Secunda sententia etiam negans aliter. —
Respuitur. — Ex liis improbatur aUa opinio
asserens potentiam cognoscentem non eiiieere
actum, sed ab objecto illum recipere. Ita de
sensibus aifirmant Paulus Venetus et Nyplius
citati, cap. prsecedenti, n. i, idemque putat
de intellectu Godfiedus, (ut refert Scotus in 1,
distinction. 3, q. 7,§ J.Zm est opinio), dicensin-
tellectionem fieriab objecto medio phantasmate
illustrato, luminc intellectus agentis ; cujus
opiuionis fundamentum idera est, ac pvioris
opinionis, et argumenta etiam contra illam
facta hic militant, imo fortiora, quod scilicet
jam cognitio esset ab extrinseco, ac mera co-
gnoscentis potentise passio, ahundeque tran-
siensactio : rursum objectum potius diceretur
cognoscere. Denique cum cognitio quahtas
perfecta sit, produci non potest ab imperfecto
objecto, potissime intellectio, quae spiritualis
quahtas est, phantasma autem materiahs, nec
phantasmatis ihuminatio prodesse potest, ut
pote ficta et tenebris plena, de quo infra.
4. Tertia sententia varie a Thomistis expli-
cata. — Simili fere modo improbanda est alia
opinio statuens actum cognoscendi fieri a po-
tentia specie informata, ita tamen ut potentia
ex se nullam activitatem habeat , sed tota
ratio efiiciendi sit species, quemadmodum
aquse calidse tota calefaciendi ratio est calor.
Hanc opinionem sic expositam tribuit Scotus
S. Thomse, quam certe indicat, 1 . p,, q. 56,
art. 1, et q. 79, a. 3, ad primum, et q. 85,
a. 2, ad tertium, et aliis locis, fuitque opinio
Alberti, Summa de homine, de potentiis sen-
suum, quamvis specialiter de sensibus loqua-
tur. Accedit Thienensis2, de Anima, text. 72,
et Javelus, q. 22, quantum ad sensus attinet,
quamvis 1. 3, aliter sentiat de intellectu. Eam-
dem fere opinionem habet Cajetanus, d part.,
q. U, a. i, q. 79, a. 2, q. 87, a. 1, quamvis ah-
ter rem explicet, dicens cognoscentem poteii-
tiam per speciem fieri ipsum cognoscibile,
atque ita factam elicere actum, ac licet tota
ratio agendi sit ab specie, tribui niliilominus
potentiee , quatenus facta est ipsum cogno-
scibile.
5. Impugnatur. — - Contra lianc opinionem
utcumque expositam procedunt argumenta
facta contra prsecedentes, cum fateatur etiam
potentiam non liabere ex se activitatem ad
actum cognoscendi : non ergo actus ille pro-
cedet a principio intrinseco activo, sed tantum
ab extrinseco, quod est species : sic enim ca-
lefactio ab aqua non procedit active tanquam
a principio intrinseco ; est autem hoc contra
rationem actus vitalis : ergo, etc. Et confir-
matur : nam si potentia cognoscens non con-
currit active : ergo neque anima concurret,
quia non nisi cum potentiis operatur : non est
ergo anima principium cognosceudi, quod est
evidenter falsum , et contra Aristotelem , lib.
2, cap. 2. Confirmatur prseterea : nam si sola
species esset tota ratio agendi, naturaliter age-
ret, ac adeo ea posita in potentia uaturaliter
sequeretur actio. Consequens est contra expe-
rientiam, c|uia licet recipiatur in oculis spe-
cies, non continuo sequitur visio, si nou detur
atteutio. Unde saepe diversi homines easdem
628
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
species recipientes in potentiis seque disposi-
tis, non seque vident^ eo quod non eeque atten-
dunt^ atqae in homiiie uno diversis tempori-
bus idem experimur : causa nimirum est;, quia
non a sola specie provenit activitas^ sed maxi-
me ab anima et potentia^ ac de interioribus
sunt argumenta clarissima. Imaginatio enim
plures species simul, cum tamen nunc hoc,
mmc ilhid imaginetur^ nunc montem autem
aureum, postea chimseram componat. Intel-
lectus etiam tam varie operatur^ ut intelligi
nequeat, quomodo id prsestet per activitatem
specierum absque ulla sui activitate. Proeterea
si potentia per speciem agit tanquam per acci-
dens sibi inhoerens, instar aquse per calorem
agentis, plane talis potentia de se cognoscitiva
non erit, sed ab extrinseca specie id vindica-
bit: sicque non per se intellectus intelligit,
sed per accidens : sicut aquam dicimus per se
non calefacere, sed per accidens, quod tamen
falsum per se, et incredibile apparet. Porro
Cajctani expositio fmgens illam unionem fal-
sum supponit, et supraestimprobatuminc.2,
ac dato, quod ahquo modo posset intelligi co-
gnoscentem potentiam fieri suum cognoscibile.,
fieret sane verius per actum cognitionis, per
quem dum objectum cognoscitur, intime quo-
dammodo potentise imbibitur. Ea ergo ita red-
dita ipsum cognoscibile potest melius, ac ve-
rius esse principium cognitionis.
6. Qimrta sententia Scoti. — Primum argu-
mentum,. — Confirmatur. — Secmclwn argu-
mentum. — Tertium argumentum. — His ergo
rejectis opinionibus, est quarta alia Scoti in
prima distinctione tertia, qusestione septima,
dicentis actus cognoscendi effici a potentia si-
mul, et specie tanquam a duabus causis par-
tialibus integrantibus unum principium acti-
vum, quse probatur primo. iNam species in-
tentionalis necessariaest, ut supra ostendimus :
ergohabetefficientiam circa actum cognoscen-
di, alias frustra necessaria diceretur potentia.
Deinde etiam habet efficientiam, ut argumenta
facta probant : ergo, etc. Minor patet ex dictis
ac major ex eo suadetur, cfuia non potest usus
alius specieiassignari. Dicetur fortasse requiri
speciem ad determinandam potentiam ad co-
gnitionem objecti: recte cjuidem, ea tamen
determinatio cooperatio est speciei cum poten-
tia. Et confirmatur, quia si solus visus efficit
visionem prtesente visibili, poterit sane illam
efficere sine specie. Secundo arguitur: forma
constituens rem in actu primo concurrit cum
illa ad productionem actus secuudi : sed spe-
cies constituit potentiam in actu primo ad
cognoscendum : ergo cum illa efficit cognitio-
nem. Tertio : in patria essentia divina, quoe
est tanquam species intelligibilis , concurrit
simul cum potentia ad visionem : ergo species
creata ita concurrit.
7. Quinta sententia. — Suadetur frimo. —
Suadetur secundo. — Suadetur tertio. — Quinta
opinio asserit speciem nihil efficere, sed po-
tentiam habere totam activitatem respectu ac-
tionis.. Ita Henricus, quodlibet quarto, quaes-
tione septima, ac de intellectu idem credit
Javelus, libro tertio, de Anima. Suadetur pri-
mo, quia actus cognoscendi perfectior est,
quam species : non potest ergo species effec-
tive ad illud concurrere, quod potissime urget
in sensibus exterioribus, in quibus species im-
perfectissimee sunt, cum producantur a mate-
rialibus objectis. Secundo actus cognoscendi
est vitalis: ergo tantum procedit a principio
intrinseco viventis, quale non est species, cum
ab externo objecto imprimatur: ergo, etc.
Tertio potentiae animae vegetativse solae effi-
ciunt actiones suas, neque indigent juvamine
objectorum : a fortiori ergo id sortientur po-
teutiae cognoscitivse, utpote perfectiores.
8. Sexta sententia qua etiam improiatur. —
Ultima sententia distinguit apprehensionem a
judicio, statuitque apprehensionem fieri ab
specie, judicium vero a potentia. Ita ^gidius,
libro octavo, qusestione secunda, insinuatque
D. Thomas, quodlibet octavo, qusestione se-
cunda. Sed facile refellitur opinio. Nam vel
per apprehensionem intelligit actum cogno-
scendi, vel tantum speciei apprehensionem :
hoc secundum ad rem non est, si autem intel-
ligat primum, impossibile sane estpotentiam
respectu illius actus habere se mere passive,
ut jam probavimus, prseterquam quod talis ap-
prehensio non e.st semper actus a judicio dis-
tinctus, ut infra videbimus : quare, et ceetera.
9. Prima assertio. — Prima objectio. — Se-
cunda oijectio. — In hac ergo controversia sit
prima conelusio. Potentia ccgnoscens habet
propriam et immediatam activitatem circa ac-
tum suum. Hanc probant argumeuta facta
contra tres opiniones priores, et est communis
divi Thomas et Scoti, et auctorum utriusque
Scholse, et aperta sententia AristoteUs, libro
secundo, de Anima, capite secuudo, dum ait
animam esse principium inteUigendi et sen-
tiendi, sicut et vegetandi non immediate, sed
per potentias suas, et ceetera. Yidetur tamen
idem Aristoteles, libro tertio, textu quinto, ei-
dem conclusioni repugnare, vocat siquidem
intellectum puram potentiam, ac subdit, nul-
CAP IV. AN ACTUS COGNOSGENDI FIAT A POTENTIA, ETG.
629
lam aliamesse illius naturam, quamquodpos-
sibilis est. Idemque est modus loquendi divi
Thoma3 ssepe^ prima partC;, qusestione octogesi-
ma septima^ articulo primo. Si ergo pura po-
tentia est^ nullam profecto activitatem habet^
atque eadem ratio est de quavis potentia co-
gnoscitiva. Prseterea arguitur^ quoniam si po-
tentia esset principium activum operationis,
ipsa invariata, non variaretur actio: nunc
autem eadem potentia meliorem actum elicit^
sokim propter extriusecum DEI auxihum;, aut
propter meliorem speciem, ut unus beatus cla-
rius videt DEUM, quam alius^ qui mehorem
intellectum naturalem habeat^ eo tantum quod
a DEO magis juvatur^ quod signum est poten-
tiam non efRcere cognitionem, sed illam ali-
unde recipere.
10. Ad primam oijectionem. — Ad secundam
objectionem,. — Lih. 2^, de Attribut., c. 21. — Ad
Aristotelem dicendum primo Philoponum sic
legere, sed fieri non potest, ut alla sit ejus na-
tura, quam hcec, quce dicta est, scilicet quod sit
separatus a corpore. Perionius ita vertit : Fx
quo efficltur nullam ej^is esse naturam, • nisi
eam, quce vim intelUgendi habere dicitur. Sim-
pUcius denique vertit aliter- attamen Argy-
ropili versio est, quam adduximus, et Grseca
littera consonat textui consequenti , qui ita
habet : Is igitur intellectus, qui aninms nun-
citpatur, nihil actu eorum est prorsus , quie
sunt antequam intelligat ipse. Respondetur er-
go Aristotelem tantum significare intellectum,
eo quod non habet ex se species intelligibiles,
dici puram potentiam non simpliciter, sed in
genere intelligibilium, idque importare verba
illa, nihil est actu eorum, quce intelligit , et
quod infra subdit intellectivam partem esse
locum formarum non actu, sed potentia : non
negat igitur aclivitatem potentice : idemque
est sensus D. Thomee. Alterum argumentum,
ut plurimum probat potentias has dependere
in agendo a multis conditionibus, ratione qua-
rum melior prodeat operatio, unde melior
species, vel majus auxilium phirimum condu-
cit ad meliorem actum ; speciaHter vero de ac-
tibus supernaturalibus dicimus, hcet concur-
rant effective ad illos beati, sed tamen gerere
ut instrumenta DEI, ex se autem non habere
connaturalem activitatem circa tales actiones,
quare in eis inservit potissime virtus princi-
pahs causse, qui Deus est, ut entis instrumen-
to, quantum vult, unde theologi plerique, qui
rectius sentiunt, aiunt majorem perfectionem
naturahs intellectus ad superuaturalem Dei vi-
sionem non conducere^ sed majus ausihum.
11. Ad impugnatarum opinionum commime
funclamentum. — Videdisp. 18, Metaphysicce,
sect. 1, an. 45. — Ad commune fundamentum
illarum opinionum negantium activitatem po-
tentiis cognoscentibus, ne idem esset agens et
patiens, respondetur communiter, potentiam
solam recipere, at informatam specie efficere,
sicque distingui agens a patiente. Ahi dicunt
actum recipi in potentia informata specie,
esseque rationem recipiendi illum : quidquid
tamen de his sit; maxima iha ex octavo Phy-
sicorum in actibus saltem immanentibus non
habet locum, ut eo loco diximus.
12. Secunda assertio probatur. — Aristo-
teles exponiticr. — Secunda conchisio. Non
tantum potentia, sed etiam species habet ah-
quam activitatem circa actum cognoscendi.
Hanc probant argumeuta pro Scoto in numero
sexto. Et prseterea argumentor. Nam cognitio
fit per intentionalem assimilationem cogno-
scentis ad rem cognitam, unde quod perfecte
volumus cognoscere, conamur ilhus simihtu-
dinem, quam possumus perfectam intra nos
formari : ipsa ergo actuahs cognitio queedam,
est actuahs assimilatio : oportet ergo, ut po-
tentia cognoscens habeat formam, quae sit ac-
tivum principium assimilandi : hujusmodi au-
tem ahud non est, quam species : ergo, et
ceetera. Atque hoc insinuat Aristoteles, hbro
secundo de Anima, textu sexagesimo, ubi sen-
sibiha sensationum activa esse affirmat, per
vicarias utique species. Nec obstat, quod in
capite tertio, ait sensum ex se esse in actu
primo, quasi specie non indigeat, ut in actum
secundum , seu sensationem prosihat. Com-
parat enim ihic Aristoteles sensum cum intel-
lectu, ac de eorum actuatione per habitum,
aitque sensum non indigere habitibus, sicut
inteUectum, cum sit potentia omnino determi-
nata : vel certe comparat sensum informatum
per speciem , et inteUectum per habitum;
unde cum ait primam mutationem sensitivi
fieri a generante, per generans intelhgit ob-
jectum imprimens speciem, nam subdit ea,
quse actu sensum efficiunt^ esse exterius, ut
visibilC;, etc.
13. Tertia assertio. — Unde sit probanda.
— Tertia conchisio. Principium integrum pro-
ductivum actus est potentia informata specie.
Hgec est sententia Aristotelis, locis citatis, et
nono Metaphysicee, capite nono. Divus Augus-
tinus etiam, nono de Trinitate, capite viltimo.
Liquido tenendum, ait, rem-, quam cognoscimus,
generare in nohis notitiam sui, qmd ab utroque,
ab objecto scihcet^ et potentia^ notitia paria-
630
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
ttir. Et undecimo^ cleTrinitate, capite secundo,
JEx re visiMli, inquit, /it visio, non tamen ex
sola, nisi adsit visus, ex vidente enim, et visi-
Inli fit visio. Idem docet D. Thomas, prima
parte^ qusestione decimaquarta, articulo se-
cundo, et qusestione quinquagesima quarta,
articulo secundo, et 2, 'i, qiicestione trigesima
prima, articulo quinto, et primo contra Gen-
tes, capite vigesimo, et libro secundo, capite
primo, et quodlibet octavo, queestione tertia,
art. 3, neque aliud intendit Scotus citatus, in
num. 6. Probationes vero sumendee sunt ex
prima et secunda conclusione.
14?. Ad primum argtmentum in num. 7. —
Adsecundura. — Ad tertium argumentum. — Ad
primum pro quinta sententia communis solu-
tio est, licet species sit ignobilior, attamen ut
instrumentum potentite attingere posse nobi-
liorem actum. Hsec vero solutio ut jacet non
consonat supradictis. Aliter ergo respondetur,
negando actum cognoscendi esse perfectiorem
qualitatem, quod non facile posset improbari,
etsi id ergominus probem, quia ille actus vita-
lis est , et a perfectiori potentia elicitus ,
habetque optimum effectum formalem, qui
est cognoscere. Quare ad argumentum dicito
imperfectum non posse attingere productio-
nem perfecti tanquam totale principium im-
mediatum, ac principale naturaliter loquendo,
posse tamen attingerC;, ut partialiter complens
immediatum instrumentum, atque attingendo
in effeetu aliquid non perfectius se. Quam so-
lutionem sic explico : nam poteutia cognoscens
specie informata integrum iustrumentum est^,
per quod anima operatur, species autem in-
strumentum non est potentiae. non enim haec
ita specie utitur, ut sola ipsa species ehciat
immediate actum cognoscendi, ut optime pro-
bat argumentum primum pro Henrico, sed ex
potentia, et specie constat integrum iustru-
mentum, quod immediate ehcit actum. In quo
duo etiam cousiderant nonnulli , et substan-
tiam et reprcesentatiouem : illamque sortiri a
potentia, hanc vero ab specie, ac proiude sin-
gula singuhs tribuendo, imperfectiorem de-
prehendi actum, quam ipsius principia. Haec
tamen consideratio necessaria non est , ut
constat, quam vera autem sit, ex cap. 2, a
num. 22, intehigi potest. Ad secundum res-
pondetur sffipe animam in operando uti instru-
mentis extriusecis, adjunctis propriis, ut cald-
mo ad scribendum, quod magis necessarium
fuit iu potentiis cognoscentibus, quam in ahis
propter modum operandi p^^r assimilatiouem,
per quod etiam patet sohitio tertii.
CAPUT V.
UTRUM PER ACTUM POTENTIiE C0GN'0SC1TIVJ; ALI-
QUIS TERMINUS PRODUCATUR.
\ . Partis negativce fundamentum ex Arisfo-
tele. — Fundamentum pao-tis affirmativce ex
Theologis. — Hsec qusestio tractari solet com-
muniter in tertio libro de Anima sub terminis
contractioribus, an per actum intellectus pro-
ducatur verbum : disputatur etiam a tlieologis,
in prima, distinctione vigesima septima, et a
D. Thoma, ejusque discipuhs, prima parte,
queestione vigesima tertia, articulo primo, atta-
men, quia eadem ratio eft de actione intellec-
tus, et de actibus aliarum potentiarum cogno-
scentium, ideohocloco in universum tractanda
videtur : nam postquam egimus de entitate, et
principio activo cognitionis, dicendum sequi-
tur deiUius termino, Videtur igitur per iham
nihil produci, quoniam cognitio actus imma-
nens est, ac proinde minime productivus, nono
Metaphysicee , capite nono, ubi sic legitur :
Quorimicunq^ie itaque aliud quiddam propter
usum est id, quo fit liorum actus in eo, quod fit,
est, ut wdificatio in eo quod wdificatur, etc.
QuoruM vero non aliud quoddam opus propter
actionem in ipsismet actio est, ut visio in vidente,
et speculatio in speculante. Et 1 Ethicorum ad
Nicomachum, cap. 1, habetur, quasdam ope-
rationes esse fines, scilicet immanentes, in aliis
autem : addit, prceter has opera qumdam.. Con-
tra vero est, quia secundum theologos per ac-
tionein inteUectum producitur verbum, quod
sit ihius terminus, eadem autem est ratio de
illa, et de aliis similibus : ergo, etc.
2. (jreneralis resolutio. — Priiva illiusexpo-
sitio. — In hac qusestione multi Thomistee opi-
nantur, per actum intellectus produci quem-
dam terminum, qui verhum dicitur, de ratioue
tamen, et modo ponendi illum, ac de potentiis
aliis cognoscentibus non conveniunt. Ad intel-
ligendam ergo diversitatem opinionum est re-
colenda distinctio cognitionis intuitivae, et
abstractivse : iutuitiva objectum habet sibi rea-
liter prsesens, abstractiva non item : dicunt
ergo Thomistarum nonnuhi per cognitionem
abstractivam produci ahquid terminans illam,
at per intuitivam nihil. Ratio sententiee est,
quoniam per actiouem coguoscitivam solum
producitur terminus ex indigentia, cum nimi-
rum objectum prcesens nor: habetur : soJa ergo
abstractiva coguitio producet termiuum, uon
autem intuitiva. Uude talem productionem
concedunt, et intellectui, et sensui intenori
CAP. V. AN PER ACTUM COGNOSCENDI PRODUCATUR TERMINUS.
631
abstractive cognoscentibus, cum discrimine,
quod in intellectu terminum illum vocent ver-
bum, in sensu idolum : sensibus vero exterio-
ribus terminum denegant, quia eorum cogni-
tio semper e=t intuitiva^ qua etiam de causa
in intellectu intuitive cognoscente^ ut in beatis
Deum videntibus, et in Angelis seipsos cogno-
scentibus terminum prsedictum non agnoscunt.
Quare secundum banc opinionem verbum, seu
idolum non est, ut terminus productus neces-
sario, sed ut speculum, et imago, in qua res
ipsa cognoscatur, ac consequenter aiunt ver-
bum realiter distingni ab actu cognoscendi,
sicut res a re distinguitur. Hanc opinionem sic
expositam tuetur Cajetanus, prima parte, loco
citato, et Capreokis, illa distinctione vigesima
septima. FerrariuS;, primo contra, capite quin-
quagesimo tertio, quamvis bic minus conse-
quenter loquatur in non paucis : insinuat etiam
D. Tliomas, prima parte, queestione trigesima
quarta, articulo primo, ad secundum, de Po-
tentia, qusestione octava, articulo primo, quaes-
tione nona, articulo quinto, de Veritate. q. A,
art. 1, ad 2, citato etiam Aristotele 2, de Ani-
ma, textu 59 et 60, scribente, objectum in-
tellectus debere esse intra ipsum, qui locus
minime favet, cum ibi loquitur Aristoteles de
speciebus intelligibilibus, uon de cognitionis
termino.
3. S emnda expositio . — Alia opinio declarat
actione cognoscitiva produci terminum ab illa
distinctum : Patres vero cum aiunt intellec-
tum producere verbum, ipsammet intellectio-
nem vocare verbum, ac tale verbum in omni
intelligente dari, imo proportionaliter in omni
cognoscente : rursus verbum non esse id in
quo tanquam in speculo objectum cognosca-
tur, sed actum esse, quo cognoscitur objec-
tum. Hsec videtur seutentia Scoti^ Durandi et
Gabrielis, citata dist. 27. Et rursus Scoti,
quodlib. 8, cujus opinionis motiva in sequen-
tibus afFeremus.
4. Prima assertio undeprolanda. — Videatur
aiictor, disp. 43 Metaphysicw, sect. 2. — Pri-
ma conclusio. Per omnem actionem cogno-
scendi terminus producitur illi intrinsecus, ac
modaliter tantum ab ea distinctus. Haec con-
clusio est a nobis exposita, et probala olim in
qusestione de sex ultimis preedicamentis, ubi
ostendimus in actionibus immanentibus esse
distinguendam rationem qualitatis a ratione
productionis, qualitatemque terminum esse
illius actionis, ut est productio, et lioc etiam
tetigimus supra, libro secundo, c. 2. Uude nou
est hic ampliusimmorandum.
5. Secunda assertio prohatiir. — Secunda
conclusio. Preeter hunc terminum non produ-
citur alius per actionem cognoscendi modali-
ter, aut realiter distinctus. Probatur primo,
quia in universum per unam actionem non
producitur, nisi unus terminus : ergo neque
per actionem cognoscendi. Secundo, vel ille
terminus producetur per actum intelligendi,
ut est qualitas, vel prout est productio quali-
tatis : neutrum verum est : ergo, etc. Probatur
minor, nam productio illa, ut sic, producit
qualitatem^ quse actus est intelligendi : non
ergo indiget alio termino : ipsa vero qualitas
imprimis actio productiva non est, neque
deinde est principium, seu forma, per quam
potentia cognoscitiva producit aliam qualita-
tem, quia intentionales qualitates de se pro-
ductivse non sunt, ut patet iu visu.
6. Evasio odstruitur dtipliciter. — Dicetur
fortasse actum cognoscendi abstractive esse
productivum alterius qualitatis, non vero in-
tuitivum. Sed contra primo, quia intuitivus
actus perfectior est abstractivo : ergo si liic
non est productivus, neque ille erit. Secundo,
quia frustra ponitur qualitas producta per ac-
tum cognoscendi, qui etiam qualitas est. Si
occurratur substitui pro objecto, ita facile re-
fellendum erit : quoniam objectum, et conse-
quenter id, quod supplet illius vicem, prsecedit
actum cognoscendi : non ergo produci per il-
lum valet, principium enim producendi prius
est natura producto : si vero quis fmgat actio-
nem aliam priorem intellectione , per quam
verbum producatnr, ut consequenter fingen-
dum videtur, jam imprimis intentum babetur,
per actum sciiicet cognoscendi, ut sic, nihil
produci ab ipso distinctum. Deinde jam ver-
bum non producitur per intelligendi actum,
quod est contra mentem Patrum et Doctorum
de verbo tractantium. Praeterea in potentia
abstractive cognoscente duse actiones erunt
realiter distinctse, una per quam producatur
qualitas, quse est actus cognoscendi : altera per
quam producitur idolum, seu verbum, quod
de re ipsa formari fingitur : namque unaquee-
que actio cum suo termino identificatur, duse
autem assertse qualitatesrealiter sunt distnictee
juxta adversarios : ergo et actiones productivse
cum eis identificatee inter se realiter distin-
guentur, quod est superfluum, cum actio po-
tentiee cognoscitivse sit tantum cognitio : vel
ergo per utramque illarum actionum potentia
cognoscit, quod est superfluum, vel altera actio
non est potentise cognoscitivee, quod est verissi-
mum. Gonfirmalur quoniam intelligi nequit
632
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
potentiam prseparare sibi tp.rminum cogno-
scendiim^ si talis termini^ sive objecti prapa-
ratio non est cognitio, sicut probatiun est, esse
non posse. Confirmatur deinde, quia cogno-
scerenihil est aliud, quam vitaliteroperari for-
mando quodammodo remipsam cognitam : illa
ergo actio formans idokmi, seu verbum est
ipsa cognitio : ergo superflua est altera actio,
seu cognitio. Taudem confirmatur, quia si
qualitas producta deserviret per modum ob-
jecti, in ea cognosceretur objectum ipsum :
impossibile autem est cognosci objectum in re
aliqua, ipsa non cognita^ ut videri rem in
imagine non visa imagine, atqui intellectus
non cognoscit talem qualitatem : ergo neque
in ea cognoscit objectum aliud.
7. Tertia assertio. — JExplicatur et compro-
iatur in intellectu primo al) auctoritate. — Ca-
jetanus perperam interpretatur D. Tliomas. —
Prohatur secundo a similihus. — Tertia con-
clusio. Per omnem actionem cognoscendi in
fieri producitur verbum^ vel aliquid illi pro-
portionale, quod realiter et formaliter est ipse
actus cognoscendi in facto esse, seu ut est qua-
litaS;, distinguitur tamen modaliter ab illa ac-
tione^ ut est productio, unde verbum non po-
nitur ex indigentia objecti, sed ex vi, et na-
tura cognitionis. Hsec conclusio sequitur
aperte, ex prascedentibus : posita vero est ad
explicandum, quid sit verbum mentis, quod
prius de intellectu prajstabimus, deinde de
sensibus. Prima igitur pars, nempe verbum
produci, communis est sanctorum Patrum,
et theologorum, qui^e fuit via ad expHcan-
dam generationem Verbi divini per actum co-
gnitionis oeterni Patris, nam sicut ibi ver-
bum substantiale producitur per actum sub-
stantialem, ita in nobis producitur accidentale
verbum, quia actio est accidentalis, quod vero
ilkid verbum accidentale non sit distinctum
ab actu intelhgendi, ut est qualitas in facto
esse, constat ex divo Augustino, libro duode-
cimo de Civitate, capite septimo, et decimo-
quinto, de Trinitate, capite decimo, dum in-
quit formatam cognitionem a re, quam scimus,
verbum esse, et hbro nono, capite decimo
septimo, conceptum rerum veracem notitiam
tanquam verbum apud nos habere, et dicendo
intus gignere, neque a nobis nascendo disce-
dere. Anselmus quoque in Monologio, capite
trigesimo tertio, inquit actum ipsum iutelli-
gendi habentem ex se imaginem natam, ver-
bum nostrum esse. Damascenus, Hbro primo,
fidei, capite decimo octavo, Ve?'hum nostrtim,
inquit, est naturalis, animce nostrce motio, se-
cundum quam movetur, intelligit, aut cogitat.
Jam D. Thomas ubicumque de verbo disserit,
non illud astruit ex indigentia objecti, sed ex
intrinseca ratione intellectiouis , indeque in
omni intelhgente verbum admittit, ex intrin-
seca autem ratione intellectionis^nihil ahud
producitur in intellectu quam qnahtas iUa,
quse est intehigendi actus : ergo iha ipsa ver-
bum est. Major patet ex prima parte, quast.
vigesima septima, artic. primo, ubi inquit :
Q,uicumque autem iiitelligit, ex hoc ipso, quod
intelligit, procedit aliquid intra ipsum, quod
est conceptio rei intellectce ex vi intellectiva
proveniens , quse verba Cajetanus hmitat, et
exponit contra mentem, et verba auctoris.
Item de potentia, qusestione nona, articulo
quinto, ait verbum esse de ratione ipsius in-
tehigere. Idem de Veritate, qusestione quarta,
articulo secundo, et opusculo decimo tertio,
et supra Joannem, capite primo, lectione pri-
ma, ethb. quarto, contra Gent., capite unde-
cimo, ait Angehim etiam dum seipsum intel-
ligit, formare verbum : ergo aperte docet ver-
bum nou dari ratione abstractive notitise^
siquidem in Angelo notitia sui intuitiva est,
ibi autem non nisi actus intehigendiinvenitur :
ihe ergo verbum est, et productio illius, est
verbi productio. Secundo patet etiam Iioc ex
mente Patrum explicantium productionem di-
vini Verbi vicissim per productionem verbi
creata : productio autem Verbi divini ex co-
gnitione intuitiva est, ac sine ulla objecti in-
digentia, cum sit Patri producenti prsesentis-
simum, sed ex vi intellectionis : simile ergo
erit in nobis.
8. Prolatur tertio ratione. — Tertio. Si ver-
bum poneretur ex indigentia, seu absentia ob-
jecti, fere nunquam produceretur. Et quidem
in Deo quantum est exratione intellectionis sa-
tis id liquet, atque etiam in Augehs se cogno-
scentibus, sed neque quando alii alios cogno-
scuntcumspirituales sint,actuque intelligibiles,
ac pi^sesentes omnibus omnes. Nam distantia
localis nihil impedit, impertinensque est ad in-
tellectionem : potestergo quilibet Angelus im-
mediate terminare cognitionem de se elicitam
ab altero Angelo. Dices desiderari adhuc inti-
mam praesentiam, seu veluti penetrationem
Angeli cognoscendi cum cognoscente potentia.
Sed non recte : nam talis potentia, ut suppo-
nimus, instructa est speciebus : ad terminan-
dam vero cognitionem non est, cur requiratur
objectum intra intehectum. Eadem sane ra-
tione ostendi potest uuiversim Angelos non
indigere verbo ad cognoscenda queecumque
CAP. V. AN PER ACTUM COGNOSCENDI PRODUCATUR TERMINUS.
633
existimt, eo qiiod actus cognitionis terminari
acl illa potest ubicumque gentium ponantur :
solum ergo formabunt Angeli verbum rerum
non existentium^ quod est contra mentem om-
nium de verbo tractantium.
9, Extenditur prcccedens ratio. — Imo non
solum de objectis existentibus, sed neque de
non existentibus oportebit formare verbum^
si illud res alia sit quam actus ipse cogno-
scendi, namm axime formaretur, ut in eo tan-
quam in imagine res cognosceretiir. Sed hoc
modo jam poneretur verbum signum instru-
mentale preeter omnium judicium. Aliirespon-
dent speciem esse principium agendi, et ideo
non posse se habere ut terminum^ cum ratio-
tiones hse oppositee sint, et ideo necessariam
esse aliam quaHtatem^ qua3 objective terminet,
Sed neque hoc satisfacit. Primo propter mmc
dicta de signo instrumentali. Secundo, quia
falsum est rationem principii, et termini objec-
tivi repugnare; nam in videntibus DEUM es-
sentia principium est visionis, et objectum si-
mul ad quod terminatur, idemque est in An-
gelo se cognoscente. AUi ergo consequenter
concedunt speciem ipsam intelligibilem esse
verbum in quantum est terminus, in quo res
cognoscitur : sed hi improprie satis loquuntur^
et contra mentem Patrum, et omnium^ qui
verbum concedunt; verbum enim poni debet
per actionem intellectus, species autem saltem
prima non ita producitur. Item quia jam nihil
valeret simihtudo productionis verbi nostri ad
exphcandam productionem divini Verbi, cum
ibi essentia sit per modum speciei, et tamen
producitur verbum, non vero essentia : ergo
similiter, etc. Prseterea falsum est in specie
impressa fieri cognitionem^ ut in aspectu patet,
videmus enim per speciem non in specie. De-
nique species ipsa non cognoscitur : ergo neque
res in specie, ut supra dicebamus : igitur ver-
bum neque species impressa est, neque dis-
tinctum ahquid ab actu intelhgendi : est ergo
actus ipse. Quod etiam ex secunda conchisione
aperte cohigitur : probavimus enim per actum
cognoscendi non produci ahquid ab ipso dis-
tinctum, produci autem verbum : verbum ergo
non est aliquid distinctum ab actu.
i 0. ExplicatuT deinde eadem tertia asserlio
inpotentiis sensitivis. — Sic ergo probata con-
chisione in intehectu, ut exphcetur in ahis
potentiis, est advertendum, verbum efficere,
seu dicere primo dictum esse de vocibus, ta-
men hinc transferri ad specialem locutionem,
quas intehigendo fit, est enim qusedam locu-
tio in mente, qua quis sibimet loquitur, unde
'VQYhwmdicere usitatissime tribuitur locutioni
spirituali, juxta ihud Matthan nono, et Lucee
primo : Scribce, et pharist.ei dicebant intra se,
et Sapientiee primo : Dixerunt impii intra se
cogitantes, et in Psalmo decimotertio : Dixit
insipiens in corde suo, etc^ dicere ergo, et
loqtci proprie usurpatur de actibus intehectus,
ex quo cohigit Augustinus, decimo quinto de
Trinitate, capite decimo, vocem verbum ex-
tensam esse ad significandum proprie concep-
tum mentis, ideo forte, quia locutio exterior
ex interiori dimanat. At reliquee potentite co-
gnoscentes non proprie dicuntur, aut loquun-
tur, quia imperfecte cognoscunt, nihikpie af-
firmant, aat negant, sed simpUciter appre-
hendunt, et ideo verbi vocabuhim conceptibus
earum proprie non tribuitur : eo ipso tamen
quod potentiee cognoscentes sunt, vindicant
quamdam productionem similem productio-
ni verbi mentahs, eliciiuit quippe actus cogno-
scendi, per quos assimilantur rebus cognitis :
hoc ergo est, quod proportionari diximus ver-
bo mentis, ac commune est sensibus exterio-
ribus cum interioribus_, ut ex primis conchisio-
nibus constare potest.
H. Colliguntur ex dictis sex pronuntiata
totam doctrinam de verbo complectentia. — Ex
quibus omnibus licet colhgere, quid sentien-
dum sjt de verbo mentis. quod valde contro-
versum est apud theologos. Primo ergo dicen-
dum vere dari. Secundo distingui modahter
ab actione inteUectus ut productioest, ab actu
vero ut est quahtas producta nuUo modo. Ter-
tio non esse id, in quo fit cognitio, aut supplere
vicem objecti, sed esse id, quo ipsum objec-
tum cognoscitur tanquam conceptu formaU
rei cognitee, siquidem ut res possit inteUigi,
necesse est^ ut in inteUectu vitaUter quodam-
modo formetur : iUa ergo forma verbum est,
atque ita coUigitur ex S. Thoma, de Potentia,
quEest, octava, articulo primo, contra Gentes,
capite trigesimotertio, primaparte, queest. 107,
articulo primo, unde verbvmi couceptus ob-
jectivus mentis non est, sed formahs : objec-
tivus vero est id, quod cognoscitur. Quarto
hujusmodi verbum produci per actionem in-
teUigendi^ ut productio est. Unde tria haec
dicere mentaUter, producere verbum, et effi-
cere actum inteUigendi idem valent maxime
in creaturis. Quinto verbum esse simiUtudinem
objecti intentionalem, expressamque speciem
iUius, et hoc ipsum vindicare actum inteUi-
gendi.Ita divusAugustinus, nono deTrinitate^
a septimo capite usque ad decimum, et decimo
c[uinto hbro, a decimo capite usque ad deci-
634
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
mumtertmm. Sexto in omni intelligonti creato
eo ipso, quod intelligit formari verbum sive
in absentia, sive in prtesentia objecti : atque
hsec omnia pronuntinta sequuntur ex positis
conclusionibus, pro quibus uullam aliam pro-
bationem afferre nccesse erit.
d2, Prima difficuUas contra supra dlcta
insurgens. — Supersunt tamen difiicultates
adversus dicta. Prima, quia videtur verbum
esse id, in quo res cognoscitur, atque habere
vicem objecti : artifex eiiim format sibi ido-
lum^ in quo, et ex quo rei fabricandse modum
contemplatur : ilhid autem intelUgendi actus
esse non videtur, sed per actum potius forma-
tum : ergo, et cajtera. Et hoc videtur seusisse
D. Thomas, qusest. 4, de Veritate, art. 2, ad 3,
cum scripsit conceptionem intellectus non so-
him esse id quo, sed etiam in quo rem intelli-
gimus: idem dicitdePotentia, qusstione noua,
articulo quinto, ilhs verbis : Hoc ergo est pri-
mo. et per se intellectum, quod intellectus in
seipso concipit de re ititellecta. Et super Joan-
nem, capite primo, inquit^ verbum comparari
ad intellectum, non solura ut id quo, sed ut in
quo : idemque habetduobus opuscuUs de verbo.
13. iSecimda difficultas. — Hinc vero oritur
secunda difficuUas, videntur enim inteUigendi
actus, atque verbum disthigui realiter, nam
imprimis habent se, utactus, etobjectum. Se-
cundo, quia si verbum esset ipse actus inteUi-
gendi formahter, Verbum divinum esset intel-
lectio ipsa Patris : consequens est falsum :
ergo. Sequela valeat a proportionaU ratione.
Minor vero patet : tum, quia Verbum est dis-
tincta persona a Patre, inteUectio autem com-
munis est tribus personis, utpote ad essentia-
Ua spectans : tum quia intellectio est formaUs
perfectio inteUigentis, Verbum autem divinum
non est formaUs perfectio Patris, neque actus
iUius, imo ei oppositum relative : atque hoc
est, quod Augustinus ait, Patrem non sapere
sapientia a se gentia. Tertio arguitur, quia
per actum cognoscendi et inteUigendi produ-
citur habitus reahter ab iUo distinctus : ergo
etiam poterit produci verbum : et ita videtur
sentire divus Tliomas supra, et prsecipue prima
parte, queest. 27, art. 1 , qusest. 34, art. 1, ad !2.
44. Tertia. — Tertia difficuUas, quia i7itel-
ligere et dicere idem esse non videntur, ut
docuit divus Thomas, dicta quaestione trigesi-
ma quarta, articulo primo, ad tertium, quod
ita ostenditur. Nam in divinis inteUigcre com-
mune est tribus personis, dicere autem soUus
est Patris : ergo late distinguuntur. Ratio vero
est, quoniam intelhgere solam dicit habitudi-
nem inteUigentis ad rem inteUectam, in qua
nuUa productio importatur, sed nuda rei ap-
prehensio, dicere autem verbi productionem
importat : quare, etc.
15. Qiiarta. — Quarta difiicuUas, siverbum
esset actus inteUigendi, cum iUud similitudo
objecti sit, actus quoque simiUtudo erit, quod
falsum apparet, cum nuUa actio simiUtudo sit
principii, a quo fit, ut inductione constat.
16 Qicinta. — Quinta difficultas estfalsum,
videri in omni inteUigenti dari verbum, alias
beati iUud de DEO formarent, sicque dari pos-
set creata DEI imago. Quia sola ratione os-
tendunt theologi, neque speciem iuteUigibilem
DEI in beatis inveniri. Et confirmatur primo,
quia si visio beatifica esset Dei simiUtudo, pos-
set quis beari intuendo iUam, cum in iUa vi-
derct Deum clare repreesentatum, quod falsum
est, cum nulla creatura queat objective beati-
ficare. Et confirmatur secundo, quia si in pree-
sentia objecti formaretur verbum, etiam exte-
riores sensus formarent simile quippiam. Con-
sequens est contra commuuem theologorum,
videturque colligi ex saucto Tlioma, quodlibet
quinto, articulo nono, ad secundum, ubi ait
sensum externum non formare sibi aliquam
formam rei sensibilis, eo quod ejus operatio
perliciatur per solam immutatiouem externi
seusibilis. At imaginativa, inquit, forma sibi
idolum simile rei sensibili, idem fere docuit,
prima parte , queestione octogesima quinta ,
articulo -ecundo, ad tertium. Cajetanus et Fer-
rarius supra, et quarto coutra, capite uude-
cimo. Capreolus supra, qusest. 2, ad 4, Du-
randi, Torrensis, 1 part., qusest. 27, art. 1,
disput. 3.
17. Ad primam difficultatem, innum.. 12. —
J)e liac re diserte auctor, disp. 23 Metaphysica?,
sect. 2. — Ad primam difficultatem responde-
tur, quod termiuatio cognitiouis ad objectum
non est materialiter inteUigenda eo modo, quo
intelligitur terminatio Unese ad punctum : sed
est sumenda intentiouali, seu spirituali mo-
do : cogmtionem ergo terminari ad rem, uihil
est aliud, quam rem coguosci, quod fieri po-
test, etiamsi non existat, nedum absit : sic e-
nim amor ^erminatur ad rem amatam, prout
in se esse potest, quamvis actu non existat :
scientia etiam rosee ad ipsam rosam terminari
dicitur objective, quamvis ipsa rosa non exi-
stat : quando etiam cognoscitur ens ratiouis ,
nou termiuatur cognitio ad aliquam imagi-
uem ejus : actus igitur cognitionis ab iutellec-
tu cum specie productus est notitia rei : et hoc
est termiuari ad iUam et non ad aUud. Ad
CAP. V. AN PER ACTUM COGNOSCENDI PRODUCATUR TERMINUS.
635
exemplum idoli, artificis ibidem adductum,
dicendum, ipsnm esse actum, quo res concipi-
tnr, et per qnod artifex operatur, tanqnam per
couceptum proprium, neqne oportet fingere
idolnm alind ab artifice formatnm,undeetiam
experimur solum formari dnm res cognosci-
tur, qnod sigunm est solnm eonsistere in for-
mali couceptione. Late tamen loqnendo res
absens cognosci dicitnr in idolo, quatenns est
ratio attingendi rem ipsam, et ita est utcum-
qne interpretandns D. Tliomas, locis citatis,
Certe in suaSnmma idnunquampronuntiavit,
qiiin potins prima parte, qnsestione octogesi-
ma qvunta, articnlo secnndo, ad hoc institu-
tum probat speciem intelligibilem non esse,
quod intelligitur, sed rem reprsesentatam per
speciem primo intelligi, ac probationes illius
rem conficiuut: idemque ostendunt de specie
expressa, nam si in verbo res intelligeretur
tanqnam in snpplente vicem objecti, ipsura
diceretnr intelligi, sicutimagodicitur adorari,
quia inilla res adoratnr. OccnrrnntCajetanus,
et alii per intellectionem cognosci verbum, ut
similitudo est, non ut qualitas : sed lioc im-
probari potest exdictis, cap. 2, num, 27. Nam
qnalitas illa essentialiter est similitndo, et e
contra similitudo illa est esscntialiter qnalitas:
impossibile ergo est intelligi verbnm, ut simi-
litudinem, et non ut qualitatem. Unde quando
per actum reflexum de verbo agimus, ipsum
eognoscimus secundum utramque rationem,
quemadmodnm cum rem quamlibet concipi-
mus in ea rationem entis, et talis entis indivi-
se attigimus, per actum vero directum ad ob-
jectum, nullo modo cognoscitur ejus verbum:
non ergo est id, in quo, sed id, quo objectum
cognoscitur.
i8. Ad secundam diffimltatem, in n. 13. —
Videalur auctor, lih. \ , de Trin., cap. 7, a
num. 40, — Ita attctor, disp. 44 Metaphysicce,
sect. 8, contra Biiridatmm. — Ad secundam
difficultatem negandum, distingui realiter ac-
tum intelligendi et verbum, ac proinde distin-
gui tanquam actum et objectum. Quod vero de
Verbo divino, et actu intelligendi Patris affer-
tur, non esthujus loci explicare, Breviter di-
cendum in DEO dari intelligere absokite, seu
essentiale, quod proinde commnne est tribus
personis : prout vero per primam Trinitatis
subsistentiam terminatur , et quodammodo
contrahitur, esse proprium Palris , sicque dici
inteUigere notionale , et verbi productivum.
Hinc tamen iutelhgitur in hac materia argu-
menta a divinis ad humana, vel e coutrario
parum valere. Nam in humanis, actus ipseiix-
telligendi producitur, ac adeo est verbum et
terminus productionis, in Deo autem actus in-
telligendi non est productus, cum sit ipsaDE[ .
essentia. Unde Fihus et Spiritus sanctus etiam
intelhgunt, licet verbumnon producant, Quia
cum in Deo , maxime ad intra, uihil super-
fluum esse possit, impossibile fuit, inteUectio-
nem essentialem ab ahis subsistentiis, preeter-
quam aprima, terminatam, verbi productivam
evadere, Quod de liabitibus adducitur ad rem
non est, nam habitus non est terminus cogni-
tionis, sed actionis cujusdaminde emauantis.
19. Adtertiam difficuUatem, in num. 14. —
Ad tertiam difficuUatem dicito intelligere et
dicere quadam ratione distingui, et alia esse
prorsns idem : dicere euim prout est idem, ac
verbum producere, significat actionem intel-
lectus, ut productio est, nnde si intelligere su-
matur pro intellectione, ut est productio, idem
formaliter erunt dicere et intelligere : si vero
intelUgere sumatur prout significat ipsum ac-
tuni, per quem intellectus deuominatur co-
gnoscens, sic plane intelligere distinguitur a
dicere, sicut ierminus a productione, et lisec
est mens D. Tlioma?. illoloco, sicque procedunt
rationes ejus: aliquando tamen dicere usurpa-
tur pro materiahter concipere, et tunc etiam
idem est, ac intelhgere, attribniturque etiam
omnibus personis divinis, juxta illud, dixit
Deiis et facta simt, Psalmo centesimo quadra-
gesimo octavo.
20. Scoti placittmi in liac materia quous-
que recipiendim. — -Consule auctorem, lil. 1 , de
Trinit., caj). 1, et lih. 9, cap, 3, a num. 6. —
Et hinc intehigitur qusedam Scoti opinio in
hac materia, dicentis verbum non produciper
inteUigere, quod improbatur a Thomistis: sed
quid([uid de mente Scoti sit, res ipsa vera est,
ut ex dictis hquet : ahter tamen aberravit
Scotus, in prima, distinctione secunda, quses-
tione uhima, et distinctione vigesimaseptima,
qusest. secunda, ubi asserere videtur dicere et
intelligere actus esse realiter distinctos, cum
tamen sohim distinguantur, tanquam produc-
tio et terminus : sicut enim in visu sola datur
productio visionis, et ipsum videre, ita in in-
tehectu nostro est dicere, hoc est, inteUectio-
nem producere et intelligere.
'H.i.Ad quartam difficultatem, innum. 15. —
Concinit auctor in disp. Metapliysicce, sect. 4,
mim. 2, et lio. 2, de Attrihut., cap. 11, n. 3. —
Quarta difficultate pressus Capreolus in quar-
to, distinctione quadragesima quarta, quaest.
quinta, ad primum, concedit actum cogno-
scendi nou esse similitudmem rei coguitse ;
636
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
illum communiter sequuntur Tliomistae pos-
teriores prseter Dominicum Soto, qui opposi-
tum afErmat ibibem qusest. secunda, articulo
secundOj dicendum tamen cognitionem in fie-
ri^ seu cognitionis in facto esse productionem
proprie non esse similitudinem , sed viam ad
illam : at cognitionem in facto esse, per quam
scilicet potentia formaliter cognoscit^ simili-
tudinem esse formalem objecti, non quidem
univocam, sed intentionalem^ ut capite secun-
do, conclusione quarta dictum est : quse est
sententia D. Augustini , decimo quarto de
Trinitate^ capite decimo septimo, ubi inquit :
Tunc erit perfecta shnilitudo Dei in mente,
quando erit Dei perfecta cognitio. Sed clarius
Anselmus in Monologio, cap. 31^ inquit^ nulla
ratione negari posse cognitionem esse similitu-
dinem rei ex ejus impressione formatam. Ar-
gumentum vero in contrarium nihil probat,
quia non actionem^ sed terminum actionis di-
cimus esse similitudinem.
22, Adquintam difficultatem, in nwn. 16.
Verimn formari a leatis quod sit Dei similitu-
do, lateauctor, 111. ^, de Attr., cap. •11. — De
hacspecie hnpressaidem auctor copiose, disp. 30
Metaphysicce, sect. \\, et lih. 2, de Attr., c. 12
et \3. — Cons. auctor de Inc, disp. 27^ sect. 3.
— Ad quintam difiicultatem negandum absur-
dum esse, Beatos formare expressam DEI si-
militudinem^ imo id omnino fatendum, utsa-
tis manifeste probatur in materia de visione
Dei. Nec minus verum est^ possibilem quoque
esse impressam speciem^ quidquid Thomistica
schola reclamet^ etsi de facto eam dari proba-
bile non sit^ prout utrumque suo etiam loco
tractatur. Ad primam confirmationem ejus-
dem quintse difficultatis negatur sequela^ nam
cognoscere Deum tanquam in similitudine est
imperfecte videre, et ideo tahs visio non bea-
tificaret ; nam beatitudo consistit in clara Dei
visione : an vero possit visio illa beatifica per-
fecte, et quidditative cognosci, non viso Deo,
quaestio est alibi tractanda. Ad secundam con-
firmationem concedo, sensus exteriores for-
mare aliquid proportionale verbo, quod pro-
batum est in superioribus , destructumque
oppositum fundamentum : loca autem illa D.
Thomse obscura quidem sunt, cum insinuet
operationem sensuum externorum perfici per
solam immutationem sensibihs, imo quodlibet
octavo, articulo septimo, addit sensus exter-
nos non cooperari ad sui formationem, expli-
candus tamen est non loqui de forraatione
sensus per actum secundum, sed per actum
primum, seu speciem_, in hoc enim est diffe-
rentia, quod sensus exterior sohim formetur
ab objecto quoad speciem, at vero phantasia
seepe seipsam format, ex quibusdam speciebus
sensibilibus ahas eliciens, ut infra videbimus,
quee expositio colligitur ex eodem, in quodli-
bet 8, articulo tertio.
23. Ad fundamentum negantis partis in
num. \, de discrimine actionis immanentis, et
transeuntis. — Supersunt solvenda ex Aristo-
tele adducta in principio. Ad primum locum
Aristotelis ex nono Metaphysicee varie respon-
dent auctores, assignando phires differentias
inter actionem immanentem et tran§euntem.
Prima est, quod actio transiens producat ali-
quid ad extra, immanens ad intra : quee difFe-
rentia vera est, non tamen illic assignatur ab
Aristotele, nam aeque exchidit operatum intra,
atque extra, ait enim actionem propter se
fieri, et non propter operatum. Secunda diffe-
rentia, quod actio transiens ad suum termi-
num ordinetur, immanens vero non ordinetur
ad suum. Hsec vero differentia falsa est. Nam
fieri semper ordinatur ad factum esse, teste
Philosopho primo Ethicor. , capit. primo at nono
Metapliysicse, capite nono. Tertiam diflferen-
tiam assignat Cajetanus quod actio transiens
ex se sit productiva, immanens vero non item :
Ucet aliqua hoc liabeat propter absentiam ob-
jecti. Heec etiam differentia falso fundamento
nititur, ac supra improbato, neque est ad men-
tem Aristotelis, qui loquitur de contemplatione
DEI, quse apud ipsum est cognitio abstractiva,
cum in nostro intenectu non sit assecutus mo-
dum alium cognitionis de DEO, nec arbitratus
visionem DEI claram esse nobis possibilem, et
tamen per talem cognitionem dicat nihil pro-
duci.
24. Quarta ergo diflferentia, quod ordinarie
per actionem transeuntem fiat quippiam ma-
nens transacta actione, ut per aidificationem
domus, per calefactionem calor, et csetera, at
vero Hcet per actionem immanentem fiat qua-
litas, non manet tamen, nisi quamdiu potentia
actu operatur, unde habere videtur esse in
fieri, quod proinde semper retinet nomen actio-
nis, vulgoque ab ea non distinguitur. Hanc
ergo diflferentiam videtur intendere illo loco
Aristoteles : uude Perionius addit particulam,
quod relinquitur, ut expositor magis, quam ut
translator, cum in textu Grjeco non habea-
tur. Eamdem expositionem tribuit Alexandro
Aplirodisio, nono jNIetaphysicae, c. 9, videtur-
que consona Philosoplio, nam licet potentia
operetur propter terminum , attamen quando
terminus uon durat plus quam actio, tuuc recte
CAP. VI. QUID SIT APPREHENSIO ET JUDICIUM, ETC.
637
dicitur potentiam esse propter operationem
ipsam. Dixi paulo superius ordinarie, propler
exceptionem quse fieri solet de quibusdam ac-
tionibus transeuntibus, ut citharizandi ;, ca-
nendi, saltandi, quee nihil permanens relin-
quunt^ ob pecuharem sui imperfectionem_, ut
agendo de actione suo loco explicatur.
CAPUT VI.
QUID SINT APPREHENSIO ET JUDICTUM;, ET QUOMODO
IN POTENTIIS C0GN0SG[TIYIS REPEMANTUR.
1. Prima pars titidi expeditur. — Diximus
de actu potentise cognoscitivee;, ac de principio
terminoque illius : nunc dicendum de illius
divisione^ quse in omnibus potentiis cognosci-
tivis locum habet. Prius igitur in hoc capite
explicabimus quid apprehensio sit et judicium,
deinde quomodo singulis potentiis conveiiiant.
Circa apprehensioncm igitur est advertendum
in potentiis cognoscentibus primum omnium
reperiri receptionem speciei intentionahs^ quse
proprie objecti apprehensio non est, cum non
sit cognitio : post receptionem sequitur actus
quo res primo concipitur vitaliter, diciturque
apprehensio eo quod potentia recipiat objec-
tum quasi trahendo illud. Formatur autem
apprehensio dupHciter. Primo per simpHces
conceptus non comparando unam rem alteri.
Secundo faciendo comparationem inter res
simpHciter conceptas. Prima dicitur simplex
apprehensio : secuuda compositio^ seu compo-
sita apprehensio. Unde D. Thomas, prima
parte^ qusest. 58^ art. ^, dixit compositiouem
fieri^ quando plures conceptus formantur non
simpHciter^ sed cum ordine quodam inter se.
Et Aristoteles 3^ de Anima, text. 22^, docet in-
teHectum plures conceptus componere, et imum
facere, scilicet compositione : hsec vero coHa-
tio unius ad aliud aut fit ab inteHectu, compa-
rando et componendo simpHces conceptus^ aut
comparando unam compositionem aHeri tan-
quam iHi consonam, vel ex iUa inferibHem, ac
primo modo vocatur secunda inteHectus ope-
ratio, secundo autem dicitur discursus^ unde
Aristoteles 3, de Anima^ duas tantum opera-
tiones intellectus distinxit^ simpHcem scilicet^
et complexam complectendo sub complexa duas
compositiones imnc dictas : est ergo apprehen-
sio in communi mentaHs rei formatio^ seu vi-
talis couceptio per potentiam cognoscitivam,
quffi simplex^ vel composita esse potest^ ut
explicatum est.
2. Pro semnda parte tittdi notatio dtiplicis
judicii proprii et improprii. — De quo auctor,
disp. 8^ Mctapliysiccs, sect. 4, n. 6, et seqtien-
tibus. — Gircajudicium estsciendum uno modo
sumi latissime prout significat rei conceptio-
nem etiam simpHcem aHo modo proprie,
quando facta collatione unius ad aUud, poten-
tia judicat esse, vel non esse. Distinctio est
D. Augustini 11, de Civitate, cap. 27, et 8
Hb., cap. 1, Gregorii Nisseni, Hb. 4, de Ho-
mine, cap. 4, Nemesii,de Naturahominis, c. ^,
Galeni, Hb. 5, de Placitis, cap. 2, et lib. 1,
cap. 16. Judicium primo modo non est actus
distinctus ab apprehensione, diciturque appre-
hensio in quantum est qusedam tractio rei co-
gnitae ad potentiam : judicium vero in quan-
tum potentia cognoscendo judicat exercite rem
esse talem, qualem cognoscit : sic ocuhis vi-
dendo album, idoHim iHius format, ac per ip-
sum in actuexercito judicat esse album, quod
videt non actu distincto, sed eodem. Itaque
judicium hoc priori modo in brutis etiam re-
peritur.
3. Judicium proprie dictum quid esse puta-
verint. — Ferrarius et alii. — Refelluntur. —
De judicio autem secundo modo quid sit, et
quomodo fiat, difiicilius est exponere, muHi
censuerunt esse actum refiexum, per quem
potentia conceptionem suam directam com-
parat ad rem conceptam, judicatque iHi esse,
vel non esse conformem. Cujus sententiae vi-
detur esse Ferrarius 1, contra, cap. 59, sed
falsa est sententia, tum quia constat judicium
dari in rusticis et indoctis hominibus, qui ta-
men fortasse nunquam ita refiectuntur, neque
prorsus comparare norunt conceptus suos ad
res conceptas : tum quia ante iUam reflexio-
nem potest esse judicium, siquidem eo ipso^
quod potentia complexe cognoscit, verbi gra-
tia, hominem esse, aut non esse animal, ante
omnem refiexionem denominatur verum attin-
gens, aut faHi : judicium ergo ilH refiexioni
non astringitur.
4. Notatio p)i'ima pro vera sententia. — No-
tatio secunda. — Concluditur jamvera sententia
de quidditate judicii. — Quare dicendum pro-
prium judicium esse adhsesionem potentiaB ad
rem cognitam per actum ab ipsa elicitum, quo-
circa res ante apprehensas versatur. Ad cujus
inteUigentiam notandum est primo tale judi-
cium solum reperiri in divisioue et composi-
tione, quoniam non versatur circa rem nude,
ac simpHci modo^ sed circa rem ita esse, vel non
esse, quod absque compositione mentaH non
contingit. Notandum secundo inteUectum aut
comparare res simpHciter conceptas compo-
638
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
nendo tantnm extrema^ non ferendo senten-
tiam de propositione a se composita, id est^
neque assentiendo illi, neque dissentiendo : et
hsec certe est mera appreliensio a judicio dis-
tincta : aut componere ipsa extrema fereudo
sententiam^ id est, adhserendo, vel non ad-
haerendo taU compositioni ut veree^ vel ut
falsse : heec igitur adhsesio judicium est^ quia
non materialis, et quantativa putanda est, sed
vitalis et intentionalis : ideoque medio actu
vitalis potentifficognoscitivsefieri debet. Adhuc
tamen difficile exponitur talis actus, cognitio-
nem enim esse oportet, non apparet autem
quid per illam cognosci possit, quod non jam
sit per apprehensionem cognitum. Quare ter-
tio notandum est^ quoties intellectus compa-
rat ahquod pra^dicatum subjecto, vel id prse-
stare cognoscendo ei couvenire, vel cognos-
cendononconvenire,velneutrumcognoscendo:
quando hoc tertio modo comparat, est mera
apprehensio sine judicio : quando vero com-
parat primo, vel secundO;, jam est compositio
judicativa. Judicium ergo ille actus est, quo
intellectus cognoscit unum convenire alteri,
quapropter judicium non est actus realiter di-
stinctusacompositione intellectus cognoscitiva
connexionis extremorum. Unde judicare est
componere cognoscendo connexionem, et quia
in hac compositione cognoscitiva etiam inclu-
ditur apprehensio, et formatio rei cognitee :
ideo quando isto modo fit compositio, in illa
includitur apprehensio et judicium ratione
tantum, non re distincta : quee omnia ita pro-
bantur : nam judicium est actus intellectus :
debet ergo per ilhim aUquid intelligi : at non
nisi qualis connexio sit extremorum : ergo_,
etc. Probatur ha3c minor, quia non apparet
quid aliud cognoscatur_, ipsa enim extrema
jam erant cognita : ergo cognoscere connexio-
nem illam ipsum est judicare. Prseterea si
postquam quis formavit propositionem, alium
distinctum actum elicit, quo judicat ita esse,
vel non esse actus, ille erit sane pronuntiare
intellectualiter propositionem esse veram, vel
falsam, non est autem necessarium , ut eo
modo, id est, in actu signato, intellectus judi-
cettalem propositionem esse veram, quia jam
novam propositionem conficeret, de qua ite-
rum esset judicandum, an vera esset, quod
tamen experientia reprobat : ergo judicium
nihil est aliud^ quam cognoscere hoc ita esse^
qui actus a compositione, vel divisione men-
tah non est distinctus.
5. Anjiidicii qidddltas sit siniplex neciie. — ■
Vera resolutio ostenditur. ~ Et ex his solvi-
tur aliud dubium , cujus resohitio exponit
amplius dicta, nempe an hujusmodi judicium
sit simplex actus intellectus, an compositus,
multi enim putant apprehensionem esse com-
positionem , judicium vero esse simplicem
actum cadentem supra propo.sitionem jam ap-
prehensam. Ex dictis tamen colligitur oppo-
situm : nam actus superadditus compositioni
jam factse non satis intelhgitur, nisi forte di-
cas intellectum, post compositam a se propo-
sitionem, unico actu simplici attingere ipsam
connexiouem extremorum , qui simplex sit
judicium : sed hoc minime satisfacit, nam
intellectus cognoscere nequit connexionem
extremorum, nisi cognoscendo extrema eodem
actu, sed extrema nequit cognoscere simpUci
actu : neque ipsam connexionem. Et confir-
matur, quia non possumus apprehendere sim-
pUci actu propositionem , ut de negativis
clarius eUicet : ergo nec de iUa judicare, neque
videre conformitatem, vel difformitatem prse-
dicati ad subjectum nisi actu complexo. Et
hsec est sententia AristoteUs 4, Perih., cap. 1,
dum ait veritatem in compositione consistere,
consistit autem in judicio : ergo, etc. Idem
habet 3, de Anima, textu 21 et 26, et 4. Pos-
terior, text. 33, et 9 Metaphysicse, text. 22, 2
etiam Rlietoric. ad Theodectem , cap. 21.
Sententiam vocat enuntiationem , sententia •
autem, et judicium idem sunt, nisi quod ju-
dicium usurpetur in speculativis, sententia
vero in practieis, et 3 Ethic. ad Nicomach.,
cap. 3, et Ubr. 6, cap. 9, aii : Simul ac con-
sultaximuSyjudicamus, et consultatio, inquit,
est nondum factm enuntiationis, opinatio vero
jam enuntiatio est. Yocat autem opiuationem
judicium prohabUe : ergo judicium est ipsa
enuntiatio et compositio. Atque ita eonstat ex
dictis quid sit, et quotuplex apprehensio et
judicium.
6. Pro ultima parte tittilivaria protiuntiata.
— Circa uUimam tituli partem certum est
inteUectum formare posse utrumque actum
apprehensionem sciUcet, et judicium de rebus,
ac satis ex dictis coUigi potest. Quoad sensus
vero sit primum pronuutiatum. In ommbus
sensibus invenitur simplex appreliensio , et
judicium primo modo, quod sciUcet in actu
cognitionis intrinsece imbibitur, ut numero
secundo expUcatum est. Hoc ex hactenus dic-
tis ostensum reUnqiutur, atque iu eo seusu
dixit Aristoteles 2, Topicorum, cap. 2, judicare
se habere ut genus ad seutire et inteUigere,
et 2 Posteriorum, cap. 18, sensum vocavit
facuUatem judicativam , et 2 , de Anima ,
CAP. VI. QUID SIT APPREHENSIO ET JUDICIUM, ETC.
639
cap. 6, scnsum ait ]iidicare. Secundiim pro-
nuntiatum. Nullus sensus exterior apprelien-
dit^ vel judicat componendo, vel divideudo.
Ratio est, quoniam tales potentiae imperfec-
tissimse sunt in genere cognoscentium :
conferre autem unum alteri^ ac de illa com-
plexione judiciimi ferre, perfectissimse po-
tentise est : solum ergo sensus exteriores
simpliciter cognoscunt preeviam immutatio-
nem simplicem ab objectis suis causatam.
Instabis ex Aristotele^ libr. 2^ text. 144 et 149;,
dicente sensum exteriorem discernere inter
diversa sensibilia propria, ut visum inter al-
bum et nigrum^ id autem fieri non videtur
absque complexione dividente album a nigro^
et Job 12, dicitiir :Auris enim verha dijudicat,
et fauces com.edcntis saporem, et cap. 34 : Au-
ris enim verha prohat, et guttur escas dijudicat
gustu. Respondetur tamen sensus judicare eo
modo, quem in primo pronuntiato attulimuS;,
atque ita explicatur. Nam visus^, verbi gratia,
simplicem actiim elicit, quo cognoscit nigrum;,
et simplicem alium quo cognoscit album, non
tamen elicit tertium comparantem unum al-
teri, judicantemque boc non esse ilhid, sed
cognoscendo album et nigrum simplicibus
actibus exercite judicat diversos esse colores,
atque hoc etiam modo judicat sensus commu-
nis de differentiis diversorum sensibiUum^ ut
infra dicetur.
7. Tertium fronuntiatum. — Consulatur
auctor, supr. lib. \, c. ^, n. 'H, et in MetapJiy-
sica, d. \, sect. 6, a n. \%, et disput. 23, sect.
lO^ a n. 12. — Tertium pronuntiatum, In
brutis nulhis sensus interior jndicat compo-
nendo et dividendo, sed tantum simphciter
apprehendendo. Hoc etiam pronuntiatum cer-
tum est et commune. Ratio est, quia sensus
brutorum sunt imperfecti, et materiales plu-
rimum^ neque possunt conferre unum aheri,
ahas possent discurrere, et ratiocinari ahquo
modo. Quod si in brutis mira qusedam opera
et astutiam, ac solertiam observemus, de qui-
bus late Phnius, hb. 9, cap. 4 et 41, et hb. 8,
cap. 12 et 50. Aristoteles, hb. 8, de Historia
animahum, id plane sola illa simphci cogni-
tione ducta operantur. Dices, simplex iha co-
gnitio sequipohet nostrse compositse, eum per
iham seque bene dirigantur bruta ad sua
opera, atque homines ad sua : erit ergo per-
fectior instar augehcee cognitionis. Responde-
tur simphcem cognitionem perfectiorem esse
complexa, si ceetera paria siut^, quod in prse-
senti non cernitur, homo euim coguoscit dis-
tincte, et clare objectum hoc esse bonum^ aut
malum, et ipsam bonitatis, aut disconvenien-
tise rationem componendo, Angehis vero idem
assequiturdistinctissime simplicissimo intuitu,
et ideo perfectior est ejus cognitio : at vero
brutum simphci quidem actu, confuse tamen
cognoscit bonum aut disconveniens cogno-
scendo tantum materialem ejus rationem :
tahs ergo cognitio muho est imperfectior,
quam cognitio per compositionem. Et decla-
ratur ex D. Thoraa 1, 2, qusest. 13, art. %
ad 3 . Nam bruta semper, et ubique servant eum-
dem modum operandi, nisi ab intrinseca ali-
qua causa, vel impedimento divertantur, quod
signum est hmitata quadam cognitione agi
minimeque variabih per ahas, atque ahas ex-
tremorum compositiones et divisiones. Videri
etiam potest Albertus 3, de Anima, tractatu \,
cap. 3, Philoponus ibid., foL 72, col. 2, et
Aristoteles, text. 157.
8. Quartttm pronuntiatum. — Prolatur ex
Aristotele. — Quartum pronuntiatum. NuUus
etiam sensus interior hominis potest appre-
hendere, vel judicare, sive componendo, sive
dividendo, unde tale judicium excedit hmites
potentiee sensitivse in universum. In hoc pro-
nuntiato non omnes consentiunt : nam S. Tho-
mas 2, de Anima, lectione 13, et 1 part.,
queest. 78, art. 4, videtur tribuere humanee
cogitativse compositionem et divisionem , at-
que adeo discursum ahquem circa res parti-
culares. Ita Cajetanus et Soto 2, Poster., cap.
uhim , et fere rehqui auctores in prooemio
Metaphysicse, Nyphus, disputat. 7, Antonius
Andra^as, quaest. 5, Javehus, quasst. 6, et alii.
Fundamenta luijus sententise in num. 10, po-
nemus : sed pronuntiatum sumitur ex Aristo-
tele 3, de Anima, cap. 6, ubi in intehectu
tantum distinguit simphcem apprehensionem
et compositionem : ergo censet hanc divisio-
nem non habere locum in seusu, neque un-
quam in eo illam assignat, et 1, Periherm.,
capite 2, ait veritatem esse in compositione,
et 6 Metaphysica3, text. uh., addit liujusmodi
veritatem esse tantum in intehectu : ergo
aperte sentit compositionem dari in intehectu
tantummodo.
9. Etratione. — Evasio impugnatur dilem-
mate. — Impugnatur. — Et ratione etiam pro-
batur. Nam conferre unum ad aherum est
formalis compositio, et propria operatio po-
tentiai spirituahs : ergo, etc. Dices participari
posse a [totentia materiah, ut conjuncta spiri-
tuah. Ego vero quo paclo id explicetur in-
quiro. Autenimper illam conj unctionem quasi
extrinsecam elevatur materialis potentia ad
640
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
componendum et disciirrendiim, et lioc fal-
sum est^ quoniam potentia nequit eflicere ac-
tum quatenus vitalem propter conjunctionem
ad aliam, si talem ex se non posset efRcere, ut
inductione patet : aut intrinsece perficitur_, ut
jam potens sit ad nobiliorem actum, quam
omnes sensus brutorum^ quia nimirum oritur
ex anima sensitiva conjuncta gradui rationali,
et sic responsio quidem probabilis est^ tamen
non satisfacit, quia illa potentia quantumvis
perfecta semper manet intra latitudinem po-
tentiam spiritualem : cujusmodi sunt compo-
sitio et discursus, quod probatur primo, quia
si illi actus semel concedantur potentiee ma-
teriali, jam possent coucedi potentise bruto-
rum, cum ex parte materialitatis non repugnet,
et alias bruta etiam in gradu sensitivo perfec-
tissima inveniantur. Adde^ quod majora signa
observentur in brutis hujus compositionis <,
quam in cogitativa nostra, quia in nobis potest
facile tribui intellectui, in brutis vero nuUo
modp. Secundo arguitur : nam ad faciendam
compositionem, prseter conceptus rerum quse
per species repraesentantur, oportet concipere
proprio conceptu conjunctionem praedicati
cum subjecto, quse per verbum est importa-
tur : lioc autem non videtur dandum potentise
materiali^ cum illa collatio arguat magnam per-
fectionem. Tertio si sensus posset dividere et
componere^ eadem ratione posset discurrere,
quod alii consequenter concedunt^ et ita pro-
batur. Nam qua ratione posset preedicatum
subjecto, eadem posset unam propositiouem
alteri conferre, atque adeo percipere vim con-
sequeutise formalis, quod sane esset cogno-
scere_, quod omnis consequentia similis formte
sit bona, valetque ex intrinseca compositione
terminorum, id vero impossibile est potentiee
spiritualis, et ita cognoscere nibil sit minus,
quam cognoscere rem universalem, imo ulte-
rius si sensus posset componere, posset prse-
dicatum conferre subjecto, et considerare or-
dinem inter illa, coufingereque ibi relationes,
quoe munia sunt propria intellectus : ergo, etc.
Quarto si sensus posset preedicatum cum sub-
jecto conferre, posset et media cum fme, cum
non sit major ratio. Quod si concedas : ulte-
rius sequitur sensum posse cognoscere ratio-
nem boui ac mali : ac discursum aliquem, et
indifferentiam habere circa illa, consequenter-
que appetitum sensitivum ex se habere ali-
quam libertatem, ac posse peccatum, saltem
veniale committere, seclusa vobintate, quod
nonnulli, atque etiamCajetanus perperam cou-
cedunt. Tandem ex illo principio simiUa alia
absurda deducuntur, cum tamen illud nulla
ratione efficaci constet : non est ergo, cur a.s-
seratur.
10. Solvunlur argumenta adversariorum. —
Auctor, disput. 1 Metaphysicce, sect. ult., a
num. 2i. — Sed arguunt primo contrarie opi-
nantes. Nostri sensus conjuncti sunt intellec-
tui : rationabile ergo est, ut majorem aliquam
virtutem habeant quam sensus brutorum. Ha-
bent quidem majorem perfectionem intra lati-
tudinem potentiae materialis, non tamen su-
perant in compositione, aut discursu, cum illa
sint propria potentise spiritualis. Secundo ar-
guunt. Remiuiscentia est in parte sensitiva,
ea autem non fit nisi discurrendo ab una re ad
aliam, donec perveniatur ad eam, quam in-
vestigamus. De reminiscentia infra dicemus
plura : pro nunc ponendum, fieri quidem in
parte sensitiva cum juvamine intellectus, in
illa tamen non misceri propriam compositio-
nem, aut discursum partis sensitivse. Tertio
arguunt, quia notitia pnmorum priucipiorum
causatur multorum singularium experimento,
teste Aristotele in principio Metaphysicce, et in
fine Posteriorum : experimentum autem ad po-
tentiam sensitivam pertinet, et tamen est vera
compositio^ cum dicat Aristoteles experimen-
tum esse nosse lianc herham, curasse Socratem
et Calliam. Respondetur experimentum pro-
prie loqueudo immediate fieri in sensibus
exterioribus, cum ipsa a rebus objectis im-
mediate immutentur, et intuitive eas cogno-
scunt, quod est experiri, sicut tactus experi-
tur ignem calefacere, non ahter, quam im-
pressionem ab igne factam prseseutialiter
percipiendo : at vero cognoscere liujusmodi
experimentalem effectum componendo et divi-
dendo proprium est intellectivse potentise, ta-
hsque coguitio dicitur proprie experimentalis,
hoc est, alicujus effectus exterius sensibilis
ssepius repetita cognitio, unde Aristoteles dixit
ex multis memoriis causari experimentum, et
experimeutis artem, atque inductionem uni-
versalem : tale igitur experimentum actus est
intellectus, ut ex multis patet. Primo, quia il-
lud experimentum generat scientiam, et ar-
tem in intellectus autem non assentitur pro-
positioni universali propter cognitionem sin-
gularium apudseusum : ergo propter propriam
cognitionem. Secundo in experimentah pro-
positione semper prsedicatum est uuiversale,
ut hic, et ille ignis calefacit : ergo omnis ignis
calefacit; non potest ergo esse operatio sensus,
cum constet apud omnes sensum non coguo-
scere universale. Atquehoc argumentiim con-
CAP. VII. AN EADEM POTENTIA QUEAT PLURES ACTUS SIMUL ELICERE.
m
cludit^ ex riTilla experieutia colligi, seusum for-
mare propositiouem, si quiclem talis propositio
constare deberet ex subjecto, et prsedicato sin-
gularibus : at fere nunquam hujusmodi pro-
positiones componimus, aut discursum forma-
mus ex puris singularibus, ita ut nulhis admis-
ceatur terminus communis. Quarto arguunt :
nam Aristoteles saepe cogitativam pliantasiam
vocat rationem particularem, ut 6, Ethicor.^
capit. ll^ et 3^ de Anima, capite quinto^ vocat
eam intellectum passivum i ergo aliquam co-
gnoscit in ea vim participatam ab intellectu.
Respondetur sic iliam poteutiam nominari,
tum propter dependentiam intellectus ab illa^
tum etiam, quia immediate movet intellec-
tum^ tum deniquc, quia sape dirigitur ab in-
tellectu, cui obedit.
CAPUT VII.
UTRUM EADEM POTENTIA GOGNOSGITIVA POSSIT
SIMUL PLURES ACTUS ELICERE.
1. Potentia cognoscens inter passivas et ac-
tivas censetur. — Cur communius passiva vo-
cetur quam activa. — De actibus potentise co-
gnoscitivse sufficienter disputatum est. Sohim
supererat disputauda quaestio, an in hujusmodi
actibus possit veritas et falsitas reperiri : sed
qusestionem hanc tangemus breviter;, et com-
modius in cap. JO, remittendo tamen tracta-
tionem de veritate in Metaphysicam^ et ideo
de actibus nihil superest dicendum^ sed de
potentia ipsa, de qua disputari solet, an sit
potentia activa, vel passiva, sed licec quffistio
sohita manet ex dictis cap. 2, 3 et 4. Nam ex
2, habetur cognoscentem potentiam esse re-
ceptivam specierum, atque ex hac parte esse
passivam : ex tertio vero, et quarto habetur
efficere actum, cum sitprsecipua vis per quam
anima operatur, et illi maxime conjuncta,
commune autem est rebus omnibus operari
per potentias suas intrinsecas. Habetur pree-
terea ex dictis capitibus easdem potentias i'e-
cipere actus, quos efficiunt, atque adeo esse
modo aliquo potentias receptivas et passivas,
passione late dicta, quatenus videlicet omnis
receptio passio dici solet, ut notavit Aristote-
les, hb. 2, de Anima, cap. 5, et Gregorius
Nissenus, lib. ^, de Viribus animse, cap. 8,
et Damascenus I, Fidei orthodoxae, cap. 22,
D. Thomas, i, 2, quaest. 22, art. 1, Galenus,
libello de Differentiis symptomatum, cap. 'l,et
lib. 2, methodi, cap. \. Nemesius, de Natura
hominis, c. 1 et 45. Invaluit autem deuomina-
III.
tio haec potentiee passivee in coguoscentibus fa-
cultatibus propter duo, unum est, quia ex na-
tura sua careut speciebus, quas recipere prius
debent, quam agant, unde prius sunt ad reci-
piendum, posterius ad agendum : in quo late
distinguuntur a potentiis Angelorum, quae ex
natura sua habent complementum omnium
specierum : ut notavit D. Tliomas, 1 part.,
quaist. 54, art. 4. Alterum est, quia dictte po-
tentise duphcem habent rationem recipiendi,
ab extrinseco quidem .speciem, a se vero ao-
tum, agendi autem unam, et illam minime
completam, sed complendam per species.
2. Prcpsentis capitis pars 7iegativa suadetur.
— De liac qucestione late, lib, 2, de Angelis,
cap. 37. — Hoc ergo supposito de activitate
istarum potentiarum solum superest disputare
de virtute earum, an sit adeo limitata, et
unum tantum actum possit elicere, videturque
pars affirmans vera, primo ex Aristotele 2, To-
picorum, c. 4, dicente: Contingit ptura scire,
cogitare vero non nisi umim. Secundo, quia
virtus potentige est una tantum, etfinita : rlum
ergo operatur, satis est si exeat in unum ac-
tum. Tertio, quia una poteutia unita tantum
specie intentionali actualiter informari valet,
sic visus plures homines per unicam faciem
videt, alias plures simul species solo numero
difFerentes haberet : ergo unum tantum actum
potest efficere. Queestionem hanc tractat divus
Thomas, 1 part., qusest. 85, art. 4, de intel-
lectu nostro speciatim, de intellectu autem an-
gehco, quasst. 58, art. 2, commodius tamen
disputatur in communi, cum difficultas com-
munis sit omnibus potentiis cognoscentibus.
3. D. Tliornw resolutlo . — Illeigiturresolvit^
plura quidem psr modum plurium non posse
simul cognosci, posse tamen per modum u-
nius: cognoscere per modum plurium (ut ex-
plicat) est cognoscere per plures species, at-
que adeo coguoscere per modum unius est
cognoscere per eamdem speciem : ex quo cou-
cluditur, potentiam una solum specie uti posse
ad cognoscendura, simulque valere coguoscere
quidquid per illam reprffisentatur. Doctrina
haee expositione indiget, unde notandum pri-
mo virtutem auimee, et omnium potentiarum
ejus finitam esse, ac limitatam, proindeque si
pluribus applicetur, uecessario fore in siugu-
lis minorem. Secundo notandum cognitionem
posse esse perfectam duplici ratione, aut scili-
cet ex paite potentise , quia virtuti potentife
adffiquatur, explicante nimirumpotentia in eo
actu totam suam virtutem , aut ex parte ob-
jecti, quando videlicet cognoscitur objectum,
41
m
LIB. III. DE POTENTIIS GOGNOSClTIYIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
quantnmipsnm coguoscibile est. Unde e con-
trario imperfecta cognitio^ cum privationem
dicat, duplici opposita ratione talis esse pote-
rit^ seilicet;, vel quia non adaequatur virtuti
potentiee^ vel quianon adcequatur objecto.
A. Prinia assertio. — Sectmda assertlo. —
Jam dico primo. Impossibile est unam poten-
tiam habere simul duos actus perfectos ex
parte potentise. Hffic conclusio est evidens ex
dictis^ et intcnta ab Aristotele et D. Thoma,
supra citatis. Dico secundo. Non repugnat u-
nam potentiam cognoscentem ehcere simul
duos actus, sive objecta cognoscantur per mo-
dum unius^ sive phnium. Probatur experien-
tia : nam simul videmus hicem, ahiedinem et
nigredinem^ simul etiarii audimus difFerentes
sonos^ differentiamque inter ha;c omnia ob-
jccta^ quod signum est cognosci actibus diver-
sis^ intehectus etiam s^epe considerat chias res^,
et convenientiam^ vel differentiam inter ihas:
potest ergo una potentia phira cognoscere.
Quod autem possit per modum phirium pro-
batur: nam duos homines nou intuemur per
modum unius, quando nullo modo conferimus
unum ad ahura, ut saape coutingit;, eodemque
modo potest inteUectus eosdem considerare.
Ratio vero est^ quia attentio intehectus habet
latitudinem^ ac adeo potest totahter, vel ex
parte apphcari : ergo potest unum ahquid co-
gnoscere vehiti dimidiata attentione^ ahudque
aha attentionis parte a priori discreta^ cum
objecta ipsa omnino etiam sunt disparata^ ut
ponimus. Et confirmatur^ quia inteUectus po-
test phira simul cognoscere constituendo dif-
ferentiam inter iUa^ vel ahquo modo compa-
rando : ergo etiam potest eadem absolute co-
gnoscerC;, ac sine comparatione. Probatur
consequentia;, quia comparatio illa nihil vide-
tur referre, imo videtur addere difhcuUatem
operationi, nam qui comparat, et extrema co-
gnoscit et comparationem facit. Quare hanc
conclusionem amplectuntur etiam ahqui Tho-
mistse, ut Cajetanus^ 1 part., supra, et Soto i,
Posteriorum^ quamvis alii oppositum sentiant,
ut Herveus^ quodl. 1, q. 16, et in2, d. 11, q. 2^
Capreohis, in 2, d. 3, qua^st. 2, conclusione 9,
Ferrarius 1, contra, cap. 55, idem Albertus,
in i, distinct. \, art. 3. Eorum tamen rationes
non urgeut, quahs iUa, quod unus numero
motus ad unicum tendit terminum, et ab unico
principio unica actio procedit : dicimus enim^
quod imo ab uno principio possunt esse phi-
res actiones ad diversos terminos, vel objecta
tendentes, ac maxime si prinsiipium sit di-
vorsis affactum formiS;, ut hic coutiiigit
5. Tertia assertlo. — Unde sit tertia conchi-
sio. Eadem potentia cognoscitiva potest si-
mul operariperdiversas species intentionales :
patet ex dictis ; nam album et nigrum per
eamdem speciem reprsesentari nequeunt, ut
cap. 2, ostensum e.st, cum tamen simul a nobis
concipi experiamur : intellectus etiam differen-
tiam inter hominem et equum simul per di-
versas species iUorum considerat, quod quia
citati Thomistee negare non possunt^ preecep-
torem exponunt, non posse inteUectum plura
simul per diversas species inteUigere;, eo quod
diver;j£e species dicantur iUse, quse inter se nul-
lum ordinem habent, ceeterum si cum ordine
accipiantur, tanquam unam censeri : cui sane
expositioni repugnare videtur S. Thomas^
1 part., qusest. 12, art. lO^ dicens_, si partes
ejusdem totius propriis, et diversis speciebus
cognoscantur, non posse omnes simul intelli-
gi, cum tamen in eo eventu cognoscantur cum
ordine, quem inter se habent. Adde quod po-
tentia cognoscitiva non solum possit cognosce-
re phn^a cum ordine_, sed etiam sine ordine, ac
per modum plurium : poterit ergo uti simul
diversis speciebus ut diversas sunt, non ordi-
nandoillas.
6. Qitarta assertio. — Dico quarto. Contiu-
gere potest, ut potentia simul plura cognoscat
perfecte ex parte objectorum, id est, cogno-
scendo illa quantum cognoscibilia sunt a tali
potentia. Ha3C conchisio potissime verificatur
in Angehs, in quibus cognoscitiva virtus nobi-
hssima est, et ideo quamvis in pluia objecta
(ut ita dicam) dividatur, sufficere potest uni-
cuicjue ad illud perfecte intelligendum, itaque
potest Angehis naturaliter seipsum, et Deum
per sua naturaha^ et prasterea rem ahquam
naturalem simul perfecte cognoscere : de qua
re suo loco. Id quod etiam D. Thomas conce-
dit, unde Thomistse iUi etiam exphcant, quod
non possit intellectus per plures species ejus-
dem ordinis ita operari, possit tamen per spe-
cies diversorum ordinum : sed expositioaccom-
modata non est, nam quod sint species ejus-
dem, vel ahcrius ordiuis, impertinens est, imo
per species ejusdem ordinis res erit facilior,
cum magis conveniant in unum. De intellectu
tamen humano propter hmitatiorem virtutem
raro , aut nunquam verificabitur conchisio,
quia non adeo perfecte comprehendit rem,
quin possit perfectius. Unde quando ad plura
attendit, aliquid diminuit de perfecta cogni-
tione imiuscujusque, sicque non adeo perfecte
cognoscit, unumquodque. hiemque estde sen-
sibus, ac majori ratione, ut etiam experientia
CAP. Vm. DE SENSIBILIBUS PER SE, ET PER ACCIDENS, EfC.
G43
confirmat. Atque ita interpretandus est divus
Tliomas^ vel saltem juxta primam couclusio-
nera .
7. Acljirimiim et secundim argitmenium in
mim. 2 — Ad teriium. — Unde jam patet solu-
tio primi argumenti supra facta : quod vero
in secundo sumitur^ erit quidem vcrum, si in-
telligatur de actu adfequuto poteutiae., non ve-
ro de inadcequatis. Ad tertium respondetur
unam potentiam simul habere posse duas spe-
cies, per illas vero simul operari perfecte non
posse, imperfecteposse.
8. Diibium circa idem tertiiim argumeritum
de quo etiam auctor , disp. 5 Metapliysicce ,
sect. %, anum..l^. — Postulat tamen argumen-
tum illud, quo pactoduae speciesinteutionales
solo numero differentes possint esse in eodem
subjecto. Respondet vero Gajetanus^ 1 part.,
qusest. 76^ articulo socundo, differentes nume-
ro in esse reali non posse esse sirnul : difTe-
rentes autem numero iu repra^sentaudo si dif-
ferant specie in esse reali;, posse esse simul^
quod tamen refutat Ferrarius ^, contra, c. 77;,
prdpterea quod species intentionaleS;, 'qua3 in
repraBsentando tantum differunt numero, non
liabent unde distinguantur species in esseiidO;,
quia neque ex parte subjecti, ut de se patet,
neque ex parte objeoti;, quod tantumestnume-
ro diversum. l^^t confirmatur; tum quia sicut
actio specificatur a termino^ ita species a re
reprsesentata : sed actiones teudentes ad termi-
nos numero diversos tantum differunt nume-
ro: ergo similiter ; tum quia^ ut supra dixi-
muS;, esse reprsesentativimi est ipsum esse spe-
cierum: quaie siin repraesentando solum liabent
differeutiam numericam^ solam etiam liabebunt
in essendo. Ferrarius ergo respondet^ species
reprsesentantes res niunero diversas diversae
speciei esse, quia rerum ipsarum couditiones
diversas admodiun repreesentant : sed lioc e-
tiam improbabile est^, nam in speciebus dua-
rum;, verbi gratia, albedinum in oculo exi-
stentibus tales conditiones non repraisentantur
directe, sed modificantrepraesentationem, prse-
terquam quod conditiones CEe possunt ssepe non
differre specie , sed numero tantum, veluti
dictse albedines in quantitatibus ejusdem fi-
gura^: et seque iutensee inveniantur. Item ac-
tuales visiones duorum hominum specie non
differunt : ergo neque eorum species. Respon-
deo igitur addubiumnullum esse inconvenieus
duas species inteutionales solo numero diffe-
rentes esse in eodem subjecto secundum eam-
dem partem. Quse est sententia communis D.
Thoma?, prima parte, qucest. 76, articulo se-
cundo, de Veritate, qua^st. 8, a. \A, Souzii7,
J.Ietaphysicffi, quasst. nona, ad 2, Veneti et a-
liorum 2, de Anima, capite ultimo. Etratio
est, quia species lue non individuantur a sub-
jectis, sicut nec actus expressi, sed a diff :ir(in-
tiis intrinsecis in ordiue ad objecta, ad qaaj
transcendaliter, referuntur. Unde ficri pu'..3st
ut in eodem subjecto plures reperiautur ,
quemadraodum et tres paternitates in eodem
homine ad tres filios. Quamvis enim et species
duarum albedinum, etrelationespaternitatum
solo numero differant, tamen iutra latitudi-
nem numericam non eeque assimilaut subjec-
tum, cum ad diversa objecta et diversa mune-
ra prffistanda ordinentur.
CAPUT VIII.
UTRUM SINT QQ^DAM SE]N'3IB[LIA PER SE, ALIA
PER AGCIDENS QU^DAM PROPRIA, ALIA COMMUNIA,
ET IN QUO CONSISTAT EOPvUM RATIO.
Potentiffi seusitivre ad eumdem gradum vi-
ventium pertinent, distiuctum a gradu rerum
habentium intellectum, et ideo majorem inter
se dependentiam, et convenientiam habent,
quam cum potentiis intellectivis, et ob hanc
rationem antequam ad singulas potentias de-
veniamus, dicendum est de sen.iibus in com-
muui, sic enim, ct facilior et brevn r erit doc-
trina, qua de re varia habentar pronuntiata
apud Philosophum 2, de Anima., cap. 5 et 6.
1. Quid sit sensihile proprium. — In hac
vero pra3senti materia, sicut in pra^cedentibus
ab objecto sensus initium sumimus, illud au-
tem est seusibile in communi, cujus rationem
investigamus. Notandum igitur sensibilium
divisionem in titulo positam potissime tradi
ab Aristotele respectu sensuum externorum,
unde et in illis explicabitur, posl modumque
facile applicabitur ad sensus internos. Sensi-
bile proprium illud dicitur, quod ab unico tan-
tum seusu potest coguosci, in illoque propriam
speciem imprimit, Unde sensibile proprium,
per se, ac primo est sensibile, quia cum de
ratione cognoscitivse potentife sit, ut conjun-
gatur suo objecto, piane quod p(T [ ropriam
actionem potest imprimere sui sp jciem, erit
primum objectum, sive sensibile iiiius poten-
tise. Est tamen notandum exclusivcim illam,
sensihile proprium tantum cognoscitia ah uno
sensu, excludere alios sensus ejusi'em ordiuis
et rationis, sic sensibile proprium visus est,
quod a nullo alio exteriori sensu cogiiosci po-
test : nihil ergo prohibet, quod ab aliquo iu-
Ui
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
terno sensu cognosci possit. Item excludere,
quod sentiatur per se ab alio sensU;, non vero
quod per accidens sentiatur.
2. Qidd sensibile per accidens. — Jam sensi-
bile per accidens dicitur <, quod nullo modo sen-
sum immutat^ sed tantum cognoscitur per im-
mutationem alterius objecti^ cui conjungitur.
Hoc modo substantia corport a est per accidens
sensibilis^ quia ipsa sui speciem in sensu non
imprimit, conjungiturtamen sensibilibus, quee
illam imprimunt. Sciendum tamen primo, ut
res per accidens sensibilis dicatur, non estsatis
quod adjungatur sensibili per se, sed requiri-
tur praeterea, ut ex vi sensationis i'ei per se
sensibilis percipiatur ipsa consequenter, ut no-
tavitD.Tbomas, secundo de Anima, lectione 1 3,
etin quarto, dist.-49, quaestione secunda, arti-
culo 2. Unde quia albedo, verbi gratia, immu-
tat sensum non separata, sedin subjecto, ideo
subjectum per accidens sentitur_, ex vi tamen
sustentationis, quam prcestat albedini, adeo ut
non albedo preecise, sed album videri proprie
dicatur. Sciendum secundo non oportere ,
ut sensibile per accidens distincte cognoscatur
ab eo sensu^ a quo per accidens sentiri dicitur,
sed est satis, ut ex vi cognitionis sensus unius
statim quippiam aliud cognoscatur ab eodem
sentiente : sic dulcedo lactis dicitur per acci-
dens sensibilis visu, non quia ab ipso clare
percipiatur_, sed quia ea visa statim cognoscit
homo illi esse conjunctam dulcedinem : opor-
tet tamen, ut hoc fiat ex vi sensationis, non
vero ex discursu et indagine sentientis. Unde
licet Deus ex sensibilibus effectibus cognosci
possit, non tamen dicetur ad id per accidens
sensibilis. Uitimo sciendum est, ac colligitur
ex dictis inter sensibilia per accidens qusedam
esse qua3 respectu nullius sensus sunt per se
sensibilia, veluti substantiam : alia vero maxi-
me,, quee respectu unius, ut patet de dulcedine
lactis, et de odore pomi.
3. Sensilile comonune quodnam dicatur 2^n-
ma sententia Commentatoris, ApoUinaris et alio-
Tum. — Rejicitur tripliciter. — Sensibile com-
mune est tanquam medium inter propria, et
per accidens^, quod fere omnes auctores in sen-
sibilibus per se numerantrin ratione vero ejus
reiassignanda, et inexplicandoquomodocom-
muue flicatur, non conveniunt. Commentator 2,
de Anima, textu t)5, putat sensibile per se dici
respectu interiorissensus,quicommunis appel-
lari solet, in quem proprias species imprimit^,
cum tamen iu externos nullam imprimat, at-
que hinc vocari sensibile commune. Commen-
perspectivi quidam, ut Alace, in 2, sute per-
spectivse, Vitelius, Ub. 4, Optices, Cin-elus,
hb. \, cap. 6, concl. 3. Hsec vero sententia
falsa est : nam sensus internus species perci-
pit sohim mediis exterioribus. Preeterea evi-
dens est sensibilia communia ab Aristotele
enumerata cognosci exteriori sensu , ut ma-
gnitudinem, motum, etceetera.Denique in hac
sententia jam sensibiha communia essent pro-
pria sensus interioris, respectu vero exterio-
rum essent sensibilia per accidens, quee est
Aristotelisratio, textu 133, juxta expositionem
Pliiloponi et Simphcii : probat enim Aristo-
teles sensibihum communium non dari pro-
prium sensum, quia alias jam sensibilia com-
munia ab aliis sensibus per accidens sentiren-
tur, et ita Philoponus htteram ilhus loci texuit,
quamvis D. Tliomas ahter exponat.
-4. Secunda sententla Janduni et jEgidii
etiam refellitur. — Ahi vero dicunt sensibiha
communia imprimere suas species in sensibus
externis, non in quantum sunt tales sensus,
sed in quantum sensus absohite : ideoque dici
sensibilia communia. Ita Jandunus 2, de Anima,
quaist. 1 8, et insinuat JEgidius, text. 65, dub. 2,
sed f acile refelluntur : tum quia sensibile com-
mune percipitur a visu, ut visus est, et non
tantum ut sensus est : tum quia sensibile, et
commuue non dicitur propter abstractionem
et pri3edicationem, sed propter communitatem
realem, qua una res secundum propriam ra-
tionem cognosci potest a multis sensibus ,
sensus autem in communi comparatur ad sen-
sibile in communi abstractius , seu in uni-
versali ad sensibile commune, de quo hic est
sermo.
5. Tertia sententia Alherti, Scoti et aliorum.
— Argitur pritno contra hanc sententiam. com-
munia sensihilia non imjjrimere propriam sui
s^Mciem . — Alii tandem dicunt sensibilia com-
munia immutare quidem sensus per proprias
species, dici vero communia, quia eorum im-
mutatio extenditur ad plures sensus. Ita Alber-
tus 2, de Anima, tract. 3, cap. 5, Scotus, in
-4, distin. 12, qusest. 3, ^gidius supra. Yerius
tamen est non imprimere. Quse est D. Thomse
sententia, lectione J3 citata, et 4 parte, q. 17,
art. 2, et qusest. 87, art. 3, ad secundum, Ca-
jetani, Javelli et ahorum. Probatur primo :
nam sensibile proprium et commune, verbi
gratia, lux, et quantitas non conveniunt in ea-
dem ratione sensibilis : ergo non potest utrum-
que immiitare eumdem seusum per propriam
sibi speciem. Antecedens ostenditur, nam ratio
tatorem sequitur Apollinaris, qufest. \%, et i sensibihs ita convenit luci respectu visus, ut
CAP. VIII. DE SENSIBILIBUS PER SE, ET PER ACCIDENS, ETC.
645
non conveniat respectu tactus : ratio autem
sensibilis convenit quantitati etiam respectu
tactus : ergo diversse sunt rationes. Consequen-
tia quoque suadetur, quia unus sensus, et in
universum^ una potentia solum potest immu-
tari ab una ratione objecti^ a qua specificatur
et cui coaptatur, alias quodlibet a quovis pos-
set immutari. Dicetur fortasse sensum secun-
dum propriam quidem rationem immutari a
proprio objecto, attamen secundum rationem
aliam^ in qua cum alio s(!nsu convenit immu-
tari a sensibili communi;, sed lioc improbatum
jam estpaulo superius;nam sensibile commu-
ne a visu, verbi gratia, ut visus est^ percipi-
lur. Accedit, quoniam nulla est ratio commu-
nis visui et tactui, in qua etiam non conveniant
sensus alii exteriores : ergo sensibile commune
respectu duorum sensuum, tale necessario erit
respectu omnium;, quod tamen falsum esse
infra patebit.
6. Arguittcr secimdo. — Tertio. — Qitarto.
Probatur secundo. Nam si sensibile commune
efficit propriam sui speciem, vel efficit illam
ejusdem rationis in omnibus sensibus, vel di-
versae : si primum^ quo qua3so modo diversi
sensus actuari valent per species ejusdem ra-
tionis .? Nam substantia uniuscujusque sensus,
et ejus temperamentum commensurantur suo
proprio sensibili, et speciebus ab illo profluen-
tibus : ergo diversi sensus non poterunt ac-
tuari per species ejusdem rationis. Secundum
vero apparet impossibile : nam quomodo idem
sensibile multiplicabit species diversarum ra-
tionum, cum sit idem, eodemque agens modo ?
Tertio sensibile commune, et proprium uno
actu sentiuntur : ergo per unam speciem : il-
lam autem imprimi a sensibili proprio, nemo
inficiatur : ergo sensibile commune propriam
nonimprimit. Primum antecedens declaratur.
Nam quando videmus bominem deambulan-
tem non uno actu liominem videmus^ et alio
deambulationem, superflua quippe esset talis
actuum multiplicatio. Consequentia vero facile
ostenditur, quia cum species sit principium
actionis, ad unum actum una sufficit. Deni-
que confirmatur, quia absque illa specierum
multiplicatione satis percipi possunt sensibilia
communia : frustra ergo inducetur.
7. II(^c tamen sensibilia species po^opriorum
modi/icant. — Hoc ergo superest explicandum,
quo pacto sine propriis speciebus possint heec
sensibilia per se sentiri? Divus Tliomas, ac
ceeteri communiter aiunt sentiri per species
propriorum sensibiUum modificatas aliter, at-
que aliter pro diversitate sensibilium, atque
sensuum ipsorum . Pro cu jus rei expositione est
notandum primo, sensibilia communia quin-
que enumerari ab Aristotele, magnitudinem^
figuram, quietem, motum et numerum, ad
quem unitas revocatur, cum sit principium
iifius, ut dicitur, libro tertio de Anima, capite
quinto. Distantia quoque sensibile commune
est, ad magnitudinemque reducitur, quia dis-
tantia est magnitudo actu, vel potentia, inter-
cepta inter ea, quas distant, asperitas denique
et lenitas, quse capite quarto de Sensu et sen-
sibili numerantur, ad figuram quoque sunt
reducendse.
8. ]Vo7i omnia ab omnibus sensiliis nec modo
%mo aUinguntiir . — Be visu. — De tactu. — De
rcliquistrihus. — Secundo notandum non om-
nia hcec sensibilia ab omnibus sensibus , aut
modo eodem percipi, visus quidem omnia per-
cipit distincte, tactus item omnia, sed non ita
perfecte. Ex rehquis sensibus ahi clarius, ahi
obscurius et ahi simpliciter non percipiunt :
magnitudo igitur a quolibet sensu clarius per-
cipitur per modificationem speciei proprii sen-
sibilis. Ratio ex divo Tlioma est, quia omne
agens materiale extensionem ahquam , seu
magnitudinem requirit ad agendum, ut ahbi
traditur, omnesque fatentur : ergo in quo-
hbet sensibili proprio intervenit quantitas, ut
suam speciem agat : ergo in quahbet tah ac-
tione, seu productione speciei proprise devol-
vitur repreesentatio magnitudinis ipsius. Quia
Tero figura consequitur quantitatem, ideo spe-
cies et maxime visibiles repraisentantes rem
cumsua quantitate repraesentant etiam cum sua
figura : hoc ergo modo repreesentantur priora
duo sensibilia communia per modificationem
speciei proprii sensibihs. Reliqua vero tria ah-
ter cognoscuntiu^, nam a visu percipiuntur per
cooptationem ad aha, quse sentiuntur : sic nu-
merus videtur, quia species phires imprimit
reproesentantes res diversas, unitas vero, quia
unum imprimit : motus videtur, quia res mota
conspicitur proximior^ vel distantior ab ipso
visu, aut corpore alio : quod si visus majorem,
minoremque distantiam non percipiat, nec
motum percipiet. Sic qui existit in navi , ejus
motum non videt, nisi distantiam videat, vel
approximationem ad corpus fixum. Percipi
deinde potest motus per continuam variatio-
nem specierum visualium, aut variationem
modiimmutandiearum: sicut e contrario quies
cognoscitur, rem intuendo in eadem semper
distantia manentem, eodemque modo visum
immutantem : sunt namque in quiete duo, pri-
vativo et permaneutia positiva, in eodem loco^
646
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
qiiarum lisec dicto motlo sentitur, illa non sen-
titur. JaiTi tactiis ad instar visus numerum
percipit, (luatcnus scilicet a discretis sensibili-
bus afficit ir : inotum vero quatenus a diversis
ejusdem i'ei tangibilis partibus successive im-
mutatur, ut in motu totaj vidc^e licet. Unde
si tactus si mul cum re moveatur^ motum uon
percipit, v.duti cmu navi vehimur, quam licet
tangamus^ ipsum tamen motum, seu vectatio-
nem ex vi pr-^dicti tactus non sentimus. Quies
vero contraria ratione percipitur, quia scilicet
re.r., qua3 tangitur, eodem modo, eamdemque
partf.m tactus immutat. Deinde tres alii sensus
?!umerum cognoscunt instar visus et tactus,
Cgiuam tamen vix unquam sentiunt, m.otum
autem difficile, nisi forte quatenus sonus^ vel
od<)r per diversas lineas applicantur : aut cor-
pus sonans, atque odoriferum ex majori^ md-
norive distantia sentiuntur : at gustus nihil
ejU.imodi discernit. Ex his ergo patet;, quo
modo sentiantur sensibilia communia, nullis
eorum propriis speciebus admissis, sed eis tan-
tum propriorum sensibilium species modifi-
cantibus.
9. In qiiiliis sensihUe j/ropriumet com^^nune
differant. — Concluclitur tituli Jiujus capitis re-
solutio. — Hinc octo differentige inter sensibi-
lia communia et propria colliguntur. Primam
jam exposuimus , quod seusibile' proprium
sensum immutet per species proprias : com-
mune mininie. Secuuda est, quod sensus pro-
portionetur simsibili proprio non communi.
Tertia, quoil proprimii sensibile uno tantimi
externo sensu cognoscatur^ commune auteni
multis. Quarta, quod sensus specificatur per
0]'dinem ad proprium sensibile, non vero ad
commune. Quinta, quodsensibileproprium per
se primo Sci.sibile est : at communc talc per se
secundo. Declaratur: nam sensibile per scilhid
dicitur, quod immutationem ahquampropriam
causat in sensu : causat autem primo id, quod
sui speciem propriam imprimit : ergo id dicen-
dum erit sensibile per se primo, sensiliile au-
tem commune, quia immutat modo aiiquo^
distinguitur quidem a sensibili per accidcus,
quod nullatenus immutat, quia tamen immu-
tut sohim modificando speciem alterius: ideo
seiisibilem per se secundo appellatur. Sexta
difierentia, quod sensibile commune egeat pro-
prio, ut in eo compleatur in ratione sensiiiiUs^
nam cum per se sohim non possit imprimere
sp^ciem, oportet ut conjunctum sit sensibili
proprio, quod cum per se sit immutativura^
communi non eget, nisi forte, ut coaditione
a'iss neeessaria;, sicut agens ad agendum pos-
tulat exteusionem, approximationem ^ etc.
Instabis sensibde commune interdum sentiri
absque proprio, qui enim tangeretccehim, per-
ciperet sane quautitatem^ eum taraen nulhim
ibi sensibile proprium tactus detur. Negandum
vero fore, ut ibi sentiretur quantitas, aut dis-
cernereiur corpusahquod, sedeotantumpacto,
quo visus tenebras videt^ carendo scihcet vi-
sione : itaque tactus non perciperet positiveah-
quod tangibile, sohisque sensus interior perci-
peret irapediracntura cxtrinsecum daripropter
quodma.nusnonpossetidira moveri: attam.en
ex vi tactus non perciperet quale essetiUud im-
pedimentum. Septima differejitia, quod sensi-
bihapropria formahter diversa sensus arguunt
diversos, non sic autem sensibiha communia,
ut ex quarta diflferentia liquet. Nam sensibile
proprium constituit proprium objectum sensus,
non sic autem sensibile commune, sedin pro-
prio imbibitur tanquam modus ihius. Octava,
quam Aristoteles adduxit^ quod sensus non
erret circa sensibile proprium^ erret tamen
circa commune, quse ut inteUigenda sit, infra
dicetnr. Advertendum tamen in his differentiis
sensibile commune convenire ahquo modo
cmn scnsibih per accidens quo tamen differt,
prout in quinta differentia exposuimus. Ex
omnibus vcro dictis constat optimam fuisse
et sufficientem divisionem Aristotehs in titulo
hujus capitis positam. Nam quod sentitur, vel
sentitur propria vi , quia videhcet ex se habet
virtutem ad immutandam potentiam, et hoc
est sensibile proprium : vel sentitur, quia im-
mutat modificando ahud, et hoe est seusibile
commune, vel nou sentitur per immutationem^
sed cognoscitur propter accidentalem unionem
cum seusibih per se, et hoc est per accidens
sensibili : non apparet autem ahusmodussen-
sibihs : crgo est optima divisio, acsimulconstat
omriium membrorum ratio.
GAPUT IX.
UTRUM AD PfiOEUGTIONEM SPEGIERUM SENSIBILIUM
OPOfiTEAT PONERE SESSUM AGENTE:,!.
i. Ratio dvrAtandi. — Ratio difficultatis in
hac quffistioue est^ quoniam species sensibiles
habentquemdara modum materiahtatis: videtur
ergo non posse produci a materialibus objectis
sensibihbus : ergo ad earum productionem vi-
detur necessariumj specialem aliquam virtu-
tem assignare. Quffistio ha?c tractanda videre-
tur de potcntiis cognoscentibus absohite^ at
quia longe aham decisionem^ difficuhatemque
CAP. IX. AN NECESSARIUS SIT SENSUS AGENS.
6-47
habet in sensibus, quam in intellectu^ bic par-
ticulariter tractanda fuit. Est igitur notandum^
in sensu speciem considerari, et actum^ ac
respectu utriusque dari principium activum et
passivum : quantum ergo ad actum seiitien-
di fuit opinio unum esse sensum^ qui agat, et
alium qui recipiat actionem, quod jam supra
relatum et improbatum fuit. Quare misso actu
difficultas restat circa species, qua3 in ipso
sensu recipruntur, nimirum a quonam fiant.
2. Secunda opmio. — Coiisule auctorem , dis-
put. 26 Metaphysicce , sect. 1. — Buce alics
opininnes improdalnles etiam. — Qiiidam univer-
sim ponuut, nullam speciem scnsibilem cau-
sari ab objecto, sed ab aliquo sensu ageute,
vel ab intelligentia aliqua propter rationem
factam. Et confirmant, quia potentia animte
res est perfecta valde, objecta vero exteriora
nimis materialia sunt et imperfecta : non pos-
sunt ergo agere in sensum, nam agens dcbet
esse nobilius patiente, teste Aristotele 2, de
Anima, cap. 2, Augustino , 8 lib. Genesis ad
litteram, et lib. 11, cap. 17. Si dicas illud in-
telligi solum, quod ratio agentis, ut sic nobi-
lior sit ratione patientis, ac nihilominus nobi-
liorem rem aliquando pati ab ignobiliori, si in
ahquo superetur ab illa. Contra arguitur : quia
saltem effectus non potest esse nobilior prin-
cipio agendi, sed species intentionabs est no-
bilior, quam sensibilis qualitas, quia est im-
materialior : ergo non fit ab illa : ergo ab ali-
quo sensu agente fieri oportet. Propter ha^c
Commentator, infra cap. 12, et text. 60, ut illi
tribuunt Venetus hic, et JaveUus, cjusst. 51,
art. 1, ad 1, voluit species sensibiles non pro-
duci ab objecto, sed ab intelligentia aliqua
spirituali, qu« supplet vicem objecti, idem
sequitur Nyphus, dict. text. 60, Zimara vero,
theorem. 82, ad secundum, Gregorius conatur
ostendere Commentatorem non hoc sensisse :
juxta hanc tamen opinionem-ad rationem ob-
jecti sensibilis per se non est necesse, quod
immutet sensum effective efficiendo speciem,
sed satis est formaUs immutatio, id est, quod
species repra^sentans talem rem possit esse in
sensu a quocumc[ue producatur. AUi tri])uunt
hanc specierum sensibilium productionem co^lo
in virtute inteUigentise. Alii dicunt produci ab
objecto, media tamen quadam virtute coelesti.
Attamen istse omnes opiniones ad incognitas
causas recurrunt sine necessitate, ut videbi--
mus. Itern repugnat experientiis, quas supra
adduximus ad probandum, dari species.
3. Cajetani opinio valde difftcilis. — Hcec
etiam opinio impugnatur. — Quapropter Caje-
tanus 2, de Anima, capite decimo secundo,
statuit res dupUcem sortiri actionem, aUam ut
participant naturam superiorum, immateria-
Uumque agentium, aUaui vero secundum pro-
priam naturam : objectum ergo sensibile ex
propriis activum non esse specierum, maxime
tamen ut participat uaturam substantiarum
separatarum qua3 doctriiia videtur desumpta
ex S. Thoma, quoest. c|uinta, de Potent., arti-
culo octavo, ubi ait, res materiales, in quan-
tum assimilantur immateriaUbus, iUarumque
naturas participant, habere actiones aUquas
sine motu, in quibus proinde a motu coeli non
peadent, cujusmodi actio, inquit, est specie-
rum diffusio : est tamen opinio perdifficilis :
quia noa inteUigitur c[uid, quaUsve sit parti-
cipatio liffic naturse superioris. Aut enim est
participatio alicujus entitatis et perfectionis,
aut nuUius : si nuUius : nihil plaae deserviet
ad aclionem, si alicujus : estne major, quam
perfectio speciei productse : an forte minor
(cequaUs enim non erit, cum vroductio sit
asquivoca ) : si miaor esse poiiatTU", non suffi-
ciet plane ad speciei productiojtcm : si vero
major sit, qua?ro rursus an t lUs perfectio sit
intrinseca naturai iUorum obJG' iunun, quee spe-
cies diffundunt, an vero sit superaddita tali
natura3. Si primumdicatur,ce?sat qu8estio,inu-
tilisque cUstinctio aUata redditur : nam cum
illa perfectio pertineat ad consti^utionem na-
turse ipsorum objectorum, ipsa per propriam
naturam poterunt causare speciem. Secundura
autem dicere fictitium esset, cuai ostendi ne-
queat, c[U8e sit perfectio iUa superaddita : qua-
re, etc.
-4. Prima assertio quoad sensns externos. —
Sit ergo prima concUisi-». In sensibus exterio-
ribus species imprimuutnr ab objectis : nec
proinde necessarius iu iUls est seusus agens.
Ita sumitur ex Aristotole, Ubro secundo, de
Anima, text. 121, ubi uit sensum pati a sen-
sibili, et ex Augustino 10, de Trinitat., capite
secundo, dum scribit objectum ad extra mo-
vere sensum. Idem censet S. Thomas, prima
parte, qusestione undecima, articulo quarto,
et 1 , contr. Gentes, ca[^ite sexagesimo quinto,
et in queest. de Anima, ai"ticulo quarto ad
quintum, Albertus Maguus, Summa de ho-
mine, queest. 102, et 2, de Anima, tractatu
tertio, capite sexto,"et expositores communiter
citat., libro de Anima, capite decimo secundo.
Experieatise quoque adductae hauc conchisio-
nem probaut. Ratio vero est, quia species in-
tentionales non sunt perfectiores oljjectis suis,
sed potius vestigia qusedam ipsoiiim, tenuio-
648
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AG SENSITIVIS.
risque entitatis. Sic albedo, verbi gratia, in
sua quidem ratione perfecta entitas est : ejus
vero species in eadcm ratione non illi sequi-
paratur : calor etiam, qui et calorem, et species
sensibiles agit, activus dicitur, non ab actione
specierum, sed ab actione caloris : quod si-
gnum est calorem perfectiorem esse , quam
ipsius speciem, cum denominatio a perfectiori
desumatur. Neque obstat speciem minus cras-
sam videri, quam objectum : talis enim sub-
tilitas ad exilitatem potius entitatis, quam ad
immaterialitatem, spiritualitatemve refertur,
cum non minus matcrice adhserescat, ab ipsa-
que educatur, quam realitas sui objecti. Insta-
bis. Quidquid agit ad productionem sui similis,
aut propter conservandam suam naturam spe-
cificam, autpropter sui perfectionem operatur,
sed objectum in productione speciei nec seip-
sum perficit, nec conservat naturam specifi-
cam : ergo illam non agit, Neganda tamen
major, multa enim agunt tantum; ut se com-
municent, aliaque perficiant, sol enim, verbi
gratia, illuminando neque seipsum perficit^
neque conservat, sed alia perficit diffusione
lucis : ita plane colores producuut species sui,
ut se aliquo modo communicent, ac sensum
perficiant, quia vero proprium est substantia-
rum separatarum;, et rerum incorruptibilium
hoc modo agere, fortasse divus Tliomas sensi-
bilia in diffusione specierum substantiis se-
paratis comparavit, non vero quod ab illis
participent aUquam virtutem, ut videtur exi-
stimasse Gajetanus^ et de externis sensibus.
5. Notatio po'o discussione quoacl seiisus
internos. — Dicendum superest de sensu in-
terno^ in quo distingui solent tria specierum
genera;, sensatarum : ex sensatis composita-
rum : denique insensatarum. Species sensatas
vocant in quibus eodem modo, in quo in
externis sensibus objecta reprsesentantur ,
qualis species parietis,, quaj ex visu in imagi-
natione imprimitur : species compositee di-
cuntur, qua3 ex simplicibus sensatis coalescunt,
vehiti cum imaginatio fingit montem aureuni;,
tahs enim species nunquam prsecessit in visu,
sed montis, et auri seorsum : phantasia vero
componit speciem montis auri. Ultimo species
iusensatee dicuntur, quse repra?sentant rem
sensibus quidem externis cognitam, attamen
sub quadam aha ratione eis ignotam : sic dum
ovis apprehendit hipum^ ut inimicum, species
repreesentans hipum sub ratione inimicitiai
dicitur insensata.
6. De speciehus sensatis quorumdam opinio.
— Prima difficultas contra Jianc opi?iionem. —
Secunda difficnltas. — Tertia difficultas. —
Hacsupposita di.stinctionemagisforta.sse com-
muni, quam vera de speciebus sensatis, quas
certum est dari, aiunt quidam, produci ab
speciebus exterioribus, seu ab objecto intrin-
seco mediantibus ilhs. Qua; opinio non aliter
probatur, quam quod hsec sit sufhciens, et fa-
cilis causa illarum specierum. Habet tamen
hffic sententia difiicultates, primam, quod spe-
cies imaginativse sit muUo perfectior, quam
exterioris sensus, ut patet, tum ex perfectione
majori potentiee, in qua recipitur, tum ex ac-
tus perfectione majori, ad quem ordinatur :
non ergo potest efhci ab imperfectiori tanquam
a totaU principio immediato. Secunda difii-
cuhas supponit sensum interiorem esse in ce-
rebro : tunc ita urget. Si species ocuhs, verbi
gratia, impressa ab objecto similem aham pro-
ducit in cerebrum distans : vel per media iu-
terjacentia inter pupillam et cerebrum , id
proestat vel omniuo immediate, eo quod sit
satis interiorem sensum, atque exteriorem in
eadem anima radicari, quamvis in disjunctis
organis resideant. Non primum_, tum quia
taha media nec diaphana sunt, nec ihustrata,
ut oportet ad diffusionem speciei quahs in
pupiha fuit impressa, tum quia in tactu id fa-
cile couvincitur falsitatis, quoniam cum ma-
nus, verbi gratia, calefit, si species caloris
transiret per partes intermedias usque ad ce-
rebrum, omnes illse calorem perciperent, cum
oranes tactu polleaut. Non secundum, quia
illa duarum facuUatum in eadem anima radi-
catio concludit solum per modum cujusdam
sympathise, quatenus operantes una facultate
anima inde excitatur ad operaudum per aliam,
cessat autem ha;c ratio, si externus sensus re-
cipiat tantum ab externo sensibili speciem,
neque sensationem eliciat. Tertia difficultas ,
si species seusus exterioris causaret speciem
interioris sensus, sequeretur quoties exterior
sensus speciem recipit, easdem recipere inte-
riorem : cousequens est falsum : ergo, etc.
Sequela patet : quia actio illa naturalis est,
ideoque posito principio agendi et passo, sta-
tim sequitur. Probatur ergo minor : nam si
sensus exterior recipiendo sj^ecies illis non
utatur, plane interior sensus non immutabi-
tur, ut patet iu eo qui patitur apoplexiam, vel
deliquium animse, sive extasim, licet enim in
apertos oculos objectum externum sui speciem
imprimat, nihil tamen vidisse se postea recor-
datur, quod siguum est nullam revera, quam-
vis speciem haberet, elicuisse visionem. Ex
quo aperte constat interiorem sensum speciem
CAP. IX. AN NECESSARIUS SIT SENSUS AGENS.
649
nou recipere, si exterior non cognoscat. Unde
in libro de INIemoria et reminiscentia, capite
primo, Philosophus merito dixit, qui meminit^
recordari se percepisse. Nec satis occurret ,
qui dixerit cognitionem, vel attentionem ex-
terni sensus requiri quidem, ut ejus .species
similem aliam in internum introducat^ non
tamen ut causam, sed ut conditionem : hoc
enim merum videtur effugium^ prseterqnam
quod vitalis attentio requiri jure potest ut po-
tentia per speciem operetur : ut autem spe-
ciem patiatur^ nequaquam requiritur, ut in
externis sensibus videre licet.
7. Prima fars tmde constet. — Secunda fars
suadetur. — Unde sit secunda conchisio. Spe-
cies sensata interioris sensus non fit ab objecto
extrinseco mediante specie, sed ab exteriori
sensu, medio actu cognitionis. Hsec ut proha-
bilis tantum ponitur , quia in re tam abdita
niliilcerto defmire possumus. Prima ergo pars
suadetur ex numero praecedenti : ad iutelli-
gendam vero partem secundam, oportet resu-
mere ex capite quinto per actionem cognoscen-
di produci intrinsecum terminum, qnahtatem
sciUcet reproesentativam rei in actu secundo :
per hanc ergo c|uahtatem^ c[uam sensusquoque
exterior in seipso format, probabihter creditur
produci in sensu interiori speciem reprKsen-
tativam ejusdem objecti, idque propter coor-
dinationem et unionem, quam istaj potentise
habentineadem anima, quod suadetur primo.
Sensus interior non recipit species nisi exte-
riori sensu actu cognosceute, ac eo recipit me-
Hores, quo ipse exterior mehus, et exactius
operatur: signum ergo est ihas imprimi a
sensu externo, mediante illa quahtate, seu ac-
tu secundo, siquidem talis est species interior,
quahs est externa sensatio. Secundo non ap-
paret commodior causa productiva specierum,
de quibus loquimur: ergo illa credenda est,
c[uam assignamus.
8. Primum corollariimz. — Secundum corol-
laritm. — Hinc colligitur primo interni sensus
imagines ab imaginibus externi distingui spe-
cifice. Probatur ex dictis. Nam si ejusdemspe-
ciei esseut, posset una alteram causare, cujus
oppositum ostensum est. Prteterea species ex-
terior pendet in fieri, et esse ab ol)jecto suo,
non item interior. Denique ratio supra facta
suadet probabihter. Nam species debet pro-
portionari potentise : ergo potentia altior sor-
tiri debet species perfectiores. Secundo sequi-
tur species illas interiores differre quoqne
specie ab externis sensationibus , idque a for-
tioii, cum actus vitahs, et species constituens
potentiam in actu primo diversi sint generis.
Rursum sensatio externa pcndet in fieri et esse
a sua potentia : illamque constituit in actu se-
cundo: species vero interiornihilistorumven-
dicat: quare, etc.
9. Ohjectio contra proxime dicta solvitur. —
Instantia. — Uesfonsio fro qua tide etiam, in
disp. 21 Metaphysicce, sect. 4, a num. 3. —
Sed dices. Si hi3ec vera essent, sequeretur spe-
ciem internam perfectiorem esse sensatione ex-
terna, quia actus est nobiUoris potentiaj, atque
adeo ab ea non posse produci. Negatur tamen
sequela, nam comparatio apposite iieri debet,
comparando scihcet actus primos utriusque
potentiee inter se, vel etiam inter se secundos:
sicque perfectior erit, qui perfectioris fuerit
potentiee : comparando vero actum secundum
potentias minus perfectse , ad actum primum
perfectioris, ille poterit esse perfectior ratione
sui generis. Urgebis, perfectior est sensatio
externa, quam interna species : hsec ergo jam
dependebit ab illa in conservari. Quia quoties
effectus est imperfecta participatio suse causse^
ab ea pendet in conservari. Ad hoc respondi-
mus 2, Physicorum, qua^.st. 5, de Causis, divi-
sione 4 , dependentiam in conservari soepe
provenire magis ex natura formee et subjecti,
quam ex causalitate. Ad hsec : species externa
ideo quidem pendet ab objecto, quia prodit ut
qusedam imperfecta participatio illius : at sen-
satio exterior producit in sensu interiori spe-
ciem, tanquam perfectam sui similitudinem,
quam interior sensus juxta naturalem suam
dispositionem optime conservare potest.
dO. Tertia assertio. — Sit tamen tertia con-
clusio. Probabile est species interiores resulta-
re in iuteriori sensu ex propria illius efficien-
tia. Hanc conclusionem probabimus , infra
1.4, c. 2, agentesdeSpeciebus intelligibilibus.
Nunc vero declaratur ex supra dicta sympathia,
seu consensione potentiarum cognoscentium
propter radicationem in anima eadem. Nam
eo ipso, quod anima per externum sensum
cognoscit , ad pr^esentiam talis cognitionis
absque ulla ejus activitate resultat ab inter-
no sensu effective interna species, hac enim
de causa ejusmodi simplices species sensus in-
terior non semper efFormat, quia videlicet non
semper datur in exteriori prsevia aliqua cogni-
tio objecti. Hffic conclusio nuUam prse se fert
absurditatem, redditurque probabilis primo,
quod nunquam satis ratioui consonet putare
externam sensationem efficere .speciem inte-
riorem, cum cognitio non sit productiva alte-
rius qualitatis a se distinctoe realiter : gratis
650
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
ergo confictum videtur id externse sensationi
attribuere. Secundo, quia non redditur sufii-
ciensratio, quare speciesinterior non pendeatin
conservari a sensatione externa, si est iraper-
fectior effectus. Tertio, quia similes alise con-
sensiones reperiuntur in potentiis vitalibus
ejusdem animoej nam una operante alia ope-
ratur, et non aliter : ergo similiter inpraesenti.
Denique hic dicendi modus consonat cum sta-
tuendis ii]/ra de intellectu, ideoque placet ma-
gis, quamvis modas alius in secunda conclu-
sione positus non sit improbabilis.
ii. De STpecielus compositis ex sensatis. —
Ex his constat quid dicendum sit de speciebus
compositis ex sensatis^ quando sciUcet inter-
nus sensus species simphces componit, dum,
exemph gratia, montem aurcam imaginatur:
de tah enim cognitione est diliicuhas, an fiat
per duas species montis, scilicet, et auri, an
per unicam tantum reprsesentantem montem
aureum . Divus Thomas, locis citandis, infra in
e. 18, affirmare videtin^ hoc secundum, quod
probabile fiet, si exponatur, non quidem de
primo actu, quem certe simpUces tantum spe-
cies antecesserant, ac per modum unius ad ip-
sum eliciendum concurrerant, sed de rchquis
in posterum ob relictam jam ex priori iho ac-
tu unicam speciem. Quod ctiam fit credibile
ab experientia. Qui enim nunquam cognovit
montem aureumj ut ilhmifingat, prius conci-
pit singulas partes cum quadam successione,
quod signum est in ea compositione usum
fuisse speciebus utruisque partis : at deinceps
absque nova compositione et transcursu ima-
ginatur facile montem aureum ob rehetam sci-
hcet in poteatia speciem unicam ilhus repraj-
sentatricem.
12. De speciedus insensatis alioruni placi-
tum. — Denique circa species insensatas, ut
in fine numeri quinti dicebamus, notaudum
duphciter cognosci a sensu interiori, vel sub
extrinseca iha ratione, quee sensibus exterio-
ribus olijicitur, vel sub alia magis abdita ra-
tione. Ex hac ergo duphci ratione, et cogni-
tione duplex solet induci species in interiori
sensu, sensata scihcet et insensata, quod enim
ad reprffisentandas lias rationes duplex requi-
ratur species patet, tum ex earum diversi-
tate, tum quia stat reprEesentari unam, altera
non reprassentata : hipus enim habet speciem
alterius hipi repra^sentantem ihu)n tantum sub
ratione hipi, ovis vero reprsesentantem prai-
terea sub ratione iuimici : sunt ergo species
distinctas. Porro si verum est species has in-
sensatas dari^ non possuut saue fieri ab objectO;,
ut constat ex dictis : unde necessario dicen-
dum fieri a potentia interiori, media cogni-
tione rei sensatsB; in qua fundatur iha superior
ratio non sensata : itaque si ovis, verbi gratia,
per speciem sensatam hipum cognoscat, ut
sic, resultabit, propter naturarum contrarie-
tatem, in eadem, vel aha potentia species re-
prsesentans ilhim sub ratione inimici, quse in
aho lupo non resuhabit, cum dictam contra-
rietatem non habeant.
13. Verior sententia. -- Mihi tamen proba-
bilius videtuF species insensatas non distingui
a sensatis, sed per eamdem speciem, quse ovi,
verbi gratia, reprsesentat lupum cognos.-i ab
iha sub ratione inimici : primo, quia nuUa est
necessitas distinguendi, nam statim ac sentit
ovis hipum, sentit esse inimicum, potest ergo
per eamdem speciem utrumque judicare : quod
vero in hipo alio possit unum judicium sine
aho inveniri, nou arguit diver-itatem in spe-
ciebus, cum per eamdem valeat una potentia
phu^a, guam altera cognoscere, et judicare
propter diversam virtutem, aut diversum in-
stinctum naturaes. Et confirmatur primo : nam
avis nondum experta phiviam (ut pote foiie
veriio tempore nata) ventum seutieus ad tutum
locum se recipit : quis autem credat eam ex
cognitione venti ehcere speciem reprseseutan-
tem phiviam venturam : per eamdem ergo
speciem, qua cognovit veutum, naturah in-
stinctu judieat ihum esse fugiendum, nec talis
fugse rationem quserit, aut pluviam cognoscit,
quam nuham viderat : simile ergo erit in co-
gnitionibus brutorum similibus. Secundo non
sokim superfluum, sed etiam impossibile vi-
detur ratiouem inimicitiae repreeseutari a sen-
sibih specie abstracto modo : quo enim pacto
species sensibilis reprsesentare valet lupum
sub ratione inimici, nisi repra^seutando sub
hac figura, hoc colore, odore, etc. ; ergo im-
possibile est, quod species repreesentans sub
ratione insensata, distincta sit ab specie re-
prffiseutaute sub sensata : ratio ergo illa in-
sensata non est reprsesentabihs ab speciei
mateiiali, ut abstracta a ratione sensata, sed
ut modus quidam in iha fundatus, atque adeo
uon oportet dictas species distinguere.
1-4. Quarta assertio. — Ex quibus omuibus
coUigitur uhima conchisio, respectu sensuum
internorum necessario esse ponendimi aliquem
sensum agentem intentionales species. Hrec
patet ex dictis, quod vero Aristoteles lioc uuu-
quam dixerit nou urget, muha euim aha prae-
terivit, alia exacte non tractavit : fatemur
c^uidem S. Thomam^ prima parte, qu^stioue
CAP. X. AN SENSUS IN SUA
septnagesima uoua, articulo tertio ad pri-
mum, hauc activitatem specierum videri de-
negare omuibus seusibus, sed fortasse , ut
supra diximus^ de seusibus loquitur quantum
ad primam receptionem specierum, quee fit
ab objecto, ex qua origiuatur cujuscumque
alterius speciei productio.
GAPUT X.
AN SENSUS IN GOGNITIONE SUA FALLI POSSIT.
i . Nomen judicii in simpUciMis cogtiilioni-
l)us late usurpat auctor, ut patet supra 6, n. 2,
et in Metapkysica, disp. 8, sect. A, n. 6, sicut
et iiomen falsitatis, in disp. 9, sect. \, n. '14.
— Considaturetianiauctor, disp. 8 Metaphysi-
cce. — Prima antiguorum opinio. — Secunda
opinio. — Quffislio de veritate et falsitate ac-
tus coguoscendi communis est omnipotentise
coguoscitiva3, tamen quia metapbysica, non
est exacte de sensibus tractanda : sed solum
dicemus de eorum nounulla cognitioue, quo-
niam Aristoteles id etiam tetigit. Est ergo sup-
ponendum veritatem cognitionis consistere in
couformitate judieii et rei, de qua fertur. Du-
plex vero est judicuun, nempe complexum et
simplex, et in utroque potest esse veritas suo
modo, scilicet complexa et incomplexa, ut ex-
posuimus late iu primo periliermen. Hic ergo
queestio solum est de veritate, vel falsitate iu-
complexa, cum in sensibus, de quibus dispu-
tamus^ coguitio complexa non reperiatur. Hoc
posito fuit prima opinio Academieorum, nul-
lum sensum babere posse judicium certum;,
contra quos disputat Cicero in qutestiouibus
Academicis, Tertulliauus, lib. de Auirna, cap.
de quinque sensibus. Secunda fuit Epicureo-
rum, nunquam decipi sensus in suo judicio,
contra quos etiam arguit ibideni Cicero, et
D. Augustinus 8^ de Civit., cap. 1, Aristoteles
vero ^, de Anima, cap. 1, ex parte tradit hanc
opiniouem, dum ait sensuni circa proprium
sensibile nunquam errare, et Albertus 2, de
Anima, tract. 3, cap. 1, rationem affert, quia
ex natura sua sensus inclinatur ad tale objec-
tum, inclinatio autem naturee semper est ad
verum^ et nunquam ad falsum, sicut iutellec-
tus non potest falli in assensu primorum priu-
cipiorum, quia ad illa liabet naturalem iucli-
nationem. Et coufirmatur, quia si sensus posset
falli, nulla esset certitudo inscientiis maxime
in philosophia, quse a seusibus ducit origiuem,
primo Posterior.^ cap. 18^ et i, Ethicoxnmi;,
cap. 7.
COGNITIONE FALLI QUEANT. 651
2. Prinia conclusio. — Diflficultas potissima
in prtesenti est de sensibus externis, de quibus
Aristoteles prouuntiavit circa sensibilia tum
commuuia^ tum etiam per accidens, falU posse,
circa propria vero minime. Qu£e seuteutia
quoad sensibiha per accidens est manifesta,
quia ab illis uon immutatur sensus, unde fa-
cile halluciuari potest, ut etiam docet experien-
tia. At quoad sensibiha communia, et propria
est ditficuitas, uam sicut potest fahi visus judi-
cans rem esse tautffi quautitatis, cum sit ma-
joris, ita potest falli judicaus rem esse hujus
coloris. cum sit alterius. Sit tameu prima con-
ciusio. Circa sensibile proprium adcequatum
nou potest falli seusus, ut visus non potest faUi
judicans rem esse coloratam, neque auditus
judicans hunc esse sonum. Ratiouem indieat
divus Thomas, prima part,, queest. 85, art. 6,
quod poteutia ferri uequeat extra suum adse-
quatum objectum : ergo id, quod coguoscit,
necessario debet coutiueri iutra latitudiuem
ejus : non ergo circa ilhid falh potest. Solum
est advertendum, quale nam sit adajquatum
objectum, nam in visu colores etiam apparcn-
tes (ut vocaut) ad ejus objectum spectant. At~
que praidicto modo explicant multi differeu-
tiam constitutam a Philospplio iuter sensibile
proprium et commuue, quod in ordine ad pro-
prium adaequatum falli non possit sensus, pos-
sit tameu in ordine ad commune.
3. Secunda conclusio. — Quormndam, placi-
tum prolaMle. — Instantiam patitur. — Sit
tamen secunda conchisio. Circa sensibile com-
mune absohite sumptum, uon potest faUi seu-
sus, quare ex hac parte non videntur differre
sensibile proprium et commune. Probatur,
nam Ucet visus possit decipi judicaudo rem
tanta?-, vel tanta3 maguitudinis, falli tamen nou
potest, judicando liabere magnitudinem , nec
similiter falU potest judicando habere figuram,
Ucet falli possit, sitne illa triangulus, au qua-
draugulus : at vero in tribus aUis sensibilibus
etiamsi in commAUii sumantur, potest falli
sensus, eo ifuod suut magis extriuseca, seu re-
mota a propriis objectis. Respoudent tamen,
qui universaUter assignaut dictam diflferen-
tiam iuter sensibile proprium et commime, po-
tentiam ab intrinseco non posse faUi circa
ada^quatum sensibUe proprium, quia intrinse-
cum iUi est , non posse ferri extra illud, circa
sensibile aulem commuue posse falU, per se
loqueudo, licet per accidens circa aUquod noii
fallatur, propter intriusecam couaexiouem,
quam liahet cum aiiquo proprio, ut quantitas
habet cum re visihile, quee doctrina probabilis.
«52
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
est^ qiiamvis cavillum etiam pati possit^ qnia
potentia ex propria quoque ratione, ac per se
extensionem in objecto postulat, atqne adeo
ab intrinseco habet^ quod circa illud falli non
possit,
4. Tertia conclusio. — Tertia conclusio.
Tam circa sensibilia propria^ quam circa com-
munia in particulari sumpta^ potest falli seu-
sus, Utrumque constat experientia, sed ut in-
telligaturtotiusconclusionisratio, recolendum;,
in sensatione intervenire productionem spe-
ciei, deinde sequi actum sentiendi : quoniam
ergo species ipsa principium est cognitionis,
ideo cognitio semper conformis prodit speciei,
semper enim talis cognoscitur res, qualis re-
prassentatur per speciem, atque ad hanc solam
conformitatem attendens citatus Albertus dixit
sensum falli non posse : sed ad pauca respexit,
est enim uhra recolendum, speciem non sem-
per repreesentare objectum ut reprsesentari de-
beret, ideoque per talem speciem non cogno-
sci objectum prout est, eoque modo sensum
faUi, cum in eo judicio, quo res prout a parte
rei habet, vel non habet, non autem prout re-
hicet in specie, veritas, et falsitas consistit, ut
notavit optime divus Thomas, decimo septimo,
qusestione decimaseptima, articulo secundo ad
primum, et queestione octogesimaquinta, Gur
autem species non reprsesentet rem, ut re-
praesentari deberet, una causa est organi in-
dispositio : sic infirmus judicat amaram, rem
dulcem, quialingua suffusaest amarore. Unde
Aristoteles quinto, de Generatione animahum,
capit, 2, scripsit judicium exquisitum diffe-
rentiarum soni, atque odoris in sinceritate
sensorii positum essc. Altera est medium in-
dispositum, quee est simihs priori, organum
enim quasi medium est quoddam i]itrinsecum.
Tertia causa esse potest situs, et distantia ob-
jecti, sic colores in coUo cohimbas appareut,
quia sic positam lux ferit eo modo, ut species
ihos colores reprajsentautes diffundat, cum ta-
men ii colores in coho non existant.
5. Quarta conclusio lipartita — Quarta con-
clusio. Facihus decipitur sensus circa sensi-
biha communia, quam circa propria, quee est
differentia ab Aristotele intenta, quare si im-
pedimenta toUantur, omniaque requisita ad-
sint, circa nuUum eorum decipietur. Probatur
prima pars conclusionis. Nam visus facile de-
cipitur circa quantitatem rei, difficile autem
circa colorem : sic a longe rem albam cogno-
scit, decipitur autem circa illius quantitatem,
vel distantiam, vcl circa alia sensibilia com-
mmiiamuhofacilius. Ratio veroest, quia sen-
sibile proprium virtute sua immutat sensum,
sensibile autemcommunenon sic : quare, etc,
quam quidem differentiam (ut secundse parti
conclusionis satisfaciamus) explicat Aristoteles
tertio, de Anima, text. d61, dicens circa sen-
sibilia propria errorem non contingere, aut
quam paucissimum, idemque sentit sanctus
Thomas, prima part., loc. cit.,etlect. decima-
tertia, libro de Anima, dum ait sensum faUi
per se circa sensibile commune, per accidens
vero circa proprium. L^tima vero pars conclu-
sionispatet ex dictis. Nam ablatis impedimen-
tis ex parte potentiee et medii , atque ob-
jecto debite apphcato, non est unde possit ir-
repere deceptio : objectum enim naturahter
agit, ac proinde si non impediatur perfectam
imprimit sui simihtudinem : sensus deinde
naturaliter conformatur in cognitione speciei,
quam recipit : ergo, etc. Et confirmatur argu-
mentis pro Alberto, iu fine num. primi, quse
non ahud probant unde Alexander 1, de Ani-
ma, cap. 12, Themistius, hbro secundo, capite
vigesimoprimo, et Commentator, text. sexage-
simoquinto, aiuntsensus non falh, si sensoria,
situs et media recte habeant, et heec de quses-
tione proesenti : nam de modo, quo contingit
fahi sensum interiorem, mehus dicettir c. 31.
CAPUT XI.
UTRUM ALIQUIS SENSUS POSSIT COGNOSCERE PRO-
PRIUM ACTUM.
1 . Ratio duhitandi pro utraque parte. — No-
tatio prima. — Notatio secimda. — Hsec quses-
tio partim pertinet ad explicationem objecti
sensibilis, partim ad exphcationem actus po-
tentise sensitivse, et partim ad explicandam vim
ipsius sensitivse potentiae, investigamus enim
an possit tanta perfectio in tah potentia repe-
riri, ut possit super suum actum reflexionem fa-
cere, et videtur affirmandum ex Aristotele, de
Anima, hb. 3, cap. 2, text. 138, ubi indicat,
qtiod visus se videre videat, qtiia qtiodammodo
est colore dehbutus. Contra vero est, quia re-
flexio supra proprium actum ad virtutem spi-
ritualem spectat. Notandum est, quod actus
cognoscendi dttphciter potest cognosci, uno
modo proprie tanquam objectum aherius ac-
ttis, cognoscendo videhcet ipsam coguitionem,
Alio modo mintts proprie dici potest cognosci
acttts qtiasi in acttt exercito, non per alium
actum, sed per ipsttmmet, Nam quia visio,
verbi gratia, est vitalis aclio cognoscitiva, ideo
per iham formahter in acttt exercito videmus
CAP. XI. AN ALIQUIS SENSUS
nos videre, non autem^ quia reflexionem for-
malem faciamus, sed virtualem quasi dum
actu videmus, experiendo nos videre, Circa
priorem modum, notandum ulterius, non esse
sensum qusestionis, an potentia sensitiva possit
quidditative cognoscere actum suum, sed so-
lum quantum ad an est, ut quemadmodum
sentitur sensationis objectum, albedo scilicet,
vel sonus, ita sentiri possit ipsa visio. Licet
autem sermo sit pra?cipue de eadem potentia,
tamen queestio universim decidetur, an actus
sensitiva; potentite possit proprie ab eadem ,
vel ab alia potentia sensitiva cognosci.
2. Priiua o^pinio Themistii, Averrois, etc.
— jSecunda opviio contraria B. Tliomw , Al-
lerti, etc. — Prima est opinio Themistii, citato
loco de Anima, concl. h^, Averrois, textu 136,
sensus etiam externos posse percipere proprias
operationes : fuitque sententia Platonis in
Theeteto quem sequuntur Venetus, ^Egidius,
Cajetanus et abi, infra libro 3, capit. 2. Alia
opinio est nullum sensum externum posse pro-
priam percipere operationem , posse tamen
internum externas illas percipere. Ita divus
Thomas, 1 part., quffist. 78, art. 4, ad secuu-
dum, qusest. 87, art. 3, ad tertium, 2, contra
Geutes, cap. 65, Albertus 2, de Anima, tract.
4, cap. 7, Tlrienensis, textu 138. Atque Scotus
in 4, dist. 45, qusest. 3, apertius ait sensatio-
nem exteriorem imprimere posse sui speciem
sensui interiori ; imo ipsum quoque sensum
interiorem posse actum suum cognoscere et
memorari. Aristoteles autem in hac re dubius
videtur, nam libr. de Somno et vigilia, capit.
2, aperte confirmat secundam opinionem : at,
citato libro 3, de Anima, cap. 2, primam
indicat, nam quaistionem disputat de sensu
exteriore, et utrimque arguit, deinde argu-
menta solvit partis negantis.
3. Prima assertio. — Sit vero in hac re
prima conclusio. Nulla potentia seusitiva co-
gnoscit primo modo, seu aetu distincto suum
actum. Ita divus Thomas supra, et 1 part.,
qugest. 14, art. 2, ad primum. Ferrarius 2,
contra, capit. 66, Javellus, hb. 2, de Anima,
queest. 56, Capreolus, in 3, dist. 44, quajst. 1,
art. 3, Jaudunus 3, de Anima, qusest. 33,
Apollinaris, qusest. 37, qui omues de sensi-
bus exterioribus tantum loquuntur : attamen
conclusio universahor est et ejus ratio, quod
reflecti super suum actum excedat limites po-
tentieematerialis.Unde Proclus,lib. de element.
Theolog., dixit nullum extensum csse ad se
conversivum. Hoc vero assumitur tanquam
primum principium, cum tamen tale esse non
COGNOSCAT PROPRIUM ACTUM. 653
appareat. Ratio ergo esse videtur, quod nulla
potentia ferri possit extra suum objectum, ac-
tus autemsensus cujusvis non comprehenditur
sub objecto illius, quod probatur. Quia objec-
tum sensus limitatum est, ac determinatum,
cum ipsa quoque potentia sit limitata etiam
in ratione cognoscitivse potentise : objectum
autem sic limitatum non complectitur suse po-
tentise actum, qui altioris est ordinis, cum ma-
gis ad spiritualitatem accedat, quia ratione
etiam supra diximus, capit. 2, num. 32,poten-
tiam materialem non posse esse partem sui
objecti. Et explicatur ratio inductione, nam
visus visionem non videt, quia cleterminatur
ad lucidum, quo sane visio est perfectior,
idemque de imaginativa, ac cseteris dicendum:
solum ergo potentiee. spirituali datum est,
ut proprium actum aho actu cognoscat, quia
objectum liabet universalissimum, atque om-
nia comprehendens. Et confirmatur hsecratio
primo : quia nulla potentia sensitiva potest
cognoscere seipsam : ergo nec suum actum.
Consequentia valet a paritate rationis ex supra
dictis. Secundo potentia sensitiva non est co-
gnoscitiva sui organi, quia jam objectum in-
tus existens prohiberet cognitionem objecti
extranei, sed eadem vel major ratio est de actu,
ut ab ipso organo, in quo est impediatur, ne
terminari possit ad alia objecta : ergo, etc.
Ex hac vero conclusione colliges, nullum sen-
sum esse cognoscitivum suarum specierum, et
de externis quidem id constat, de aliis autem
probatur, tum quia species quantum ad mo-
dum, quo sunt in potentia, ejusdem sunt or-
dinis cum ipsa : tum quia non assignabitur
modus, quo valeant cognosci, aut immutare
queant ipsam potentiam.
4. Secunda assertio. — Secunda conclusio,
Nullus sensus percipit actum alterius sensus
per propriam talis actus speciem, ac tanquam
partem sui adsequati objecti. Hanc conclusio-
nem insinuat Philoponus, lib. 3, de Anima,
cap. 2, et Simplicius ibi, dum dicunt opera-
tiones sensuum non percipi sensu exteriori, aut
interiori, sed quadam vi animse rationalis, quse
attentiva nuncupatur, addunt tamen, sensum
utinstrumentiun ralionisposse perciperesuam-
met operationem : conseatit Nyphus in Collec-
taneis, etNemesius, de Naturahominis, cap. 7.
Hoc tamen additamentum falsum est, ut ex
prsecedenti conclusione constat : nam sensus
etiam rationi conjuucius non transcendit suum
objectum, primum vero dictum verum est, si
per vim attenlivam significent intellectivam,
alia enim qusecumque fictitia erit, ac super-
654
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
flua : probatnr ergo oonclusio, Qiioniam in-
terni sensus nou percipiunt illo modo sensa-
tiones externas, qui maxime viderentur eas
percipere : ergo, ete. Probatur antecedens.Nam
visio, verhi gratia^, non imprimit propriam sui
speciem sensui interno, ut ita valeat ab illo
percipi, alias videndo album du£e imprime-
rentur in interiori sensu species all^edinis sci-
licet et visionis, quod falsum esse inde cou.stat,
quia jam sensus interior duos actus simul eli-
ceret juxta numerum specierum , quod est
contra experientiam, ac debitum modum ope-
randi sensus interioris; nunquam enim posset
ad unum aliquid perfectam adhibere attentio-
nem, sed neccssario illam divideret, cum na-
turaliter operetur, nec sit major ratio se ad
hoc, quam ad illud applicandi. Et confirma-
tur primo : nani si cognosceremus visionem
per propriam speciem, possemus formare pro-
prium et distinctum illius idobim, cujus oppo-
situm certe experientia demonstrat : concki-
dendum igitur hujusmodi sensationes actus
esse, et entitates excedentes ambitum objecto-
rum sensibiUum. Et confirmatur secundo : quia
sensus interior non potcst cognoscere ipsam
externam potentiam : ergo non potest perci-
pere illius actum per propriam speciem, cum
par sit ratio.
5. Tertia asscrtio prohatur. — Sit tertia con-
clusio. Omnis sensus percipit ahquo modo ac-
tum suum non per reflexioneni;, sed imper-
fecto modo, et quasi in actu exercito, ut num.
primo exphcatum est. Probatur, nam omnis
cognitio fit per vitalem attentionem et immu-
tatiouem ipsius potentite : ergo dum potentia
sentit objectum extrinsecum;, a tali sensatione
immutatur, et in actu exercito quodammodo
experitur se sentire. Confirmatur. Nam eo ipso,
quod vi 'emus colorem, licet mente nou reflec-
tamur, postea experimentalem notitiam habe-
mus, non sohim quid color sit, sed etiam quid
sit videre colorem : ergo signum est vidisse
nos antea modo aUquo ipsam visionem, non
enim ahunde tahs notitia rehnqui potuit, po-
sito, quod nulla habita est formalis reflexio.
6. (^uarta assertio. — Quarta conclusio. Sen-
sus interior cognoscit operationem sensus ex-
terni, non quidem per propriam ipsius opera-
tionis speciem, sed per speciem externi sensi-
bihs, quam vekiti modificatam recipit ab ipsa
operatione externi sensus. Probatur, nam sen-
sationes externse cognoscuntur ab interiori
sensu, et non per proprias species earum, ut
probatum est : ergo per species objectorum
ipsarum : cumque hse species non possint in
interno sensu ejusdem omnino rationis es.se
cum speciebus, qua3 de eisdem objectis dantur
in externis sensibus (divers^ namque potcn-
tiffi diversas modo ahquo species exiguut), re-
hquum est^, ut sint saltem modificatee, tales-
que resukent ex sensatione externi sensibiUs :
cum aUa via non supersit, qua internus sen-
sus externas sensationes percipiat : sola ergo
major probatur, nam memoramur nostrarum
sensationum externarum, verbi gratia;, vidisse.
vel audivisse tale aUquid. Si dicas memorari
nos per inteUectivam memoriam : contra est,
quod experiamur, eadem virtute memorari
nos rei visee, et visionis, memoria autem taUs
rei sen.sitiva est : ergo et visionis iUius. Et cou-
firmatur de brutis, quK videre et tangere ap-
petunt : ergo aUquo modo percipiunt actus
istoS;, quod certe necessarium fuit, inquit Al-
bertus, ad complementum naturse sensitivse,
quia tales actus nocivi sunt, aut proficui parti
sensitivee;, et ideo oportuit a bruto cognosci, ut
possiut nociva fugere et commoda prosequi.
Dicta autem modificatio potest declarari, ut
sicut sensus exterior percipit distantiam, quia
.species a diversa distantia ahter, et ahter iUum
immutant, ita species in sensu interiori fiunt
taU , vel taU modo , quia ministrantur per
hunc, vel aUum externum sensum, per hanc
vel iUam ejus sensationem : nam species,
verbi gratia, ministrata; per visum, proveniunt
ad sensum internum, modo magis, ut ita di-
cam, spirituaU, quam species quffi per audi-
tum ministrantur. Item internee iUse species
repreesentant rem ipsam quasi jam intuitive
perceptam, sicque modo aUquo repraisentatio
earum modificatur a sensationibus exterioribus.
7. 0'ojectio frima contra proximam conclu-
sionem. — Secunda oljectio. — Tertia. — Sed
circa conclusionem hanc dijQBcuUas restat ex
Aristotele, Ubr. de Insomniis, capit. ukim.,
ubi indicat imaginationem coguoscere actum
suum, sic enim ait : Cum surama potestas, ea-
demque judicatonx sentiebat Coriscwn, simula-
crum non dicehat, imo per hoc ipsum simtila-
crum, et verum^ illum Coriscmn animo complec-
tehatur: ^?^o^(utique &\^mvL\Q.CTVim)item sentiens
Ttoc ipsum ait non esse Coriscum, sed illius si-
mulacrum : ubi aperte ait imaginativam co-
gnoscere idolum a se formatum, C[uod certe a
suo actu non distinguitur, ut infra videbimus :
quod aiitem de virtute sensitiva ibi loquatur
patet : nam subdit, nisi sanguine impediatur,
judicabit vere illum esse Coriscum. Secundo
arguitur ex Aristotele. libr. de Memoria et re-
minisc.j doceute memoriam, utique seusiti-
CAP. XII. AN, ET QUOMODO POSSIT
vam^ fieri manente rei imagine in poteutia,
qna3 postea percipitur, ut est- imago. Ratione
arguitur tertio. Nam intellectus cognoscit ope-
ra phantasiae, sicut experimur : ergo et plian-
tasia illa cognoscit, cum nihil cognoscat intel-
lectuSj quod non etiam phantasia cognoscat :
atque heec ratio valet etiam contra secundam
conckisiouem. Urget quoque locus Aristotehs,
de Somno et vigilia, supra citatisinn. 2, asse-
rentis sensum communem cognoscere sensa-
tiones externas.
8. Ad primam ohjectioiieni. — Adsecicndam
odjectionem. — Ad primum locum respondetur,
per summam potestatemindicatricem intelhgi
intellectum, nam dicta operatio illius tantum
esse potest, qua^rit enim ibi Aristoteles princi-
pium cujusdam operatioinsomniisfieri solitse,
nempc cum aliquid imaginamur, et postea re-
flexe judicamus id esse somnium, et non rem
veram, illud namque judicium tit ab iatellectu,
qui etiam inter dormiendum non omnino ini-
peditur a discurrendo: quod vero Aristoteles
ibi de intellectu loquatur, patet primo ex illo,
quod subdit exemplo, quando res visa appa-
ret duplex, et intellectus apparentias causam
pernoscens, judicat unam-esse, sensumque
corrigit. Patet secundo ex causa talis actus,
quam idem subdit, illam nempe potentiam
tunc etiam habere posse ahquem discursum,
at discurrere intehectus est, non ullius sensus.
Neque obstat, quod de sanguine adducatur,
nam diversa corporis dispositio variat imagi-
nationem, sicque potest judicium intellectus
variare, maxime quando non est perfecte so-
lutus, et ita ait idem Philosophus, si maxi-
ma sit copia sanguinis, futuram vehementem
specie impressionem in imaginativa: sicque
defecturam intellectui facultatem judicandi
non ita esse. Neque etiam obstat, quod Aris-
toteles loquens de intellectiva potestate verbo
sentiendi utatur, hoc enim extendi solet etiam
ad intellectum. Ad secundum locum respon-
detur, Philosophum tractare ibi de moclo, quo
fit memoria, per imagines scilicet relictas a
rebus, quibus dum potentia non utitur , non
memoratur : quando vero utitur, memoratur,
et hoc vocat Aristoteles cognoscere rei simula-
crum, id est, per illud rem reprsesentatam at-
tingere, non cpiod idolum ipsum coguoscatur,
siquidem impertinens est ad memoriam.
9. Ad tertiam objectionem et ad alia in prin-
c/pio adducta. — Placittmi Alherti, etc, quo-
modo verificandum. — Ad rationem responde-
tur non oportere ut idipsum phantaslu cogno-
scat quod intellectus intelligit, sed est satis, si
ALIQUIS SENSUS COGNOSCEBE, ETC. 6o5
quippiam cognoscat, quo intellectus deveuiat
in cognitionem alterius : veluti si phantasia
verselur circa motum cceli, ut intellectus co-
gnosc-at intelligentiam motricem coeli. In pro-
posito ergo satis est, quod phantasia operatio-
nes suas in actu exercito imperfecte cogno-
scat, ut intellectus possit illas magis proprie
et perfectius cognoscere. Illud vero ex Aristo-
tele, de Somno et vigilia, intelligendum juxta
quartam conclusionem, eodemque modo opor-
tet intelligere, divum Thomam in numero se-
cundo, etiam allatum. Quando vero Aristote-
les, citato loco de Anima dicere videtur visum
cognoscere se videre, interpretandus est juxta
tertiam conclusionem, et ita est intelligenda
illa ejxis ratio, in numero primo tacta, quod
visus ideo sentire possit se videre, quia est ali-
quomodo colore delibutus, id est, quia Iiabet
speciem repreesentantem colorem potest exire
in actum, quo videat, ac simul in actu exerci-
to cognoscat se videre. Qui sensus confirmatur
ex textu J 38, ubi ait visum ita sentire se vi-
dere, sicut tenebras videt, tenebras autem non
sentit proprio actu signato, sed ideo solum,
quod in actum exercitum non exit : sic ergo e
contrario, etc. NonnuIIi opinati sunt sensum
exteriorem per se quidem non sentire suam
sensationem, sentire tamen ut conjunctus est
sensui communi, et quasi unus cum illo. Ita
insinuat Albertus, lib. 2, tractatu -4, cap. 8, in
fine, et Ferrarius 2, contra, cap. 66, Gajeta-
nus, 1 part., qugest. 7o, articulo secundo. Dis-
tinctio tamen consistit in voce solum, in re
autem admittunt sensum internum cognoscere
actus exterioris sen.sus, quod etiam quo pacto
verum sit, jam exposuimus.
GAPUT XII.
UTRUM ALTQUA POTENTIA SENSITIVA rOSSTT COGNO-
SGEKE IN ABSENTIA OBJEGTI, ET QUO MODO.
l~ Argidtur primo pro parte negativa. —
Secitndo. — Tertio. — Arguitur pro parte affir-
mante. — Videtur pars negativa vera. Primo,
quia hsec est differentia inter iutellectum et
sensum, quod intellectus habere possit noti-
tiam abstractivam, sensus vero non nisi intui-
tivam. Secundo si sensus posset cognoscere
rem absentem, posset etiam cognoscere rem
prajteritam : hoc autem non potest, nam co-
gnoscere pra3teritum, est cognoscere tempus,
quod tamen solo intellectu concipitur, 4 Phys.,
text. 131. Item si sensus posset cognoscere
rem non existentem. Consequens est falsum.
656 LIB. III
cum sensiis non nisi, quod est sensibile^ sen-
tiat : quod autem non existit, sentiri non po-
test, sed ut plurimum intelligi, cum sentire sit
experiri, quod rera actu existentem plane re-
quirit, Contra est, quia in sensu est memoria^
memoria autem est praeteriti, ut prseteriti^ ut
dicitur in lib. de Memoria et reminiscentia^
cap. i. Nofandum pro resolutione potentiam
eo ipso, quod est informata specie objecti,
posse illnd cognoscere sive prsesens, sive ab-
sens, sive existens, sive non existens : namque
ex supra dictis constat objectum, et rationem
motivi et terminativi habere, movere autem
speciem imprimendo, ideoque si species im-
pressa sit potentise, prsesentiam, vel existen-
tiam objecti non requiri, ut moveat. Ad ter-
minandum etiam non requiritur, quia termi-
natio lisec, ut diximus, materialis non est et
quantitativa, sed intentionalis : satis ergo est,
si potentia sit informata specie objecti : unde
tota quaestio ad lioc reducitur, an sensus ali-
quis possit conservare species absentis, vel non
existentis objecti : si enim possit, poterit eliam
cognoscere : sin minus non poterit.
2. Opinio simpliciter affirmans. — Fimda-
mentum Aristotelis. — Hoc posito est opinio
affirmans omnem sensum posse conservare
speciem in absentia objecti, qufe. probatur ex
Aristotele 3, de Anima, textu 138, ubi sic ha-
bet : Quocirca sensiMlibios ipsis semotis insunt
in sensuum. instnmentis sensus, imaginatio-
nesque, hoc est, sensationes tam externse, quam
internai. Et textu 456 : Atque nolis [quod
paulo ante dicebamus) clausis quidem oculis
visa mdentur, atque apparent : ubi tacite indi-
cat quotidianam experientiam, nam cum quis
intentis oculis inspexit ad rem hicidam, si su-
bito oculos claudat, videt adliuc aliqualem
hicem, quod etiam aperte refert opusculo de
Insomniis, circa medium, et Augustinus 11, de
Trinitate, capite secundo. Nec vero potest hoc
referri ad imaginationem : si enim id ex ima-
ginatione proveniret, posset multo tempore
durare : cum tamen non nisi brevissimo duret,
nimirum quia species visibiUs utpote tuuc de-
bihs facile evanescit.
3. Prima assertio ejusque fundamentum. —
Nihilominus sit prima conclusio. Nullus sen-
sus exterior potest naturahter sentire, nisi
prcesenti objecto causante speciem. Fundamen-
tuni est, quo4 eorum sensuum/«pecies ex na-
tura sua in fieri et conservari pendeaut ab ob-
jectis suis. Id quod constare primo videtur
experieutia. Secundo ratione arguitur. Nam
species hse sunt imperfectae queedam partici-
DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
pationes objectorum : ergo pendent in fieri, et
esse ab illis. Arguitur tertio dcstruendo expe-
rientiam ab adversariis adductam, nam si quis
brevi tempore hicem intueatur moxque ocu-
los claudat, nec per instans specie lucis intra
oculum conservatur : ergo neque conservabi-
tur, hcet multo tempore intueatur. Probatur
consequentia, quia species iha ejusdem sem-
per rationis est, nec enim propter continua-
tionem majorem visionis mutatur species, aut
radicatur magis, seu intenditur, cum iu in-
stanti fiat, quam perfecta fieri potest, utpote
sine impedimento, et ab agente naturali pro-
ducta. Quarto vel ejusmodi species habent ex
natura sua dependentiam ab objecto sensibih,
vel non liabent : si hoc dicatur, certe conser-
vabuntur semper in absentia ilhus, si habent :
ergo nec per instans poteruut conservari, quan-
tumvis intendantur, Respondent ex natura
quidem sua non pendere, diu tamen non ma-
nere ex defectu subjecti non satis illas con-
servantis. Sed respousio non satisfacit, quia
subjectum non conservat species effective, ma-
teriahter autem affatim posset conservare sus-
tentando : ergo cum coutrarium non habeant,
neutiquam deficient, nisi propter absentiam
objecti, a quo in conservari dependent. Unde
ad experientiam in numero prescedenti adduc-
tam ex Aristotele, et Augustnio dicitur, pro-
veiiire id ex vehementi imaginatione excita-
taob diuturnamattentionem, et quoniam tanta
imaginationis attentio durare multum nequit,
ideo apparentia ipsa parum durat : enimvero
si ex reUctis in oculo speciebus id proveuire
posset, certe quotiescumque oculos claudere-
mus, rei visae quEecumque iha esset, species
adliuc iu sensorio permanerent,quod experien-
tiee repugnat, cum sola vehementiora objecta,
eaque magno sensuum conatu percepta soleant
hujusmodi causare imagiuationem. Quod au-
tem Aristoteles, de Cognitione imaginationis
loquatur, patet ex textu 138, ubi probat sen-
sum suscipere species sine materia, ex eo quod
ihee abeuutibus sensibihbus retineantur, utique
interius : hiuc enim optime conchiditur fuisse
prius ahas interius : in textu autem 1 56, dif-
ferentiam assignat inter sensum externum,
atque imaginationem ; quod cum res sensu
illo exacte percipitur, non dicitur nobis videri,
aut apparere : sic euim potius loqui nos, quan-
do non exacte sentimus : at cum percipitur,
inquit, clausif oculis ( sensu nimirum interno)
semper dicitur nobis apparere, aut videri.
•4. Observatio duplex pro assertione prcece-
denti. — Sunt tamen in hac conclusione ad-
CAP. XII. AN, ET QUOMODO POSSIT ALIQUIS SENSUS COGNOSCEBE, ETC.
657
vertanrla duo. Primum est, quod potentia
sensibilis est intelligenda secundum propor-
tionatam distantiam ad causandam speciem
in sensu, sive directe et immediate, sive me-
dia reflexione causetur, non enim est opus
sensibile coram sensu existere, unde, et videri
potest a tergo, ut supra diximus. Secundum
est non oportere objectum prsesens, esse eo
modo, quo cernitur, sed eo tantum, quo ap-
tum sit speciem imprimere , quando enim
collum columba3 varium apparet; non est ne-
cesse colores illos realiter prsesentes esse oculis,
sed est satis, si lux ita colliim afiiciat, ut ap-
tum reddatur ad causandas species talium co-
lorum, quo sane in eventu sensus exterior
percipit quodammodo rem absentem, colorem
scilicet, qui non est prsesens, sed aliquid aliud
potens causare speciem illius, quod nihil dic-
tis repugnat.
5. Semnda assertio. — Secunda conclusio.
Sensusexternus virtute divina cognoscere po-
testrem absentem. Probatur: nam Deus con-
servare potest in oculo speciem rei absentis,
eaque oculus uti posset juxta dicta in numero
primo : ergo, etc. Antecedens patet, quia Deus
potest supplere vicem causeeeflicientis, species
autem eo tantum modo pendet ab objecto.
Quod apertius fiet, si ponas rem a te longissi-
me dissitam divinitus imprimere sui speciem
in speculum coram te existens, inde enim ad
ipsos tuos oculos facile resultaret : remque ita
distantem, sive absentem facile videres : quod
ergo intelligitur medio speculo fieri posse, uti-
que sine speculo etiam fiet, ac ipsa etiam re
non existente : an vero talis visio intuitiva es-
set, an abstractiva, respondendum vere qui-
dem esse abstractivam utpote rei absentis, vi-
dens tamen falso judicaret, ut preesentem, cum
ita videret, ac si esset preesens. Urgebis, ergo
jamtunc Deus deciperet. Negandum vero, sed
permitteret tantnm videntem falii, objectum
namque veram sui speciem divinitus immitte-
ret, videns autem seipsum falleret putando
objectum sibi adesse.
6. Tertia assertio. — Tertia conclusio. Sen-
sus aliquis interior potest naturaliter cogno-
scere rem absentem : patet experientia, nam
est in nobis memoria rerum absentium, quse
non potest ad intellectivam partem tantum re-
ferH, cum illa sit nobis, brutisque communis,
recordatur enim bestia loci sua3 habitationis
et vise, per quam decurrerat, timet hominem,
qui ipsam percusserat, ulciscitur de iuimico,
etc, de qua poteutia memorandi infra dice-
mus, dicitque multa D. Augustinus 1 0, Con-
fessionumj per varia capita.
m.
7. Quarta assertiocontra Avicennam. — Quar-
ta conclusio. Ita sola potentia sensitiva coguoscit
absens objectum, qua3 conservat illius absentis
species. Hsecconclusiocontra Avicennam pro-
ponitur, qui ofEcium conservandi species, ae
per illas objecta absentia cognoscendi diversis
potenliis tribuebat : sed immerito. Primo, quia
ipsa potentia elicit actum secundum, quee con-
slituta est in actu primo. Secundo : nam si una
est potentia, c[U8e cognoscit, et altera quai con-
servat speciem, vel illa cognoscit per speciem
hnjus, vel per aliam : prius illud certe est im-
possibile, quiaper talemspeciem non actuatur,
cumque species sit accidens, non potest mi-
grare de subjecto suo in aliam potentiam. Pos-
terius quoque dici non potest, quia ad cogno-
scendam rem absentem non datur novaspeciei
productio. Tertio, potentia conservans species
potentia vitalis est, et perfectissima , atque
adeo cognoscitiva : ergo : et csetera. Tandem
illa distinctio potentiarum superflue fingitur :
non ergo est admittenda. Hsec est sententia
Aristotelis, de Memoria et reminiscentia, in
principio, ubi D. Thomas, late lectionibus \,
*2 et 3, et prima parte, q. 78, art. 4, qusestione
septuagesima nona, articulo sexto, ad 2, et 2,
contra Gentes, cap. 74, et Comment. aliique
communiter.
^. Ad primicm^ in nim. 2. — Ad secundum.
Ad primum argumentum in principio, nega-
tur diflerentia illa, nam cognitio abstractiva
communis esse potest sensui et intellectui. Ad
secrmdum respondetur , sensum posse cogno-
scere praeteritum in concreto, seu in actu exer-
cito, considerando scilicet rem, quee prffiteriit,
non rationem formalem prseteriti, sicut etiam
percipit rem prgesentem in actu exercito : con-
siderare autem formaliter, et signate tempo-
rum differentias proprium esse intellectus. Ad
tertium dicito sensum etiam posse cognoscere
res non existentes, si species illarum habeatj
neque ob defectum existentiae a genere sensi-
bilium rerum extrahi , ut notum est. Interest
tamen inter sensum, atque intellectum, quod
hic prsescindere valet existentiam rei, puram-
c[ue essentiam considerare, non item sensus,
qui semper concipit rem cum ordine ad exi-
stentiam vel pra3sentem, vel prasteritam, unde
deceptio obrepit, concipiendo scilicet, ut exis-
tens, quod non existit, nisi intellectu corriga-
mur. Item cognoscet sensus interior rem prue-
teritam , si loci et temporis, in quo extitit,
recordetur : si vero appreheudat illam, ut exis-
teutem in loco alio, vel tempore, falletur. Si-
militer imaginatio fiugens res impossibiles, si
illas apprehendat, ut existentes, errabit, si
42
658
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
vero ut fictitias tantum, non errabit ; quod ta-
men per se non valet, solusque intellectus er-
rori medetur, unde imaginatio sibi relicta sem-
per fallitur in compositione impossibilium ,
sicut in somniis fere semper contingit.
GAPUT XIII.
UTRUM RADIX , ET PEmCIPmM SENTIENDI SIT IN
CEREBRO, AN IN CORDE.
4. Varia de oljectis actihus ac potentiis tra-
di solita alio remittuntur. — De objectis et ac-
tibus potentiarum sensitivarum hactenus dic-
tum est, sequitur ut de potentiis ipsius dica-
mus. Quaj namque de aclibus dici poterant^
an scilicet compositio et divisio in sensibus
reperiatur, an possint privationem cognoscere,
an sensus debeat nudari ab omni natura sen-
sibili, ut sensibilia objecta percipere queant,
an singularia taiitum cognoscere possint, an
sensibile super sensum causet sensationem :
Iicec, inquam, omnia explicata sunt praeter ul-
tima duo, ex quibus postremum opportunius
decidetur, cap. 27, a num. 5, penultimum vero
de se liquet , aclib. 4, capite tertio, similem
dubitationem tractantes de intellectu , de illa
dicemus sufficienter : de actibas ergo et objec-
tis satis sint dicta : de potentia quoque ipsa
sensitiva illud potissime disputari solet, au sit
activa, vel passiva : ejus solutio data est in ca-
pite quarto, unde niliil dicendum superest de
potentia sensitiva in communi, nisi qiiod pro-
positum est. Observandum ergo : licet una
sit, eademque anima sensitiva, quae per diver-
sos sensus diversas operationes sentiendi exer-
cet, eos tamen sensus pendere omnes a qua-
dam prfficipua parte corporis submiuistrante
vim sentiendi per spiritus, ut vocant animales,
quemadmodum in sequentibus exponemus ,
cujus rei ratio prseter experientiam est debitus
natui^ai ordo , nam quando in uno composito
reperiuutur virtutes ejusdem generis, reduci
omnes debent ad unum principium, a quo ha-
beant originem, ut fit in virtute vegetativa et
vitali, quee radicatur in corde, ut libro secun-
do, capite decimoprimo, numer. 7,tractatum
est : est ergo una prima radix sentiendi, de
qua inquirimus, in qua parte resideat.
2. Aristotelis opinio in quastione proposita.
■ — Prohatur primo. — Opinio Cfaleni, D. Tho-
ince et aliorum. — Opinatur ergo Aristoteles in
corde residere : ita Iiabet 2, de Generatione
animalium, capite 4, et libro 5, cap. 2, et I. 3,
de Partibus, c. 3 et 4, de Juventute et senec-
tute, c. 1 et 2, rationes illius ex parte adduxi-
mus, citato capite Jl libri superioris , ubi
quasstionem similem de virtute vegetativa dis-
cussimus. Ac prseterea arguitur primo. Nam
cor prius, quam cerebrum generatur, ut etiam
ibi diximus, et Galenus fatetur, libro de Foetus
formatione , tunc autem jam sensus datur in
animali, cum jam palpitet : ergo in corde pri-
ma sentiendi radix existit. Secundo cor est
principium membrorum ministrantium sensi-
bus, sunt enim nervi duriusculi, conformes
scilicet substantiEe cordis, quse subdura, non
vero cerebri, quse mollior est, ut docet Aris-
toteles, tertio de Historia, capite quinto, ergo,
etc. Tertio conveniens valde est, ut omnes vi-
res animalis ad unum primum principium, ut
diximus, reducantur : nam hoc optima dispo-
sitio, ac rei natura postulat : tale autem prin-
cipium solum cor posse esse videtur. Est siqui-
dem in aptissimo loco constitutum, et calorem
subministrat et spiritns, quibus universee ope-
rationes animantis perficiuntur. Quarto dolor
et tristitia ipsum afiiciunt : ibi ergo etiam sen-
tiendi radix existit. Aristotelem sequitur Com-
mentator 2, de Paitib., capit. 7, etin CoUec-
taneis , libro secundo , cap. H, Avicenna,
fen. 1 primi, doctrina 6, c. 1, ApoIIinaris 2,
de Anima, q. 37, art. 3, Janduuus, de Somno
et vigilia, queest. 9. Est tamen notandum,
eumdem Aristotelem, c. 1, de Sensu et sensi-
bili, contractius asseruisse radicem, scilicet
trium sensuum auditus, visus et olfactus, in
cerebro esse, gustus autem, et tactus esse in
corde, idemque habet 2 , de Partib. , c. 11,
ubi videtur olfactum partim ad cor, partim ad
cerebrum reducere, quod forte sic interpre-
tandum, ut cor statuatur ab Aristotele princi-
pium commune influens in omnes sensus, in
gustum quidem, et tactum immediate, in reU-
quos vero tres mediante cerebro, quod pro-
inde eorum principium dicatm*. Contrariam
sententiam docuit Galenus 8, de Usu partium,
cap. 3 et -4, et lib. 3 et 7, de Placitis, sequitur
Albertus, lib. 2, de Anima, tract. 4, cap. 11,
sanctus Thomas, de A^eritate, q. 18, £rt. 8,
opusculo 43, a. 4, et 3 p., q. 8, a. 1 et 6, et
q. 68, a. 7, ad tertiuiu, et in 3, dist. 13, q. 2,
a. •] , ad 3 , citatur etiam Avicenna 6, Natura-
lium, p. 4, c. 1 .
3. In quo conveniat utraq^iie opinio. — In qiio
discrepet. — Ad inteUigentiam harum opiuio-
num, notandum eas qiiidem convenire, quod
cerebrum habeat dependeutiam nonnullam a
corde, et cor a cerebro vicissim, cor euim trans-
mittit spiritus vitales, ac calidos ad cerebr um per
arterias, teste etiam Galeno, I. 3, de Placitis^
CAP. Xm. AN PRINCIPIUM SENTIENDI SIT IN CEREBRO, ETC.
659
in fine^ cerebrum vero frigiditate sua mode-
ratur calorem cordis, teste etiam Aristotele 2^
de Parlibus, c. 7. DifFerentia vero opinionum
est^ quod Aristoteles quidem putet nervos
procedere a seiisibus externis, et ad cor usque^
per illosque deferri, sensibiles species, ibique
terminar cognitionem externam, eo quod sen-
sus interior ibidem resideat : unde quinto, de
Generatione animalium, cap. 2^ scribit ad cor
terminari omnes sensorios meatus, et 2, de
Partibus, cap, 7, cerebrum nullam habere con-
tinuationem cum partibus, quse vim sentiendi
babent. At Galenus vult omnes vias, et vires
sensitivas in cerebro terminari, ibique esse
internos sensus, unde 1, de Placitis, in princi-
pio, et lib. 2,in fme, aitcerebrum nonpendere
a corde in operando.
A. Veo-a asseriio variis experimejitis suo.cle-
tur. — Hispositis sit conchisio. Initiumetradix
sentiendi est in cerebro, et ab illo commiuiica-
tur sensibus exterioribus. Probatur potissime
experientia. Primo enim constat ex anatome
nervos iUos, qui vise sunt per quas miuistrau-
tur spiritus animales, a cerebro oriri. Secundo
constat Iseso cerebro privari animal sensu et
motu, quia sciUcet tunc leeditur animahs fa-
cuhas : ergo signum est eam in cerebro resi-
dere. Tertio cnm infirmitas aliqua, seu vitium
coutingit in animali virtute, veluti si phanta-
sia Isedatur, medicamenta capiti apponuntur,
non cordi, ut scite notavit Galenus 3, hb. de
Locis patientibus, c. k, quod indicio est talem
virtutem in cerebro morari. Quarto ex velie-
menti attentione lassatur, et dolet caput, non
cor : illic ergo residet principium virtutis sen-
tiendi. Quinto sensus interior in cerebro re-
sidet, ut infra dicemus, ac patet experientia ;
cum experiamur idola rerum in capite for-
mari : ergo etiam ibi est prima radix hujus
virtutis. Sexto somnus est privatio operationis
primi sensorii, sommis autem in capite causa-
tur : cor enim a sua operatione propter som-
num minime quiescit, ut etiam docet ipse
Aristoteles, lib. de Respiratione , c. uhimo.
Septimo cerebrum est in sublimi loco posi-
tum, nimirum, ut influere possit in omnes
sensus : in illo ergo sublimis est virtus et pri-
ma radix totius corporis. Sed est notandum
in cerebro preeter substantiam, quae meduUa
dicitur, esse membranas et nervos, ex sub-
stantia ipsa procedentes, virtutem vero potis-
sime residere in substantia, reliqua deservire
ad illius conservationem et nutritionem ,
teste Galeno 7, de Placitis, de quo legendus
est Valles 2, Controversiarum, cap. 13.
5. Cerelnmi in sensiis externos influere qui
negent. — Vera sententia Galeni , Nemesii et
Fernelii. — Qucerat jam aliquis quomodo cere-
brum in omnes sensus influat : nonnuUi enim
crediderunt , cerebrum niiiil communicare
sensibus externis, sed potius hos imprimere
cerebro species rerum, ibique perfici sensa-
tiones universas, visionem, auditionem, etc,
ita videtur opinari Tliemistius 3, de Anima,
et Portius, lib. de Dolore, cap. 13. Gregorius
Nyssenus \, libro de Viribus animse, cap. \ ,
et Marsilius Ficinus, in principio Tlietiti : hoc
ipsum tribuit Platoni, idem tenet Manardus,
lib. 6, epistola ult., sed oppositum sine dubio
verum est, quod tradit Galenus 1, de Placitis,
capit 15 et L \, de Causis symptomatum, c. 8,
Nemesius, de Natura hominis, c. 8, Fernehus,
hb. 6, Piiysiologise, c. 10. Et ratio est, quo-
niam unaquseque operatio in propria potentia,
proprioque ejus organo perficitur, ut visio in
oculo, etc. Nam orgaua externorum sensuum
non sunt superflua, sed ad sensitivas facuha-
tes ordinata : ergo in illis sunt potentiee sen-
sitivae : ergo in liis perficiuntur sensationes.
Quod etiam experientia ipsa docet. Videndus
est Valles, 1. 2, Coutroversiarum, cap. 26.
6. In/luxum cerelri in sensus, qiio imdo
explicent Valles et alii. — Supposito ergo
uniuscujusque sensus actionem propriam in
proprio sensorio effici, dicendum superest quo-
modo haec virtus a cerebro communicetiir :
quidam ergo aiunt non communicari per in-
fluentiam spirituum animalium. Primo, quo-
niam in fieri delieret instantanee , spiritus
autem non possunt in instanti transmitti.
Secundo, quia si communicatio esset per in-
fluxvmi,planetransmissis semel illis spiritibus,
quamvis cerebrum repente laederetur apo-
plexia, ahave causa, non illico vis sentiendi
corrumperetur, sed aliquantulum posset ope-
rari, dum scilicet spiritus ilh non absumeren-
tur : oppositum autem constat experientia :
unde aiunt virtutem lianc communicari illus-
tratione quadam, id est, media qualitate in-
tentionah et spirituali instantanee diffusa,
atque a cerebro, in fieri et conservari depen-
dente, proindeque lajso cerebro statira cor-
rumpi virtutem sentiendi. Ita Vahes, lib. 2,
cap. 14, quod etiam tribuit Galeno 7, de
Placitis.
7 . hnpugnatur . — Verior expUcatio. — Hfec
vero sententia non explicat, quod affirmat,
quse enim est illa qualitas spirituahs, aut quai
illusti-atio illa : nam si intehigat esse vere
spiritualem, improbabile astruit^ quia ea qua-
660
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
litas commimicari nequit a materiali virtute,
aut recipi in parte materiali : si vero intelligat
esse intentionalem et subtilem ( sic enim ali-
quando usurpatur vox spiritualis, iit prima
part., q. 78, art. 3), queero au sit species aliqua
sensitiva, necne : primum dici non potest,
quia cerebrum species non imprimit in sensus
externos : si vero species sensitiva non est^
cur intentionalis ponitur^, atque vires confe-
rens ad sentiendum. Prffiterea talis quabtas
fieri debet a qualitate alia cerebri^ in quo ta-
men invenitur tanturn primarum qualitatum
temperamentum^ ac virtus sentiendi, ab his
autem non potest fieri illa qualitas. Tandem
ilhistratio illa obscurissima est, neque satis
intehigitur, quidnam sit. Quapropter censeo
virtutem^ de qua loquimur, communicari a
cerebro per spiritus animales, fovendo scihcet
organa sensuum, illaque conservando in dis-
positione apta ad fonctiones suas, eosque spi-
ritus pendere ab actuali influxu cerebri, ideo-
que obstructis viis ad cerebrum seusum ihico
amitti. Fortasse etiam communicatur hoec
virtus per modum atteutionis, seusus namque
operari non potest, nisi anima attendat^ ea
autem attentio ex imaginativa pendet,
8. Qmdnam sint spirilus. — Unvus tantum
generis spiritus agnovit Aristoteles. — Galenus
triplicis, verius tamen esse in diiplici differen-
tia. — Sed quseres : quidnam sint ejusmodi
spiritus, quotque eorum veriiates, de quo satis
disputant Fernehus 4, Physiologiie, et Argen-
terius, de Somno et vigiha, a capite quinto,
Dico breviter cuni Galeno 6, de Usu partium,
spiritus esse instar exhalationum calore cordis
ex purissimo sanguiue prodeuutium, darique
in vehiculum quo deferri citissimepossit calor
naturahs, ac virtus principahum membrorum
ad rehquas partes corporis : quam certe diffu-
sionem caloris citissime fieri experimur, Porro
spiritus ab Aristotele pouitur unius tantum
modi, quia unum tantmn principale mem-
brum statuit, cujus sit veluti instrumentum
spiritus ipse : idquod potest cohigi, ex quinto
de Generatione auimahum, capite ultimo, et
ex hbro de Animalium motUj in fiue. Alii vero
sicut cum Galeiio ponuut tria membra prin-
cipaha, tria genera spirituum distinguunt ,
nempe vitales, animales et naturales : verum
naturales spiritus superflue ponuntur, hepar
enim per spiritus non influit, ut 1. 2, c. IJ,
probavimus : duo ergo spirituum genera res-
taut : vitahiun, quia a corde fiuut in arteriis
et animahum, qui iiunt a cerebro ex ipsis
forte spiritibus vitahbus attemperatis : inter
hos autem spiritusnon numeravimus spiritum
plantarum in semine generationi deservien-
tem, quia nunc tantum agimus de spiritibus
deservientibus ad proprias actiones animahs
obeundas.
9. Adprimuin in n. 2. — Ad secundum. —
Ad tertium. — Ad quarturn, — Ad primum
Aristotelis argumentum quidam respondent,
quo tempore cor prius formatur, quam cere-
brum, non habere sensum : sed hoc stare non
potest, cum jam tunc babeat animam sensiti-
vam, ut supra diximus : ea vero anima absque
tactu esse non potest ; quare respondeudum,
habere tunc imperfectum tactum, consimilem-
que illorum auimalium, qui perfectam organi-
sationem non vendicant : cum vero postea per-
fecta anima informatur , pei-fectiorem sortiri
tactum, ideoque tunc influxum recipere a ce-
rebro. Ad secundum : uegandum antecedens :
nervi enim ad cerebrum terminantur, ut ex-
perientia docet, et Galenus, lib. de Placitis,
capite octavo, sunt quippe conformes substan-
tiee cerebri, utpote molles , etc. Ad tertium
responsum est in hb. 2, iterumque responde-
tur operationes ejusdem ordinis ad unum prin-
cipmm reduci, non tamen operationes diver-
sarum rationum, pertinentes scihcet ad diver-
sas virtutes principales. Ad quartum dicito
ihos actus pertinere ad appetitum sensitivum,
de cujus sede dicetur, hb. quinto, cap. 4.
10. Sommis quomodo fiat, operationesque
sensuum impediat. — Ex dictis cohiges brevi-
ter, quomodo per somnum cessent sensitivse
operationes : ascendunt scilicet vapores calidi,
atque humidi ab stomacho ad cerebrum cujus
frigiditate densantur, ad modum q\io vapores
iu regione aeris, et sicut vapores hi soepe im-
pediunt illustratiouem Solis, ita illi diflusioni
spirituum animalium obstant , quse fit a cere-
bro, unde dicta cessatio ab operationibus con-
sequitur, quee est somnus. Accedit etiam, quod
vapores ihi densatione jam graves descendant,
ac per totum corpus spargautur, illudque pro-
inde pigrum reddaut ineptum ad operationes.
Qua dere Aristoteles, de Somno et vigilia, c. 3,
Titelmauus, hb. 20, sua? phj sicse, a capite de-
cimo nono usque ad t1. Sicut autem sternuta-
tio contingit ad excutiendos vapores oppri-
mentes cerebrum , ita paudiculatio ad depel-
lendos, qui per totum corpus sparsi fuerant,
eaque localis expulsio, atque exoneratio delec-
tatiouem causat in tactu, qui iu toto corpore
residet. Et lia?c de sensibus in communi prse-
misisse sufliciat.
CAP. XIV. QUID SIT LUMEN.
661
CAPUT XIV.
QmDNA,M SIT LFMEN.
1 . Prima opinio antiqiiata. — Secimda opi-
nio rejicitur. — Tertia opinio falsa. — Dicen-
diim sequitur de sensitivis potentiis in specialia
ac prirao de externis^ de qua materia agifc
Aristoteles, libro secundo de Anima, a capite
septimo^ usque ad fmem, estque tota philoso-
pliicaj unde sanctus Tliomas^ 1 part., q. 78;,
art. 3, de numero tantum externorum sen-
suum et collectione ipsius ex objectis disputa-
vit : nos vero totam doctrinam preesenti loco
complectemur. Ineipimus autem a principali
sensu, nempe visu, cujus objectum vel lumen
est, vel certe per lumen completur, et ideo ab
explicatione bmiinisordimur. In proposita ergo
qusestione fuit antiqua sententia, lumen secun-
dum se niliil esse praater ipsara coloris mani-
festationem, quse seutentia sua iraprobabilitate
periit, saepe enim contingit videre nos luraen,
non viso colore, quod fieri non posset, si vera
ac realis entitas non esset : prseterea si lumen
colorem manifestat, aliquid sane esse debet^
quoniam id, quod niliil est si realem effectum
habere nequit. Alii ergo putarunt lumen esse
corpus. Ita sentire videtur Siraplicius 2, de
Ccelo, commento suo 29, quod etiam aperte fal-
sum est primo. Quia lunien in eodem loco est
cum corpore illuminato, sicque daretur natu-
raliter penetratio. Secundo, luraen per totum
hsemispliserium diffunditur in instanti ; corpus
autem ad motura localera requirit tempus satis
perceptibile, cum hemisphairii spatiura sit sa-
tis magnum. Tertio quoniam tale corpus an-
nihilari oporteret in absentia illuminantis,
cum per ejus absentiara nihil positivum pro-
ducatur, nisi ex Manichseorum errore tenebras
aliquid positivum esse dixeris. Urgebis, quod,
sect. 11, probleraate 33, ait Aristoteles, vocera
melius audiri nocte, quam die, eo quod aer
densior sit iiiterdiu, utpote refertus luce, ac
radiis solaribus , quse corpora esse dixeris.
Heec tamen verba assertive non proferimtur,
sed more investigantis : postea enira veram
decisionem problematis assignat Philosophus.
Videatur divus Thomas, 1 part., queestion. 67,
art. secundo. Alia fuit sententia lucem esse
formara substantialem Solis , quam videtur
tenere Philoponus in opere de mundi seterni-
tate contra Proclum, capit. 5 et 6, fallitur ta-
men : tum quia nulla substantia per se, sed
per accidentia sentitur : tum quia nulla etiam
substantia immediate producit accidens in
subjecto extraneo , cum taraen sol immediate
per suam lucem producit lumen in aere, quod
accidensilliusest,cum eiinsubstantia constitu-
to, adsitque et absit absque nulla ejus corrup-
tione : tura etiara, quia alioqui duse essent for-
rase substantiales in eodera aere lurainoso,
nec lux intcndi in eo possit, nec remitti.
2. Prima assertio Mpartita. — Ex quibus
colligitur jam prima conclusio. Lumen est ac-
tus accidentalis ad praedicamentum qualitatis
pertinens. Prior pars patet ex dictis, quod lu-
men nec forma substantialis sit, nec corpus
aliquod : est ergo forma accidentahs. Posterior
suadetur,tumquia in nullo alio praiclicaraento
accidentium collocari potest : tum cjuiahabet
raodum afficiendi subjectum ab accidentibus
aliis distinctum : tura denique quia est forraa
intensibilis et remissibilis, ac per se primo sen-
sibihs. Superest vero explicandum, cujusmodi
qualitas sit. Pro quo notandum ex Avicenna 6,
Naturalium, part. 3, cap. 2, etD.TIioma,in2^
dist. 13, art. 3, et libro secundo de Anima,
lectione 14, lucem, et lumen aliqualiter dis-
tingui, lux enim dicitur cpialitas lucens, prout
est in fonte, seu corpore de se illuminante qua-
lis lux Soli inhserens, lumen vero illa qualitas,
quse in medio recipitur : diciturque prseterea
tura radius in cpiantum per lineam directam,
vel reflexam usque ad oculum tenditnr : tum
etiara splendor, preecipue quanclo hujusraodi
lumen repercntitur ab aliquo corpore terso, ac
perpolito. De luce igitur constat esse qualita-
tem illam quse hseret torpori ex se lumen
fundenti, in eoque proprium suum esse natu-
rale retinere.
3. De lumine opinio Scoti et aliorum. —
Fjus fundamentum suadetur primo . — Secundo.
— Tertio . — Quarto . — Quinto . — Opinio divi
Thomce verioo^ ostenditur. — TJtramque opinio-
nem conciliat Cajetanus. — At de lumine non
est omnium eadem sententia, nara Scotus, in 2,
dist. 13, vultlumen habere tantum esse inten-
tionale, ac debile non solum, quia in fieri, et
esse pendet a luce, sed quia etiam ejus est
quasi intentionalis species, similitudove re-
prsesentans. Idera placuit yEgidio, lib. 2, de
Aniraa, text, 76, dubio secundo et tertio,Thie-
nensi, tex. 71, Buridano, qusestione decima
septima, Assiano in quffistionibus perspectivse.
Fundamentura asserunt, quod lumen habeat
effectus omnes et proprietates speciei intentio-
nalis, prirao enim sicut per speciem coloris
colorem videmus, ipsa autem species non vi-
detur,itaper lunien lux Solis conspicitur, nou
662
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
aiitem lumen. Secimdo sensibile positum super
sensum secundum reale esse, realem non cau-
sat sensationem, causat autem positum secun-
dum esse intentionale^ at lumen appositum
oculis visionem causat^ teste experientia^ atque
Aristotele^ in libro de Sensu et sensibili, c. 2^
habet ergo tantum intentionale esse. Tertio,
ut species intentionalis durat tantum in pra?-
sentia causas illam diffundentis, ita et lumen
in prsesentia tantum lucentis corporis. Quarto
ut species intentionalis contrario vacat^ ita et
lumen. Quinto ut plures species intentionales
ejusdem objecti in eodem sunt medio, ita et
plura lumina, plura siquidem himinosa phires
causant umbras. Divus Thomas nihilominuS;,
supra articulo tertio, hanc sententiam impro-
bat, existimatcpie hanen esse quaUtatem ve-
ram, habentemque proprium esse reale^^et non
tantum reprsesentativum alterius. Ejus fun-
damentum oppositum est, quod ornnes vendi-
cet proprietates, quas solet quahtas in sno esse
reah consistens : primo enim hmien denominat
subjectum lucens, quod minime priBestat species
intentionahs. Secundo physicos effectus cau-
sat, non item species intentionales^ est siqui-
dem calefaciendi, siccandique principium, etc.
Tertio sensu cognoscitur externo^ non item
species. Quoniam vero rationes utriusque sen-
tentia3 videtur iirgere Cajetanus^ prima parte
supra, quem muhi sequuntur^ utrisque suc-
cumbens ait himen, quod quahtas sit nobihs-
sima;, eminenter habere tum reale esse^ tum
etiam intentionale.
4. Secunda assertio comnmnis. — Sit vero
secunda conchisio. Lumen habet verum esse
naturale et reale. Ita communiter expositores,
loco citato, ex hbro secundo de Anima, Ale-
xander, Simphcius, Themistius, Philoponus et
Averroes, Albertus, tractatu tertio^ capite de-
cimo et undecimo, Avicenna supra relatus,
Scholastici, in secunda, distinctione decima
tertia , ubi divus Bonaventura , Richardus,
Durandus, quaestione secunda. Hervceus quod-
hbeto tertio, qusestione 18, ac rationes divi
Thomai sunt optimse. Arguoque uUerius, nam
himen a sole productum ejusdem rationis est,
quando fit in corpore raro, ut in aere, ac
quando in denso, ut in hma, aut speculo, so-
himque differt ex parte subjecti, sed in hma
habet verum esse reale, lucet enim, ac senti-
tur, tanquam proprium visus sensibile et cale-
facit : ergo, etc.
5. Tertia assertio tripartita. — Concluditur
pro D. Thonia. — Ci'>r lumcn interdum inten-
tionalis qualitas roceiur. — Ad majorem tamen
exphcationem secundse hujus conchi.sionis addo
tertiam. Lumen in aere est quahtas per se
visibihs tanquam objectum, atque adeo non
per seipsam, sed per speciem sui videtur, ne-
que per eam sol tanquam per speciem cernitur.
Primam partem conclusionis tradunt divus
Tliomas, TEgidius, et alii, citato hbro de Ani-
ma, textu C8. Et probatur experientia, visus
enim non discernit objectum solum in quod
terminatur^ sed etiam medium quod nunc
lucidius, c[uam antea distinguit : percipit ergo
lumen in ipso medio. Item, si vacimm esset,
visus nihil in medio conspiceret : aliquid ergo
nunc in eo, quando lucidum apparet, contue-
mur, id est, lumen. Unde Aristoteles illo loco
scribit diaphanum non per se, sed per lumen,
visibile esse. Jam secunda pars conclusiouis
probatur primo. Nam lumen similitudo nou
est, species autem ab auctoribus oppositfe
sententiee ponitur similitudo. Secundo, medii
inuminati figuram discernimus, ac diversas
ejus partes magis, minusve illuminatas, quod
signum est talis medii lumen non videri per
particulam luminis pertingentis ad oculum ,
(iha enim prcedicta omnia non repra^sentat),
sed videri per speciem sui, quam ad oculum
tansmittit. Tertio, quando lumen aeris simul
ac lunai conspicimus, specie eju.sdem rationis
utimur, cum ipsa himina visa ejusdem sint
rationis : atqui lumen lunse ha.'rens videmus
per speciem, ut mox ostendemus : ergo, et
lumen aeris per speciem quoque intuemur.
Quarto, si lumen per se ipsum videri posset,
non esset cur oculus non videret lumen intra
ipsum existens, cum tamen si objiciatur spe-
culum, lumen intra oculum existens contuea-
mur, cujus discriminis ratio alia non succurrit,
quam speciei reflexio ab speculo : lumen ergo
speciem diffundit, per quam videatur. Tandem
post visum a nobis lumen, manet in imagina-
tione species, per quam deinceps abstractive
cognoscitur, non manet autem ipsum lumen
realiter : non ergo lumen incapax est repree-
sentari per intentionalem speciem ab ipso dis-
tinctam. Tertia pars conclusionis persuadetur
fere iisdem argumentis : eadem enim ratio
est de luce Solis, et de lumine in medio aere.
Deinde arguo primo. Lumen, neque lumino-
sum ipsum, neque figuram illius reprassentat,
medium enim pariter illuminatur, cujuscum-
que figurse sit luminosum : reprgesentatur
ergo per propriam speciem. Secundo, lumen
uon ordinatur ad cognitionem luminosi, sed
est qutedam communicatio sui lummis, sicut
calor calorem efiicit_, unde lumeu non flt so-
CAP. XIV. QUID SIT LUMEN.
663
lum in meclio ad inspiciendum idoneo, sed in
re quavis apta ad illud secundum proprium
esse naturale recipiendum. Tertio si lumen
esset species per quam sol^ verbi gratia, vide-
tur, plane recepto lumine in oculo speciem
Solis reciperemus, quod cum experientia pu-
gnat : alias eo ipso, quod oculus lumine illu-
straretur, solem viderct. Denique huic rei
favet experientia, nam species, ac radii Solis
ad speculum pertingentes, reflexique ad ocu-
lum causant Solis similitudinem, ideo certe,
quia speciera aliquam dLstinctam a lumine
producunt, nam lumen absque speculo emit-
tebatur a Sole, qui tamen tunc minime reproe-
sentabatur. Simile experimentum estdeaqua,
quam si feriant directe solis vel lunse radii,
illorum repreesentatio causatur. Ex quibns
patet solam divi Thomse sententiam recte asse-
rere himen esse propriam quaUtatem natura-
lem, realemque et non intentionalem, cum
speciei oflQcium nunquam exerceat : solet ta-
men ahquando intentionaUs vocari, quia inter
corporeas accedit maxime ad spirituales, ut-
pote perfectior, ac subtihor inter corporeas.
Quo modo loquendi utitur interdum divus
Tliomas, ut in A, dist. 1, queest. 1, art. A, de
Potentia, qugest. 5, art. 1, ad 5, et qusest. 6.
art. quarto. Unde et a quibusdam h.imen me-
dium dicitur inter corporaha et spirituaha,
videatur Marsihus Ficinus ad dialogum de
Convivio, capit. A, et hbro septimo, de Re-
pubhca.
6. Ad primum pro Scoto in num. 3. — Ad
secundim. — Ad tertium. — Ad quartum,. —
Ad quintum. — Videatur disp. 5 Metapliysi-
ca', sect. 3. — Ad primum ergo Scoti, neganda
iha comparatio : secundum mihtat potius esse
contra ipsum Scotum, nam si videtur himen
per seipsum , sane positum super sensum
causabit.sensationem. Respondetur tamen hi-
men existens intra oculum non videri , sed
lumen exterius per ipsius speciem in oculo
existentem. Ad tertium negatur etiam simili-
tudo iUa, nam tahs proprietas communis est
multis effectibus : similiterque ad quartum
negatur, carere contrario, proprium esse spe-
ciei, cum multis ahis quahtatibus conveniat,
et preecipue lumini, utpote quahtati superio-
rum corporum. Ad quintum multi perspectivi
censent duo himina esse simul in eodem sub-
jecto, de qua re alibi latius : nunc tamen ne-
cessitas nuha est id asserendi, licet enim duo
himinosa ponantur efhcere himen unum in-
tensius, ut docent D. Tliomas, 3 part., quajst. 9,
art. 4, Durandus supra, Gajetanus, \ part..
q. 41, art. 6, Gapreolus, in 2, dist. 1, qusest. 2,
Ferrarius 4, contra, cap. 26, duae tamen um-
brce causabuntur, eo quod duae medii partes
sint impeditee, quominus in eis possit fieri lu-
men reque intensum, in cseteris mediipartibus,
umbra autem nihil est aUud, quam luminis
carentia : quod autem ab unico obstaculo
duai partes aeri impediantur, ratio clara est,
quia duobus himinosis opponitur, ac respectu
diversarum partium totahs medii.
7. Luonnis definitio ex Aristotele enodalur.
— Ex his colhgitur, effectum formalem lu-
minis esse reddere rem perspicuam et claram,
quem Aristoteles sua defmitione explicuit ,
dicens : lumen esse actum perspicui, etc. Ad
ejus majorem intelligentiam notan(ium, cor-
pus perspicuum, seu diaphanum dici aut in
potentia, aut in actu : in potentia quidem,
quatenus propter suam diaphaneitatem tan-
quam dispositionem redditur aptum, ut illu-
minetur : in actu vero quando jam ilhistratur,
vel secundum se totum, quod transparens di- .
citur, vel tantum in superficie, quod solet dici
diaplianum terminatum : effectus ergo for-
malis luminis est constituere actu corpus dia-
plianum.
8. Sul)jectum luminis quod? — Atque ex
his inteUigitur, quodnam sit subjectum kimi-
nis, omne enim corpus, quod a lumine mani-
festari potest et perspicuum redditur, potest
esse subjectum luminis. Gorpora quidem trans-
parentia secundum se tota, id est, secundum
profunditatem etiam himini subjiciuntur :
corpora vero opaca secundum superficiem
tantum lumini subjiciuntur, quod etsi a non-
nuhis negetur, est tamen aperte senteutia
Aristotehs, de Sensu et sensibili, capite tertio,
ac divi Tliomae ibi, leetione sexta, experientia-
que constat, percipit enim visus rem albam
et illuminatam, ac distinguit in ea himen ab
aUjedine : quamvis vero ob densitatem, seu
opacitatem himen interius non pervadat, at-
tameu cum attingit superficiem cui hssret co-
lor, in eadem poterit subjectari. Item himen
aerem iUustrat usque ad uUimam ejus super-
ficiem, ut Uquet experientia : ergo superficies
de se est subjectum aptum, cui inlisereat lu-
men : ergo poterit etiam recipi in superficie
corporis opaci, nam partes intra talem super-
ficiem contentse id non possunt impedire. Ex
his ergo, et subjectum himinis et quidditas ejus
patescit, quo autem modo visioni deserviat,
capit. \Q dicetur.
9. Lwnien a liice qui distinguant specifice. — •
De quantitate vide dispiUat. 12, Metapliysicce ^
664
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
sect. \i, num. 46. — Juclicium auctoris. — Sed
restat dubium, an lux, et lumen specieidistin-
guantur. Et afTirmant non pauci, quod una sit
qualitas elementaris, altera coelestis, Ita Mar-
silius^ secundo, de Generatione, qusest. \, M^i-
dius 2, de Anima, text. 69, Albertus, Apolli-
naris et Thienensis indicat etiam D. Tliomas
in A, dist. 44, qucest. 2, art. \, quffistiunc. 3,
adtertium: fundamentum tamen hujus sen-
tentiee debile est : multa enim dantur acciden-
tia communia coehs cum elementis, ut quan-
titas, figura, etc. Nec dubium, quin himen,
verbi gratia, a sole productum in aere, et luna
ejusdem sint speciei, cum maxime simiha, ac
sine uUa ratione, distinctionis appareant : non
dubium etiam quin himina a sole atque igne
causata ejusdem sint naturse specificee, imo
saepe etiam numericse, cum unum ab altero
intendatur. Ahud ergo fundamentum afferri
potest pro distinctione apparentius, quod lux
sit proprietas dimanans a forma Sohs, aut
ignis, himen autem elfectus quidam extrinse-
cus. Item quia si ejusdem speciei essent, posset
intendi ad aiquahtatem lumen aeris a Sole,
quod plane falsum videtur : simihs difficuhas
est de hice ignis et Sohs, an inter se specie dif-
ferant, non enim videntur posse convenire.
Nihilominus probabile est heec omnia ejusdem
esse speciei, quod sensit Cajetanus et Venetus,
secundo, de Anima, textu 68, Astudihus, se-
cundo, de Generatione, divus Thomas 2, de
Coelo, lection. 14, et de Veritate, q. 9, art. 1.
Favetque simihtudo, quam inter has quahtates
observamus. Qnando ergo quahtas activa (ut
proximo fundamento satisfaciamus) proprietas
est, contingit communicari secundum eamdem
speciem, hcet non cum tanta perfectione, sic
magnes communicat ferro virtutem trahendi
ferrum ahud, ut ahbi dictum est. Itaque hcet
niliil in hac re certum habeam, hoc tamen pos-
terius videtur verosimihus.
CAPUT XV.
QUIDNAM SIT COLOR, ET QUOMODO IN SPEGIES SUAS
DISTINGUATUR.
1. Circa primam parteni tituli opinio quo-
rumdam. — Non solum lumen, sed colores
etiam visu percipiuntur : post hmien igitur di-
cendum sequitur de colore, ac primo, quid sit.
Secundo quas habeat species. Girea primum,
est notandum, colorem et afficere subjectum,
quod per entitatem suam praestat, et visibilem
€sse : nunc eutitatem vestigamus , sequeuti
capite de visibihtate dicemus. Est autem certa
sententia colorem ad preedicamentum quahta-
tis pertinere, quae tamen quahtas sit, non satis
constat. Nonnuhi autumant colorem non esse
peculiarem qualitatem in corpore colorato, sed
esse lumen ipsum in corpore denso et solido
receptum, nam sicut corpus diaphanum et ra-
rum aptum est, ut illuminetur a luce, ita cor-
pus opacum, ut ab ea cploretur, coloratur
autem diverso morlo, juxta diversas ipsius dis-
positiones, atque ita opinantes exponunt Aris-
totelem de Sensu et sensibih, capite tertio, cum
scribit colorem esse extremitatem perspicui in
terminato corpore, terminatum enim vocatur
densum corpus, eo quod in ipso sistit, seu ter-
minatur visio : perspicuitatem ergo existentem
in extremitate opaci corporis vult Aristoteles
esse colorem : talis vero perspicuitas non nisi
lumen est ibi receptum : ergo, etc. Vel aliter
perspicuum dicitur corpus transparens, ut aer,
hujusmodi autem perspicuum usque ad corpus
aliquod opacum protenditur, ibique termina-
tur, cum vacuum dari non possit: Aristoteles
ergo extremitatem i^psam aeris perspicui, quae
ad corpus opacum terminatur, vult esse colo-
rem, talis autem extremitas lumen est : ergo
etc. Confirmatur hasc sententia, namque expe-
rimur colores fieri ex sola terminatione lucis
in nube densa: ergo revera color non estaliud,
quam lux terminata in denso corpore. Atque
ita sensit Avicenna 6, Naturalium, 3 p., c. 1,
citans Avempace et Alpharabium. Iclem fere
habet Alexander, hb. 1, Qua^stionum natura-
lium, q. \, cap. 2, cum dicat colorem essen-
tialiter a luce non difl^erre, sed lucem ipsam
in opaco corpore colorem esse. Idem sequitur
Tliienensis, 1 de Anima, cap. de Visu, Tliemis-
tius, .^gidius et Cajetanus, lib. 2, cap. 7, Ja-
velhisib., quaest. 33, Sonciuas 10, Metapliysi-
cae, queest. 2.
2. Contraria assertio hipartita. — Dico ta-
men, colorem esse qualitatem permanentem
in corpore colorato (etiamsi non illuminetur)
resultantem in illo ex elemeutorum mixtione.
Hsec est sententia D. Thomas ubique, ac sua-
detur primo. Nam visus distinguit in objecto
lucem a colore, cum enim videat duo corpora
aequaliter esse illuminata, utpote in fequali
situ, magnitudine, ac distantia a sole, discer-
nit tamen alterum esse album, alterum ni-
grum. Secundo docet experientia lumen exi-
stensin corpore albo remitti, albedine maneute
immutata: non ergo albedo est lux ipsa : an-
tecedens ita ostenditur, si quis videat rem al-
bam a certa distantia remissa forte paululum
CAP. XV. DE NATURA ET DIYISIONE COLORUM IN SPECIES SUAS.
665
luce, minns discernet alborem : si tamen pro-
pins ad rem ipsam albam accedat, eeque discer-
net,acautea,quia quodde luceestimminutum,
suppletum accessu fuit : tunc ergo visus perci-
pit lumen esse minus, albedinem veromanere
eamdem, atque adeo percipit lucem a colore
distingui : imo et alborem in absentia, lumi-
nis perseverare. Tertio conducunt experien-
tia3 alise, res namque eadem eumdem servat
colorem, nisi ab intrinseco alteretur, diversse
vero diversos habent colores : intelligi autem
vix potest tantam diversitatem mere acciden-
taliter ex parte subjecti provenire. Quarto in-
credibile est ex sola absentia Solis cessare in
corporibus colorem, qui per solam illumina-
tionem reproducatur. Quinto, si colores lux
ipsa sunt, non inter se diflferent essentialiter,
cum qua3 sunt eadem uni tertio, inter se quo-
que sint eadem. Sexto, lumen receptiim in
corpore opaco non cau^at semper colorem, ut
patet iuluna, quse lucem aspectui objicit, non
colorem. Tandem lioec sententia nullum habet
firmum fundamentum, et multa ponit incre-
dibilia.
3. Posterior pars suadetur, et explicatur ge-
neratio colorum. — De coloriius nubium. —
Postrema conclusionis pars hinc a posteriori
suadetur, color enim in corporibus mixtis in-
venitur, quod signum est resultare illum ex
mixtione, quod ita potest explicari. hiter ele-
menta, aer, et aqua diaphana tantum sunt,
ignis actu lucidus, terra vero opaca, diapha-
neitas, ut dictum est, ad iHuminationem dis-
ponit, opacitas illam impedit : imdeterra iVu-
minari secundum se totaui non potest, sed ut
phirimum in superficie. Mixta ergo, quee ex
elementis quodammodo componuntur, et in-
ter ea media sunt quo magis participant de
natura aquse, vel aeris, eo, sunt magis diapha-
na, ut patet in vitro et crystallo : mixta vero
in quibus dominatur terra magis opaca sunt,
non tamen adeo, ut terra, cum ex mixtione
aliorum elementorum ahquod retineant vesti-
gium diaphaneitatis : unde dici solent perspi-
cua terminata, id est, in quibus perspicuitas
terminata est, et ab opacitate impedita, ne in-
terius illabatur, atque hinc est, quod hix ele-
menti ignis in hujusmodi mixtis non resultet,
propter eorum scilicet opacitatem, neque ah'as
in eis ignis ipse sit formahter. Verum sicut in
mixtionenon totahter corrumpuntur eleraenta,
sed modo ahquo in mixto manent, ita hix ignis
suo modo remanet, in aham scihcet quahta-
tem degenerando,|quamjdicimuscolorem, quia
enim mixtum habet diaphaneitatem nonnul-
lam opacatam, incapax hicis est secundum se
totum : evadit tamen capax ipsius coloris, ut-
pote hicem quodammodo concernentis : lioc
ergo modo dimanat color ex mixtione elemen-
torum ratione hicis, et diaphaneitatis ad opa-
citatem terminatai. Quod etiam potest expli-
cari ex modo, quo colores etiam generantur
in aere : tria enim in taU generationi conour-
runt, himen participatum a Sole, diaphaneitas
aeris et opacitas nubis, ex quibus color ipse
resuhat hac sola diflierentia, quod quemadmo-
dum iUuminatio Solis brevi durat, ac mixtio
est imperfecta, ita colores ilh cito evanescunt,
ahi vero colores diuturniores sunt ob perfec-
tam mixtionem ex quaresuUat, ita fere exph-
cat rem hanc Plato, in dialogo de Natura, ubi
colores esse ait flammas a singuhs corporibus
dimanantes: fliammas vocat, quia siout hix ex
igue, ita e mixto prodit color, quasi hix quas-
dam opacitate mixti offusoata. Platoni concinit
Aristoteles,hbro de Coloribus,accedunt Alber-
tus, Summa de liomine, in qusestione de Sub-
stantia coloris, D. Thomas, secuudo de Anima,
lectione decima quarta, atque ita color essen-
tialiter a luce distinguitur, licet quodammodo
in illa fundetur quia ratione illius prsesertim
resultat, qua de causa Albertus, citato libro
de Anima, traotatu tertio, capite septimo,
dixit lucem esse coloris hypostasim, similiter-
que loquitur D. Thomas, in tertia chstinct, 23,
qusest. 2, art. \, ad 1.
4. Coloris definitio ex Aristotele discutitur.
— Germana de/lmtio. — Einc jani explicatur
defmitio coloris ex Aristotele in Imnc modum.
Color est extremitas perspicui iii corpore ler-
oidnato. Terminatum corpus vocat Philosophus,
in quo diaphaneitas propter admixtam opaci-
tatem ultra non pervadit, sed in externa
superficie sistit, ac terminalur. Unde tale cor-
pus, qua ex parte perspicuiuu est, sive diapha-
num, id est, quoad externam superficiem,
capax sit inuminationis : qua vero est opacum,
terminatum dicitur, ac proinde intimse illus-
trationis incapax. Ait ergo Aristoteles colorem
esse eam qualitatem, quse in extremitate per-
spicui, inquam, ut sic, quia videhcet color
ipse ad perspicuitatem conducit. Adhuc tamen
definitio obsoura est, minimeque suflTiciens,
cum non describat veram coloris essentiam :
praiterquam quod non in superficie tantum,
sed interhis etiam color iusit, ut patet in san-
guiue, lacte et simihbus. Quapropter nonnulli
exponunt extremitatem metaphorice sumi in
definitione pro perfectione, seu consumma-
tioue : color ergo (iuquiunt) definitur extre-
666
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
mitas, id est^ perfectio seii qualitas quoe opa-
cum quidem corpus, prout tamen perspicuum
est, consummat et perficit. Verum metapliora
illa a mente Aristotelis aliena est, et in uni-
versum vitiosa in defmiendo, ut ille in Topicis
monet. Dicendum ergo fortasse non intendisse
defmire exacte colorem, sed modo aliquo ex-
plicare, proprie vero defmiri posse qualitatem
efficientem mixtum corpus quatenus perspicui-
tatem aliquam liabet opacitate terminatam. Et
heec de prima parte qua^stionis.
5. Pro secunda parte tituli cle specielms co-
lorum, ac primo de extreonis opinionis dum ad-
'versce. — Attctoris j^idicium.—Civcai secundam
est advertendum inter colores cluos esse extre-
mos, albedinem et nigredinem, inter quas as-
signari solet discrimen^ quod albedo prove-
niat ex abundantia luminis, exiguaque opaci-
tate, nigredo vero e contra, quod ex efFectibus
ostendi potest : ut enim hii disgregat visum,
sic et albedo : multum ergo de luce participat.
Nigredo vero quia congregat, exiguam parti-
cipat. Habet tamen difficultatem bsec doctrina,
nam sa?pe res densissima et opacissima alba
est valde, ut patet in argento : e contra vero
transparens, et rarior nigra est, ut patet in
cornu nigro : non ergo hi colores proveniunt
ex opacitate, aut himine. Abi vero eos refe-
runt ad primas quabtates calori tribuentes
nigredinem, frigiditati albedinem, quod vide-
tur experientia; consomim. Sed neque hoc sa-
tisfacit, cum nullam convenientiam habeant
hse quahtates curn ilhs. liem ex calore potius
dimanaret albedo, quia calor virtus est ignis,
qui ubi excellens calor est, prsedominatur :
ergo et himen, vel saUem albedo quse de hi-
mine magis participat, potius diraanaret. Di-
cendum vero utramque opinionem ex parte
veram esse, nam cum dicti colores cousurgunt
ex niixtione elementorum : albedo quidem
consurget ex majori participatione hicis ab
igne^ atque ex majori convenientia cum aqua,
et aere quoad transparentiam et claritatem,
imde res acpiese, ut nix, argentum, et similes,
albse sunt, nigredo vero consurget ex praedo-
minio terree, opacitateque ihius, atque ex de-
fectu himinis. Quare quod res minus densain-
terdum nigra sit, ab exigua participatione
ignis, ac himiuis nascitur : calor autem nigre-
dinem causat, cum admiscetur terrestri ma-
terise, eamque exsiccat, attamen adjunctus
humiditati generat pothis albedinem, ut in
lacte, et in nobis speciatim calor flavam bilem
adurit, et atiam creat, quae illam inficit, atque
obfuscat^ in uobis enim mutatio coloris nou
raro provenit ex abundantia humoris, sed in
ea re nihil est certum.
6, De mediis colorilms. — Inter has porro
extremas species phires sunt media^, quse ad
sex reducuntur, scilicet palUdum, rufum, fla-
vum, rubeum, viride, ac Uvidum: quod si aUse
dari videantur, aut fortasse simpUces non
sunt, sed exhis mixtge, aut adeas reducuntur:
sex vero numerati colores, Ucet medii dicantur,
putandum non est extremis formaliter com-
poni, sed potius quaUtates esse simpUces, si-
cut extremas, ut docet Aristoteles 3, de Sensu
et sensibiU^ ac patet, quia non fiunt ex mix-
tione remissorum extremorum, sed resuUant
per se ex proprio elementorum mixtione, ut
videre Ucet in nubibus, ubi diversi fmnt colo-
res tam medii, quam extremi secundum di-
versas mixtiones lucidi et diaphani ad opa-
cum terminati : dicuntur ergo medii propter
simiUtudinem aUquam majorem, vel miuo-
rem ad aUerum extremorum, nam requisita
proportio inter Uimen, et per?picuum termi-
uatum ad generationem aUiedinis, ex nimia
opacitate et magna luce constat, ad genera-
tionem vero nigredinis oppositum in extre-
mis requiritur : at ca^teros deinde colores
exigitur proportio media : unde et medii ap-
peUantur : fatemur tamen aUquando etiam
dari medium per participationem extremorum,
veUiti si aUDcdo prseexistens remittatur, mis-
ceaturque nigredo : tunc enim fuscus iUe color
simplex non erit, sed duo extremi in remissis
gradibus.
7. Colores alii veri, alii apparentes. — In
nuMlms veros cotores dari sentit D. TJiomas et
alii. — Contra opinantur alii. — UUimo est ad-
vertendum inter colores quosdam esse veros,
alios apparentes, ut Aristoteles notat, lib. de
Coloribus, et de Sensu et sensibili, cap. 3, et 3
Meteor., cap. -4. Veri secundum rem dicuntur,
qui subjectis insunt, apparentes , qui tantum
in esse apparent, quales in cohimbarum coUis :
si enim ex diverso situ conspiciantur, diversi
ap})arent, quod non contingeret, si vere ines-
sent, utrosque autem discernendi regula dif-
ficiUs est. Quis enim dicat, quales sint colores
apparentes in nubibus : Uinc enim tam veri
videntur, quam qui inter nos sunt : praesertim
quia reperitur ibi causa sufficiens ad causan-
dum colorem. Unde Uanc partem docuit divus
Thomas 3, Meteor,, c. 4, quem Colonienses,
et aUi secuti sunt. AUunde vero apparentes
esse suadet, quod cito transeant, et faciU de
causa mutentur : atque Ua sentiunt Yeuetus 3,
Meteor. et Soncinas 7, MetaphysicEe; qusest. 9,
CAP. XVI. AN UNUM
art. 1. Similisque difficultas est de colore ex
reflexioue solaris radii a vitro colorato : verum
enim colorem esse inde probari videtur, quod
permanens, fixusque sit, atque undique idem
semper conspiciatur : alimide vero minime
vcrus putabitur, quia illius causa nulla se of-
fert : difficile ergo est veros colores ab appa-
rentibus discernere.
8. Decisio auctoris. — Dici tamen potest, si
color semper, eodemque modo permaneat, ve-
rum esse, at si brevi transeat, observandam
esse causam illius, quse si proportionata gene-
rationi coloris judicetur, verum quoque colo-
rem judicandum esse, quantumlibet brevi eva-
nescat, atque hujus generis esse colores iridis
et nubium, probabiliiis videtur, cum ibi ea
mixtio qualitatum, licet dissipatu facilis, con-
currat, quffi in mixtionibus aliis magis per-
manentibus dari solet : si vero causa non
appareat sufficiens ad producendum colorem,
maxime si ex parte rei visee non sit facta va-
riatio, sed ideo tantum varii colores appareant,
quia potentise applicatio, situsve fuit variatus,
tunc plane deceptio quaedam potentiae est :
sicque sentiendum de coloribus, qui in collo co-
lumba3 apparent, ac etiam de illo, qui per re-
flexionem iucis ex vitro colorato conspici pu-
tatur, ut supra etiani diximus, nam quemad-
modum cum objectum album cernitur per
medium rubrum apparet rubrum ob confusio-
nem specierum ipsius objecti, atqiie medii, ita
in prsesenti casu id quod reflectitur, splendor
quidam tantum est admixtus speciebus vitri
colorati, quse intensiores evadunt, atque ve-
henientiores ex inflammatione, seu illustra-
tione radiorum, quse vitri species simul cum
speciebus lucis reflectuntur usque ad visum,
unde apparet splendor ille lucis coloratus.
Qui plura de coloribus desiderat, legat Pere-
sium 2, de Anima, cap. 7, qusest. 2, sed ob-
scure satis loquitur, ut assolet.
CAPUT XVI.
SITNE UNUM OBJEGTUM VISUS, ET QUID SIT ILLUD.
1. Adf^equatuvi potenii^e ohjectum quod? —
In qusestione hac certum est, visum habere
aliquod objectum adEequatum, tale autem di-
citur, extra quod ferri neque potentia, ita ta-
men ut nihil intra ejus ambitum sit, in quod
ferri non possit : omnis autem potentia ada-
quatum objectum habet necessario, imo et
unam rationem formalem objecti sibi adeequa-
tam vendicat, a qua sumat specieni; et ad
SIT OBJECTUM VISUS. 667
quam per se primo ordinetur : hoc ergo posito
difticnltas estin assignando visus objecto. Nam
cum visus tum lumen, tum etiam colores per-
cipiat, non constat, an horum aliquod, an vero
aliquid illis commimesit objectumadsequatum
visus, itemque an utrumque sequaliter videa-
tur, necne ?
2. Prima assertio ex Aristotele. — Avice^mce
evasio, quw placet D. Thomce et Cajetano. —
Ad hujus difficultatis decisionem prius expli-
candum est quo modo lumen requiratur ad
videndum: dupliciter enim, ut supra notavi-
mus, rem videri contiugit, aut tanquamter-
minum visionis, sicut objectus paries videtur,
aut tanquam viam, sicut videtur aerinterjectus
quasi in transitu, cum visus non sistat in re
diaphana : certum ergo est eorum, qui in tran-
situ videntur, flumen esse videndi rationem,
ibi enim lumen primo et per se conspicitur.
Difficultas ergo est de iis, quse videntur utter-
mini, ubi rursus notandum, quod terminat
visionem esse posse, aut lucidum tantum, ut
ignis, vel stella, aut etiam coloratum, ut pa-
ries. Dicojam primo. Objectumlucidum videri
potest ratione lucis tantum sibi inhaerentis
absque eo quod reqiiirat lumen in medio. Pro-
batur ex Aristotele, lib. 2, de Anima, cap. 7,
textu 72, dicente, res quasdam videri in tene-
bris, quod etiam experientia monstrat, cum a
longinquo lucernam conspicimus per densissi-
mas noctis tenebras. Respondet tamen Avi-
cenna, lib. 6, Naturalium, p. 3, cap. 3, hsec
ipsa lucida illuminare medium, quantum ne-
cesse sit, ut videantur, difl^erentiamque ab
Aristotele adductam inter ea, qua? in tenebris,
aut in luce videntur, interpretatur quod utra-
que quidem videantur per medium lucidum,
qucedam tamen aliunde lucidum supponere,
ut species imprimant, ideoque dici videri in
lucido, qua-dam vero illud efficere, quse prop-
terea in tenebris videri perhibeiitur. Quam
doctrinam videntur amplecti D. Thomas, et
Cajetanus in citato loco Aristotelis. Quod ta-
mcn non placet aliisasserentibuspra?fatalucida
videri in tenebris, medio nullocollustrato, con-
sonatque experientiee, nam oculi felium hi cu-
biculoproi-.sus obscuro conspiciuntur,qui tamen
habere non videntur vim illustrandi totum cu-
bicuIum.Aristoteles quoque, de Sensu et sensi-
bili, cap. 2, scribit, 'corpora nonnulla levia,
aique poUta ad fulgendum in tenehris apposita
esse, nnn tamen ad lumen prcehendum.
3. Auctoris judicium. — Specieslucidiaut
colorati an pertingant, quo non accedit lux. —
De hac disceptatione censeo actionem rei lu-
668
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
cidee duplicem esse, unam productivam lumi-
nis, alteram specieriim visualium, quse actio-
nes iion videntur subordinari, ita ut illumina-
tiva proecedat natura, ac disponat medium ad
specierum productionem, nam sicut ipsa illu-
minativa immediate fit circa subjectum om-
nino tenebrosum, ita et actio specierum pro-
ductiva posset immediate fieri circa meduim
carens lumine, neque est ratio fingendi illu-
minationem medii praerequiri tanquam spe-
cierum dispositionem, et hoc est quod preeci-
pue intendimus in conchisione, An vero prse-
dictee duse actiones semper sese comitentur , ad
rem non pertinet, estque utrinque probabile :
cum enim utraque actio fiat sine contrario,
procedatque a principio ageute naturaliter ,
credi potest utramque semper fieri ad sequa-
lem distantiam. Alinnde autem apparet posse
ad majorem distantiam rem bicidam diffim-
dere species, quamlumen, cnmilla sit himine
impertectior, ac proinde minorem reqnirens
virtutem, ut diffundatur ad majorem distan-
tiam : utraque ergo pars est probabilis, sed lisec
uhima videtnr probabilior, quam etiam con-
firmant adductse experiinitiai.
4. Secunda assertio tripartita. — Dico sectui-
do. Color, ut videri possit, ac imprimere in visu
speciem, per se exigit, ut sit illuminatus, ex
parte autem medii requirit hunen ex conse-
quenti magis, quam per se, ex parte taudem
potentiffi sunpHciter non est necessarium. Hajc
conchisio jure tribuitur D. Thomtp : licet enim
1 p., qugest. 79, art. 3, ad secundum dubie lo-
quatur, attamen, qusest. 67, art. 3, ad terthim,
absolute scribit hicem colores actu visibiles
eflicere. Item in 1, dist. 45, a. 2, ad primum,
et dfst. 48, art. 5, ait in objecto visus colorem
se habere ut materiale, et lucem ut formale.
Idem repetit iu 2, dist. 20, queest. 2, ai't. 2,
ad2, et 1, contraGentes, cap. 76, et2, 2, q. \,
art. 3. Item docet Albertus, de Sensu et sensi-
biU, tractatu 2, cap. 1 et 2, ahis locis citatis
praecedenti capite, asserentes colorem esse
qualitatem distinctam a hmiine, manereque
absente himine : addit tamen, in ordine ad
visum, colorem non esse in actu, sed in po-
tentia tantum : fieri vero in actu a himine, a
quo vim accipit immutandi visum, Idem opi-
nantur Avicenna, Themistius,^gidms et Caje-
tanussupracitati, consonat Aristoteles,text. 18,
tertii de Anima, dicens lumen facere colores
actu, utique visibiles, quia antea erant in po-
tentia. Sed exponunt adversarii, actu facere,
quatenus absque himine non possunt videri.
Sed non satisfaciunt, nam rem actu facere, est
proprium formee, dispositio autem requisita ex
parte passi nec facit, nec constituit in actu ip-
sum agens. Idem praeterea colligitur ex defuii-
tione coloris, dum dicitur extremitasperspicui,
etc, ubi colorem definit Ari.stoteles in ordine ad.
visum,.atque pronuutiat esse illum tantum in
extremitate perspicui, seu illuminati : color
ergo per lumen constituitur in esse visibihs,
quodetiam, ex toto illo capite tertio, deSensu
et sensibili, licet coUigere. Tandem, lib, 2, de
Anima, c. 7, scribit oportere omnia visibiha
reduci ad unum, in quo conveniant, non pos -
sunt autem reduci, nisi ad himen. Accedunt
quoque experientise ad lioc coiifirmandum,
nam objectum coloratum nunquam nisi ilhimi-
natnm videtur, eoque perfectius, quo est illu-
minatius : signum ergo est, quod ex se re-
quirat hiraeu, ut possit videri. Prseterea
compertum. est res lucidas per se esse visibi-
les, neque indigere ahquo extrinseco, ut vi-
deantur, ut solem, ceeteraque astra, ignem,
et si quee sunt alia per se lucentia, res autem
coloratas omnes indigere ilhistratione : ergo
himen revera complet rationem visibihs etiam
in ipsis coloribns. Quocirca arbitror sicut color
est, vehiti umbra, et participatio kicis, ita ex
se liabere iuchoatiouem quamdam visibilitatis,
atque ex se aptum esse, ut videatur, deesse
tamen illi complementum virtutis , idque a
lumine mutuari, atque adeo cum lumine sibi
inherente complere unum perfectum visibile,
in quo sane differt color ab aliis qualitatibus,
quod nec per se sola?, nec cum luce possint vi-
deri : color autem ex se Iiabeat ut possit videri,
adjutus scilicet virtute lucis : ita ergo inter-
pretandus venit Aristoteles , et quicumque
aiunt colores per se esse visibiles.
5. Secunda pars assertionis exponitur. — Et
hinc liquet secunda pars conclusionis, color
enim non nisi per aerem illuminatur, et ideo eo
ipso, quod illuminandum est objectum, conse-
quenter medium erit illuminandum, quamvis
id per se non postularetur. Itaque sieut res
lucida ex se visibilis est, seu medium sit illumi-
natum, seu tenebrosum : ita color illumina-
tus ratione luminis jam sibi adheerentis evadit
per se visibilis, productivusque suarum specie-
rum per quodlibet medium : unde, quod hoc
illuminatum sit accidentarium est, quamvis
fortasse deserviat ihuminatio medii, ut spe-
cies efficaciores prodeant, adjuvaudo nimirum
ipsius coloris activitatem. Atque ex his liquet
probatio conclusionis. Nam color illuminatus,
constitutus est tanquam quoddam lucidum :
eodem ergo modo visibilis erit, ae res lucida :
CAP. XVI. AN UNUM
qnod enim ex se habeat lumen, vel ab alio^
nihil refert : luna enim visibilis est per me-
diumetiam non aliunde inuminatum^hcet non
a se, sed a sole hiceat : quare sicut res lucida
per se non requirit medium illuminatum^ ita
nec coloratum lumine perfusum illud requiri-
tur. Et confirmatur experimento^ nam res co-
lorata, lumineque affecta sui speciem fundit
per interjectum aerem,etiamsitotum non illus-
tretur, cum videatur ab existente in obscuro
recessu, ut experientia demonstrat : non ergo
medii illustratio per se requiritur. Quod si
contendas medium semper illumiuari saltem
remisse, hinc colhgemus id per se nou requiri
ad visibilitatem objecti, alioquin diminuta in
medio luce visio fieret imperfectior : siquidem
stante subjecto imperfecte disposito, forma de-
bilior illi imprimetur : nunc autem licet lumen
minuatur iu magna medii parte, dum non re-
mittatur in objecto illuminato, seque perfecte
ipsum conspicimus : ergo signum est illustra-
tionem medii per se non requiri, ut color illus-
tratus sit actu, seu in potentia proxima '^'isibi-
lis. Et hinc patet etiam ultima pars conclusio-
nis. Nam si lumen ex parte organi posceretur,
id esset maxime, quia in eo recipi deberent
species, ac per illud pertingere ad potentiam
quasi per medium, sed ex parte medii non re-
quiritur, ut ostendimus : ergo neque ex parte
organi, idemque probatur ex aliis argumentis
jam positis.
6. Primum corollarium ex assertioniJjus
colligens resultationem capitis. — Consulatur
auctor, tractatu Fide de, disp. 3, sect. 2, n. 7.
— Ex dictis colligitur decisio prfesentis capi-
tis, nimirum objectum adsequatum visus esse
himen, et quidquid ex vi luminis manifestatur,
seu res illuminata, ut sic. Patet ex dictis, quia
quidquid est visibile, fit actu tale et complete^
mediante lumine : solet vero aliquando color
dici objectum visus adsequatum, ut patet iu
D. Thoma ssepe 1, 2, qusestione octava, a. 2_,
qusest. 10, art. 2, et 1 parte, qua^st. 19, art. 3,
minus proprie tamen nomine coloris extenso
ad lucem, quod prsestat etiamAristoteles, libro
de Coloribus, et lib. 2, de Anima, textu 69,
et de Sensu et sensibili^ c. 3, dum ait lumen
esse colorem perspicui. Alii astruunt visibile
esse objectum adaiquatum visus inteliigentes
per visibile rationem quamdam communem a
calore et luce abstrahibilem, sed hoc modo
idem fere per idem explicatur, quare ne cir-
culus fiat, ad ea quse, libro secundo, capite
secundo, de specilicatione poteutiarum per ob-
jecta formaha diximus, recurrendum erit.
SIT OBJECTUM VISUS. 669
7. Secimdum corolJarium divisionem visibi-
lium continens. — Secundo sequitur intelli-
gentia divisionis , quam Aristoteles attulit
visibilium in luce, in tenebris, in utrolibet,
quse sane fit secundum ea quae visibilibus ac-
cidunt, per se enim requirunt esse actu ilhi-
minata, quod vero in Iioc, vel illo medio
cernantur, conditio est accidentalis queedam ;
namque ex se lucent, ideoque per tenebrosum
medium videri possunt, alia ab extrinseco
illuminantur, ut colores, uude per medium
videntur, quod simul cuni eis iilustratur :
quaedam denique quia parum luminis habent,
ut quercus putrida, nocticulse, oculi felium,
piscium squamse , ac similia perpolita, quse
ideo in tenebris solum discernuntur, quia cum
medium perfecte illuminatur, absorbeutur a
majori luce, ut etiam astiu fulgente sole :
unde qua3 plenius lucent, ut ignis, noctu, ac
interdiu possunt videri, quamvis etiam hsec
duo membra respectu diversorum confundi
possint, ut exeraplis est facile videre : credunt
tamen alii ea quai solum in tenebris videntur^
lucem non habere, sed qualitatem, lucem et
colorem eminenter contiuentem, quseinterdiu
apparet color, eo quod a divino lumine offus-
cetur. Ita citatus Themistius. Ea tamen emi-
nentia minime intelligitur : quare dicendum
hujusmodi res lucentes participare aliquid
lucis secundum partes magis perspicuas, et
aliquid coloris secundum magis opacas : noc-
tuque videri secundum priores tantum, eo
quod posteriores tunc perfecte non illuminan-
tur, interdiu vero conspici secundum ipsas
posteriores tantum, quia jam satis illuminan-
tur, priores vero non conspici, quia a diurna
luce absorbentur. Ila S. Thomas 3, de Anima,
textu 72, ubi Commentator, Nyphus, Albertus
et Thienensis, latiusque idem Albertus, Sum-
ma de liomine, fol. 95.
8. Tertium corollarium de interjecta dis'
tantia ad videndum. — Consule auctorem ,
disp. \^,sect. 8, n. 19. — De hac difficultate
Coninibricenses, lih. 2^ de Anima, c. 7, q. ult.
— Ultimo sequitur ex dictis : quale debeat
esse medium ad videndum : requirifcur enim
nonnuUa inter visibile, et visum distantia,
ostendit siquidem experientia, visibile super
visum positum non videri, distantia vero cum
mmquam sit vacua, occupari debet a corpore
solum diaphano : corpus namque opacum
productioni specierum obstaret, si tamen di-
stautia inanis esset, objectumque visibile suffi-
cienter illuminatum, et visus etiam specie
instructus;, ac debite applicatus posset fieri
670
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
visiO;, quia nihil cst quod ad videndi actum
amplius requiratur, medium enim plenum ad
sjieciei pi-oductionem, conservationemque in
oculo solum requiritur. Cu'ca ha3C tamen diffi-
cultas restat de iis qui per medium densum et
opacum inspicere dicuntur, quod minime cre-
dOj aut si verum est, causam igiioro^ consula-
tur VeracruZ;,lib. 2, yEgidius, Tlieoremate 13,
Albertus, lib. ^^, de Animalibus, ubi de lynce
agens ait fabulosum esse, quod visu pervadat
solida et opaca corpora.
CAPUT XVII.
UTRUM VISIO FIAT EXTRAMITTENDO , AN INTUS
REGIPIENDO.
1, Sententia Platonis. — Diximus de ob-
jecto visus : de speciebus autem illius nihil
dicendum superest, prseter ea qua3 dicta sunt
in preecedentibus, de actu vero specialis manet
difficultas propter antiquam Platonis opinio-
nem, visionem non fieri intra oculum per re-
ceptionem alicujus qualitatis, sed fieri potius
per emissionem quorumdam spirituum. Ita
docuit Plato in Timeo, sequiturque Aulus Gel-
lius 5, Hb. noctium Atticarum, Alcinous, lib.
de decretis Platonis, Priscianus Lydus, lib. de
Phantasia, Plotinus, hb. de Visione, et non-
nulli ex perspectivis, id quod diversis modis
expHcatur : quidam ergo aiunt oculos emittere
spiritum hicidum, ac per illum alterare me-
dium, inde vero usque ad visibile pertiugere
quemdam splendorem, commiscerique specie-
bus visibihbus, atque ita perfici visionem abs-
que uha reflexione ad ocuhim : sed non ita
Plato, ut adnotavit Galenus 7, de Placitis, in
fine, non enim negat ille ab olijecto devenire
species usque ad visum, ut patet ex Tlieeteto,
et ex 6, lib. de Legibus, easdemque admittit
Galenus ipse Platonem secutus ibid., et lib. 10,
deUsu partium, in fin.,et hb. 1, Prognostico.,
c. 19. Ahter ergo explicatur Platonis senten-
tia, visum imprimis emittere lucem usque ad
objectum visibile, quo cum appulerit regredi
simul cum specie usque ad oeulum , ibique
peragi visionem. Ita Galenus, Plutarchus, 1. 4,
de Placitis, cap. 13, Gregorius Nyssenus 4, de
Virib. animse , cap. 2, Nemesius, de Natura
hominis, cap. 7, -Macrobius 7, Saturnalium,
cap, 14. Addunt alii lucem emissam ab oculo,
spiritibusque delatam non pervenire ad visi-
bile, sed ad certam usque distantiam spatii,
ad quam etiam species visibiles occurrant,
qu83 spiritibus commixtee revertantur ad ocu-
lum, ut ubi visio perficiatur. Ahi denique
explicant primum omnium recipi in oculo
species intentionales, deinde vero egredi spi-
ritus ab oculo per aerem usque ad certam
distantiam in ilhsque esset facultatem forman-
di visiouem, et ideo egressos ab oculo, cum
sufficienter approximantur objecto , formare
visionem in aere ipso : opinionem hanc ita
explicatam sequitur Vailes, hb. !2, cap. 28,
2. Vera assertio. — Sit tamen conclusio. Re-
ceptis in oculo speciebus ibidem formatur
visio absque ilhus rei emissione. Hasc est sen-
tentia Aristotelis, quam late probat de Sensu
et sensibih, cap, 2, sequunturque omnes Aris-
totelici : atque ita probatur, nam oculus reci-
pit species ab objecto, et per hanc receptionem
ohjectum conjungitur potenti» visivee, quse
proinde constituitur in actu primo ad viden-
dum : ergo satis habet, imde in se formet vi-
sionem : omuia vero alia, qua? adduntur,
figmenta sunt, ac superflua. Major et ab aliis
conceditur, et supra est probata, ac confirma-
tur, Nam ad sensationes omnium aliorum
sensuum nihil ahud requiritur, quam con-
junctio cognoscentis potentice, cum cognosci-
bili, quse in ipsa potentia fit mediis speciebus,
in eademque formatur sensatio, neque in tali
ahquo sensu inducitur necessario emissio
ahcujus rei : ergo neque in visu est confin-
genda.
3. Prohatur secundo per dilemma. — Prior
fars dilemmatis multipliciter urgetur. — Se-
cundo arguitur, expugnando oppositam sen-
tentiam, nam vel id, quod emittitur, est sub-
stantia, vel accidens, si substantia (ut Plato,
et alii videntur asserere, dum spiritus qnosdam
emitti aiunt) aut talis substantia generatur
in aere, quod evidenter falsum est, cum inter
videndum aer non corrumpatur, aliquidve de
novo generetur : aut ea ab oculis egreditur,
sicque tempus nonnullum ponet usque ad ob-
jectum, cum tamen etiam, qute uimium di-
stant, ut astra tam cito conscipiautur, quam
quaj sunt proxima, quod manifestum signum
est nullum utrobique locahs delationis moram
consumi. Arguit etiam optime Aristoteles ,
quoniam ad videndum rem nimium distantem
necessarium foret expendere magnam spiri-
tuum vitalium copiam, qui vel unico actu vi-
dendi consumerentur omnes. PrEeterea spiri-
tus, cum sint corpuscula, dissipantui* facile,
nec possent recta ad multam distantiam
pervenire, flante prsesertim vento, potiusque
interdmn contingeret videri rem, ad quam
non intenderet_, si forte ventus ad iUam pro-
CAP. XVII. AN VISIO FIAT ALIQUID EXTRAMITTENDO, NEG NE.
671
duceret spiritus. Quod si dicas^ spiritus pertin-
gere solum ad distantiam , in qua conservari
possint ab emittentibus oculis : ergo in tota
reliqua distantia, quse poterit esse multo ma-
jor, fiet visio sine emissione : ergo etiam pos-
set fieri absque ulla in reliqua parte. Habet
praeterea evasio ha3C absurda^ quee patefient
in tertio argumento, multaque ex illatis non
potest effugere. Est quoque specialis difficultas
in visione per vitrum, quod spiritus illi ne-
queunt penetrare, nec recurri potest ad po-
ros : tum quia non sunt adeo subtiles, cum
nec ignis ipse subtilior vitrum pervadat : tum
etiam quia pori rectilinei non sunt^ ut oporte-
ret ad visionem.
4f. TJrgetur altera dilemniatis pars. — ■ Si
vero dicatur (qua? erat altera dilemmatis pars)
non emitti sulistantiam , sed accidens : fingi
certe nequit quitinam sit prseter lumen ali-
quod, vel splendorem : c[uod refellitur, primo,
quia alias in tenebris posset fieri visio oculis
diffundentibus kimen suum., cum contra expe-
rientiarn sit heec luminis diffusio usque ad vi-
sibile : lumen quoque tale remissum valde ideo-
que sole plurimum lucente, ab oculo non
posset emitti, cum prseveniretur ab agente for-
tiori, atque adeo non posset fieri visio. Denique
quorsum esset illa diffusio huninis, non certe
ad ilhiminandum objectum, nam aliunde illu-
minatum esse oportet, ahoquin non videbitur :
non etiam ad iiluminandum medium, vel po-
tentiam, ut constat : fictitia ergo est acciden-
tis emissio. Unde licet oculi aliquantulam vim
habeant emittendi lumen, iha certe emissio
per se non concurreret ad visionem, sed tan-
tum per accidens.
5. Probatttr tertio ininciipaliter fer alterum
dilemna urgeturque primum metnbrum triplici-
ter. — Tertio principaliter arguitur : nam in
opinione Iiac Platonica, vel visio fit extra ocu-
him, vel intra, non extra. Primo, quia visio,
cum sit actio immanens, fieri debet in ipso
cognoscente. Secundo, quia si forte in extremo
aere fieri ponatur, vel ab ipso effective fieret,
media accidentaU virtute recepta ex oculo, et
sic aer ipse visionem eliceret, quod est absur-
dissimum, vel ab spiritu emisso fieret tanquam
ab instrumento oculi illum emittendis, quod
certe emissionem supponit jam expugnatam :
prseterquam quod non salvatur ratio vitalis
actus, quem oportet fieri immediate a vita,
quam spiritus non habet. Tertio, visionem
extra potentem prope objectum fieri est impos-
sibile, maxime cum res etiam distantissimse
videantur : fieri autem in medio intervallo sic
impugnatur, quia jam ab eo loco res distans
concipietur absque emissione usque ad ipsam :
fnige ergo ibi esse videndi potcntiam, tunc
exerceret plane intra se visionem circa illius
rei emissionem, semel autem data rei distan-
tis visione intra potentiam, fatendum necessa-
rio erit semper ita posse fieri, cum eadem sit
semperratio, reliquaque omnia superflua sint :
maxime, quia distantia, ad quam oculus po-
test emittere spiiitus, curta est : inde vero us-
que ad objectum satis magna. Unde si ex hac
magna videre potest absque emissione, pote-
rit simpliciter sine ulla.
6. Seciindim rnemiruin dilemmatis etiam im-
imgnatur. — Quod si tandem dicatur visionem
fieri in oculis, per regressum tandem spirituum
ad illos, imprimis talis emissio, ac reflexio su-
perflua erit : per illam quippe potentia non
roboratur, sed exhauritur potius, objectumque
tali non indiget emissione ad multiplicandas
sui species, quia de se habile, ac sufficiens est
ad id munus. Ulteriusque arguitur in hunc
modum. Vel emissio a potentia usque ad objec-
tum visibile pertingit, indeque regreditur, vel
usque ad certam partem metlii ubi occurrunt
species, inde revertitur ad potentiam : hoc se-
cundum merum est figmentum : lum quia
niliil cogit reflexionem fieri, cum nec sit obsta-
culum alterius procedendi, neque actio libera
sit, ut possit per se regredi : tum etiam, quia
si substantia illa ab oculo emissa, cum primum
ad species appellit eas revehit, sane oculo in
ea distantia collocato, ad quam objectum dif-
fundere valet species, non fiet visio extramit-
tendo, quare cum objectum ad magnam usque
distantiam illas diffundat, superflua erit emis-
sio spirituum a potentia. Jam primum illud
quod scilicet emissio, seu actio potentiae per-
tingat usque ad objeclum visibile, et inde re-
grediatur, falsum est, quia ad objectum ni-
mium distans non potest talis actio pertingere,
ac regredi tam vehementer, argumentaque
supra facta hic etiam habent locum, Denique
sententiam nostram multi perspectivi demons-
trant, inter qnos Vitelius, lib. 3, perpectivse,
proposit. 5 et 6.
7. 0^'jeciioprima contra assertionem diluitur.
— Sed obstat huic conclusioni primo Aristoteles
3,Meteor., c. 4-, ubi adducens experientiam de
Antipheronte, cujus semper aute oculos idolum
versabatur, causam reddit, quod visus ob imbe-
cillitatemaerem propellere nonposset,ubi aper-
te sentit emissionem fieri ex parte visus D. Tho-
mas ib. occurrit, Aristotelem causam reddere
ex scientia perspectivorum sui a^vi, Alii aliter
672
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
respondent, dici fortasse posset, licet visio per
extramissionem non fiat, oculos tamen emil-
tere sui specieS;, sicut res alias visibiles^ et de
hac specierum emissione locutum esse Aristo-
telem cum dixerit factam ibi fuisse reflexio-
nem in aere tanquam in speculo^ adeo enim
imbecillo aspectu erat Antipheron^ ut qualis-
cumque aeris densitas esset pro speculo, maxi-
me si ex ipsius ociilis humor ahquis difflueret,
quo aer magis crassesceret. Adde;,Anti[)heron-
tem non ocuhs, sed forte Isesa imaginatione,
sohtum sese vehit sibi in aere adversum con-
tueri, ac si visu conspexisset.
8. Objectio secunda solmtur. — Secundus
locus Aristotehs habetur, hb. 5, de Generat.
animah, cap, 1, oculos prominentes non posse
tam procul cernere^ quam qui in cavo sunt
positi, quia horum motus, inquit, in vastum
non dissipatur, sed recta meat, ubi videtur
emissionem ahquam ocuhs tribuere. Respon-
detur Aristotelem loqui de immutatione a vi-
sibih in visum, quse magis uuiiur, quando
oculos in cavo positos aUerat, quod Aristoteles
plane exphcavit dicens, si ab ocuhs vehiti fis-
tula queedam ad rem usque cernendam porri-
geretur, nuha ex parte dissolvendum motum,
qui a re visibih proficisceretur, et ad hoc insti-
tutum subdit, uihil referre^ an visus cernere
dicatur exitu , ut quidam sentiebant, quasi
dicat talem sententiam non esse necessariam
ad ihiusrei rationem reddendam: causam ergo
esse, quod ocuh in cavo immutentur a pau-
cioribus objectis : prominentes vero immutan-
tur a phiribus, sicque dissipari, debihtarique
vim cernendi, qua etiam ratione ad videndam
rem a longe palpebras claudimus^ aut inspec-
toriam fistulam ocuhs apphcamus, ut a sola re,
quam videre intendimus, quantum fieri posset,
ocuh immutentur.
9. Objectlo tertia. ■ — Confirmatur. — Ohjec-
tionem hanc ceque contra opponentem militare
ostendit. — Ratione prseterea contra hanc con-
chisionem arguit Vahes. Si visio perficeretur
in oculo sine emissione spirituum, non posset
ocuhisdiscernere magnitudinem, acdistantiam
objecti, quod est contra experientiam. Decla-
ratur major, quia distantia per propriam spe-
ciem non discernitur, nec vero per modifica-
tionem speciei proprii sensibihs, cum species
non ahter objectum remotum,, quam propin-
quum repr£esentet : non ergo restat via distan-
tiam cognoscendi, nisi per emissionem : idem-
que argumentum fit de magnitudine, non enim
posset discerni magna vel parva, nisi per
emissionem propiuquior fieret visio uni cor-
pori, quam aheri. Confirmatur. Nam ocuh
plura, vel muHo tempore contuendo lassantur,
idque non ahnnde, nisi quia videndo ex se
nonnihil emittunt. Argumentum positumpetit
quidem difficuhatem optimam, non quae ex
nostra sententia oriatur speciaiiter, sed quae
communis sit, atque m Vahesii opinione muho
major, nam si vi^io fit intra ocuhim, sive
prsecedat emissio ahqua, sive nulla, idem per-
sistit argumentum. Si vero fit extra ocuhim,
ut dictus auctor opinatur^ vel ea fit in contactu
rei visibihs, vel in medio : primum uon con-
ce<ht : nec verO potest, alias nunquam decipe-
retur ocuhis circa distantiam, et magnitudi-
nem rei/^si juxta rem semper format visionem:
secundum ergo concedit, sicque restat eadem
argumenti difficuhas. Nam a distantia rehqua
usque ad objectum, quo quseso pacto discerni-
tur dhus magnitudo, atque distantia ? cumque
ipse veht neutram discerni posse per modifica-
tionem speciei : nuha ipsi restat via ad diffi-
cuhatem propositam solvendam.Preeterea quo
modo quffiso posset visus discernere visibile
distantius aho? Taudemde auditu esset eadem
difficuhas, cum etiam agnoscat distantiam,
neque audiat extramittendo : atque idem de
sensibus ahis urgeri posset. - . ......]
10. Duo certa prcemittuntur ad solutionem
tertire objectionis. — Quocirca ad difficuhatem
dicendum primo, extensionem et magnitudi-
nem rei non videri per speciei extensionem
et magnitudinem, nam per speciem minimam
videtur magnus mons, et saepe species reprae-
sentat rem majorem, quam sit, ut patet in
sensum inspicihis. Secundo dicendum, magni-
tudinem et distautiam non videri per proprias
species, ut in cap. 8^ ostensum est, sed videri
per modificationem specierum cujusque pro-
priisensibihs. Sed nuncreddenda causa^ quare
res appareat ssepe major, aut etiam minor
quam sit. Communis responsio perspectivorum
est species emitti ab objecto per modum pyra-
midis, cujus basis sit in objecto, finiaturquein
pupiha per modum cuspidis, sive auguh, quo
igitur angulus major est, vel minor^ hoc est,
obtusior, vel acutior;, eo objectum majus ap-
paret, aut minus^ ita quoque respondent Al-
bertus 2, de Anima, tract. 3, cap. 14, D. Tho-
mas, lectione 15, text. 74. Responsio tamen
difficuhatem habet. Nam vel species describunt
anguhim in determinato puncto medii sohim,
et hoc dici non potest, alias ab iho solo puncto
videri posset objectum, vel describuntur angu-
li in omnibus punctis ac partibus medii, es-
sentque proinde infiniti, quod absurdum vi-
CAP. XVIII. DE ORGANO, ET POTENTIA IPSA VISIVA.
673
detur. Sed negandnm esse absurdum describi
in qualibet parte medii^ a qna videri potest
totum objectum;, atque adeo infmitos in poten-
tia^ cum omnes sint veluti partes unius speciei
reprsesentantes singuloe totum objectum^ ut
capite tertio diximus.
11. UrgentioT instantia contra perspectivo-
rum solutionem. — Major ergo difiicultas in-
surgit ex hac responsione : nam si data ex an-
gulis causa vera est, plane variata aliquantu-
lum distantia^, variaretur et visio magnitudinis
objecti, cum angulus in majorem ;, vel mino-
rem variaretur, atque adeo objectum ipsum
majus, vel minus appareret : consequens vero
est contra experientiam : nam in qua distan-
tia objectum est sufBcienter approximatum,
cernitur illius esse magnitudinis, quam vere
habet non majoris, neque minoris. Prseterea
jam inde sequeretur, existente duplo majori
distantia rem videndam, fore duplo mino-
rem, cum angukis sit duplo minor;, quod ta-
men est contra experientiam. Denique seque-
retur res describentes eequalem anguhim in
pupilla judicandas semper sequalis magnitudi-
uis, ac adeo rem exiguam propinc[uam oculo,
magnam vero distantem judicandas eequales,
si in ea proportione statuantur, ut ob insequa-
lem distantiam sequales angulos efficiant in
eodem oculo,
12. Altera tertice objectionis solutio ab aliis
affertur. — Prseter hsec ergo ahi positee dif-
ficultatis causam nolunt assignare ex angu-
lorum diversitate, sed specierum, nam usque
ad certam distantiam (inquiunt) progreditur
objecti species reprffisentans illud cum eadem
quantitate et magnitudine, quam in se habet,
deinde ab illa distantia usque ad certum aliud
punctum progrediendo species reprsesentat ob-
jectum idem sub minori jam quantitate, et
sic in aha, atque aha certa distantia tot species
multiphcantur in medio, quot sunt medii ip-
sius partes, in quibus objectum majus apparet^,
aut minus.
\ 3. Proxima solutione rejecta verior affer-
tur.- — Sed hsec multiphcatio specierum super-
flua est, nec secundum regulas philosophiee
inducitur : unde dicendum existimo , intra
certam distantiam, in qua objectum est aptum
producere perfectam sui simihtudinem, re-
prsesentari perfecte ejus magnitudinem, ac in-
tra totam iUam distantiam perfecte videri,
extra iUam vero imperfecte, eo quod similitu-
do sensim debilior evadat, atque ita objectum
semper apparere minus, quam vere existat :
hanc ergo imperfectionem speciei explicabant
m.
perspectivi per angulos. Atque hoc ipsum de
distantiae cognitione pliilosopliandum. Ad
quam etiam majoris, vel minoris distautiEe co-
gnitionem phirimum conducit medii cognitio :
apparet enim res tam distans , quam medium
interjectum Imjus, vel illixis magnitudinis ap-
paret, unde in conspiciendo de nocte himinoso
facillime decipitur visus circa distantiam, eo
quod nihil interjectum conspiciatur. Ad con-
firmationem respondetur oculum lassari vi-
dendo propter attentionem continuam et debi-
litatem corporis, sicut et imaginatio fatigatur,
quod si forte oculi emittunt aliquando spiri-
tus, non id prsestant ut perficiatur visio, sed
defluxus ille spirituum consequenter se habet
ex applicatione animse vehementi.
CAPUT XVIII.
QUIDNAM SIT ET QUALE ORGANUM VISIVjE POTEN-
TI^, ET POTENTIA IPSA.
1. Consule Dandinum, lib. 4, dePartibus
Jieterog., a c. 38. — Supererat qusestio altera
etiam de actu, sicut prsecedens, an cujusque
rei visa3 duplex semper formetur visio ob du-
plicem pupillam, an una tantum, sed cognito
prius organo, ac loco ubi visio formatur in
fine commodius constabit. In quaestione er-
go praesenti nihil potest certa ratione haberi ,
sed ex Aristotelis et medicorum fide, ac prte-
cipue ab experimento anatomiae supponenda
sunt aliqua circa compositionem oculi, de qua
re late Vesalius , de Gompositione corporis
humani, lib. 2, ubi ponit in oculo tunicas quin-
que, ettres humores et musculos septem, quibus
in omnem partemmovetur: porro musculi non
deserviunt proxime visioni, ceeci namque illos
habent, moventsiquidem oculossicut videntes.
Quare ad praBsens institutum non spectant.
2. Oculi figurce circularis sunt. — Diversce
oculorum denominationes unde proveniant. —
Ad intelligendum ergo instrumentum pro-
prium potentiae visivse, cogitanda est substan-
tia oculi orbicularis instar ovi, in cujus centro
est humor crystallinus appellatus, quod sit
transparens, licet mollior, et hsec est ipsa pu-
pilla, circumscribiturque pellicula, quasi tuni-
ca ad illius conservationem apta , quas tum
aranea vocatur ob similitudinem telarum ara-
nei, tum etiam specularis tunica, quia idonea
est ad videndum. Hic porro crystallinus hu-
mor ex parte immergitur humori alteri vitreo
utpote molli et splendenti , sicut vitrea massa
dum loquitur in fornace,circumdatque crystal-
linum relicta anterius quasi fenestra circulari
43
67-i
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
ad recipiendas species. NonnuUi tamen liumo-
rem hunc vitreum non distinguunt a crystalli-
nO;, quod illiusnunquam meminerit Aristoteles,
sed major fides est habenda Galeno, qui lO,
de Usu partium^, capite primo^, ihum distinguit,
datumque a natura ait in nutrimentum pupillse,
qu£e apta non est nutriri sanguine^ unde vi-
treum humorem ex interiori parte ambit tu-
nica dicta reticularis, quia intexta est multis
venis, et arteriis in modum retis, cujus mu-
nus, ait Galenus supra capite secundo, est pa-
rere, ministrareque alimentum dictis humori-
bus , qui quoniam moUes sunt , neque venas
habent, neque arterias. Post hanc vero tuni-
cam sequitur aha^, qua3 uvea nuncupatur^ quod
simihs sit uvffi folhculo, ambitque ex omni
parte pupillam vitreumque humorem rehcto
sohim quasi foramine per quod crystaUinus
humor apparet : cum enim uvea hsec tunica
aliquo semper colore sub obscuro affecta sit,
ut in crystaUoide congregentur perfecte spe-
cies, non potuit esse omnino transparens, pro-
indeque non debuit undique pupiUam tegere :
atque a diversis tahs tunicse coloribus varii de-
nominantur ocuh nigri, csesii, caprini, flavidi^,
etc, huic contigua est aha tunica, quee cornea
dicitur dura, et transparens ad modum laminae
cornea3 cingens pupillam omni ex parte^ data-
que in propugnacuhim. Prseter hsec omnia est
ahus immor replens totam ocuh cavitatem,
qui albugineus dicitur a calore datus ad hu-
mectandum, fovendumque crystaUinum, qui
tandem cingitur tunica, quam ordinatam vo-
cant, seu pericranium : est vero fortis et pin-
guis, aptaque adtuendum memoratos humores
omnes, et interiores tunicas, hsec desumpta
sunt ex Galeno supra, apud quem plura aha
videri possunt.
3. Aristoteles non omnes oculonm partes
perspectas Jiahtdt. — Aristoteles porro non
omnia heec assecutus fuit, nam 1 , de Historia^
cap. 9, et 4 lib., cap. 8, meminit tunicae uveae
et cornese^ in hbro 5, de Generatione auima-
hum, cap. 1, ad fmem, indicans j)roximas esse
pupiUffi : aharum vero nunquam meminit, quia
muUa de paitium Immani corporis fabrica et
dissectione erant per id tempus ignota : quod
vitium eetatis ilhus fuit, non hominis, ut ait
Commentator, libro 4, de Partibus animahum,
cap. ultimo, et hb. % CoUectanearum, c. 19,
videndus vero est Theopliilus, lib. -4, de Fabrica
corporis humani, vel ahus lib. 14, cap. 1, Val-
verde, lib. 7, Simon Portius, hbro de Coloribus
oculorum, c. 3, Pissanus in perspectiva, pro-
positione 31.
4-. Organim potenticB visivc^ est pupilla, seu
humor crystallinus. — His positis communis
sententia pliilosophorum liabet, proprium po-
tentiee visivse organum esse pupillam, seu hu-
morem crystallinum. Et lisec sit praesentis ca-
pitis conclusio, quam tradit Aristoteles, citatis
locis : ait enim in priori: Humor, quo videmus,
pupilla est. Idem late ostendit Galenus 8, de
Usu partium, cap. 6, et patet tum ex substantia
illius humoris, quse est ad videndum aptissima^
utpote diaphana, rara, moUis et tenera, atque
adeo accommodata, ut illi imprimantur sub-
tiles species : tum prseterea, quia omnia, quee
in oculo deprehendimus^ illi deserviunt : ab
efFectu etiam idem confirmatur, Isesa enim pu-
pilla visio impeditur^ non impeditur autem,
vel amittitur aspectus, quod alii humores las-
dantur, ut docet Galenus, lib. de Morborum
differentiis, cap. 6^ et de Symptomatum cau-
sis, cap. 2, Philoponus, et expositores ahi 2,
de Anima, cap. 2, hinc Pissanus supra propo-
sitione 36, scribit^ si alii humores, vel tunicse
Icedantur, salva pupilla, posse visum restitui^
non vero si semel pupilla corrumpatur, unde
a natura in intimo, quasi in tutissimo loco fuit
reposita.
5. Visionem non fieri in pupilla arguitur. —
Sed contra hanc conclusionem sunt argumen-
ta. Primum: pupilla nigra esse conspidtur:
ergo non potest esse organum visus, nam per
Aristotelem intus existens prohibet extranei
perceptionem. Secundum, pupilla aquea est,
atque humor quidam : organum autem visus
igneum esse oportet^ cum sit purissimum, et
maxime perspicuum. Tertium, si pupilla or-
ganum esset, cum duae pupiUee sint potentise
quoque visivse essent duse, atque etiam visio-
nes, sicque res semper appareret duplex.
6. Ad primum argumentum. — Pupilla oculi
cum nigra non sit, cur ialis appareat. — Ad
primum uegandum, pupillam uigri esse colo-
ris : nigricantem vero apparere, quia propter
humoris copiam penetrari non potest visu, ut
colligitur ex Philosopho 5, de Generatione ani-
malium, cap. \, tunica autem uvea, quamvis
colorata, non impedit visiouem, quia, ut dixi-
mus, non circumdat auterius pupiUam^ ac
proinde species quominus ad pupiUam usque
perveniant, minime impedit. Unde spatium
ipsum, quod ab uvea tunica anterius liberum
relinquitur instar foraminis, angustius fit si
oculos introrsum reprimatm', dUatatm^ vero, si
emittatm^ atque hoc non parum juvat, ut or-
biculus interior niger appareat. Jam tunica
interior,, et cornea dici solet ab Aristotele alba
CAP. XVIII. DE ORGANO, ET POTENTIA IPSA VISIVA.
675
5, de Generatione animalium, cap. 1 et alibi,
non quia colorem habeat, sic enim visioni ob-
staret, sed propter transparentiam : albugineus
tandem humor nihil officit visioni, quia neque
medium est, neque organum.
7. Ad secundum argimentum. — Vufilla
oculi aquece naturce est, non ignece. — Propter
secundum argumentum aliqui opinantur pu-
pillam esse de natura ignea cum Platone, quod
tenet Valles 2, Controversiarum, cap. 26. ac
prteterea confirmant, quia ocukis aliquando
scintillare videtur, vebiti cum in tenebris ocu-
his digito comprimitur, aut casu ad corpus
aUud durum caputalHditur-.Aristotelestamen,
de Sensu et sensibili, cap. 2, vult pupillam esse
aquese naturae, quod probat experientia, nam
percusso oculo aqueus humor fluit, ac si forte
eruatur apparet humor instar aquse gelatee,
atquc ideo natura juxta himc humorem alium
adliibuit albugineum, ut illum jugiter humec-
taret, quod hsec esset necessaria dispositio il-
lius organi: est ergo potius naturee aquese.
Idem repetit 2, de Partibus, cap. 10, et 5, de
Generatione animahum, cap. 1, videturque
rationabihus, nam hcet ignis sit magis lucidus^
aerque magis diaphanus, attamen natura aquse
videtur aptior ad suscipiendas species, atque
etiam ut organum fixum sit et consistat. Ad
experientiam autem illam de scintillatione
respondet Aristoteles, causam non esse, quod
ignis in ocuhs existat, sed quia, quod in eis
nigricat, pohtum est, atque tersum, ideo fulget
quodammodo, ac dum comprimuntur exilire
ab eis videtur fulgor ille : idemque experimur
in corporibus ahis bene tersis et pohtis, fulgent
enim, quamvis naturee ignese non sint, ut in
fungis et capitibus quorumdam piscium videre
hcet. Fortasse etiam fulgor ihe oculorum pro-
venit ex emissione spirituum vitalium, qui
ignei suut et cahdissimi, ideoque splendidi,
apparet enim seepe splendor ille, cum oculi
vehementer conantur ad videndum : unde et
facile etiam lassantur, ut pote spiritibus, qui
exiliunt, destituti. Denique fehum, ocuU tunc
maxime splendent, cum illi irascuntur, eo
quod tunc spiritus calidissimos, ac fervidos
emittant.
8. Nervi duo visorii a cerebro ad im]}illas
'proficiscuntur. — -In eorum congressti visionem
fieri quiputent. — Girca tertium argumentum
praenotandum, videndi vim dimanare a cere-
bro ad pupillas per nervos duos, qui optici,
seu visorii appehantur : quorum uuus a parte
dextera cerebri oritur, ahus a sinistra, paula-
timque procedendo approximantur. Per hos
ergo nervos purissima substantia, ac splendi-
dus quidam spiritus communicatur a cerebro,
organo visus, ut perficiat visionem. Ita Aris-
toteles 2, de Generatione animahum, cap. A^,
Galenus supra, et 7, hbro de Placitis. Hoc po-
sito Avicenua 6, Naturahum, p. 3, cap. 8^
Cyrvellus, hbr. 1, Perspect., cap. 9, concl. 6,
Vitehius, hb. 3. Theoremate 2, et Albertus 2,
de Anima, tractatu 3, cap, 14, aiunt visionem
fieri in confniio talium nervorum , ibique
residere potissimum videndi organum, imde
concludunt unius rei tantum fieri visionem
unam.
9. Refelhmtur. — Hanc vero sententiam esse
falsam demonstrat Galenus 10,deUsupartium,
cap. 12, quod constat ex anatome duos illos
nervos, neque in mutuo occursu sistere, neque
simul recta procedere, nec se intersecare, sed
postquam sibi occurrerunt ilhim, cjui a sinistra
parte cerebri procedebat, divertere ad sinis-
truhi ocuhmi, qui a dextera divertere ad dex-
terum : quo fit, ut spiritus visorii procedant
per eos nervos ad pupiUam usque , ibique
forment visionem : quare conjunctio iUa ner-
vorum opticorum non est propter unicam
visionem formandam, sed ob aUas causas, quas
Galenus prosequitur 10, de Usupartium, c. 14,
quarum preecipua iUa videtur, ut spiritus a
cerebro manantes possint in aUerum oculum
commeare, si alter fuerit impeditus, cui etiam
experientia sufiragatur, nam si alter oculus
claudatur, alter videt acutius, ut etiam nota-
vit Aristoteles, sectione 3 1 , Problematum, q. 4,
de qua re late Vesalius, lib. 4, c. 4, et Valver-
dius, lib. 7, c. 3.
10. Ad tertium argumentum, in n. 5. — Ad
argumentum igitur concedimus potentiam
visivam aggregari ex duabus, vel potius duas
esse potentias, ut duas manus, consequenter-
que duas visiones formari, objectum vero non
apparere duplex quod oculi sint in eequali situ,
et ordine positi, ac simul, eodemque modo
immutentur ab objecto. Ita Aristoteles 2, de
Partibus, cap. 9, et Galenus, supra. Unde si
contingat insequalitas aliqua in ocuhs, veluti
si pupilla una sit altior altera, objectum jam
apparet duplex, quia nimirum oculi diverso
modo immutantur, ideoque diverso modo vi-
dent objeetum, de quo Galenus, supra latissime,
et Aristoteles, sect. 21, Problematum, q. 11 et
18. Ex dictis vero omnibus constat, quid sit
potentia visiva, Est scilicet qualitas in pupilla
oculi residens, percipiensque lucida omnia per
proprias species eorum, neque aliquid aliud
de hac potentia dicendum superest.
676
LIB. III.
CAPUT XIX.
QUID SONTJS SIT ET QUO MODO
FIAT.
4 . De prima deflnitionis particula. — De se-
cundaparticula. — Diximus de potentia visiva
hacteniis , dicendum sequitur de auditu , et
quoniam evidenti experientia constat illius
objectum esse sonum, ideo primum omnium
natura soni investiganda est^ ac omissis argu-
mentis sit conclusio : Sonus est qualitas sensi-
bilis proveniens ex violenta percussione , vel
divisione in corpore apto ad illam recipien-
dam. Quod qualitas sit^ patet tum ex defini-
tione patibilis qualitatis: nam sonus passionem
causat in sensu : tum quia est accidens^ et non
alterius pra^dicamenti : si quis vero dicat esse
motum^ facile convincetur falsitatis, quoniam
ratio motus salvatur integra absque sono , ut
patet in motu coeli : accidentarius ergo est mo-
tui sonus^ quatenus ex illo resultat aliquando.
ReliquEe particulse definitionis^ pra^ter ulti-
mam , explicant soni differentiam : pro qua
notandum^ si sonus definiretur, ut seusibilis
est, facile declarari potuisse in hunc modum.
Est qualitas immutativa auditus per propriam
speciem, tamen quia sensibilitatis ratio in na-
tura soni fundatur, ideo talem naturam pra3-
cipue perquirentes pku^ibus verbis circumscri-
bimus : quod ergo causetur sonus ex violenta
percussione^ aut divisione et non alias, proba-
tur experientia: nam si cuncta quiescerent,
millus causaretur sonus : si item corpus lente
moveatur in aere, ita ut aer ipse sine violentia
diffundatur, non causabit souum : signum er-
go est esse necessariam violentam motionem,
quod Aristoteles expressit, dicens : Quapropter
si cito, vehementerque percutiatur, sonat : opus
enim est quod percutientis motus diffmionem
prceveniat aeris. Hiuc colligitur corpus causa-
tivum soni durum esse oportere, quia mollia
non commovent aerem vehementer^ unde aut
nulhim, aut minimum sonum efficiunt.
2. Ohjectio contra proxime dicta diluitur. —
Dices. Aer molhssimum corpus est, atque ra-
rissimum, cum tamen vehementem causet so-
num. Occurrendum aerem etsi mollem et
durum, esse tamen solidum, seu minime poro-
sum, ideoque aptiorem ad causandum sonum,,
quam corpora duriora crebris ahas cava poris,
ad quos aer compressus recipitur sine violen-
tia, sine qua aut nulhis, aut minimus resuhat
sonus. Advertit etiam Aristoteles non qusehbet
DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
dura corpora seque sonum efficere, sed prseci-
pue laevigata et tersa, quse enim aspera sunt,
partim prominentes, partim lacunosas Iiabent
ET IN Quo SUBJEGTO partcs : unde minus sonant, sicut et porosa, a
Isevigatis autem ob »quabilem superficiem aer
percussus facile resilit, sonusque proinde faci-
lius causatur;, juvat etiam figura concava sup-
posita superficiei Isevitate, quoniam detentus
ibi aer ssepius ad latera repercutitur, proinde-
qae diuturniorem, ac majorem efficit sonum.
Constat ergo sonumfieri exictu^ et percussio-
ne vehementi^ majoremque cseteris paribus,
quo magis dictee conditiones levitatis^ figurse,
etc, intercedent.
3. Petes, quo pacto motus, res adeo im-
perfecta, causare valeat qualitatem perfectio-
rem. Interrogatio hBcc ihos urgebit, qui mo-
tum per se causare sonum asserunt : ego vero
arbitror esse tantum conditionem requisitam,
simile quippiam cernitur in projectis, ubi ex
vehemente contactu qualitas impulsiva re-
suhat_, cum tamen is virtutem productivam
non habeat, sed ipse projiciens, requirens ni-
hilominus ipsum contactum tanquam approxi-
matiouem. Simile item videre est in calore,
qui ex vehementi corporum motu resuhat,
hic enim conditio sola est, quam requirunt
corpora ut vim suam calefactivam exerant:
sic in prsesenti virtus productiva soni est qua-
litas ahqua existens in re sonativa, motio au-
tem et percussio est conditio necessaria : hinc
vero cohigitur sonum esse quahtatem successi-
vam, ut pote incipientem ad inceptionem mo-
tus, ac puhulantem cum resistentia subjecti
percussi, vel divisi, quae successio in voce con-
stat aperte, ideo namque potest breviori, et
longiori tempore edi. Quare in sono, sicut in
rebus ahis successivis, distinguendee sunt par-
tes, quae in successione consistunt a continua-
tivis earum : incipit ergo sonus per ultimum
non esse, et per primum non esse desinit, to-
toque tempore intermedio, quo continue du-
rat, distinguendus est sonus, qui in temporis
partibus dividuis invenitur, et qui invenitur
in instantibus, non qui sit completus sonus,
sed compleat, terminetve partem praeceden-
tem, et inchoet subsequeutem_, uniatque u-
tramque.
4. Instantiaremovetur . — Objicies. Contactus
sonum efficiens incipit in instanti : ergo et so-
nus. Antecedens patet, cum coutactus incipiat
in primo non esse motus corporum se contin-
gentium. Sed neganda consequentia, quoniam
sonus uon in eo instanti est , iu quo incipit
contactus^ sed immediate post incipit : sicut et
CAP. XIX. QUID SONUS SIT, ET QUOMODO, ET QUO IN OBJEGTO FIAT.
motus aeris qui ex tali contactu causatur, si-
cut etiam in projectis^ et universim in liis^ qui
resiliunt per fortem coutactum, impetus nou
in eodem instanti incipit, in quo contactus,
sed immeciiate post tale instans .
5. Be ultima 'paTticiila clefinitionis. — JiJgi-
dius rejicitur. — In tertia particula defniitionis
non explicatur determinatum subjectum soni,
quia illud sub opinione est, definitiones autem
debent esse receptae communiter, unde ad ex-
plicationem illius particulee qugedam sunt no-
tanda et alia dubitanda. Primum notandum
ex Aristotele 2, de Anima, c. 8, sonum semper
esse alicujus ad aliquid et in alicjuo, quia enim
ad sonum requiritur motio, ideo necessarium
est corpus movens, seu percutienSj et aliiid
percussum, et lioc sibi volunt verba, alicvjus
adaliquid, requiritur etiam subjectum motus,
in quo sonus recipiatur, atque id est, inaliquo.
Secundo est advertendum sonum aliquando
causari ex coUisione duorum corporum soli-
dorum, aliquando vero ex divisione iinius, a-
liquando ex percussione aeris, ut in voce et
aliquando ex vebementi ejus divisione, quos
modos recenset Albertus, Summa de liomine,
p. 2, in q., quid per se sonat, unde colligimus
tria quee Aristoteles numeravit, percutiens,
percussum et medium, aliquando esse reipsa
distincta, veluti cum duo solida corpora in aere
percussa causant sonum, quemadmodum in
cymbalis videre licet : aliquando vero tria Iisec
non distingui, sed tantum duo, ut quando ex
motione aeris sonus causatur, tunc enim id,
ad quod et id, in quo sonus efficitur, ratione
tantum distingui possunt, et ideo in 2, de Ani-
ma , textu 78, dixit Aristoteles uno tantnm
existentenonfieri sonum, posse vero fieri exis-
tentibus duobus. Quare quod ulterius in textu
79, scripsit fieri ex collisione duorum solido-
rum in aere, non tria exigit tanquam necessa-
ria, ut Simplicius advertit, falsusque est ^gi-
dius necessaria credens in perfecto sono : vox
enim datur ex sola percussione aeris ad aspe-
ram materiam, utinfra videbimus, qusetamen
perfectissimus est sonus. Item ut in textu 87,
ait Aristoteles, et lyra et tibia sonum habent
vocis similem, atque adeo perfectum, cumta-
men ex sola percussione aeris resultet.
6. Qucestiuncula pro eadem tcrtia farticula
enodanda. — Prima sententia D. Tlwmce, Al-
lerti, etc. — His suppositis est primum du-
bium, quando motus causatur ex collisione,
vel divisione alterius corporis in aere, an in
ipso haereat sonus, vel in corporibus divisis,
aut inter se coUisis : ac simile dubium est
677
quando sonus fit ex percussione aeris, vel ejus
divisione, an sonus sit in ipso aere, vel in cor-
pore dividente, vel percutiente : Communis
sententia est sonum tantum esse subjective m.
medio. Ita Albertus, Philoponus, Commenta-
tor, sanctus Thomas, ^Egidius, et uterque Ca-
jetanus, textu 76 et 77, et alii communiter,
favetque Aristoteles, toto cap. 8, insinuans so-
num tantum esse in aere. Atque in principio
illius ait, ea corpora habere sonum in poten-
tia, inter quee et auditum sonus effici potest,
ubi ea quse dicit esse sonativa in potentia,
non obscure explicat esse talia effective et non
materialiter : favet etiam experientia: nam
impossibile videtur, soniim esse in fidibus, vel
in fistulis musici instrumenti, vox etiam sub-
jective non est in arteria, sed in aere. Et ratio
a priori pro hac parte esse potest , quia sonus
generari videtur agitatione unius corporis,
divisione , rarefactione , condensatione, mu-
tuaque successione partium in eodem loco,
atque ita ex naturasua videturpostularesonus
subjectum facile agitabile, hujusmodi autem
est aer, non corpus sonans quare, etc.
7. Secunda sententia opposita, ejusque pri-
mum arguonentum. — Secundum argumentum.
— Tertium argimentum. — Oppositam nihilo-
minus sententiam tenent alii, quos refert in 2,
de Anima, Apollinaris, queest. 21,probaturque
primo, diversa corpora se percutientia diver-
sum efficiunt sonum, quamvis utraque in aere
parem subeant motionem, veluti si dua; inter
se tabulae lapideae, ac duo item lignese tequali
etiam vehementia collidantur : ergo iUa cor-
pora non sunt nudae causee efficientes, sed
etiam subjectivse, si namque aer solum esset
subjectum, diversus sonus non esset, cum
subjectum sit idem, et motio eadem, ut sup-
ponitur. Secundo si sonus tantum esset in
aere, major ictus aeris majorem sonum et
minor minorem semper causaret. Consequeus
est contra experientiam, quia in altero cym-
balo minor ictus interdum causat majorem
sonum, quam major ictus in altero. Si dicas
id contingere ex diversitate rei sonorse, inqui-
ram quid sit rem esse magis, aut minus sono-
ram, an esse magis, meliusve susceptivam
soni. At hoc modo intentum concluditur. An
forte esse magis factivam soni : at contra hoc
procedit argumentum, quod sonus fiat me-
diante ictu, atque adeo hoc non existente
majore, major sonus fieri non possit. Idem
argumentum urgetur in divisione papyri, vel
panni scissione, causatur enim sonus omnino
diversus, cum tamen sit eadem aeris motio.
678
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIYIS.
Tertio argnitur. Ex violenta divisione aeris
causatur sonus ob illius tantum violentam dis-
continuationem^ atqui talis sonus in aere tan-
tum subjectatur : ergo etiam quando violenter
pannuS;, aut papyrus scinditur, diseontinuatio
partium in ipsismet sonum introducet, par
enim videtur ratio. Dicetur fortasse sonum
non causari ob divisionem. sed ob velocem in-
gressum aeris intcr partes diversas : quippe
ne vacuum detur impetu vehementi accurrit^
colliditque proinde partes alias, atque ita cau-
sat sonum. Sed obstare videtur tum experien-
tia docens sonum causari ex divisione ante
aeris ingressum : tum quia jam similis fieret
sonus in omni successione ceque veloci : tum
denique, quia si sonus illc fieret ex motu aeris,
minimus foret, quia motus ille est minimi
spatii, cum minima sit panni, aut papyri
crassitudO;, cum tamen in aliis motibus aeris
majoribus, tantus sonus non soleat resultare :
stat igitur argumentum, nempe sonum lieri
ex violenta separatione partium, in eisque
subjectari, atque adeo fore etiam causandum
in vacuo sonum ex simili aliqua corporis di-
visione^ cum partes illius sulijectum esse pos-
sent resultantis soui.
8 . Primum prommtiatum . — Semndum pro-
mmtiatimi. — In hac disceptatione milii certum
est_, sonum preecipue in corpore medio, qualis
est aer, inhserere, cum ipse praecipue agitetur
et moveatur. Id primo patet in cymbali per-
cussione : licet enim ses illud uniformiter, et
constanter perseveret, non sic tamen sonus,
sed potius quasi per diversos ictus a nobis per-
cipitur : quia scihcet aer intra cavum aeris
hinc inde ad latera allisus, variis ictibus va-
rios reddit sonos : cinn ergo varietas soni va-
rietati moti aeris respondeat : credendum est
hunc ilHus subjectum esse potissimum. Patet
secundo, quoniaai ratione soHus figuree ca-
pientis aerem fit major sonus, caiteris paribus ;
magis enim ses idem sonat, si concavum sit^,
quam si expansum : eademque ratio est de
voce, eclio_, atque sono instrumentorum musi-
corum, ob cavitates enim aerem detinentes
sonus redditur major : in aere igitur residet
saltem prsecipue. An vero ahquid soni subjec-
tetur etiam in corpore sonante, res obscura
est : consentiendum tamen videtur communi
opinioni, quse experientiis adductis aUquando
suadetur.
9. Notatio pro solvendis argumentis in
num. 7. — Ad pri^num arg-umentim. — Ad se-
cundum. — Ad tertium. — Argumenta vero in
contrarium facta solvi possunt advertendo ad
efficiendum sonum, ejusque diversitates non
concurrere solum aerem medium, sed etiam
inchisum in poris corporum se percutientium :
in illo enim sonus etiam recipitur. Item ex
violeuta corporis unius divisione in aere in-
chiso causatur sonus. Divcrsus denique modus
percutiendi, seu comprimendi aerem inter
corpora ipsa percussa, aut etiam dividendi^,
diversitatem soni causat. Ad primum igitur
argumentum negatur , aerem internum et
externum eodem modo agitari, quando di-
versi resultant soni. Ad secundum licet ictus
sit sequahs, potest sonus esse major, propter
diversam figuranij vel dispositionem rei so-
nantis, ex «pia provenit aerem percuti^ reflec-
tique diversimode. Ad tertium dic scissionem
non nisi propter aerem circumstantem, vel
propter inchisum in re, quae scinditur causare
sonum, neque in re adeo lubrica et obscura
quairenda est major evidentia.
10. Qucestiuncula secunda. — Quid in ea sen-
tiant Commentator et alii. — Sed nunc restat se-
cundum dubium, an sonus tantum possit fieri
in aere, an etiam in aqua : et in alio corpore
tanquam medio. Quidam id aeri tantum defe-
runt, ut Gommentator 2, de Anima, textu 76,
Albertus, tract. 3 et 18, Philoponus, column. 1,
Javellus, quccst. 73, et alii, insinuatque Aris-
toteles, textu 79, dicens sonum fieri per re-
percussionem ad aerem : et textu 81, aerem
esse qui facit audire, et 82, sonativum dicitur,
quod est motivum aeris, et textu 88, omne,
quod sonat, in aere sonare, et J^, de Historia,
c. 9, ait animalia tam aquatilia, quam terres-
tria, quee vocem, vel spiritum faciunt percusso,
verberatoque aere id preestare, ac sigiUatim
per universa volatilia, et aquatOia discurrens
ostendere conatur souum fieri ex attritione
spiritus, sive aeris. Item section. 11 Proble-
matum, qusest. 6, dicit sonum continue fieri,
quia aer aerem propellit, et queest. 29, strepi-
tum esse aeris afi^ectionem, additque oscitantes
non recte audire : quia per aures egrediens
aer colliditur : et sonus iit, qui exterioris soni
auditiouem impedit, et qusest. 49, strepitum
essespiritumquemdam, id est, attritionem spi-
ritus. Experientia quoque suadetur heec opi-
nio : nam pisces licet sub aqua magno excm'-
rant impetu, non causant sonum, maxime vero
si in aquse superficie aerem attingant. Deni-
que ratio a priori esse potest, quod ad sonum
requiratm' vehemens contactus corporum so-
nantium, ac facilis divisio medii, qua3 apte
concurruut in aere, utpote subtilissimo : aqua
vero quia gravis est et corpuleuta, tam facile
CAP. XX. DE DIVERSITATE SONORUM, MAXIME DE VOCE ET ECHO.
679
dividi nequit;, aut impelli;, unde percussio ve-
hemens non fit^ priusque excluditm^ aqua^
quam sonus generetur.
11. Contraria sententia Avicennce et alio-
Tum. — Est tamen alia opinio, asserens sonum
causari etiam iuaqua. Ita Avicenna 6^ Natural.,
2 p.;, cap. 6^ TheoplirastiuS;, Simplicius^ The-
mistius2, de Anima^ c. 26, S. Thomas, text. 79
et 83, Cajetanus et J^gidius, ib. coUigiturque
ex Philosopho, text. 79, scribente audiri so-
num in aere et aqua, favet experientia, lapi-
des enim sub aqiia, aut demissus in puteo le-
bes, cum terram attingit, sonum eiiicit. Item
ranse sub aquis sonant 4, de Hist., c. 9, de-
missa scihcet inferiori mandibula, aquaque
modice rupta in faucibus, ut ibidem pliiloso-
phatur Aristoteles. Naves etiam et remigia sub
aquis sonum causant, quem pisces percipientes
fugiunt, 4, de Hist., c. 8. Ratio a priori erit
fortasse, quoniam aqua omnes conditiones
vendicat, quas aer, ut subjectum esse dicatur,
namque, et aqua mollis est, ac divisu facilis,
impetuosa, comprimique potest violenter : est
ergo suflB.ciens subjectum soni, licet minus
idoneum, quam aer.
12. Primimi prommtiatum in Iiac gucestiun-
cula. — Secimdum prommtiatt^n. — Tertium
prommtiatum. — In hac re dicendum videtur
primo, preeter aerem, ignem qvioque subjec-
tum soni esse, cujus tamen videntur auctores
obliti, omnes enim, aut aerem tantum, aut
aquam etiam subjectum soni statuunt. Proba-
tur tamen experientia, si quis enim violenter
dividat flammam, vel si intra illam corpora
solida sese percutiant, non minor causabitur
sonus, quam in aere. Ratio deinde rem con-
firmat. Etenim ignis rarior est aere, et facilis
ad dividendum : ac reliquas vendicat conditio-
nes propter quas aer subjectum ponitur soni.
Secundo dicendum aquam quoque esse subjec-
tum soni, experientiee quippe numero prsece-
denti adductse urgent, neque evasiones solitae
satisfaciunt corpora intra aquam coUisa so-
nare, quod aquam moveant usque ad aerem :
refragatur enim experientia percipimus enim
sonum nonsuperno, sed infimo in loco. Neque
item satisfacit causari sonum ob inclusum ae-
rem in poris corporum sub aquis se coUiden-
tium : tum quia aer ille exiguus est, sonus au-
tem solet esse grandis : tum etiam quia aer in
poris tunc nec commovetur, nec extra illos
resilit, ictusque principaliter in aqua recipitur;
quocirca verius est sonum quoque in aqua re-
cipi. Unde coUigo tertio sonum non tantum in
tribus dictis elementis fieri, sed etiam in mix-
tis eamdem dispositionem habentibus, ut in
liquoribus aqu8B simiUbus in modo substantiffi,
quales in sublimatoriis destillari solent, dum-
modo multee non sint pinguedinis, ut oleum.
Nubes quoque apta videntur soni subjecta,
quia aeri sunt consimiles.
13. Admotiva inoium. 10. — Ad experimenta
pro opinione priore respondetur natantia sub
aquis non causare sonnm, quia sine violentia
dividunt, densitas enim aquse celerem divisio-
nem non permittit, solida tamen corpora, si
sub aquis coUidantur vehementius, causabunt
sonum. Jam ad rationem negetur densitatem
aquse tantam esse, ut omnino sonum impediat.
Ad Aristotelem denique respondetur speciali-
ter meminisse aeris, quod sit aptius subjectum
et usitatum, magisque ut sic dicam, famiUare,
prsecipue ad perfectos sonos.
GAPUT XX.
DE DIVERSITATE SONI, ET SPECIAllTER BE VOGE
ET EGHQ..
1. Varice soni climsiones proponimtur. — De
vocis instnmmitis a natura datis. — Qjiio pacto
vox formatur. — Solet dividi sonus in sonum
perfectum, id est, vocem, et in imperfectum,
qui sciUcet a rebus inanimis causatur, spiri-
tusque dici solet. Rursum dividitur in sonum
directum et reflexum, sive echo. Tertio in acu-
tum et gravem : denique in naturalem et arti-
ficialem, quae omnia membra explicanda sunt,
ut perfecta soni notitia habeatur. De voce Aris-
toteles 2, de Anima, in fine, cap. 8, nonnuUa.
Et primo notandum vocem esse propriam
animaUiim, qu9B pulmonem habent, ac respi-
rant, quare primum principium vocis est ani-
ma, instrumenta vero, quibus formatur, ad
quinque reduci possunt. Primum est pulmo
aerem intra se continens : secvmdum aspera
arteria, quaj ima sui parte pulmonem attingit,
et usque ad linguam extenditur. Tertium la-
rynx, quas a parte anteriori colli se prodit
instar nucis, estque in summitate asper» arte-
rise, sunt in ea tres cartilagines veluti vasa
quasdam intertexta musculis, ut facile possint
dilatari et comprimi. Htec scribit Galenus, li-
bro de Vocis instrumento, cap. k et 7, de Usu
partium, cap. 4, Vesalius, lib. 2, cap. 21.
Quartum instrumentum est particula queedam,
seu Ungula quasi opericulum laryngis, atque
asperse arteriee, ne illuc subintrent cibus, po-
tusve, aut queecumque in stomachum inferenda
sunt; elevatur autem ac deprimitur suismus-
680
LIB. III. DB POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
culis ad formandam vocem. Quinto concurrifc
palatum quasi quoddam vocis refractorium, ut
ait Galenus 7, de Usu partium, cap. 5, deser-
viens ad augendam vocem, Ex liis omnibus
numeratis aggregatur integruni iustrumentum
formandeB vocis fistulo3 siraile^ ut idem Gale-
nus, cap. 13, scite prosequitur, nam oblonga
arteria est, quasi fistula, pulmo respondet buc-
cis aerem mittentibus, laryngis lingula cor-
respondet foramini superioris partis fistulaa,
cui os canentis admovetur , ac sicut immisso
aere, foraminibusque modoclausis, modo aper-
tis, variatur sonus, ita laryngis rimula dilatata,
vel compressa per suos musculos, varia emit-
titur vox : sic igitur descripto instrumento^
vox formatur. Aer musculis thoracis et pul-
monis veliementer compressus spiratur, qui in
larynge et lingula, angusta plane via, amplius
comprimitur ad aerem ibidem contentum :
nam que ad formandam vocem oportet, ut aer
externus in larynge retineatur, internusque
impellatur, ut ex eorum collisione majori, vel
minori, major, vel minor vox eflformetur : col-
lisio autem major, vel minor existit, prout la-
rynx, lingulaque comprimitur, aut dilatatur :
atque ita ex diversa aflfectione ejusmodi instru-
mentorum orietur diversitas in vocibus. Ita
Aristoteles 5, de Generat. animal., cap. 7, Al-
hertus Magnus, Summa de homine, tract. de
voce, qusest. 4.
2. Colligiturjamvoc\sdefinitio. — His dictis
de instrumento vocis, ejus defuiitio, quam ex
Aristotele collegit Philoponus, sic habet : Vox
est somis ab anima eductus, per vocalem ^par-
tem, cimi imaginatioM aliquid significandi : in
qua definitione omnes particula^ explicatse re-
linquuntur prseter ultimam. Pro qua notan-
dura, vocem emitterc commune esse homini
cuni brutis,qu8e pulmone, arteriaque donantur,
4, de Ilist., cap. 9, quales non sunt pisces et
animalia exanguia, unde vocem non emittunt,
sed sonos quosdam efiiciunt nou vocali arteria,
sed instrumentis aliis, ut branchiis, quamvis
Plinius, lib. 9, cap. 18, baleenas et delphinos
asserat carere branchiis, fistulisque spirare,
qute ad pulmonem pertingant : animalia ergo,
quffi per propria instrumenta vocem emittunt,
id semper eflBciunt cum imaginatione signifi-
candi mentem, vel certe aflfectum aliqueminter-
num, ipsum saltem emittendi vocem delectatio-
nis gratia, quam inde capiunt, uthominibus, ac
etiam avibus canoris accidit, unde ad vocem
necessaria non est significatio ad placitum, sed
quasvis naturalis significatio suflEicit. Excludi-
tur autem tussis a vocis defiuitioue per dic-
tam particulam, ut Philoponus notat, fol. 63,
col. 2, eo quod non ordinatur ad significan-
dum : quod si fortasse imponatur, inde parti-
cipabit oflQcium vocis analogice, vox autem
proprie ordinatur, formaturque voluntarie :
tussis autem qusedam est inordinata, coactaque
aeris emissio. Atque ita patet vocis definitio et
natura.
3, Dlscrimen unum tocis a locutione. — Dis-
crimen aUcrius. — Concluditur ^irima divisio,
iriitio capltis. — Est tamen ulterius notanda dif-
ferentia vocis a locutione , quod vox communis
sit irrationalilius, locutio homini propria, 4,
de Historia, cap. 9, nimirum locutio super
vocem addit articulatioaem, distinctionemque
suis terminis, quibus diversoB syllabse etdictinc-
tiones componi possint : unde per instrumenta
vocis hactenus exposita ad locutionem specia-
liter concurrunt lingua et labia : vocales nam-
que litterai, teste Aristotele supra, ipsaque
experientia, gutture, et voce solum proferun-
tur : consonantes vero linguae, ac labiorum
ministerium poscunt : ex his ergo locutio per-
ficitur unde alia diflfereutia vocis, et locutionis
est, quod ad vocem sit satis, si imaginationem
significet, ad locutionem vero requiritur, ut
expressiva sit rationalis conceptus : brutis e-
nim, quse sensum jucundi et molesti solum
vendicant, satis fuit vox ad eas aflfectiones ex-
plicandas : homini vero necessaria fuit locutio ,
ut posset interiores conceptus declarare, 1 Po-
liticorum, cap. 2, et sect. 11, Problematum,
qusest. 1 . Quapropter locutiones psittacorum
et similium, imo et hominum dormientium
non vendicant perfectam rationem locutionis,
quamvis materialiter sumpta?, sint locutioni
similes, ut sunt etiam soui instrumentorum
musicte, cum enim hi nec vocales sint, nec lo-
cutiones, distinctionem tamen quamdam ha-
bent, melodiamque, seu consonantiam. Ex
quibus patet jam prima divisio, initio capitis,
nam vox est sonus ille, quem explicavimus,
alii vero omnes soni, quibus ea definitio non
quadrat sub membro altero comprehenduutur,
retinueruntque nomen generis tanquam im-
perfectiores.
4. Pro secunda divisione, quidnam sit ecJio.
— Videatur Lorinus, Sap. 17, vers. 18. —
Opinio prirna improlatur. — Secundaopinio ve-
rior.— Cur posteriora verla in echo audio/ntur.
— Circa secundam divisionem est notaudum
ex Aristotele supra echo dici quamdam soni
refllexionem quse fuit etiam sententia Platonis
in phaedone, ubi echo sonum esse dixit, quia
a concavis et solidis corporibus reflectitm' in-
CAP. XXI. QUO MODO, ET MEDIO SONUS IMMUTET AUDITUM.
681
star amoris, qiii in amantem revertitur atque
in hoc conveniunt universi interpretes : dubi-
tant vero de modo reflexionis quo pacto fiat :
volunt ergo quidam eclio fieri parte aeris per-
cussi perveniente usque ad corpus solidum;
eademque reflectente instar pilse. Ita Avicenna
6, Naturalium : liic tamen modus est impossi-
bilis^ quia in aere non est una numero pars ,
quse moveatur, ac deferat^ referatque sonum,
sed alia aliam propellit^ satisque proinde est,
si pars corpori solido proxima ad illud allida-
tur^ sonumque efficiat. Alii reflectionem lianc
fieri dicunt percusso aere^ atque in circulum
moto^ ita ut pars una moveat^ aliam impri-
mendo ei similem sonum, sicque deferri so-
num, donec finiatur impulsus, vel obstacuium
ofiendatur, unde reflectantur illse velut undse
aeris, servata eadem forma soni^ explicantque
apposito exemplo circulorum aquae, cum lapis
inputeum injicitur, expanduntur enim circuli
usque ad circumdantes parietes, unde rever-
tuntur ad medium ordine retrogrado. Ita Plii-
lopouus, fol. 60^ col. 3, et Avicenna 6, Natu-
ralium, part. 2, cap. 6, Albertus, tract. 3, c. 19,
sanctus Thomas, Coramentator, J5gidius et
aliiapudAristotelem, ad text. 78 et 80, libri 2,
de Anima. Quse sententia vera apparet, dum-
modo necessarium non requirat in echo re-
flecti realem sonum : nam saepe est satis re-
flecti species intentionales : ut enim in speculo
videt quis faciem per solas species intentiona-
les reflectentes ad oculos, ita in echo suam
quisque audit vocem, quia solse ejus species
reflectuntur ad aures : hoc enim sufficere pa-
tet, tum ex similitudine adducta : tum etiam,
quia ssepe fit echo ad magnam distantiam,
ad quam sicut nec realis aeris motus pervenire
potest (nedum inde reverti) ita nec realis de-
ferri sonus. Et hinc intelligitur ^ cur in eclio
audiantur ultima verba tantum, quia scilicet
reflexio fit ordine retrogrado, et quoniam so-
nus successivus est facile moritur, atque adeo
quando ultima verba perficiuntur, primorum
verborum sonus saltem secundum articulatio-
nem vocis evanuerat : hac ergo de causa non
fit integra reflexio, et ita patet secunda divisio.
5. De tertia clivisione. — De qnarta. — Tertia
divisio clarissima est et data, quasi per me-
taphoram extangibilibus desumpta, ut Philo-
ponus et Themistius advertunt, dicitur enim
ferrum acutum, quod brevi tempore alte pe-
netrat, obtusum quod vix longo penelrando
quasi obtunditur : sic sonus acutus dicitur, qui
brevi pervadit, gravis vero, qui obtundit au-
ditum. Quarta etiam divisio nulla fere exposi-
tione indiget : solum est notandum, omnem
sonum quoad substantiam, esse qualitatem na-
turalis ordinis : in compositione tamen, et
proportione sonorum, artem multum habere
locum, quse differentia accidit sono, ut so-
nus est, verumtamen secundum formam illam
artis ad praedicamentum quantitatis reduci
potestj habereque essentialem differentiam
illius generis. Porro de divisionibus notan-
dum, videri omnes accidentaies respectu soni,
cum accidat illi hoc vel illo instrumento fieri
propter hunc finem, vel alium.
CAPUT XXI.
QUOMODO, ET PER QUOD MEDIUM SONUS IMMUTET
AUDITUM.
1 . Proposterlori imrle tituli resolutio aerem,
et ignem esse media idonea diffusioni soni. —
Item. et aquam. — In Iioc capite agendum jam
de sono prout est audibilis, de quo duo sunt
explicanda. Primum quo modo sonus, qui in
longinqua fit, perveniat ad auditum. Secun-
dum, quo medio pervenire possit : atque a
secundo incipiendo, ut faciliori. In quovis
objecto exterius sensibili postulatur spatium
inter ipsum et potentiam, expeditum corpore
quolibet impediente actionem, unde in prse-
senti aer , qui rarissimus est , expeditissi-
mum habetur medium, idemque ceiiseo de
igne : aquam vero nonnulli : inter quos est
Albertus, Summa dehomine, tract. de Auditu,
queest. penult., censent ineptam esse ad hoc
rnunus, nec posse per ilJam sonum pervenire
ad auditum : sed oppositum mihi certum est,
acsentit Aristoteles 2, lib. deAnim., text. 79,
dicens : Attditur quidem sonus in aere et aq^ia,
et 4. de Hist., c. 8, fatetur pisces sub aqua
audire, quod etiam experientia constat, nam
strepitu in littore terrentur, ac fugiunt. Neque
potest id attribui visioni, quia si astantes si-
leaut, non fugiunt : et e contra sub turbida
etiam aqua, atque adeo ad videndum inepta,
fugiunt propter strepitum. Certe Plinius, I. 1,
c. 7, refert, fuisse in piscinis Csesaris pisces
adeo perfectum habeutes auditum, ut vocati
venirent : nos etiam sonum sub aquis editum
extra illas audimus : ridiculum autem est pu-
tare in iis eventis sonum deferri per aerem,
cum aquis etiam quiescentibus nullaque in eis
motione facta, quae. aeri loeum prsebeat, spe-
cies soni per illas diffunduntur : sunt ergo ap-
tum medium. Accedit tandem ratio, timi quia
habent aquEe sufficientem raritatem^ tum quia
682
LIB. Iir. DE POTENTIIS C0GN0SCITIVI5 IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
probavimus esse subjectum soni : ergo a for-
tiori medium illius erunt.
2. Gontra proxime dicta unus Aristotelis
locus. — Illius interpretatio. — Alter textus. —
Sed obstare videntur huic veritati duo Aristo-
telis textus. Primus est 1%, uln difFerentiam
ponitinterauditum et olfactum^ quod medium
auditus sit aer^ olfactus vero tum aer^ tum
aqua : Gommentator ibidem^ aliique respon-
dent loqui Aristotelem de medio recipiente
objectum secundum esse reale, quse expositio
nobis probari non potest^ qui ostendimus so-
num recipiin aqua realiter : rursus non consonat
litterce, loquitur siquidem Aristoteles de im-
mutationemedii^ quae deservit sensationi : haic
autem est intentionahs. Adde quod odor rea-
liter in aqua^ aut in aere non recipitur^ sed in
exhalatione odorifera, ut infra dicemus. Ali-
ter ergo respondet Gajetanus ibi cum Simplicio
aerem poni a Philosopho medium auditus tan-
quam omnium aptissimum, Atque boc modo
nulla esset diffcrentia, sohis enim aer est me-
dium aptissimum odoratus^ maxime respectu
animantium, qui respirando olfaciunt, ut textu
octavo dicitur. Prteterea medium visus non
ponitur aer, sed perspicuum in communi, h-
cet aer tantum sit aptissimus inter perspicua.
Locus sane difficilis est^, atque cum de mente
AristoteHs ahas constet, nec commodior oc-
currat expositio^ dicendum, ideo aerem sim-
pUciter poni medium auditus^ qiiia simphciter
necessarius est, ac sine quo auditio non fieret,
iho sahem qui intra aures existit. Unde sub
aquis tamdiu quis audiet, quamdiu in aures
non irrepent : ad olfaciendum vero neque aer
necessarius omnino est, neque aqua impedit
omnino : intercedit ergo differentia ahqua.
Addi etiam potest per aquam difficile sonum
percipi, medium autem dici, per quod fit com-
mode sensatio, fieri vero odorationem per ae-
rem et aquam satis commode, preesertim ab
aquatihbus. Secundo in text. 82, ait Aristote-
les sonativum esse motivum aeris, indicans
plane sohim aerem capacem esse recipiendi
soni , Respondetur Aristotelem non dicere aerem
esse adsequatum soui subjectum, velmedium,
sed principale, magisque usitatum, quia nul-
lum est commune nomen significans subjec-
tum adffiquatum, itaque potest sonus audiri
per aerem ignem et aquam, et consequenter
per aha etiam corpora mixta, quee ejusdem ra-
ritatis erunt.
3, Discutitur, an ccetera corfora quamvis
densissinia sint soni meditoni. — Judiciuni auc-
toris. — An vero per terram, et densissima
aha corpora possimus audire_,difficultatem ha-
bet, nam experientia id probare videtur : nam
intra cubicuhim densissimis, ac crassissimis
parietibus undique septum, audietur externus
sonus, maxime si vel leviter pulsetur paries.
Oppositum nihilominus habet communis sen-
tentia : ad experientiamque adductam respon-
dent quidam, corporibus nunquam deesse po-
ros aerem continentes, qui species recipiat :
sed hsec solutio difficilis creditu est, quid enim
vetat dari corpus sine poris , ut purum terrse
elemeutum? Cajetanus ergo, quem moderni
quidam sequuntur, nou negat possibile corpus
absque poris, raro tamen, aut nunquam apud
nos tale medium inveniri, ac si inveniatur ne-
quaquam per ihud fieri posse auditionem, seu
specierum soni diffusionem , quse quidem so-
lutio satisfaceret utcumque experientiee, si af-
ferretur ratio ad suadendum impossibile esse
sonum audiri, nisi aer extrinsecus cum intrin-
seco continuetur : sola vero affertur Philoso-
phi auctoritas asserentis , aquam et aerem
soni medium esse , qua etiam , si efficax ad
rem esset, ignis exv^uderetur, quod tamen esse
falsum jam ostendimus. Aristoteles ergo me-
dia usitata, et communia proposuit, rariora
alia non exchisit. Itaque cum ratio in contra-
rium non producatur , experientiaque faveat
parti asserenti sonum audiri posse per densum
corpus, ea sane videtur admittenda. Adde
quod soni immutatio per actionem realem fit :
sicut ergo calor ob hanc rationem alterare so-
let medium densum magis, vel minus, juxta
capacitatem medii, ita et sonus idipsum pote-
rit. Probabihter quidem ista dicuntur, sed
quia urgentes etiam rationes hic desiderantur,
assentiendum opinioni communiori , pro qua
ratio probabilissima se oflert. Nam sonus suc-
cessivus est, ac citissime transit, unde medium
requirit citissime penetrabile , cuj^ismodi non
est densum corpus, ut patet etiam ex ad-
ducto exemplo, calor enim, qui summe est ac-
tivus, tarde parietem pervadit. Restabat du-
bium ahud , an per vacuum possit sonus im-
mutare auditum, cui simile resolvimus in cap.
16, n. 8.
4. Pro priore tituli parte varice o^nniones de
medio sotii. — Gognito medio, investigare su-
perest, quomodo per ihud sonus perveniat ad
auditum, causando ne in medio pleno ahquid,
atque in auditu ipso, an non ? Gonveniunt qui-
dem omnes in organo potentise auditivse pro-
duci species soni, sicut in oculo species coloris;
de medio autem non ita, quidam putant non
diffimdi souum per medium intentioualiter.
CAP. XXI. QUO MODO, ET MEDIO, SONTJS IMMUTET AUDITUM.
683
sed realitcr, iisque ad intriusecum aerem au-
ditus. Ita opinari videtur Albertus, Summa de
homine, quaest. de Auditu^ referens Avicen-
nam 6, Naturalium^ favet Aristoteles^ secundo^
de Anima, text. 8i, dum ait sonativum esse,
quod facit audire^ eo quod moveat continue
aerem usque ad auditum, et, textu 8^2, addit
tunc internum aerem moveri atque agitari,
quo non obscure indicat realem transmutatio-
nem. Alii voluut realem sonum per aerem
diffundi, non vero per aquam, eo quod inepta
sit ad illum recipiendum, et nibilominus posse
auditum immutari per illam utique iutentiona-
liter. Alii aiunt sonum per aerem tantum in-
tentionaliter diflfundi, quia credunt solum esse
subjective in corpore sonante, quod tamen jam
supra exclusum est.
5. Assertio prolatur. — Satisfit Aristoteli
in num. fropcedenti. — Unde dico primo^ so-
num multiplicari posse etiam intentionaliter
per aerem et aquam : probatur experientia.
Primo, nam contingit adeo longe rem sonan-
tem audiri, ut incredibile sit realem sonum
ad aures usque pervenire, cum non nisi vio-
lenti, et sensibili aeris motione excitetur,
quam tamen nullam in similibus eventis per-
cipimus : sola ergo tunc fit intentionalis diflfu-
sio specierum, saltem propius aures. Secundo
si sonus realiter pervenit usque ad aures, vel
idem numero pervenit, qui prima aeris percus-
sione fuit genitus, vel ille, qui per successivam
partium aeris agitationem generatur prope
auditum. Primum impossibile videtur ; cum
idem sonus audiatur in locis distantibus, non
posset autem una numero pars aeris ad tot
loca, tamque abjuncta deferri. Alterum quo-
que falsum est, nam si ille tantum sonus qui
in aere fit juxta aures imprimeret speciem in
auditum, profecto sonus ille audiretur : conse-
quens vero est contra experientiam, omnes
quippe eumdem sonum, eumdemque ubi sit
locum percipiunt. Tertio sonus est per se pri-
mo, et proprie sensibilis : igitur ex se immu-
tat auditum, etiamsi longe distet dummodo
obstacula non interjaceant, ut patet etiam in
coloribus : ergo potest sonus species suas per
aerem multiplicare. Neque vero Iioc negasset
Aristoteles : nam quod ait sonativum movere
aerem usque ad auditum, non conficit de ra-
tione illius esse, quod illuc realiter pertingat,
sed tantum esse oportere immutativum audi-
tus modo aliquo.
6. Secunda assertio. — Sed nunc exponen-
dum superest quando incipiat sonus sui spe-
cies multiplicare per aerem : dico ergo
secundo sonum, simul ac esse incipit, multi-
plicare species intentionales per medium. Est
contra non paucos asserentes, dum souus rea-
liter per medium producitur (producitur au-
tem ubicumque realis medii motio impetuose
causatur) non diflfimdi intentionales illius spe-
cies, sed harum diflfusionem inde inchoari, ubi
desinit realis diffusio. Ita opinantur Albertus,
secundo de Anima, tractatu 3, cap. 18 et 19,
Venetus, textu 78, Thienensis, text. 79 et 82,
yEgidius, textu 64, indicantque Cajetanus,
sanctus Thomas et Alexandrinus. Nostram vero
concIusionemdocuitS.Thomas, 1 p.,qu8est, 77,
art. 1, et quaast. 78, art. 3, in 2, dist. 2-4,
art. 2, qua3st. 1. Suadentque argumenta facta
pro priori assertione. Audimus enim sonum
in parte, quia incipit, verbi gratia, in cym-
balo, aut ore animantis : is ergo sonus impri-
mit species suas in auriluis, sonus enim cau-
satus in ultima parte aeris potuit quidem sui
speciem producere, non tamen alterius, cum
ostensum sit cap. 2, speciem reprgesentativam
objecti totius, et singularum partium esse dis-
tinctas, saltem partialiter, et in prcesenti os-
tenditur, tum quia ipse sonus distinctus est :
ergo et species : tum quia sonus a principio
est objectum per se sensibile : ergo a principio
multiplicat species, cum sit agens naturale :
patetque a simili in colore. Confirmatur. Nam
primus sonus aliis etiam non multiplicatis
audibilis esset , aliorum vero multiplicatio
est illi per accidens : est ergo per se diflfu-
sivus specierum : ergo a principio eas diflfim-
dit.
7. Prima oljectto. — Vera solutio. — Sed
contra hanc doctrinam objicies primo : sonus
est qualitas successiva : ergo species non pro-
ducit. Patet consequentia, quia vel produceret
per sui partes prseteritas, vel per futuras, quo-
rum neutrum stare potest, cum neutrffi partes
existant ; vel produceret per continuativa in-
divisibilia, et hoc etiam falsum videtnr, quia
jam illa3 tantum partes audirentur. Quidam
concedunt produci species per indivisibilia
illa, audirique sonum secundum illorum ali-
quod tantummodo, sed hoc contra experien-
tiam est, percipimus enim integram vocem,
quae successive fit, et sonum continue duran-
tem : ergo totius integri soni producitur spe-
cies. Dicendum ergo, totum sonum producere
species tum per partes dividuas, tum per indi-
viduas suo modo. Itaque sicut sonus successive
fit, ita intelligendum successive immutare po-
tentiam : et hac ratione niliil obstare quomi-
nus res successiva agat per partes suas : nam
684
LIC. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
sicut habent veriim esse reale^ sed in tempore :
ita; et in tempore^ sui producunt species.
8. Secunda ohjectio. — Secundo contra se-
cundam conclusionem oppones. Si sonus mul-
tiplicaret species intentionales a principio, in
instanti audiretur, cum ea multiplicatio abs-
que resistentia contrarii fiat, ac patet in visibi-
libus speciebus. Nonnulli, ut videre est apud
Venetum 2, de Anima, text. 83, huic objec-
tioni cedunt : attamen videntur contra expe-
rientiam sentire : auditur enim sonus trans-
acto tempore non minimo, ut quando in sylva
ligna cseduntur, longe prius audit sonum qui
csedit, quam qui late distat : fulgur etiam
multo ante ferit oculos, quam tonitruum au-
diatur, cum tamen tonitruum prius erumpat :
cujus rei ratio nulla est alia, quam quia spe-
cies audibiles multiplicantur successive.
9. Pro vera responsione notatio triplex. —
Quare pro responsione notandum, cum sonus
incipiat per ultimum non esse,illius actionem,
quee simul cum illo naturali necessitate incipit,
eodem modo incipere debere : alioquin si per
primum sui esse inclioaretur, vel ante, vel
post sonum inciperet. Secundo est observan-
dum magnitudinem rei sensibilis plurimum
conducere ad multiplicandas lougius species,
sicut etiam in aliis agentibus muldtudo formse
eorum sphseram activitatis auget : atque expe-
rientia etiam constat, majus luminosum ex
loco remotiore immutare visum efficacius,
quam minus. Tertio est notandum distinguere
oportere in sono quantitatem (ut ita dicam)
ex parte ipsius ab ea, quse provenit ex parte
siibjecti, non enim sunt ecedem, sic sonus, qui
fit in una, et eadem parte aeris, potest esse
major, vel miuor per modum intensionis, pro
ratione majoris, vel minoris ictus, vel causse
alterius, et lianc voco quantitatem ex parte
soni. Est etiam sonus major per modum ex-
tensionis, quo per partes plures aeris diffun-
ditur, et utraque magnitudo couducit ad spliee-
ram activitatis augendam, ut ex dictis liquet.
1 0 . Vera respmsio. — Dico ergo, considerari
posse certam sphseram, intra quam souus in-
teusivae solum magnitudinis multiplicet spe-
cies, etiamsi sit mininife extensionis : intra
talem ergo spheeram totam, quse curta est,
multiplicat soims simulac iacipit sui species,
possetque simul ab eo audiri, qui intra sphse-
ram illam existeret. Ac certe docere videtur
experieutia, intra parvam distantiam, simulac
oculus videt contactum corporum sonautium,
percipi ab auribus sonum, sicque intra eam-
dem sphajram tam cito audiri sonum distan-
tem, quam propinquum : at vero in spatio
amplo species soni non poterunt propagari
longius, donec sonus ipse plurimum etiam
multiplicetur extensive : et quia talis multipli-
catio successive fit, species quoque ad tantam
distantiam non nisi transacto aliquo tempore
perveniunt, atque ita salvse sunt dictse expe-
rientiee, intelligitiu-que Aristoteles, de Sensu
et sensibili, capit. 7, ubi ait sonum prius im-
mutare medium, quam auditum.
4 1 . Bifficultas una ex clicta responsione. —
Difflcultas altera. — Ex hac vero solutione
insurgunt difficultates duae. Prima est sequi
ex dictis actionem audiendi posse incipere
per ultimum non esse, atque adeo successive
fieri, quod videtur contra ratiouem actus co-
gnoscitivi et immanentis. Secunda est, datam
solutionem habere locum non posse : nam cum
sonus successivus sit, dum pars posterior fit,
prsecedens jam non existit : nunquam ergo
crescet sonus extensive. Et confirmatur : nam
si prior pars soni non prius auditur, plane
transacto tempore aliquo audiri non poterit,
quia cum successiva sit, miuime perseverat.
12. Ad primam difficultatem. — Ad secun-
dam. — Ad primam difficultatem concedo se-
quelam, nam actus proportiouantur objectis,
et praesertim in externis sensibus, qui ab ob-
jectis suis maxime dependent. Itaque sicut
objectum auditus successive fit , successive
etiam coguoscitur, ac cum ipso successive mul-
tiplicato, continue multiplicantur species. Ad
secundam respondetur sonum non esse quali-
tatem adeo successivam, quin in eadem parte
durare possit aliquo tempore, sed successivam
dici, quia successive fit, et durat solum, quo
tempore durat successiva factio illius, nam si
consideremus sonum secuudum magnitudinem
intensionis, in eadem parte successive acqui-
rit totam perfectiouem, non tamen ibi perma-
net, sed statim incipit corrumpi, brevique
tempore ex toto deficit : attamen quo tempore
durat multiplicari potest extensive, ac fieri
sufficiens ad multiplicandas longius species.
Ad confirmatiouem quidam dicunt, species
soni conservari aliquantulum post desitionem
soni, sed hoc impossibile est, quoniam species
illse pendent in conservari a sono, et si ali-
quanto tempore mauereut, souojam coiTupto,
semper possent conservari, quod est contra
experieutiam : dicendum est ergo, species
soni tamdiu durare, quamdiu souus ipse, atque
intra id tempus quo durant, audiri posse, et
non ultra : simile quippiam resolvimus supe-
rius cap, 12, u. 3.
CAP. XXII. QUOD ORGANUM, ET
CAPUT XXII.
QUODNAM SIT ORGANUM, ET QU^ TOTENTIA AU-
DIENDI.
4 . Assertio communis orgamim auditus ae-
reum esse. — Notatio prima. — De actione au-
dieudi nihil dicendum occurrit prseterea^ quee
in communi dicta sunt : superest ergo agen-
dum de ipsius organo, de quo plerique pliilo-
sophorum conveniunt debere esse ahquid
aereum cum subjectum soni aptius sit aer ,
organumque debeat esse quantum fieri potest
objecto potentise accommodatum : atque ita
post Aristotelem^ de Sensu et sensibili^ cap. 2,
et omnes pliilosophi et medici senserunt;, quod
tamen non ita inteUigendum, ut organum au-
ditus sit purus aer : organum quippe sensus
pars est animantis^ cum nutriri debeat^ ac sen-
tire : puro autem elemento hffic repugnant^
cum animatum non sit : dicitur ergo auditus
organum aereum a prsedominantibus aeris
qualitatibus, quod colhgipotest ex Aristotele2^
de Anima text. 111. Opponestamen ex eodem
philosopho 2^ de Partibus^ cap. d,ubi astruere
videtur sohus tactus organum esse mixtum :
in ahis vero esse quid simplex : verumtamen
locus de perfecta mixtione intelhgitur, quod
nimirum tangendi organum esse oporteat at-
temperatum absque prsedominio ahcujus ele-
menti, quantum possit fieri, in ahis vero sen-
sibus posset elementum ahquod prsedominari,
ac de ihius datura dici. Qua de causa superius
asseruimus organum visus esse aqueum, ita
et nunc dicimus organum auditus esse ae-
reum.
2. Notatio secunda. — Ad hoc tamen expU-
candum notetur secundo, aures exterius ap-
parentes non esse auditus instrumentum^ sed
datas a natura^ ut aer sono commotus in ea-
rum anfractibus refrangatur^ sensoriumque
auditus minime Isedat, ac mehus immutet, quo
sine auris eflfecta est dura et cartilaginea;, 1,
de Historia, cap. 11, intra aures vero uervus
residet descendens a cerebro, terminatus ad
earum cavitatem^ per quem spiritus animales
auditui communicantur a cerebro^, iha autem
cavitas plena est parte quadam animata spiri-
tuosa et aerea, quse ob id vitahs aer nuncupa-
tur a Themistio, capite octavo, et a Simphcio,
textu 82;, hsec autem pars tegitur, et cavitas
ipsa auris clauditur quadam membranula^ quse
tympanum dicitur^ extra quam rehqua aurium
cavitas, aeris cum externo continuati plena
aU^ POTENTIA AUDITUS SIT. 685
est. Ex his vero omnibus sola pars spirituosa
sub membrana contenta organum auditus po-
nitur ob rationem ahatam : membrana autem
deservit ad-tutamentum, ne sensorium ab ex-
trinsecis commotionibus immediate impedi-
tum laideretur facile. In quo auditio ita perfi-
citur: sonus^ vel ejus species pervenit usque
ad aerem in extrinseca cavitate auris conten-
tum, membranamque attingit, per quam in
sensorio ipso species inducitur, ac tandem po-
tentia ibi existens, taUque specie informata
auditionem ehcit.
3. Notatio tertia. — Sed advertendum est
tertio in scissionibus et divisionibus anatomi-
cis apparere manifeste dictum nervum et mem-
branam, de quo VesaUus, Ubro \, de Fabrica,
cap. 8, Valverde, Ub. i, cap. 3, qui diUgenter
de his scribunt;, et cuncta auris ossicula enu-
merant, negant tamen, partem aeream, quam
posuimus sensorium, hucusque per anatomem
fuisse deprehensam, quod ideo forte contingit,
quia dissohito a corpore animo pars iUa facile
dissipatur: Ucet ergo experimento non sit co-
gnita, neganda non erit, cum ratio convincat^
organum auditus debere esse aereum : csetera
enim quse in auribus reperiuntur terrestria
sunt : ponendum est ergo ahquid aereum, quod
sensorium sit audiendi, unde falsus est AUaer-
tus^ in Summa de liomine, tract. de Auditu,
qusest. \, qui cum Avicenna dixit sensorium
auditus esse nervum, quibus videtur assentire
Galenus 1, de Causis symptomatum;, cap. 3, at-
tameu 7, de placitis aperte consentit AristoteU
hac in parte.
4. Notatio quarta. — Quarto est notandum
ipsum Aristotelem, text. 83, docere pradictum
sensorium debere esse omnino immobile, ut
possit percipere omnes differentias sonorum^
at in text. 82, aerem auribus insitum moveri
exteriori aere moto, et text. 84, additur mo-
veri semper proprio motu : non ergo sibi con-
stat Aristoteles. Quidam inteUigunt non de
parte aerea, quee est sensorium, sed de vero
aere in extriuseca cavitate aurium existente,
huncque dici immobilem, quia nunquam extra
talem locum fertur, moveri tamen intra iUum.
Ita Themistius, cap. 28, Philoponus, foL 61,
col. 3, Averroes, JEgidius et ahi : sed obstat
quod aer iUe si organum non est, erit saUem
medium audiendi : si ergo continue movere-
tur, impediretproculdubio auditum. Adde fingi
facile non posse, a quo semper moveatur. Rec-
tius ergo S. Tiiomas et SimpUcius aerem auris
de se esse immobilem, ab extrinseco tamen
moveri ob pravam aUquam dispositionem au-
686
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
ditus^ quce expositio consouat verbis Aristote-
lis^ qui cum clixisset aerem illum moveri sub-
dit^ veritm ipse sonus alienus est, et non pro-
prius, sicque vult cum motum signum esse
depravati auditus. Quocirea motus intra aurem
digito obturatam^ non ideo sentimus, quod
interior aer continue moveatur^ ut alii credi-
derunt^ sed quod externus aer vehementius
intruditur, quem interior pellere nititur^ et sic
sonus resultat^ qui a nobis percipitur.
5. Notatio quinta. — Concluditur pars tituli
Jmjus capitis. — Ultimo advertendum est ex
Aristotele^ lib. A, de Historia animalium, ca-
pite octavo^ in quibusdam animantibus imper-
fectis auditum constitui in medio corpore^, ne-
que in eis prominere aures, sed tantum quem-
dam anfractum dari^ cujus foramen extrinsecus
visitur. In quibusdam prffiterea imperfectiori-
bus adhuc non apparere determinatum locum
auditus, ut etiam dicitur 2, de PartibuS;, c. 12.
Haj tamen differentise in iis sunt : quee ad me-
lius esse spectant, ad majoremque perfectio-
nem et custodiam liujus potentise : at substantia
illa, quam diximus esse organum, necessario
debet reperiri saltem proportionaliter in om-
nibus, qua3 vere audiunt. Ex bis ergo omnibus
notatis constat quod sit organum auditus et
quse audiendi facultas : est nimirum qualitas
in dicto organo residens apta ad percipien-
dum sonum per propriam speciem ab ipso im-
pressam.
CAPUT XXIII.
QUIDNAM SIT ODOR, ET QUID SAPOR, AG DE SPECIE-
BUS EORUM.
1. De natura odoris opiniones. — Dicendum
sequitur de olfactu, cujus objectum est odor,
et ideo ejus natura prius explicanda est, quia
vero odor et sapor magnam inter se conve-
nientiam habent, simul de utroque agendum.
Fuit ergo sententia Heracly ti apud Aristotelem,
cle Sensu et sensibih, c. 5, dicentis odorem esse
vaporem, seu exhalationem : Aviceuna 6^, Na-
turaHum^part. 2, c. de Odore^ vult esse humi-
dum spiritum, 'et Conciliator_, different. d55,
exprimit spiritum esse medium quid inter fu-
mum et vaporem, quod tamen Aristoteles im-
probat illo loco.
2. Prima asserlio. — Prima conclusio. Odor
est quahtas tertise speciei. Probatur, quoniam
est accidens per se primo sensibile, omnia vero
ita sensibilia in illa specie collocantur, cum
neque aliud praedicamentum detiu-,, neque alia
species illius prsedicamenti in qua ponantur:
esse vero odorem accidens patet, quia adest, et
abest, elc, quod etiam sit quaUtas, notum
videtur : quia non habet modum afiiciendi
substantiam diversum a quahtatibus aliis.
3. Secunda. — Secunda conclusio. Odor est
qualitas secundo consequens ex primarum
mixtione, in qua siccum, vincit humidum,
calorque absolute dominatur. Ita Aristoteles,
de Sensu et sensibiH, cap. 5, D. Thomas 2, de
Anima, lectioue 29, text. 95. Albertus, Summa
de homine, tract. de olfactu, quaest. 9, scribit
odoris subjectum esse ignem temperatum, vi-
dehcet mixtum corpus, in quo preedominantur
qualitates ignis, simihter sentiunt Alexander,
in hbro de Sensibih, c. de odore, et ahi, citato
loco, de Anima, Theophrastus, hb. 6, de Causis
plantarum, cap. 1, idem preeterea indicant,
asserentes odorem fumum esse, vel exhalatio-
nem: explicant euim naturam odoris per ejus
subjecta, in quibus sane calor et siccitas prte.-
dominatur. Probatur deinde conclusio ratione.
Nam res odoriferse calefactse mehus odorem
efQant, unde mehus cestate, quam hyeme per-
cipiuntur odores, pleraque etiam vigente ca-
lore odorem emittunt et non alias. Quod aperte
demonstrat calorem esse prsecipuam odoris
dispositionem. Unde etiam experimur rem
odoriferam non percipi odoratu, si nimium
madefiat, ipsum quoque organum odorandi
multa e capite distiUatione obtunditur, atque
imperfecte odorem percipit : dulcia tandem
minus odorifera sunt, quia in eis praidomina-
tur humiditas : requirit ergo odor dominium
siccitatis, non tamen omnino aridis gaudet^
nonnidlamque humoris admixtionem poscit.
4. Varia AristoteUs loca conciliantur. — Ex
quibus patent, cohaerentque diversa Aristotehs
loca in hac materia, uam, cap. 5, de Sensu et
sensibih, ait odorem non esse vaporem, necjue
exhalationem, sectioue vero 12, Problematum,
q. 10, dubitat, an odor sit fumus, vel vapor,
et sect. 13, qusest. 5, inquit odoris naturam
esse vaporem, et cap. 2, de Sensu et sensibili,
in fine, vult odorem esse fumosam vaporatio-
nem, ideoque ab igne esse: cum ergo, cap. 5,
negat esse exhalationem, interpretandus est in
sensu formali, id est, non esse ipsam substan-
tiam exhalationis : cum vero ahis locis id afiir-
mat, intenigitiu" subjective, id est, subjectari
in re simih exhalationi, cahda scihcet, et sicca.
Urgebis, dicto cap. 5, de Sensu et sensibih,
impugnat Aristoteles Heraclytum, quod odo-
rem posuerit exhalationem, cjui tamen cre-
dendus sit locutus subjective. Respondetm*
CAP. XXIII. QUID ODOR SIT, ET
putasse forte Heraclytura esse substantiam,
vel certe dicendum seepe Aristotelem impu-
gnare verba magis, quam sensum. Alii res-
pondent Aristotelem eo loco probare odorem
non subjectari in vero vapore et exbalatione^
quse mixta imperfecta sunt, quod quidem ve-
rum est in se^ incertum tamen an id intende-
rit Aristoteles : vapor enim^ cum sit bumidus
nimium, non est capax odoris, neque item
exlialatio ob nimiam siccitatem, videndus est
Plinius de bac re, 1. 40, c. 70.
5. Tertia assertio pro sapore. — Sit jam ter-
tia concbisio. Sapor est quaUtas secunda re-
sultans ex mixtione, in qua calor cum bumi-
ditate vincuut, ita tamen, ut calor sit princi-
pabor. Et boc est, quod Aristoteles ait de Sensii
et sensibib, saporem causari ex materia, in
qua bumiditas, qute comprebendit (id est, su-
perat) siccitatem calore concoquitur : sic enim
resultat sapor : quod si calefactio adeo procedat,
ut ex iba materia bumida resolvat materiam
subtiHorem jam pbirimum exsiccatam, causa-
bitur odor, quo fit ut omne sapidum bumidum
sit abquantulum, atque infra videbimus etiam
in organo gustus reperiri bumiditatem, ad
saporem percipiendum. Quare sapor et odor
quaUtates vicinse sunt, quamvis bic subtilior
sit^ ac nobibor.
6. Pro postrema parte tituli cle sfecielus
saporum et odorum commtmiter . — De saporiius
peculiariter . — Hinc Aristoteles 2, de Anima,
cap. 9, ait species saporum et odorum propor-
tione quadam esse sumendas, et de Sensu et
sensibili, cap. 5, scribit, sicutsaporum quidam
dulces sunt, abi amari, ita inter odorum abos
delectationem causare, aUos tristitiam, qiii
dulces, atque amari proportionabter dici pos-
sint. De utrorumque tamen speciebus in uni-
versum dicimus, sicut ex dicta proportione
quaUtatum primarum resultant, ita ex ilbus
variatione variari, de qua Galeuus, Ub. i, de
simpHcium Medicamentorum facultate, c. 38,
ubi plerasque species saporum enumerat, et
Tbeopbrastus, bb. 6, de Causis plantarum,
cap. 4, Plinius, bb. 15, cap, 27, tredecim re-
censet saporum genera: Aristoteles vero de
Sensu et sensibili, cap. 4, et cum ipso aUi post
Platonem in Timeeo octo proponunt, dulcem et
amarum, pinguem, falsum, austerum, acrem^
acutum, acerbum. seu ponticum. Dulcis sapor
consurgit ex temperatis caUdo et bumido, qua
de causa maxime accommodatur nostrsa na-
turaa, amarus vero ex caUdo et sicco vebe-
mentibus, atque ponuntur extremi sapores,
este Aristotele: imo et sensu ipso^ extreme
QUID SAPOR, EORUMQUE SPECIES. 687
enim afUciunt gustum : ergo et inter se distant
extreme. Prseterea Ucet in calore non maxime
distent, maxime tamen in siccitate et bumore :
unde ex parte subjecti requirunt etiamtempe-
ramenta nimium distantia. FieUqui sapores
medii sunt, de quibus pbilosopbandum juxta
accessum et recessum ad extremos iUos. Gale-
nus tamen, Ub. 4, de simpUcium Medicamen-
torum facultate, cap. 10, vult acutum potius,
ac ponticum saporem maxime distare, quem
medici sequuntur : sed immerito, ut ex dictis
patet, afUrmatque Aristoteles, ac peripatetici
non paiici, nominatim Commentator 2, de
Anima, commento 105, et 5 CoUectanearum,
cap. 2, divus Tbomas, de Sensu et sensibiU,
lect. 11, Averroes 2, de Anima, text. 105, et
5 CoUectanearum, c. 27, Garbius, in Summa,
Ub. 1, tract. 5, queest. 71, Contarenus, Ub. 5^
de Elementis, JaveUus 2, de Anima, q. 46. Hse
itaque sunt saporum species simplices, ex qui-
bus mixti aUi congregantur sapores, quemad-
modum de coloribus superius diximus, ac tam
multi quidem ut promptius fuerit bominum
ventri eos in dies miscere, quam menti nomi-
nibus distinguere.
7. Item cle odorihis. — Sed et ipsse odorum
simpUces species non sunt nobis adeo notae
propter imperfectionem nostri olfactus : unde
boc tantum distinguimus, an res sit odorifera,
necne, et an sit odor nobis gratus, an moles-
tus : unde neque iUos propriis nominibus dis-
tinguimus, sed ex ipsis rebus odoriferis deno-
minationem sumimus, ut a rosa, a tbure, etc.
Distinguimus etiam odorem a foetore per iUum
inteUigentes odorem suavem, per bunc contra-
rium, solet etiam distingui odor acutus et gra-
vis : acutus dicitur, quia celeriter movet : gra-^
vis, quia tarde, seu remisse : de quibus PUnius,
1. 21, cap. 7. Oportet tamen advertere uUimo
loco, ex cap. 4, de Sensu et sensibiU, et es
Galeno, Ub. 4, de simpUcium Medicamentorum
facultate, cap. 21, odorem quemdam esse, qui
ad aUmentum ordinatur, et gustum provocat,
unde consonantiam babet cum sapore, nam
suavis et delectabilis odor conjungitur optimo
sapori, et e contrario, ac sensus taUum odorum
maxime inest brutis, quod fuit necessarium,
cum quffi ab eis gustanda sunt per soUim odo-
rem absque aUis documentis discernant, visui
enim ssepe aUmentum est delectabile, quod
tamen gustui esset nocivum, itaque odorandi
facultas necessaria fuit maxime brutis, ut pree-
nuntiaret gustui conditionem cibi, fuit item
necessaria, ut aUmentum distans sentire pos~
sent. AUi sunt odores, qui per se delectaut,
688
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
neque movent appetitum, ut passim experimur
in floribus, atque suffitibus^ tales vero conso-
nantiam non vendicant cum sapore^, imo saepe
suavissimi sunt, sapor autem amarissimus^
quod Galenus supra notat, et Aristoteles^ tex-
tu 95, Plinius, lib. 15, cap. 18.
GAPUT XXIV.
QUO MODO ODOR MEDIUM, ET OLFACTUM IMMUTET.
1. Suppositio pro priore parte tituli. — Opi-
niones adversce de diffusione odorisper medium.
— Quamvis prsecedenti quaestione de odore et
sapore dixerimus, propter eorum affinitatem,
in hac tamen qusestione prosequemiu' tantum
de odore;, superest autem de illo dicere prout
sensibilis est, de modo videlicet, quo sensum
immutat. Atque primo supponendum odorem
a longe immutare posse sensum^ ut experien-
tia docet: necesse ergo estinterjectum medium
carere corpore impediente diffiisionem odoris :
unde medium accommodatum sunt aer, imo
et aqua, ut Aristoteles supra testatur, et de
Sensu, et cap. 5, et 4, de Hist., cap. 8. Nam
pisces sub aquis odorem percipiunt, dum nocte
moventur ad alimentum distans, non alio ducti
sensu, quam olfactu. Idem habetur 2,de Part.,
cap. 10. Scribitque Plinius, lib. 10, cap. 70,
Philoponus, de Anima, fol. 59, col. 3, S. Tho-
mas, de Sensu et sensibili, lect. 14. Hoc po-
sito, quEestio est de modo diffusionis per me-
dium. Avicenna 6, NaturaHum, p. 2, cap. de
Olfactu, sentit odorem non aliter posse difFundi,
quam realiter. Quce fuit sententia Platonis, ut
refert Albertus, tractatu 3, cap. 23. Commen-
tator vero ad textum 97, ex alio extremo credit
rem odoriferam solum emittere species inten-
tionales, quem sequitur Nyphus.
2. Primum pronuntiatum. — Secundum. —
Hac tamen in re duo habentur certa. Unum
quahtatem odoriferam non posse ita diffundi
per aerem, aut aquam, ut in eis subjectetur,
cum odor non sit activa qualitas, sicut nec
color mediumque incapax ilhus sit, cum in eo
requiratur mixtio qualitatum primarum, unde
denuo non producitur, nisi ea mixtione posita,
ad quam cousequitur : cum autem medium ab
odorabili immutatur, illa mixtio non interce-
dit : ergo, etc. Alterum est a re odorabili dif-
fundi odorem reahter per medium, quare cum
non diffundatur inhserendo aeri, ut dictum est,
oportet ut exhaletur aliqua substantia tenuis
ad modum sumi deferens ipsam qualitatem.
Atque ita iutelhgitur Aristoteles % de Auima,
textu 127, dicens aerem pati ab odore, non
quod recipiat subjective in se odorem, sed quod
per aerem deferatur. Atque hoc evidentissimis
experientiis patefit. Primo quia ablata re odo-
rifera medium per multum temporis conservat
odorem : non posset autem conservare solas
species, quia pendent in conservari ab objec-
tis : ergo manet ipsa qualitas in aliqua tenui
substantia. Secundo, seepe non redolet materia
odorifera nisi calefaciat, et fumum quemdam,
vel lialitum spiret, ut patet in thure, ideoque
melius odorem percipimus vere, quam hyeme,
quia frigus impedit exhalatiouem. Tertio ex-
perimur odorem involucris conservari, et alias
facile difflari, namque sola emissio speciemm
absque substantiae vaporatione non minueret
quahtatem, ut in colore patet, hac enim de
causa rosa evaporando marcescit, et poma
corrugantur. Quarto manus rem odoriferam
attrectans redolet : non ob species solas, ut
patet : non ob productum odorem iu mauibus,
ut ex dictis hquet : ergo ob aliquam substan-
tiam odorosam, quee ihis adhsesit : unde et
ablueudo facile odor perditur. Quinto odores
nonnunquam plurimum cerebro prosuut, cu-
jus causam reddit Ai'istoteles, de Sensu etsen-
sibih, capite primo, quia cerebrum frigidum
vapore odoro, utpote calido, temperatur, ac
fovetur, qua de re Aristoteles ibidem, cap. 2,
et sectione 13, problematum,qu8estione prima,
atque in hoc conveniunt fere auctores : imo
propter hanc evaporationem Pythagorici dixe-
runt odorem nutrire, quod Aristoteles impro-
bat eodemlib. de Sensu, cap. 5, nam substan-
tia illa nutritioni idonea non est, neque ad
stomachum descendit, unde fabulosum videtur,
quia Plinius, lib. 7, cap. 2,refert quosdam ore
cassos , odore tautum ali , quem naribus tra-
hunt.
3. Circa secundam partem tituli diffusionem
reale usqne ad ~olfactum alii requirunt, alii 'ce-
rius non requirunt. — His itastatutis difficultas
restat, an ad odorem sentiendum oporteat il-
lum realem vaporem substantice pervenire us-
que ad olfactum, nam Avicenna supra, et alii
affirmant, D. Thomas, lect. 20, in secundo de
Anima, scribit hoc posse quidem contingere
aliquando propter vehementiam odoris , non
tamen esse neeessarium, sufficereque species
intentionales. Idem docet in 2, dist. 2, q. 2,
art. 2, ad 5, Philoponus 2, de Anima, fol. 63,
col. 1 et 2, JEgidius, text. 100, dub. 2, uter-
que Gajetanus et Javellus, deuique Colouien-
ses, de Sensu et sensibih , cap. de Odoratu :
quee sententia mihi probabilior est, et proba-
CAP. XXIV. QUOMODO ODOR MEDIUM, ET OLFACTUM IMMUTET.
689
tur primo. Sensatio odoris fit ad longissimam
distantiam, de vulture enim scriptores produnt
olfacere ad 50 milliaria, non est autem cre-
dibile substantiam odoram ita longe posse dif-
fundi, atque Albertus Magnus ^, de Anima,
cap. 25;, refert in Grsecia, alii apud Trojam,
tantam fuisse stragem, ut Tygrides, et vultu-
res odore cadaverum allicerentur ab spatio
leucarum 500. Responderi solet tunc cptidem
deferri exbalationes odoriferas, vento prseser-
tim calido eas conservante, et fovente, sic e-
nim tempore pestis vitiatum aerem pervenire
longissime. Sed obstat, quoniam licet integra
cadavera resolverentur in rarissimam mate-
riam, non possent tantum spatium exbalatio-
nibus implere : maxime quia odor versus om-
nem partem in sphseram fuuditur. Secundo
probatur, quia si odor multiplicaretur realiter
usque ad olfactum, species intentionalis illius
produceretur solum a vaporenaribusproximo,
sicque non sentiretur odor existens in objecto
preecipuO;, unde realis odor difflatur, quod est
contra experientiam. Tertio odor est per se
primo sensibilis : ergo est productivus specie-
rum ubicumque bairet : ergo illas producet
existens in objecto odorifero, atque adeo ad
nares usque, si proportionata fuerit distantia.
Confirmatur, quia alias nuUum esset medium
extrinsecum ad sentiendum odorem, semper-
que sentiretur per contactum pliysicum inter
rem odorabilem et olfactum, essetque olfactus
quidam tactus, sicut de gustu asseruit Aristo-
teles secundo, de Anima, cap. 10. Ultimo sen-
satio odoris per aquam necessario fit per spe-
cies intentionales j quia exlialatio odorifera
non potest in aqua conservari propter frigidi-
tatem et bumorem, teste AristotelC;, de Sensu
et sensibili, cap. 5, ergo, etc.
A. Diffusio sfecierum intentionalhim odoris
ab objecto incipit, sicut et soni. — Superestvero
dubium simile ei, quod de sono tractavimus,
an species odoris iucipiant multiplicari a prin-
cipio a re ipsa odorifera, an vero sohim unde
cessat muUiphcatio odoris reahs. Respondetur
a principio muhiphcari, quod vero simul ex-
haletur substantia tenuis, accidentariumesse:
eteuim res odorabihs non sentitur per exhala-
tionem ab ipsa distinctam, sed per propriam
speciem, quam producit a principio. Rationes
etiam factse de sono hic procedunt: objectio-
que in contrarium, quia jam odor in instanti
perciperetur contra Aristotelem, de Sensu et
sensibih, c. 1, ac contra ipsam experientiam.
Sed objectio sicut ibi de sono, ita hic simihter
solvenda est : nimirum esse certam sphseram,
III.
intra quam res odorifera sua virtute muhiph-
care valet species, et intra iham percipi in in-
stanti : esse autem sphseram aham, ad quam
perveniant species ratione exlialationis ad-
junctoe, vel ratione calefactionis rei odorabi-
hs, per quam multiphcatio specierum fit suc-
cessivee, quia exhalatio, et calefactio succes.sive
fiunt. OfTert se tamen adhuc duplex argumen-
tumiunum quia sensatio odoris perturbatur
contrario vento : non fit ergo per multiphca-
tionem specierum intentionalium , quEe ita
plane non perturbantur, ut de visuahbus h-
quet, quibus non obstat agitatio aeris, quomi-
nus per diaphanum propagentur. Aherum ,
quia odor sempermolestus*est, aut jucundus:
ergo non tantum pervemt ad potentiam per
species intentiouales. Ad primum dic quamli-
bet agitationem medii, perceptionem sensibi-
hs perturbare, hcet non perturbentur species:
id tamen minus apparet in visu, quia immu-
tatio visus est magis perfecta, ac minus mate-
riahs. Ad secundum negatm^ consequeutia, ut
de visione etiam patet, quse cum pure inten-
tionalis sit, recreat tamen, aut contristat.
5. Ultima in prcesenti capite dubitatio re-
solvittir. — Reliquum est idtimum dubiohim,
an ad sentiendum odorem sit simphciter ne-
cessaria progressio odoriferi vaporis per ah-
quamdistantiam. Respondemus hanc ssepe re-
quiri propter imperfectionem odoratus, aut
rei odorabihs, per se tamen loquendo non esse
necessai-iam , sed sufiicere multiphcationem
specierum , quod tantum forte vohiere Com-
mentator supra, et Venetus, textu 97, adducta
experientia cupressi , et quorumdam ahorum
corporum, quae longo tempore seque redolent,
ac sine diminutione : non ergo evaporantur^
ahoquin diminuerentur, ut in plerisque docet
experientia. Et liffic videtur mens Aristotelis,
sectione 12 problematum, qusestion. 10, ubi
qusereus , an a re odorabih progrediatur ah-
quid ad sensirai, negative conchidit, quia ahas,
inquit, oporteret rem minorem reddi, nunc
aatem ea, cjuse odoratissima sunt, eadem vide-
mus durare. Est et alia experientia : nam i-es
odorifera intra aquam sentitur, ubi tamen ni-
hil exhalat, Accedit tandem ratio, sensus enim
a sohs speciebus immutantur, species autem
fieri possunt absque exhalatione, per se loquen-
do, cum non habeant necessariam connexio-
nem.
6. Oppositio ex Aristotele, et D. Thoma. — ■
JExplicantur. — Oppones Aristotelem, de Sensu
et sensibih, capit. 2, asserentem, organum ol-
factus nou debere esse calidum, eo quod odo-
44
690
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
rabile, cum fumosa evaporatio sit^ calidum
est : immutatur ergo ab ipso vapore, utpote a
dissimili;, alioquin ratio non procederet^ et
cap. 5;, docet vaporationem odoris illabi in
sensorium divus Thomas etiam^, 1 part., quses-
tion. 78^ art. 3^ scribit oportere objectum ol-
factus moveri secundum alterationem caloris,
ut inspiret odorem. Neuter tamen exigit va-
porationem hanc ut simpliciter necessariam^
sed tantum ut magis conducentem : quia e-
tiam communiter et regulariter fit, necessaria
dici potest^ maxime in nobis_, in quibus olfac-
tus est obtusissimus.
CAPUT XXV.
DE OE,GANO ET POTENTIA GLFACTtJS;, AG ETIAM
DE MEDIO AGTUQUE ODORANDI.
1 . Diversce sententice de organo olfactus. —
Aristotelis in hac re sententia obscura. — De
organo liujus sensus varia est pliilosophorum
sententia , ad quam diversitatem inteUigen-
dam^, notandum;, quod in anteriori parte cere-
bri sunt quasi duse cellulse , quee ventricuh
cerebri dicuntur, a quibus progrediuntur duo
nervi^*mamillares appellati^ quod eorum ex-
trema sunt quasi pupillffi :. est preeterea nasus
duabus patulus viis , quibus recta itur ad illos
nervos. Igitur sententia Galeni est organum
odoratus residere in ventriculis cerebri : ita
habet 8, de Usu partium, et libro de Tnstru-
mento odoratus. Idem tenet Avicenna^, 6, Na-
turalium^ part. i, cap. 5, Albertus 2^ de Ani-
ma^ capit. 26^ Philoponus, fol. 65^ col. 2 et 4.
At VesaliuS;, lib. A, capit. 3^, vult organum hoc
consistere in ossiculis mamillaribus^ quem ple-
rique moderni sequuntur : jMagnesius vero^
lib. de Sensu particulari^ cap. 22, sentit per
cartilagines narium derivari nervos, in quibus
consistit sensorium odoratus : Aristotelis sen-
tentia obscura est in hac parte, nam, sect. d3
Problematum, q. 5, ait in animalibus respi-
rantibus fieri odorationem, accedentibus odo-
ribus ad cerebrum, ubi tamen non affirmat in
cerebro exerceri odoraudi actum, sed explicat
id, quod ssepe talem actum comitatur. Primo
autem de Historia animalium, cap. 11, solum
dixitper vias narium subministrari olfactum,
et hb. 2, capit. 12, de naribus pronuntiavit
coutinere meatus odorandi, et lib. 4, capit. 8,
quod sicut externorum sensuum, ita olfactus
coustitutum est diversorium, id est, organum^
nam avium, inquit, genen foramina tantum
sunt odorandi, cum aliis etiam nares insint.
quo indicat in naribus constitui organum, et
2 dePartibu,?, capit. 16, ostendit diversita-
tem organorum olfactus ex diversitate narium,
et 2, de Generatione animalium, capit. 4, si-
gnilicat orgauum odoratus oriri a cerebro, si-
cut organum auditus , atque adeo alibi re-
sidere.
2. Excluditur Cfaleni opinio. — Vallesii opi-
nio magis arridet. — Falsa tamen extensio Val-
lesii. — In hac re non potest statui certa con-
clusio : at imprimis sententia Galeni odora-
tionem fieri in cerebro, non videtur probanda,
et idem existimo de sententia Vesalii, illse
enim partes de substantia cerebri sunt, cum
tamen cerebrum sit fons omnium sensuum,
et ideo nullius organum : sed omnibiis caret,
nisi forte tactu aliquo, unde ab eodem Ga-
leno, lib. 3, de Causis symptomatum, orga-
num non sentiens cerebrum appelletur, quod
optime illi objicit Commentator, lib. 1 Collec-
tanearnm, cap. 6, etlib. 2, capit. 17. Prseterea
non est majorratio cur in cerebro, coUocetur
organum olfactus, quam visus , vel auditus :
ergo, etc. Probabilior itaque videtur sententia,
asserens organum odorandi jacere in interiori
parte nasi, quam etiam amplectitur Valles,
lib. 2, cap. 24, ac confirmat primo, quia odo-
ratio fit in naso : ibi ergo sensorium existit.
Probat antecedens, quia ibi est sensatio ubi
voluptas , sed hsec in naso percipitm^ : ergo.
Secundo cum vapores odoriferi ascendant us-
que ad cerebrum confortandum, consonum
rationi est, ut olfactus, quasi.explorator va-
porum locetur ante cerebrum, sicut in gustu
observatum videmus , esse scilicet in ore col-
locatum, qua.9i in janua, ut possit de cibis ju-
dicare, antequamad ventriculum demittantur,
Addit tamen Valles odorationem non tan-
tum in naribus fieri, sed in ipsis visceribus e-
tiam, ac tota ea parte, per quam, et ad quam
respiratio protenditur, quod putat sensisse Pla-
tonem, dialogo de natura. Hoc tamen falsum
videtur, arbitrorque ante partem illam, in
quam incurrunt meatus oris , et nasi ad pul-
monem, organum olfactus residere, non ultra:
alias sicut respirando per uares odoramur, ita
respirando per os perciperemus odores , quod
contra experientiam est, ac philosophos omnes.
3. Vao^ietas organorum olfactus. — Odoratus
clefinitio. — Ultimo advertendum est olfaciendi
organum diversimode disponi in diversis ani-
malibus, de quo late Aristoteles 4, de Historia,
cap. 10, 2, de Partibus, cap. 16, de Sensu et
sensibili, cap. 2. Etenim qusedam habent ol-
factum opertum, alia vero miuime, quee diffe-
CAP. XXVI. AN GUSTUS ET TACTUS
rentia, per se loquendo, non est essentialis, ut
advertit sanctus Thomas , de Sensu et sensi-
bili^ lect. 44. Quseret vero aliquis, quod ele-
mentum in lioc sensorio prsedominetur, dixi-
mus namque organum visus esse aqueum,
auditus aereum : Aristoteles ergO;, de Sensu et
sensibili^ c. 2^ indicat organum olfactus esse
igneum, at in 2, de Anima, textu 130, docet
ignem, in nullo organo sensuum prsedominari,
sed oculus, ait, ex aqua, auris ex aere, olfactus
ex horum altero constat : probabilius itaque
videtur temperamentum hujus organi esse
quasi medium inter aquam et ignem, atque
aerem, ut substantia organi consonet objecto
sensus , est enim odor in calido et sicco tem-
peratis : unde quamdam temperiem requirit :
probabile ergo est similem requiri ab ipso
sensu. Sed interest, quia organum esse non
debet affatim calidum, ac siccum, cum sit in
potentia ad actionem objecti : atque hsec est
mens Aristotelis in citato loco de Anima : cum
vero alibi illud tribuit igni , non significat ei
prEedominari ignem, sed quando actum elicit
ignem preedominari;, quia nimirum calefit a
vapore odorifero , ut exponit S. Thomas, et
heec de organo. Ex quibus licet colligere quid
sit ipsa potentia odorandi , est enim facultas
qugedam residens in explicato sensorio intra
nares, apta, ut immutetur ab odoribus, illos-
que sentiat.
4. Animalia terrestria, respirantia non nisi
in aere odorantur. — Circa actum hujusce po-
tentise prseterdicta in communi, sokim restat
advertendum , animalia tantum respirantia
olfacere respirando, atque adeo in aere tantum
olfacere , non in aqua, ut docet Aristoteles 2,
de Anima, textu 100, causamque reddit, quia
intra nasum datur opercukim in via ad sen-
sum, quod non nisi per respirationem elevatur.
Galenus supra hoc irridet opercukim, cum ex
anatomia non deprehendatur : unde causam
akam affert, non posse sentiri odores, nisi res-
pirando, quia nequeunt ahter penetrare usque
ad ventriculos cerebri : haec vero ratio falsum
supponit, estque insufficiens, quia si via ad ol-
factum non esset occkisa, nulla esset ratio cur
non penetrarent species odoris semel intra
nasum positse usque ad cerebrum, etiam res-
piratione cessante : est ergo occkisa via : oper-
cukim autem non est pars aliqua, sicut palpe-
bra in oculo, sed via arctissima in parte inte-
riori nasi, quaj respiratione dilatatur : com-
pressio ergo illius dicitur opercukim, unde
eodem textu lOO, Aristoteles ait, quod in res-
pirantibus amovetur opercukim dilatatis ve-
IMMUTENTUR AB OBJECTIS, ETC. 691
nis, ac meatibus, et ex hoc colkgit Aristoteles
animalia respirantia non olfacere in aqua ,
quod de terrest:ibus intelligendum est, nam
qusedam sunt aquatilia , quse respirant, ut
rana3, 4, de Historia, cap. 7, et delphines, ca-
pite demisso, etiam sub aquis odorantur, mo-
ventur etiam ad escam de nocte, cum illam
videre non possint ; tunc ergo olfactu ducun-
lur : quando autem Aristoteles 2, de Anima,
textu 98, videtur homini olfactum proprie tri-
buere respirando, idem de reliquis animanli-
bus sentit, quse similem nasi compositionem
habent, ut statim textu centesimo exponit.
CAPUT XXVI.
UTRUM OBJECTA GUSTUS ET TACTUS IMMUTENT PO-
TENTIAS EEALITER, VEL INTENTIONALITER.
1 . Opinio Vallesii et aliorum Jios sensti.s a-
gere tantum per species reales. — De his duobus
sensibus, Cjuoniam inter se magnam vicinita-
tem habent, et ut brevitati etiam consulamus,
simul dicendum est. - De objectis autem eorum
secundum naturam, dictum a nobis est, objec-
tum quippe gustus est sapor, objectum vero
tactus sunt qualitates primse, aligeque nonnul-
lee ex eis profluentes, de quibus in 2, de Ge-
neratione egimus: solum ergo restat explicare
modum quo keec objecta immutant sensus :
opinantur enim aliqui immutare illos sola
materiali alteratioue, quam sententiam defen-
dit Valles, lib. 2, cap. 29. Qu£e probatur
primo, nam dicti sensus, quoties sentiunt ma-
terialiter alterantur, ut experientia constat :
hoc autem sufficit, ut objectum sentiri dicatur:
ergo. Secundo si tactus sentiret perspecies in-
tentionales, etiamsi in organo tactus esset ca-
lor, ut cjuatuor, posset nihilominus tactus per-
cipere calidum aliud, ut quatuor, consequens
est falsum : ergo. Patet sequela, quia realis
calor, et species caloris non repugnant esse si-
mul : ergo licet habeat calorem, ut quatuor
realiter, recipere poterit species alterius calo-
ris, ut quatuor : ergo, etc. Tertio si per spe-
cies intentionales ejusmodi sensus agerent,
utique in instanti agerent : nam productio spe-
cierum instantanea esse potest.Consequens est
falsum, cum ignis, verbi gratia, appkcatus
successive, magis ac magis sentiatur: ergo,
etc.
2. Prima assertio acprwamhula. — Prolatur
quoad gustum. — Notatio pro prolatione quoad
tactum. — Difficultas liujus quffistionis potissi-
me habet locum in tactu, pendetque ejus deci-
692
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
sio ex alio puncto, an quando manus, verbi
gratia, sentit calorem, illum sentiat, quemsub-
jectat inhsesive, an eum, qui est iu calefacien-
te : nam si calorem percipit inliserentem sibi,
ipse erit sufEciens ad causandam sensationem
sui absque specie alia : si vero sentit in altero
subjecto existentem, necessaria erit species :
hinc ergo incipiendo sit prima conclusio. Gus-
tus et tactus non sentiuut quahtates suis or-
ganis inliserentes, sed qualitates rerum eos
alterantium. Hasc conclusio, quod ad gustum
attinet, est mihi certa : experientia quippe
evidenter docet gustum non percipere saporem
sibi inhgerentem : sed rei sapidee, ac distinctse.
Et ratio id demonstrat, sapor enim quahtas
activa non est, sicut neque odor, solumque
resultat ex mixtione primarum_, unde quando
Aristoteles 2, de Anima, textu 126, ait corpora
inseusibilia pati non nihil a re gustabili, ma-
teriaUter intelhgendum venit, id est, non rem
gustabilem, ut sic per saporem ahquid agere
in rem insensibilem, sed per humorem sapori
conjunctum. Quodveroad tactum attinet, ad-
vertendum, illum per multa membra extendi,
quse ineequahter afFecta esse possunt a quahta-
tibus tangibihbus, Est ergo sensus conchisio-
nis quoad hanc tangendi facuUatem, nuUam
partem tactu pra^ditam sentire calorem, vel
alias quahtates sibi inhserentes: posse tamen
sentire calorem, partis vicinse, si sit excellen-
tior. Quo certe modo aliquando sentimus ca-
lorem ab intrinseco : semper ergo is qui senti-
tur calor, alterius rei est, vel partis calefacien-
tis, nou is qui inh£eret parti sentienti.
3. Prolaiur. — Probatur ergo conchisio sic
declarata primo a paritate rationis aliorum
sensuum, nulhis enim eorum sentit sibi inhse-
rentem quahtatem : ergo neque tactus sentiet
calorem inheerentem sibi. Secundo, quia jam
tactus continuo sentiret, quia semper ahquoe
qualitates primse ei inhaerent : consequens
vero est contra experientiam. Dicetur forte
non sentire qualitates secundum gradus sibi
connaturales, sedsecundum excessum. At hinc
saltem sequitur quoties calor, vel frigus inhse-
serint in gradu prfeternaturah, continuam
sensationem in tactu dari, quod repugnat ex-
perientia?. : nam si quis manum igni applicet,
sentit calorem, si removeat, non sentit, et
tamen ahquandiu durat calor manus intensior,
quam sit ipse naturaUs. Prseterea arguitur
contra evasionem. Nam si calor naturalis re-
mittatur, et postea intendatur usque ad debi-
tam intentionem naturalem , taUs calefactio
sentietur : ergo calor in naturaU intensione
tactu percipitur, atque adeo, si calor inhae-
rens, et connaturaUs sentitur, semper plane
sentietur. Occurrunt aUi tactum non sentire
calorem in facto esse, sed in fieri, hoc vero
falsum est, nam quod sentitur primo, et per
se, quahtas sensibilis est, heec autem calor est
ipse in facto esse : nam in fieri motus vocatur,
atque inter sensibiUa communia ponitur. Ter-
tio arguitur principaUter, nam tactus m.ijo-
rem calorem percipit quam sibi inlieereat : ergo
non percipit sibi inhserentem, sed potius rei
calefacientis, si enim proprium sentiret, iUum
certe, et non majorem sentiret. Antecedens
vero ostenditur. Nam cum quis igni appUcatur,
sentit ilUco, vehementem, ac molestum calo-
rem : et tamen totum nondum recepit : tum
quia longiori egeret mora : tum etiam quia si
ab igne moveatur, protinus iUam caloris vehe-
mentiam non sentiet. Quarto arguitur, nam
tactus sentit duritiem et molUtiem, et simi-
les aUas, evidens vero est non sentire eas sibi
inlieerentes, sed inhaerentes reitactte, ut duri-
tiem lapidis : ergo idem modus sentiendi datur
respectu quaUtatum primarum, uam unius
sensus unus est sentiendi modus. Et confir-
matur, quia calor igni inhaBrens quaUtas sen-
sibiUs est : ergo potens immutare tactum suf-
ficienti modo, ut sentiatur, ipse ergo est, qui
vere sentitur.
4^. Ohjectionis cvjusdam expeditio. — Vera
responsio. — Sed contra. Qui a sole calefit, ca-
lorem sentit, non Solis, quia nuUus in iUo est :
ergo sibi inheerentem. Negatur tamen conse-
quentia, ac dicendum unamquamque corporis
partem seutire calorem sibi proximum, omnes
vero calorem tum corporis circumstantis, tum
etiam sanguinis, qui intenditur, efi"unditurque
ad partes exteriores. Denique sentiri etiam
calorem exlialationum, quae a sole generantur.
Verum hsec omnia minime satisfaciunt, finge
enim nos immediate a sole calefieri, tunc plane
ex vi actionis iUius calorem sentiremus, non
quidem hserentem nobis, tum propter rationes
pro conchisione adductas, tum quia ad solem
appUcari majorem sentimus calorem, quam
sit in corpore : nam a sole dimoti minorem
sentimus, cum tamen totus persistat, qui hae-
rebat corpori. Ad objectionem igitur dico sen-
tiri ipsammet SoUs virtutem calefactivam, ut
vicem caloris subit, quod sic explico : nam
virtus iUa producendo calorem in nobis, pro-
ducit etiam in tactu intentionales species ejus-
dem ratiouis cum iis, quas ipse calor iguis
produceret : sic ergo a nobis SoU expositis
sentitur calor, qua etiam ratione supra osteu-
CAP. XXVlI. DE ORGANO GUSTUS ET TACTUS.
693
dimiis visum aliquando intueri sub ratione
coloris, id quod vere coloratum non est. habet
tamen virtutem ad coloris species producen-
das. Unde sicut ea visione fallemur, si non
corrigamur intellectu., ita tactu illa labemur
judicando solem calefacere, si non succurrat
intellectus.
5. Secunda assertio frolatur. — Ex liis se-
quitur secunda conclusio. Sensus^ tactus et
gustus immutantur a suis objectis per species
intentionales. Probatur primo : quoniam hi
sensus quahtates extrinsecas sensibihum co-
gnoscunt : ergo recipiunt ab ihis siraihtudines
ad cognoscendum. Secundo arguitur specia-
tim de gustu, nam ut percipiat saporem, im-
mutari ab iho debet, nam immutatur autem
materiahter a sapore ipso, ut ostensum est :
ergo immutatur intentionahter. Tertio argui-
tur simihter de tactu, non enim percipit suum
objectum peralterationem realem etphysicam,
ut hactenus est probatum : ergo per intentio-
nalem. Dicetur forte hactenus tantum esse
probatum a tactu non percipi calorem, verbi
gratia, sibi inhaerentem , non tamen esse os-
tensum calorem inhgerentem non esse ratio-
nem sentiendi externum : sed hoc eisdem ra-
tionibus probatum manet : tum primo in qua-
htatibus ahis a primis, ut duritie et mohitie,
etc, (juce sibi similes non producunt in tactu :
tahum ergo sensatio fiet per species, vel certe
per earum modificationem : tum secundo^quia
calor, qui sentitur, major est, quam qui in-
hseret, unde non potest ihe per hunc sentiri.
Denique universahs ratio est, quod ejusmodi
quahtates reales nimis materiales sunt, ut per
illas possint actuari sensus, efficereque sensa-
tiones : ergo per species intentionales id praas-
tatur.
6. Difficiiltas sulorta ex dictis. — Notatio
duplicis actio?iis pro solveiida liac difficultate,
argumentisque, in n. i. — Sed hinc difficultas
suboritur. Nam si res ita habet, cur calor tan-
gendi non efTicit in eo sui species, ac sentitur ?
Si quidem eas potest eflficere in subjecto aho :
hujus argumenti solutio, et eorum, quee initio
posuimus, pendet ex declaratione modi, quo
fit immutatio in his sensibus, prsesertim in
tactu. Est ergo notandum, quahtates primas,
duas vendicare actiones circa organum tactus,
aham naturalem, productionem scihcet sui si-
milis, aham intentionalem, specierum videh-
cet : inter quas actiones hic naturahs ordo esse
videtur, ut intentionahs supponat naturalem,
neque fiat sohtarie, non enim tactus calorem
percipit, nisi quando actu calefit, quod signum
est tunc sohim intentionahter etiam immu-
tari : idqne docet experientia, rationem vero
a priori non video aham, quam quod hic est
naturahs modus, et ordo istarum quahtatum
in agendo, fortasse ortus ex imperfectione tum
ipsius tactus, qui puie intentionahter immu-
tari non valet, tum quahtatum tangibihum,
quse species intentionales non nisi per mixtas
materiah actioni diffundere possunt : hac igi-
tur de causa calor sui speciem non eflicit in
subjecto, cui hseret, quia non potest ihud ma-
teriahter aherare : hac item de causa non po-
test tactus prsecipere quahtates, nisi secundum
excessum, quianonpotestaminori, velaequah
aherari, et ex consequenti nec intentionahter
immutari. Hac denique de causa productio
ejusmodi specierum fit successive, quia succes-
sive intenditur, verbi gratia, in organo calor.
Non tamen ita procedit actio, ut nunquam plus
reprtesentet species, quam alteratum sit orga-
num : oppositum enim contingere ostendimus
supra : procedit ergo actio servata proportione
quadam juxta muhituihnem et intensionem
formse agentis, nam species utrumque reprse-
sentant, ac proinde phis valent reprfesentare,
quem pro organi ipsius materiah aheratione.
Est etiam successiva productio earumdem spe-
cierum secundum partes diversas, ad quas suc-
cessive diffunditur calefactio, et per hfec patet
sohitio ad argumenta initio posita.
CAPUT XXVII.
QU^NAM SINT 0R6ANA SENSUUM, GUSTUS ET TACTUS.
1 . De prima parte tituli. — De actibus ho-
rum sensuum nihil dicendum superest, preeter
quse in communi dicta sunt, et ideo ad organa,
et potentias accedendum. Ac de gustu notan-
dum, convenire philosophos , ej us organum esse
liuguam. Ita Aristoteles 1, de Historia, cap. 11
et 15, 2, de Partibus, cap. 17, non tamen in-
tehigere exteriorem partem hnguse sensorium
esse, sednervuminteriorem,acmollem, disper-
sumque per interiores liuguee partes, teste Ga-
leno, libr. decimosexto, de Usu partium, c. 3,
ipsa vero pars exterior, utpote porosa, est in-
star medii in hoc sensu, ut docet Aristoteles,
libr. secundo de Anima, cap. 10 et 11. Sed de
compositione linguse videndus Vesalius, se-
cundo de Fabrica, capit. decimo aono, et lib.
quarto, capit. sexto.
2. De secunda parte opiniones varice. — De
organo tactus majus est dubium, quidam pu-
tant esse in corde, alias vero partes corporis
694 LIB. Iir. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
esse medium. Hanc tribunt Aristoteli Nyphus, tur^ et in ulcere patet aperte
citato loco de Anima^ et Simplicius^ textu d 66^
Tliemistius^ capit. AO, et insinuat Aristoteles,
de Sensu, cap. 2, de Juventute^ cap. 'H, de
Somno, cap. 2 et 2, de Partibus^ cap. 10. Hoec
tamen sententia falsa est^ si velit sensum tac-
tus in corde tantum residere, calor enim in
manu etiam, et non semper in corde sentitm';,
nec est credibile Aristotelem id putasse^ sed ut
plurimum vigere in corde sensum tangendi.
Alii dixerunt sensorium tactus esse nervum
per totum corpus dispersum^ qui subest carni,
et cuti. Ita Themistius^ capit. 39^, Albertus,
tract. 3i et 3A, Averroes, textu 108^ D. Tho-
mas^ lection, 22, Jj^gidius et ThienensiS;,
textu 412, Aristoteles etiam, textu 116, et 2
lib., de Partibus, capit. 2, scribit carnem esse
medium tangendi : intus tamen esse ipsum
sensorium. Divus Thomas autem, opusculo -43,
cap. 3, vult carnem non esse pure medium,
sed quodammodo organum, eo quod in illa
fiat apprehensio rei tangibilis, in nervo tamen
integrari judicium : et fere idem ait Avi-
cenna 6, Naturalium, part. 2, capit. 3, Alga-
zehis, lib. 2, tract. 3, capit. -4, dum aiunt or-
ganum hoc non esse solam carnem, aut sohim
nervum, sed carnem nervosam. AHter tamen
opinatur Galenus 1, de Temperamentis, c. 10,
et 9, de Placitis, c, 2, statuens organum tactus
in cute, quod sit temperatior : carnem enim
esse nimium sanguinem et caUdam, nervum
frigidum nimis, exanguem, cutem vero medio
se habere modo. Ahorum denique opinio est
omnes partes corporis esse sensorium tactus,
exceptis his, quse terrestres nimium sunt, ac
durse, ut ossa, dentes et ungues, experientia
namque constat, si nudum os dividatur, non
sentiri dolorem, quse enim in his partibus
sentiri creditur, in adjacentibus revera sen-
tiri aiunt. Hanc videtur docuisse Aristoteles
d, deHistoria, cap. 4, 2, de Partibus, cap. 1, 5,
et 8, Alexander 1, de Anima, cap. de Con-
tactu, Philoponus, fol. 69, col. 2, Averroes 2,
Collectanearum, c. 8, quoe sententia mihi ve-
rior videtur.
3. Auctoris resoliotio. — Sit ergo conchisio,
Organum tactus est ipsa caro, sub qua cutem
complectimur. Hanc profecto tenet Galenus.
Nam locis citatis, tantum significat in cute vi-
gere perfectissime sensum tactus, id quod ejus
ratio sohim concludit, neque inticiatur in ahis
etiam partibus inveniri. Teuentdeinde Ferne-
lius 5, Physiologiffi, cap. 7, Portius, hb. de
Dolore, cap. 10. Probaturque primo, quia ex-
perimur carnem^ et cutem sentire, si pungan-
quod sentiat
caro. Respondet tamen Aristoteles, cap. 11,
tendi ibi pelHculam valde tenuem, ideoque fa-
cile fieri sensationem per iham, quod etiam
exempla ihius confirmant : haec tamen evasio
mera videtur fuga, atque experientia negari
non debet, ubi ratio non urget, experimur
vero, quod in cute, et in carne detracta cute
sentimus. Secundo probatur. In quibusdam
corporis partibus fit sensatio, in quibusdam
dicti nervi non reperiuntur, neque in eis dis-
tingui potest caro, quae sit medium, et quip-
piam ahud, quod sit organum, ut in stoma-
cho et venis : ergo, etc. Tertio. Organum cu-
jusque sensus in ea parte, residet, in qua
visitur temperamentum ei debitum, sed tem-
peramentum optimum tangendi in cute datur,
deinde in carne, tum in ahis partibus : ergo
in eis residet organum tactus. Probatur minor :
nam tactus circa qualitates primas versatur :
unde temperamentum ejus accommodatum
erit, in quo tales qualitates magis ad asqualita-
tem fuerint redactae, sunt autem redactae magis
incute, carne, etc, quaminnervis : ergo, etc.
Quarto arguiturafine, quoniamtactusdatus est
animantibus, ut tueri possent vitam ab externis
nocumentis : ergo oportuit diffusum esse per
partes omnes corporis capaces illius. Nec dicas
hoc argumento probari posse ossa quoque ha-
bere tactum : considerandum enim est in
membrorum generatione et compositione na-
turam semper agere quam bene potest, attento
scilicet modo uniuscujusque membri et fine,
ad quem corporis partes ordinat, ossa autem
ordinantur, ut sustineant totam corporis mo-
lem, et ideo oportuit fuisse durissima, atque
inepta ad sensum tactus : providit autem na-
tura, ut partes, quaj non sentiunt munirentiu"
iis, quse seutiunt ad illarum bonum et tute-
lam, unde rationabiliter potest concludi cutem
qua natura totum corpus vestivit sensum etiam
habere, ut possit totum defendere.
4. Objectio triplex contra conclusionem . — Ad
'primimi. — Ad secundum. — Contra conclusio-
nem autem sunt argumenta aliarum opinio-
num. Primum est auctoritas Aristotelis. Se-
cuudum quia multa animalia tactum habent,
non tamen carnem, ut exanguia, de quibus
Aristoteles 4, de Historia, cap. 1. Tertium ex
Aristotele, quia sensibile super sensum non
causat sensationem, sed calor super cutem, et
carnem positus sentitur : ergo non a cute, sed
ab interno organo fit sensatio. Ad primum
respondetur Aristotelem mutasse seuteutiam,
nam prius scripsit hbros de Anima, quam de
CAP. XXVII. DE ORGANO GUSTUS ET TACTUS.
695
animantibus, ut ordo illorum docet^ unde in
posterioribus saepe citat priores. Secundum
argumentum etiam militat contra arguentes^
sunt enim multa animalia habentia tactum^
quse nervum illum non liabent : dicendum
ergo cum Aristotele in ejusmodi animantibus
aliquid proportionale carni esse organum tac-
tus^ ut palam explicatur^ quod magis expri-
mit i, de Historia, c. A, et 2^ de Partibus^ c. i,
Albertus 2. de Anima;, inquiens additum pro-
portionale propter animalia, quae carnem non
habent^ tum etiani propter partes alias^ quse
caro non sunt^ sed carni similes^ aut ei com-
mixtee^ ut dentes, quos ait sentirejuxta Gale-
num et Aristotelenij sect. 34 Problematum^
q. 2 et 3^ quod forte verum est^ atque expe-
rientiee consonum, ahunde tamen videntur
duriores, quam ut sensum habere possint : de
cerebro porro ait Albertus tactum nullo mo-
do habere, Aristoteles vero 2^ de Partibus,
c. 7 et 10, habere stupidissimum. At Galenus,
Hb. de Plenitudine, c. 5, scribit cerebrum et
spinalem medullam inter ea censeri, quse tac-
tum obtinent, quamvis I. 3, de Causis sympto-
matum, cerebrum appellet organum non sen-
tiens, quod parum sentiat. Jam de nervis, car-
tilagine, et similibus Aristoteles2,dePartibus,
c. 8, indicat ea non sentire, ac similiter c. 7
et 10, de Membris exanguibus, et lib. i, de
Historia, c. '16, etlib. 3, c. 4, inter exanguia
membra hsec numerat : quare in hac re nihil
potest certum esse, et ideo in conclusione
posuimus cutem nomins carnis comprehendi,
quia in utraque residet apertius tactus propter
moderatum earum temperamentum : aliee
vero partes magis, vel minus sentiunt, secnn-
dum quod magis, vel minus accedunt huic
temperamento . Itaque solae illae carent tactu,
quse densissimas sunt et terrestres.
5. Pro tertio argumento opinio fatenti^im
sensiMle supra sensum non sentiri. — Oppositum
vertm proiatw inductione per externos sensus,
— Tertium argumentum est potissimum fun-
damentum sententiae, quam tenuerat Aristo-
teles, in secundo de Anima, et sequentium
illum, putant enim esse impossibile objectum
sensus si contiguum sit orgauo, sentiri, ita
intelligentes proloquium, quod in argumento
assumitur, ac sane eavidetur mens Aristotelis,
textu 75, 98 et 116, ait enim inter sensum
et objectum semper debere esse aliquod me-
dium, ea tamen differentia, quod in visu, au-
ditu et olfactu medium sit extrinsecum, id
est, corpus distinctum, ut aer, vel aqua, in
gustu autem, et tactu sit intrinsecum_, nimi-
rum pars aliqua animantis ; sed universa, heec
doctrina falsa videtur. Et imprimis illud, inter
objectum et organum debere medium aliquod
intercedere : imprimis enim contigua sibi sen-
tit cutis ut calorem ignis, si intra illum exi-
stat, ubi evidens est nihil mediare : in odoratu
etiam evaporatio odorifera subit aliquando
usque ad cerebrum, atque adeo usque ad or-
ganum odoratus, ut colligitur ex Aristotele,
sectione 16, Problematum, q. 5, et de Sensu
et sensibili, capit. 2 et 5, tunc vero etiam
sentitur odor : sonus quoque vehemens prope
aures, realiter illabitur usque ad membra-
nam, et fortasse per poros usque ad auditum,
et tamen percipitur. De gustu patet evidentius,
ait siquidem Aristoteles, textu 104, ad sapo-
rem percipiendum requiri humiditatem, ut
gustabile humescat, et in substantiam quo-
dammodo liquidam abeat, ut subintret poros
linguee vapor deferens saporem, quo melius
queant tactum immutare : ergo licet subin-
trent ipsum organum melius immutabunt.
Hinc humor salivte datus a natura, ut scilicet
cibos Immectet : hinc etiam caro linguse po-
rosa est, quo sapores facile subintrent, ut
Aristoteles ibidem ait, et 1, de Historia, c. 15,
et 2 de Partibus, capit. 17, ac D. Thomas et
alii, unde et ipsius linguae humectatio requi-
ritur, qua rarior, solutiorque fiat : contraria-
que ratione infirmi attente lingua saporem
non percipiunt : hinc denique ciborum com-
minutio, quod integri ad organum usque pe-
netrare nequeant : constat ergo gustabile
quoque melius percipi , quando realiter ad
gustum pertingit : illud ergo proloquium fal-
sum est, quod ratione etiam ostenditur, nam
ad sentiendum requiritur objecti applicatio,
ut immutet sensum per species : hfec autem
immutatio non impeditur, esto objectum con-
tiguum sit organo, quare, etc, atque ita fre-
quentius opinantur scriptores , insinuatque
D. Tliomas, i p., qufest. 78, art. 3, ad 4, et
in 2, dist. 2, q. 2, a. 2, ad 4 et 2, de Auima,
lectione 14, Cajetanus ibidem, Albertus, serm.
de Homine, tract. de tactu, q. penult., et 2, de
Anima, tract. 3^, c. 1, Durandus, in 2, d. 13,
q. 2, n. 10.
6. Primum corollariim. — Ex quo colligi-
tur primo falsam quoque esse illam differen-
tiam tactus et gustus, respectu aliorum sen-
suum^ neque enim in his duobus sensibus in-
tercedit necessario medium intrinsecum, ut ex
dictis liquet, nec in reliquis semper intercedit
extrinsecum, aut ipsi tantum valent per me-
dium extrinsecum sentire, nam tactus quoque
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIYIS.
sentire potest calorem rei distantis, imnautari-
que jjer aerem^ aut corpus aliud. Nec dicas
tunc etiam medium intrinsecum immutari,
nam quando sola cutis percipit calorem ignis,
solum ibi est medium extrinsecum. Item ad-
ducta differentia non salvatur, nam visus quo-
que cum intrinseco medio simul^ et extrinseco
intuetur^ gustus tamen, quoniam sapor quali-
tas activa non est, non immutatur fortasse per
medium extrinsecum, nisi dicamus aerem in
poris linguse, medium extrinseciim esse : adde
quod nec proprium sit harum duarum faculta-
tum sentire per medium intrinsecum, id enim
vendicat etiam auditus et visus.
7. Secwiditm corollarium. — Secundo colli-
gitur, quara verum sit dictum proloquium, si
namque intelligatur sensibile inheerens organo
sensus, ab eo non sentiri verum est, atque in
auditu, olfaclu et gustu patet, cum sensibiha
eorum inepta sint adhserere organo, sonus sci-
licet tantum inest aeri, odor vero et sapor,
quia activse qualitates non sunt, subjectum
sibi non disponunt, sed sibi accommodatum
supponunt, qualia non sunt odorandi, gustan-
dique organa, tactus deinde qualitatem sui
organi non percipit propter rationes supra-
dictas : visus denique non pcrcipit lumen exis-
tens in pupilla, quia illius speciem non re-
cipit. Et hoec est universalis ratio, quia ob-
jectum inhserens organo non actuat sensum
intentionahtcr. Quod si proloquium velit sen-
sibile contiguum sensui ab illo non percipi,
in rigore verificatur sokim in visu eo quod
ad videndum requiritur objectum ilhimina-
tum , non potest autem ilhiminari nisi per
medium : quia si forte objectum contiguum
visui ponatur, aut ipse Isedetur, aut clauden-
tur palpebraj : himen tamen interni medii,
attiguique visui fortasse conspicitur per me-
dium medii, sicut supra diximus de himine
externi aeris. In aliis porro quatuor sensibus,
nec proloquium habet verum, nec ratione pro-
batur. Diccs, objectum debet immutare sen-
sum per species intentionales : ergo medium
requiritur, in quo species reddantur quodam-
modo spirituales. Neganda tamen consequen-
tia, species enim non fmnt intentionales ex
medio, sed quia objectum vim habet illas pro-
ducendi, sensusque iUarum est capax.
8. Tertium corollariim. — Tertio coUigitur
quodnam sit medium gustus et tactus, nam
per se loquendo, nulhim est neccssarium, lieet
ahquando intercedat. Respectu quidem tactus
id omne est medium quod potest recipcre pri-
mas quaUtates : ahis vero quse primge non
sunt, ut durities, etc, non quodhbet tale me-
dium deservit, nam nec per aerem posset sen-
tiri durities, nec item per corpus ahud nimis
durum : nuUus enim tangeret duritiem lapi-
dis tangendo ferrum. Ita Aristoteles, textu 113,
ubi exemplum adhibet, si clypeo tectus ense
percutiaris : oportet ergo ut medhim sit tan-
tilhim mohe, non tamen fluens, ut aer, sed
magis consistens, ut pehis, per tale enim cor-
pus fieri potest rei durse impressio necessaria,
ut percipiatur durities. Oppones tactum nun-
quam posse percipere duritiem sine medio,
cum dicat Aristoteles 2, de Anima, textu 108,
corpora dura se immediate non tangere, tac-
tus autem in corpore duro est : ergo non potest
tangere durum ahud sine medio. Assumptum
tamen est falsum, possunt enim duo corpora
solida immediate se tangere, et maxime in
aere, lapis enim super terram cadens eam im-
mediate tangit cum non detineatur in aere.
Vide Tliienensem, textu 113, Apolhnarem,
queestion. trigesima prima, articulo primo.
Idem et in aqua patet, possunt enim duo
corpora ita esse conjuncta sub aqua, ut nihil
ejus interjaceat : si tamen corpus solidum sub
aqua existat, corpus cadens (ait Aristoteles)
illud non tangeret immediate, quod forte ita
evenit, quia aqua, utpote fluida facile adhaeret
corpori. De gustu fortasse verum, non posse
percipere objectum nisi realiter conjunctum,
eo quod sapor qualitas activa non sit, sed po-
tius nimium materiaUs, ideoque diffusiva .spe-
cierum non videatur, citra materialem contac-
tum, imo reqiiirit uUerius quod gustabile fri-
cetur intra os, quodque humefiat saliva.
9. Conclv.duntur gustus ct tactus definiliones.
— Quarto coUige ex dictis, horum sensuum
notiones: gustus ergo definitur qualitas per-
ceptiva saporum residens in nervo linguse
tanquam in proprio organo : tactus vero est
qualitas coguoscitiva tangibilium qualitatum
residens toto fere corpore animantis. Et heec
de singulis sensibus exterioribus dixisse suf-
ficiat.
CAPUT XXVIII.
DE NUMERO EXTERNORUM SENSUUM ENT SE, ET IN
ORDINE AD SUBJECTA IN QUIBUS SUNT.
1. Duplex frcesentis capitis punctum. — De
primo ptmcto. — Prima conclusio. — Quinque
esse externos sensns ostenditur. — Postquam
dictum est de sensibus exterioribus,siugulatim
agendum superest de eorum sufficientia. At
CAP. XXVIII. DE NUMERO EXTERNORUM SENSUUM IN SE, ETC.
697
primo sint ne plnres^ vel pancioreS;, quam
qninqne : deinde qnot eornm singnlis anima-
libns insint. Circa primnm sit conclnsio. Quin-
qne tantnm snnt exteriores sensus. Probatur
experientia et ratione^ nam qninqne snnt sen-
sibilia^ quse per se primo immntant diverso
modo sensus : nec eornm aliquod plusquam
ab uno sensn externo percipi potest : tot ergo
erunt sensus eis correspondentes. Antecedens
explicat divns Thomas, 1 part., q. 78, art. 3,
hunc in modum. Objectnm sensibile per se et
proprie esse immutativum sensns : ergo di-
versa ratio sic immutandi diversum sensibile
constitnet, et ex conseqnenti diversnm sen-
snm postulabit. Porro dicta immutatio quinque
modis variatnr, quoddam enim objectum im-
mutat sensum pnre intentionaliter, ac sine
mixtione materialis actionis, et liujnsmodi est
objectnm visibile : aliud immntat intentiona-
liter, facta tamen materiali immutatione in
ipso objecto, idque dupliciter, nam vel ea ma-
terialis immutatio est tantum latio, et sic con-
stituit objectnm audibile, vel est etiam altera-
tio, et sic constituit odorabile, quod ordinarie
prius calefit, qnam immntet potentiam. Aliud
tandem est objectum intentionaliter etiam im-
mntans admixta simul materiali immutatione
subjecti, seu organi, qnod adhnc dupliciter
potest contingere, nam vel materialis haec im-
mutatio estper eamdemqualitatem sensibilem,
et ita constituitur objectum tangibile, vel per
diversam aliam, et ita constitnitur gustabile :
illius enim immutationi intentionali admisce-
tnr realis humectatio : hoc ergo modo distin-
guuntnr qninqne sensibilia, et consequenter
sensus quinque. Deductio heec divi Thomse est
quidem probabilis, neque in taU materia snc-
currit ratio evidentior, solum advertatnr, Ucet
materialis immntatio per accidens admiscea-
tnr intentionali : ex conjunctione tamen fere
inseparabili ipsins ctmi intentionali, recte ar-
gui diversitatem ejusdem intentionalis ; uam
quo magis talis immutatio admixta est actioni
materiali, eo imperfectior deprehenditur, quo
vero est purior, eo est perfectior.
2. Non phires esse fvoliatur. — Porro dis-
cursns hic, sive argnmentum probat optime
non esse pauciores sensns, quam qninqne : jam
phires non esse probatur a forma, quia forma,
seu modns ahus immutandi non invenitur.
Item a snbjecto, qnia prseter quinque organa
istornm sensunm nnllum experimur alind.
Item a fme, nam quinqne sensns sufiiciunt
animantibus, ut patet experieutia : his enim
instructi nullam deprehendimns indigentiam
uUerioris sensus : quolibet antem destituti sen-
timus non minimam : ergo signum est hos
sufficere, et esse necessarios, quam rationem
prosequitnr Albertus, libro 2, tractatu quarto,
capite qninto. Denique in homine est natura
sensitiva in snprema perfectione : habet ergo
in ea omnes potentias, quas exigit perfecta
natura sensitiva : non ergo plures sunt in re-
rum natura.
3. DifficioUasduplexcontraprimam assertio-
nem. — Aclprimam difficultatem communi s solu-
tio. — Circa hanc tamen primam conclusionem
insurgunt difficultates duae ex Aristotele, 1. 2,
de Anima. Prima in cap. 10, quod gustus sit
quidam tactus, idque etiam repetit 2, de Par-
tibus, cap. 3, non ergo putat Philosophus tot
dari sensus. Seeunda difficuUas sumitur ex
cap. 11, ubi asserere videtur duos esse sensus
tactus, atque adeo phires omnino, qnam quin-
que. Ad primam Venetus fatetnr gustum et
tactum esse idem reahter, differre vero con-
notatione terminorum. Verum universi inter-
pretes judicant esse realiter distinctos. Divus
Thomas, lectione 21, Albertus, supra cap. 27,
et in Snmma de homine, tractatu de Gustu,
qusest. 2, Philoponus, fol. 63, col. 2, ^gidius,
text. 101, dub. 2, et uterque Cajetanus et
aperte Aristoteles, text. 112, et hbro 4, de
Histor., cap. 8, et hb. 3, de Anima, cap. 1, ait
quinque esse sensus externos, et illorum suf-
ficientiam investigat. Idem patet ex objectis,
et ex diverso modo immutandi eorum, ut vi-
dimus. Item ex diversitate organorum, tactus
enim organum per totum corpns distenditur:
organnm gnstus certam et determinatam se-
dem habet. Patet denique ex diversitate actio-
num : sunt ergo sensus diversi, Illud autem
Aristotehs dictum varie exponitur. Prirao,quia
gnstus materialiter etiam, sicut tactus, et non
solnm intentionaliter tangit objectum suum.
Juxta qnam expositionem tactus dupliciter su-
mi videtnr, et stricte pro sensu perceptivo
primarum qualitatum, quo pacto gustns, tactus
non est, et late ut significat sensum,qui preevio
aUquo materiali contactu sentit, et ita gustus
dicitur quidam tactus. Hsec est expositio divi
Tliomse, ac vera. Addi potest et altera, quod
gnstns sit quidam tactus non formaUter, sed.
suppositive, qnatenus semper supponit tac-
tum.Quas certe expositio coincidit cnm prima.
Alias vero omitto, quia minns ad rem faciunt.
RepUcabis tamen : organnm gustus est etiam
organum tactus, lingua enim sentit etiam ca-
lorem, in imo antem organo unus est sensus :
coiucidunt ergo gustus et tactus in unum sen-
698
LIB. m DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
sum. Respondent nonnuUi in organo gustus
non dari sensum tactuS;, qui magis terreum
organum, quam gustus postulat : hic enim
humido gaudet et aqueo^, teste Galeno 1, de
PlacitiSj cap. 13, et lib. de Instrumento olfac-
tus. Probabilius tamen videtur oppositum :
namque docet experientia in eadem parte sa-
porem et caloremsentiri.Prffitereaqusevispars
corporis non nimium dura est organum tac-
tus, ut supra vidimus, hujusmodi autem est
nervus ille in quo sedet gustus : ergo ibi etiam
est tactus. Neque verum est tactum ita exigere
organum terreum, ut sub alio temperamento
non possit conservari. Dicitur ergo terrestre,
quia in illo magis, quam in alio organo quali-
tates illius elementi misceantur^ nihilominus
non semper ibi praedominatur terra, imo ad
sui perfectionem requirit temperamentum
sequale, hcet possit etiam sub temperamento
ineequali minus perfecte conservari, ut liquet
in membris diversarum complexionum, quo-
rum aUa ad has, alia ad illas quaUtates tangi-
biles decUnant. Sic Galenus 9, de Placitis, c. 2,
et \, de Temperament., c. 10, ait in sola manu
tactum esse perfectissimum, quod videlicet in
ea parte corporis prse aliis ad mediocritatem
redacta sit mixtura quaUtatum, quam etiam
divus Tliomas, in A, d. 23, cjusest. 1, art, 3,
quEestiunc. 2, vigere maxime in pulpis digito-
rum affirmat. Ad argumentum ergo respon-
detur, nihil repugnare in eodem organo esse
sensum tactus et gustus, nam tactus est quasi
universalis sensus unde in organis etiani alio-
rum sensuum reperitur.
4. Cnca seamdam difficultatem opinio j^rinia.
— Circa secundam difiicuUatem, est varietas
opinionum, quidam enim admittunt diversos
specie tactus. Ita Avicenna 6, Natural., part. 2,
detact., Themistius, cap. 39, Averroes 2, de
Anima, textulOS, J^^gidius, ibid., D. Thomas,
lect. 23, AUjertus, Summa de homine, tractatu
de tactu, qutest. 2, ApolUnaris, in secundo
Ub. de Anima, c[usest. 3, Valles 2 Contro-
versiarum. Ratio eorum est, quiaunus sensus
unius est primse contrarietatis : sed in tangi-
biUbus quaUtatibus dantur duae prmise contra-
rietates : ergo duo sunt sensus tactus. Juxta
quos auctores consequenter dicendum esset
divisionem vulgatam sensus externi in quinque
sensus, non esse generis in species infiraas,
sed in subaUernas, ita ut tactus, verbi gratia,
subdividatur adhuc in duas species, etc, prai-
sertim cum non desint qui liumanis sensibus
ob conjunctionem cum gradu rationali diver-
sitatem speciiicam a sensibus belluarum tri-
buant, ut Ub. seq., cap. primo, numero septi-
mo, attingemus.
5. Opinio secmida prohahilior . — Contraria
sententia videtur verior, quam tenet D. Tho-
mas, 1 part. quajst. 78, art. 3, ad 3, ubi aperte
ait sensum tactus unicum esse in specie. Idem
Philoponus 2, de Anima, fol. 69, col. 2, Sim-
plicius, text. 108, Alexauder, in parajjlirasi de
Anima, cap. de contact., Venetus, text. 108,
Magnesius, de Sensu particulari, cap. 23, Fer-
nelius 5, Physiologiee, cap. 7, et coUigitur ex
Aristotele, lib. 3, cap. 1, dicente tantum esse
quiuque sensus. Quod vere non diceret, si plu-
res essent in specie uUima. Idem coUigitur ex
2, de Partibus, cap. 1, ubi legimus idem esse
seusorium, in quo percipiuntur universse con-
trarietates tangibiles et subditur, unius sen-
sorii, (scilicet adeequati) unum esse sensum,
quod etiam repetitur in 2, de Anima, text. 121.
Potissima ratio hujus sententiee est hanc dis-
tinctionem tactuum necessariam non esse^
cum omnes primse quaUtates tangibileshabeant
eumdem modum immutandi sensum organum-
que tangendi sit unum, temperamentumque
quantum possit fieri, unius rationis reqinrat :
superflue igitur cUstinctio invehitur. Neque
ratio facta urget. Primo, quia nuUa causa est,
cur unus sensus tantum sit unius contrarieta-
tis, Ucet enim visus, verbi gratia, unam per-
cipiat contrarietatem, sciUcet albedinis et ni-
gredinis, at sensus olfactustam muUos percipit
odores bonos et malos, ut non una in eis con-
trarietas, sed pUires forte reperiantur : nos
enim solum odorem bonum a malo distingui-
mus, ut contraria, cum tamen non omnes odo-
ris boni et maU habeant eamdem rationem
bonitatis et malitiae, ut ipso etiam sensu no-
tum est : in hac ergo diversitate quis audeat
aflirmare muUas contrarietates non inveniri.
Hoc enim modo qualitates etiam tangibiles re-
duci possunt ad unam contrarietatem primam,
cjuasi genericam, scilicet quaUtatem nocivam
et proficuam, sub qua tamen ratione plures
dantur coutrarietates primte quasi specificoa,
uimirum calidum et frigidum, humidum et
siccum : sic rursus in saporibus fortasse ali-
quot erunt contrarietates specificee, quarum
una ad aliam non reducatur sub una generica,
quamvis probabilius etiam sit dulce et ama-
rum esse sapores extremos. Secundo responde-
tur, quatuor iUas primas quaUtates, convenire
in uno genere communi, quod sit adfequatum
objectum tactus continens sub se duas primas
contrarietates, quod uihil obest uuitati ratio-
nis seusibiUs, quia in omnibus dictis speciebus
CAP. XXVIII. DE NUMERO EXTERNORUM SENSUUM IN SE, ETC.
699
est eadem ratio sensibilis. Ita S. Tliomas supr.
etqusest. de Anim.^ art. 13^ ad 17, et opusc. A3,
cap. 3^ alias vero qualitates tangibiles^ q. 2,
de Gener.^ recensentur, ad has primas reduci
ab ipso Aristotele ibid., ac adeo per illas sen-
tiri, fortasseque per illarum species, non per
proprias, ad modum sensibilium communium.
Ad Aristotelem itaque respondetur loqui solum
dubitative, ac disputando, quia tamen sic solet
ipse probare suam sententiam, forte ibi cen-
suit esse probabilins, quod non probamus.
6. Be secundo pioncto in titulo capitis quoad
tactum. — Quoad gustum opinio non iinproia-
Mlis. — In secunda parte liujus capitis brevi-
ter dicendum est de numero sensuum singulo-
rum animalium, ac dico primo. Nullum est
animal tactu cassum, hoc repetit seepe Aristo-
teles, in lib. de Anima, idemque sentiunt om-
ues philosophi. Est siquidem sensus hic quasi
fundamentum aliorum, utpote maxime neces-
sarius ad conservationem vitae vegetativas. Est
rursum imperfectissimus, atque adeo facile
communis. Denique organum illius in qua-
dam consistit mixtione primarum qualitatum
per totum corpus diffusa, ac proinde inventu
facillima in omni .animali. De gustu vero res
est dubia, quidam volunt etiam esse commu-
nem omnibus animantibus. Ita Venetus, Sum-
ma de Anima, cap. 34, ApoUinaris^ lib. 2,
text. 29, ubi duplicem distinguit gustum : unum
perfectum, qui in determinata parte consistit,
discernitque ditferentias saporum, et hunc non
esse omnibus communem : alterum imperfec-
tum, qui deservit sumptioni alimenti, discer-
nendo tantum conveniens a disconvenienti, et
hunc esse communem, necessariumque ani-
mantibus, sicut et tactus : tum quia animal
potest leedi a noxio cibo, quee fuit ratio conce-
dendi tactum omnibus : tum quia animantia
perfectius percipiunt alimentum, quam pure
vcgetabilia : heec autem perfectio in eo est,
quod cum delectatione recipiant, discretione-
que utihs a noxio, quod certe munus pertinet
ad gustum, Atque huic opinioni consonat Aris-
toteles 2, de Partib., cap. 17, scribens omnia
animalia tam sanguinea, quam exanguia ha-
bere eam partem qua sapores sentire possint.
Idem docet 3, de Anima, cap. penult., tcxt. 64.
Estque probabile : sed oppositum videtur pro-
babilius.
7. Secunda assertio qua opinio prcecedentis
prolalilior statuitur. — Unde dico secundo.
QuEedam sunt animalia solo tactu donata. Ita
Aristoteles, de Sensu et sensibili, capit. 2, ubi
sic ait : Tactum autem, et gustim omnia lia-
lent, nisi quod est animalium imperfectonm.
Clarius lib. 3, de Anima, cap. ultimo de tactu,
Neque si animal est, alitim senstmi prceter liunc
habere necesse est. Et lib. 2, textu 17, sensum
tactus a reliquis omnibus ait posse separari :
et textu 23, quajdam animalia habere omnes
sensus , qucedam aliquos , quajdam tantum
unum. Consentiunt Commeutatores, lib. 2, de
Anima, text. 31, S. Tliomas, lect. 5, ^gidius,
lib. 3, cap. ult., Thienensis, lib. 2, text. 31.
Ratio vero est, quia sunt etiam animalia im-
perfecta, qua? sapidis non nutriuntur, sed ca-
lidis et humidis : atque ita per tactum de-
lectationem cibi percipiunt , discernuntque
utilem ab inutili, neque urget ratio, cur alius
sensus illis tribuatur.
8, Tertia assertio. — Dico tertio. Omnia
fere animalia perfecta sensibus quinque do-
nantur. Hanc conclusionem prosequitur late
Aristoteles 4-, de Historia, capit. 8 , ubi quse
animalia perfecta sint statuit, dicens esse ter-
restria. Idem docet 3, de Anima, capit. 12,
talia autem universim habent sensus quinque :
ergo, etc. Excipit vero Philosophus talpam,
quod visu careat, 1, de Historia, cap. 9, quem
Themistius, Avicenna, et divus Thomas secuti
sunt. Addit vero Aristoteles supra liabere tal-
pam sub cute requisita organa ad visum, im-
pediri autem ne videat ab ipsa cute, utpote
corpulenta^ obstanteque introductioni specie-
rum. Concinit Galenus 14, de Usu partium,
cap. 6. Ratioque a fine desumi potest, quod
ex visceribus terrse eruat alimentum, inutiles-
que proinde essent oculi in tam denso elemen-
to, facileque a terra exsiccarentur. At Sim-
plicius et Philoponus, in secundo de Anima,
et Albertus, vigesimo secundo de Animalibus,
capite ultimo , contendunt videre talpam ,
probantque, quia si oculos habet, ei certe
frustra non sunt concessi, Albertus quoque
alias affert experientias. Equidem duo illa quee
Aristoteles pronuntiat talpam non videre, at
habere organum videndi minime consouant,
ut quid enim natura daret organum omnino
actum negatura ? Unde Albertus affirmat ex-
pertum se talpas extra cavernas quaeritasse
alimentum, sicut ea quae videndo.qua^ritant.
9. Quarta assertio. — Dico quarto. Inter
animalia imperfecta qusedam habent quinque
sensus, qusedam non item. Sic apis solo caret
auditu 1, Metaphysicae, capite primo, supra
vero dictis locis de Historia probat Philosophus
sensus quinque reperiri in piscibus, ac in for-
micis. Est autem notaudum primo, pr^eter
tactum omnes alios sensus dari ad melius esse,
700
Lm. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
et ideo possunt plura vel pauciora participari
juxta diversitatem perfectionis animantis, No-
tandum secundo animalia, cjute alimento etiam
non conjuncto , sicut vegetabilia utuntur, sed
quffirunt, si distet, necessario liabere auditum,
aut visum, aut olfactum, illis enim percipitur
distans sensibile, unde quse animalia habent
potentiam de se motivam ad locum distantem,
vendicant etiam aliquem istorum sensuum,
et e contrario, quse eorum aliquem habent
possunt moveri ad distans, nam ex sensu se-
quitur appetitus et ex appetitu motus.
GAPUT XXIX.
DE COMPARATIONE QUINQUE SENSUUM INTER SE, ET
IN ORDINE AD SUBJEGTA TN QUIBUS SUNT.
4 . Cioxa primum puiictum in prwsenti capite
assertio prima. — Videatur auctor, disput. \,
Metapliysica', sect. 6, oium. 42. — Tria in hoc
capite sunt videnda : primum de absohita com-
paratione externorum sensuum inter se : se-
cundum de comparatione sensuum ejusdem
speciei in diversis animalibus : tertium de
comparatione eorumdem prout sunt in homine.
Circa primum sit conchisio. Perfectissimus
sensus est visus, deinde auditus, postea olfac-
tus, deinde gustus, ultimo tactus. Prol)atur
primo de visu, qui nobiUssimum objectum
sortitus est, lux enim est nobilissima qualitas
inter sensibiles. Deinde nobihssimo modo ab
objecto immutatur, ut ex supra dictis patet,
actu etiam suo ad majorem distantiam attingit,
quam sensus ahi, idque in instanti, quod non
preestant cseteri. Considerando quoque sensibi-
Ha communia nulhis tot, ac tam i^erfecte co-
gnoscit, sicut visus : simihter quoad sensibiha
per accidens, multum excedit, nam extenditur
visus, ad coelos, ad motum, magnitudinem,
figuramcjue eorum, quae nuUus ahus sensus
novit. Organum denique visus perfectissimum
est, ut patet ex ilhus subtilitate, ingeniosoque
artificio, imde per facile Iseditur: hsec ergo
omnia manifestant perfectionem hujus sensus
supra ahos. De auditu id etiam patet tum ex
objecto, a quo, immateriahus prse reliquis
tribus immutatur, atque ex delectatione quam
ab eo capite quodammodo spiritualem: tum
ex organo, quod subtihus est utpote aereum.
De odoratu simihter ostenditur, nam superat
duos ahos in modo, quo immutatur, minus
enim habet de materiahtate, quahtas quoque
immutans perfectior aliis est, ob easdemque
rationes gustus tactum vincit.
2. Ohjectioni occurritur. — Objicies primo,
organum auditus nobihus esse, quam visus,
cum illud sit aereum, hoc vero aqueum, ob
hanc forte rationem Piato posuit orgauum vi-
sus igneum e.sse, quod e.st probabile. Occur-
rendum tamen non .semper mixtum ilhid in
quo prsedominatur nobilius elementum esse
perfectius, sed iUud in quo perfectior existit
mixtio: hac ergo ratione organum visus, or-
ganum auditus superat. Secundo oppones,
objectum auditus imperfectissimum esse videri,
cum sit quahtas facile transiens : ergo et audi-
tum ipsum videri imperfectissimum. Respon-
detur sonum in esse quahtatis imperfectiorem
esse, at in esse sensibihs preestare ahis tribus,
quod immateriahori modo immutet ut dictum
est, et ideo potentiam ipsam simphciter esse
perfectiorem, ut cohigitur etiam ex modo, quo
attingit objectum, perfectiori scihcet, quam in
alhs sensibus, ut etiam ex dictis constat.
3. Circa secundum punctum assertio se-
cimda. — Be tactu. — De gustu. — De odo-
ratit. — Deauditu. — Devisu. — Secundoloco
occurrit comparatio inter sensum hominis et
brutorum, singulas vero horum species inter
se conferre nimis prohxum esset. Unde sit se-
cmida conchisio. In omuibus sensibus exterio-
ribus superat homo csetera animaha simplici-
ter, et absohite loquendo, quamvis secundum
quid superetur in nonnuhis. Probatur singula-
tim. Imprimis enim habet homo perfectissi-
mum tactum simphciter, et quoad omnes con-
ditiones, ut Aristoteles docet, secundo de Ani-
ma, capite decimo, et experientia testatur,
atque etiam ratio, quia tactus ut sit perfectus
requirit temperamentum primarum quahta-
tum : ergo tactus temperatis.simi corporis, nem-
pe humani, erit perfectissimus, utpote magis
denudatus ab objecto, cum propter modera-
tionem ad nuham quahtatem magis accedat,
quam ad aham. Idem est de gustu philoso-
phandum, quoniam proxime convenit cum
tactu : et a fnie etiam conchiditur, nam homi-
nis perfectior complexio perfectiori eget cibo :
ergo et perfectiori gustu. Odoratum ait Aristo-
teles, iu capite nono, in homine esse hebetio-
rem, quam in plerisque animahum : sed intel-
hgendum hoc est secundum quid, quoad
facihtatem , videhcet percipiendi mehus odo-
res, vel a distantia majori, in quo certe multa
animaha excedunt hominem, ut superius de
vuhure notatum est. Caues etiam de nocte mire
discernunt inter homines, ut latronem a do-
mestico, et simiha pleraque. Ratio vero reddi-
tur optima ab Alberto 4, de Auima, cap. 43,
^gidio, textu 92, ex hbro de Sensu et sensi-
CAP. XXIX. DE COMPARATIONE PR,^DICT0RU3I SENSUUM.
701
bili, capit. A, 5, quod cerebrum hominis sit
Yrigidissimum et bumidum nimis , unde et
somno eget longiore. Ita vero factum est, ut
melius deserviret cognitioni : calor enim con-
turbat animales spiriUis : quia ergo organum
olfactus juxta cerebrum situm est, olfaciendi
vite obturantur, continua cerebri distillatione
frigida et humida, unde quo plura ejusmodi
excrementa per nares defluunt minus olfaci-
mus : at vero csetera animalia cerebrum habent
calidius, unde in hominibus ipsis odoratus
acutior cahditatem et siccitatem cerebri indi-
cat^ et ex consequenti ruditatem et obscurita-
tem ingenii. At vero his non obstantibus ol-
factus hominis simphciter perfectior est, quam
hrutorum, cum se extendat ad nobihora ob-
jecta, bruta enim, ut phirimum olfaciunt odo-
res, qui sunt conjuncti saporibus^ nam ad hoc
potissime ilhs data est vis odorandi, ut discer-
nant ahmenta: odores vero reliquos per se
delectantes sine conjunctione ad sapores, ut
florum, bruta vel nullo modo percipiunt, vel
in eis non delectantur cum tamen homo per-
fectissime sentiat ejusmodi odores, in eisque
nimium satis delectetur. Cujus rei ratio est apud
Aristotelem, de Sensu et sensibih, cap. 3, quod
nimium cahdi sint, temperentque proinde fri-
giditatem nostri cerebri. Unde jam acute per-
cipi possunt : ac tristare si sint dissentanei, aut
delectare, si consentanei. Idem colUgitur ex
eodem Aristotele, prima de Generatione ani-
malium, cap. 2, et Galeno, octavo hbro de Usu
partium. Omnibus ergo pensatis perfectior
censetur olfactus hominis, cum perfectius sit
posse extendi potentiam ad universahus et
nobihus objectum, quam intense, vel facile
partem objecti cognoscere. De auditu hquet in
nobis esse perfectissimum : nimirum percipit
perfectissimas sonorum differentias non tan-
tum naturales, sed etiam artificialos, liabet-
que perfectissimum et subtilissimumorganum.
De visu id facile inteUigitur ob easdem ratio-
nes. Accedit hos duos sensus disciphnse esse,
ac dici : quod est proprium hominis. Ita patet
conclusionis probatio, cujus ratio a priori est :
quia natura sensitiva in homine conjungitur
rationah : est ergo perfectior simphciter : ergo
et tahs naturse etiam potentiee simpliciter
erunt perfectiores, hcet quoad ahqua supe-
rentur ex indigentia corporis, eo quod seepe
dispositio necessaria ad operationem unius
membri impedit aliquo modo operationem
alterius , non enim potuit tanta diversitas
membrorum stare, sine uUo prorsus inter se
impedimento. Et heec de secundo puncto.
4. Circa tertium ptmctwn comparatio duplex.
— De priori comparatione tertia conclusio
in ordine. — Circa tertium punctum notandum
est primo in sensibus hominis duphcem per-
fectionem et commoditatem posse considerari.
Prima est intrinseca ipsorum in ordine ad
proprios actus ac sensibilia propria. Secunda
est utihtas acquirendse scientise. Pro priori
consideratione sit tertia conchisio. Quinque
sensus eumdem ordinem perfectionis habent
in homine, quem ex se habent. Heec facile
patet, quia is ordo consistit in specifica per-
fectione, secundum quam unus excedit alium
qui profecto ordo in homine non destruitur :
ergo, etc. Est tamen conchisio intelUgenda,
si comparatio absolute fiat, ut intendimus :
proportionaliter namque hoc est loquendo de
quovis sensu in sua proportione, seu specie,
perfectissimus liominis sensus erit tactus. Si-
cut enim considerando hominem ad equum,
simpliciter, quilibet homo est perfectior equo,
in sua tamen quemque specie comparando,
fieri potest, ut aUqius equas in sua specie in-
veniatur perfectior, quam in sua homo ; ita
dicetur imperfectissimum hominis sensum esse
olfactum, perfectissimum autem essetactum,
nam habet summam perfectionem , quam
intra speciem habere potest, et forte idem est
de gustu : visus autem et auditus non adeo
sunt hoc modo perfecti, a muhis enim anima-
libus superatur homo in acumine, aut firmi-
tate horum sensuum, atque ita venit inteUi-
gendus Aristoteles , de Sensu et sensibiU ,
capit. 4, divus Thomas ibid., lection. 9, et
auctores alii.
5. De postei-iori comparatione qiiarta co7i-
clusio tripartita. — Legatur auctor, disp. 1,
Metapliysicce, sect. 6, a n. 11. — Si vero com-
parentur hi sensus secundum utihtatem ad
scientiam, sit quarta conclusio. In homine
imperfectissimus est odoratus, deinde gustus,
aUi vero tres mutuo se excedunt, simpUciter
tamen excedit visus. Prima pars de odoratu et
gustu experientia est nota. Circa tres alios
sensus, qu£e est secunda conchisionis pars, re-
colendus duplex modus acquirendi scientiam,
per inveutionem scilicet et disciphnam : quan-
tum ergo ad hunc posteriorem, utilissimus est
auditus, quia percipit voces explicantes con-
ceptus ad vivum : ad priorem vero magis de-
serviunt tactus, atque visus, qaia ad plura
objecta se extendunt, unde simpliciter, et per
se sunt utihores, tum quia modus acquirendi
scientiam per disciplinam est qiiasi per acci-
dens, et in ipsa inveutioue fundatus, tum
702
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
etiam qiiia quodammodo per accidens est au-
ditui disciplinam fieri mediante illo^, signifi-
catio enim vocum accidit objecto auditus,
neque auditus ipse significationem capit, sed
sonum materialem. Inter tactum autem et vi-
sum observandum est illum hunc excedere.
quod sit universalior ex parte subjecti, est
enim diflfusum per corpus : ideoque perfectior
tactus arguit in toto corpore optimum tempe-
ramentum et complexionem. Unde divus
Thomas, secundo de Anima, recte dixit exces-
sum in tactu, excessum esse in virtute sensi-
tiva simpliciter, quia sensus est universahs :
hac ergo ex parte sensus hic aptissimus est ad
scientias, unde etiam Aristoteles ob id scripsit
moUes carne aptos esse ingenio^ et 3^ de Par-
tibus^ capite quarto, quo sensu hebeti sunt
durum habere cor, cujus rationem reddunt
sanctus Thomas^ lectione 32, et Philoponus,
foUo sexto, col. tertia, quia moUities corporis
arguit corporis temperamentum et optimam
compositionem in organis sensuum. Item tale
corpus deservit optime ad ministrationem vir-
tutis animalis, nam cum corpus moUe est,
spiritus animales subtiUores sunt^ cUscurrunt-
que celeriter per corpus : non sic autem quan-
do corpus durum est : hoc tamen est iuteUi-
gendum, ut ait divus Thomas, et Themistius
de moUitie naturali, non de ea, quse cura, et
arte adquiritur. Additque Albertus inter ipsas
naturales moUities aquosam, ac provenientem
ex pituita, ut in foeminis, non arguere aptam
complexionem, nec idoneum ingenium, sed
quee provenit ex puro sanguine, quia sic tem-
peratiorem complexionem causam habet, ut
citato loco de generatione etiam dicitur : hac
ergo ex parte tactus superat visum.
6, Qua e contra superetur a msu. — Atta-
men visus e contra superat tactum in muUis.
Primo, quia est universaUor ex parte objecti,
percipit enim coelestia et terrestria sensibiUa,
propria et commimia, muUoque faciUori modo,
quam tactus. Item est certissimus inter omnes
sensus, utpote immateriaUor, minusque pro-
inde deceptioni obnoxius , ideoque maxime
deserviens inventioni, atque attestationi veri-
tatis. Unde Plato in Timoeo ait rerum subU-
mium notitiam oculos nobis attuUsse, et Aris-
toteles i, Metaphysicee, c. i, ideo nos visum
maxime diUgere , quia maxime cognitioni
subservit. Ex quibusjam patet tertia conclu-
sionis pars, excessus enim iUe tactus non in
intrinsecis cernitur, sed in iis, quse tactum
comitantur, unde magis tanquam siguum ar-
guit perfectionem, quam per se ipse afierat.
vi.sus vero in intrinsecis, magisque propriis
superat tactum, ac reUquos sensus : quare,
etc, sic ergo inteUigendus Aristoteles i, de
Gener. animaUum^ cap. 20, .scribens non pro-
venire prudentiam ex tactu , nimirum tan-
quam ex proprio instrumento, quamvis de-
serviat non minime ad prudentiam propter
complexionem, quam arguit optimam, ni.si
aUoquin natura deerret.
7. Ohjectio prima contraproxime resoluta. —
Respo7isio ex Aristotele. — Oppones primo, in
sectione 30 problematum, narrat Aristoteles
quicumque ingenio, vel studiis, vel ReipubU-
C£e administratione, vel in carmine pangendo,
aUisve partibus claruere, fuisse melanchoUcos:
hsec ergo complexio secundum Aristotelem apta
est ad ingenium, inepta vero ad tactum, cum
humor iUe, utpote terrestris, duriores efficiat
carnes, ac proinde organum tactus ofjtundat.
Fatetur quidem Aristoteles iUa loco melancho-
liam, si dominetur, sua naturaU frigiditate et
siceitate impedimento esse , talemque com-
plexionem nactos , stoUdos fieri et ignaros.
Contingere tamen (inquit Aristoteles) atram
bilem, si moderata sit, per totum corpus dis-
persam calefieri ab humore alio, vel com-
plexione caUda, sicque vehementem concipien-
do calorem calefacere : quemadmodum etiam
experimur ferrum et aquam ex se frigida, se-
mel tamen calefacta multum concipere calo-
rem urereque velociter : sic ergo melaucholia a
propria natura extracta conducit ad ingenium,
optime disponendo corpus ad diflfusionem spi-
rituum animalium, temperandoque nimiam
sauguinis vivacitatem : tandemque hominem
studiosum, ac si sit ad mediocritatem redacta,
efficit prudentiorem : unde licet melancholici,
inquit Aristoteles, in aliquo excedantur ab a-
liis : multis tamen in rebus sunt iUis prsestan-
tiores, alii quidem in studiis litterarum, alii
in artibus, alii in Republica, atque si in ex-
cessu humor hic calefiat, facit hominem lo-
quacem et poetam, aliaque non pauca ibique
videre licet.
8. Ohjectio secunda. — Ad oljectionem. — Op-
pones secundo contra resoluta pro visu, nam
tactus videtur certior sensus, ut experientia
colligitur, et ex Aristotele, libro de Sensu et
sensibiU, cap. 4^ et2 de Partibus, cap. 16.
Certitudo autem maxime ad scientiam exigi-
tur : ergo tactus est utilior. Et confirmatur,
quoniam tactus esse videtur magis diligibilis,
quia magis necessarius, Respondendum licet
tactus certior esset, visum alioquin haberi uti-
liorem, propter universaUtatem, sed et certio-
CAP. XXX. DE NUMERO
rem esse negandiim est. Etenim si comparen-
tur ad objecta propria non miniis certus est
-visuS;, quam tactus^ ac forte certior;, si vero ad
objecta communia facilius liallucinatur tactus,
applicatis illis in proportione sequali : quod
enim aliquando visus decipiatur^ ex nimia di-
stantia provenit^ id vero non derogat ejus cer-
titudini^ quee pensanda est penes objectum
debite applicatum. Ad confirmationem dicito
amorem tactus^ et visus non esse apte compa-
rabiles, quia unius amor alterius amorem in-
cludit : tactus enim est fundamentum aliorum
sensuum^ atque adeo illo destructo destruentur
alii, qua certe consideratione maxime diligi-
tur : si vero praecise considerentur, ac invicem
separari^ ac separatim conservari possent^ sic
plane magis diligibilis est visus de se, ac prte-
cipue ad utilitatem scientise : quamvis alii sen-
sus sint diligibiles ad percipiendam sensibilem
delectationem, ut tactus et gustus, qui tamen
amor nimium estimperfectus et animalis, prior
autem perfectior et conformior homini , ut
homo est, sicut locutus fuit Aristoteles l, Me-
taphysic8e_, cap. i.
CAPUT XXX.
AN SIT UNUS TANTUM SENSUS INTERIOR, AN
PLURES.
4. jSensus interior comtmmis qii(B ratione
prodetur ? — Explicatis sensibus exterioribus :
dicendum superest de interioribus^ qua de re
egit Aristoteles 3, de Anima, cap. 2 et 3, et
interpretes ibi, divus Thomas tum ahbi, tum
1 Pv cf- "78, art. Ai, ubi praecipua quam expli-
cat, sed paulo latius hic erunt disserenda. In
hac vero dubitatione suppono, dari sensum
interiorem, pro qua re notandum septem hsec
vocabula, sensus communis, pJimitasia, hnagi-
natio, (Bstimativa, cogitativa, memoria, remi-
niscentia, significare potentiam sensitivam a
quinque supra explicatis dictinctam, sive mul-
tiplicem, sive eamdem, prout est principium
diversorum actuum, de quo statim agendum:
sensus ergo communis est potentia interior co-
gnoscens objecta propria sensurmi exteriorum,
discernensque inter illa, ex qua discretione
potissime sensus communis a philosophis de-
prehensus est, illa sicjuidem operatio maxime
necessaria est naturee sensitivee, nec poterat
convenire eidem exteriori sensui, cum ad dis-
cernendum inter duo oporteat utrumque co-
gnoscere : visus autem discernit quidem inter
duos colores, et auditus inter souos duos, at
SENSUUM INTERNORUM. 703
inter sonum et colorem neuter discernit, quia
neuter utrumque cognoscit : necessarius ergo
fuit sensus communis. Nec dici potest eamdem
animam per diversos sensus discernere : illa
enira non nisi per potentiam cognoscit: per
eamdem ergo potentiam oportet cognoscat, ut
illadiscernat. Aliamrationem affert Aristoteles,
de Somno et vigiha, capite primo, ut scihcet
cognoscat operationes sensuum externorum,
quse ratio sano modo est acceptanda, juxta
dicta, cap. 11.
2. Alberti ratio atqne olim dlvus Thomas
excluclitur. — AHam quoque rationem probandi
sensum communem invexerr.nt Albertus,
Summa de homine, tractatu 2, de Sensu com~
muni, quse.st. 2, sanctus ThomaS;, opusc. 43^
cap. A, nimirum ut percipiat sensibiha com-
munia per proprias species, quse certe ratio
falsum supponit : quia sensus interior non
ahter cognoscit sensibilia communia, quam
exterior, ut cap. 8, monuimus, ac etiam no-
tant divusThomas, 1 part., qusest. 1, artic. 3,
ad 2, Avicenna 6, NaturaUum, part. tertia,
cap. 8, in fin., et part. 4, cap. 1. Sola ergo
prima illa ratio conchidit dari sensum com-
munem, neque vero communis dicitur com-
munitate prsedicationis, cum sit potentia quse-
dam particularis iu animante, sed communi-
tate objecti, quatenus sensibiha cuncta externa
percipit, in omnesque sensus exteriores in-
fluit tanquam commune eorum principium.
Ita sanctus Thomas^, 4 part., queestion. 78,
artic. 4, add. Albertus, Hbr. secundo, tractat.
cjuarto, capit. decimo secundo.
3. Duliim- circa sensum. communem quo
pacto a PJiilopono exindiatur. • — Im/pugnatur.
— Imfugnatur expeditio TJiemistii. — Vera
solutio. — Dubitabit aiiquis, quomodo potentia
una, ac corporea queat attingere sensibilia
adeo diversa, et S£Bpecontraria. Quidnam aiunt
sensum communem esse quidem indivisibilem,
attamen cum sit in organo extenso secundum
diversas illius partes recipere species diverso-
rum sensibihum. Ita Philoponus, de Anima,
fol. 79. Quse responsio primo supponit species
recipi iu organo, et non in potentia, quodsupra
improbatum est. Secundo asserit dictam po-
tentiam esse indivisibilem , quod repugnat
accidenti materiah, ac in subjecto exteuso
existenti. Tertio fingit diversas species recipi
semper in diversis partibus : aliter ergo res-
pondet Themistius, hb. 2, de Anima, cap. 8,
seiisum communem in se iron recipere species
sensibihum, sed judicare de iis, quai coram se
ponuntur in sensibus externis, quod etiam.
704
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
videtur sentire Galenus 7, de Placitis, in fme,
iEgidius 2;, de Anima, eliam in fnie, sed est
falsa sententia, nam sensus communis judicat
cognoscendo, non potest autem id pr^stare,
nisi species in se recipiat, juxta superius trac-
tata. Rcspondendum ergo sensum communem
tam varia cognoscere, quia est potentia per-
fectior, atque adeo universalior uniens in se
virtutem sensuum externorum, quod ex su-
pradictis, libr. secundo, capit. secundo, con-
stare potest, unde D. Augustinus 12, super
Genesim ad lit., c. 26, quinque sensus, toti-
dem comparat rivulus ab uno communi sensu
tanquam a fonte manantibus, illud autem de
contrarietate specierum solutum jam superius
estincapit. 2.
A. Phantasice descripiio, et etymologia ex
sententia auctoris. — Phantasia est sensus inte-
rior potens cognoscere sensibilia exteriora in
eorum absentia : heec quippe operatio nobis est
cum brvitis communis : ideoque alicui sensui
tribuenda : illi certe, qui species rerum sen-
satarum in absentia valet conservare, ac per
illas abstractive cognoscere, quique propterea
pliantasia nuncupatur, etymologia sumpta a
lumine, ut Aristoteles notat juxta translatio-
nem Argyropili et Perionii, expositionem divi
Thomee, Commentatoris, Simplicii et Themis-
tii in paraphrasi : himen enim dicitur grsece
cpws : quia vero lumen facit apparere colores,
inde derivatur (pavc;, id est, privia apparitio,
ac deinde pliantasia, quia scilicet res absentes
facit apparere. Addit Philoponus phantasiam
dici qaasi status eorum, quas apparent, unde
ait derivari a a^avcc^ et caatc, quod Grsece si-
gnificat permanentiam : retinet enim phanta-
sia species permanenter , etiam absente ob-
jecto, atque ita textum interpretatur.
5. Differentia triplex phantasice a sensihus
externis ex Aristotele. — Defmiturus autem
Aristoteles phantasiam, prius eam distinguit
ab aUis potentiis, et primo a sensibus nimi-
rum externis, ut in textu constare potest :
adhibet autem tres differentias. Prima est,
quia licet sensus, neque actu, neque potentia
detur, est tamen phantasia : ut in somniis.
Instabis in somniis sensum dari in potentia.
Occurrit primo Themistius, in paraphrasi li-
bri tertii de Anima, id verificari conditiona-
liter, esto non manerent sensus etiam potentia,
utin caeco, salvari posse phantasiam. Secundo
occurrendum verificari quando in somnis im-
possibile ahquid fmgimus, cujus neque sensus
actuest, neque potentia : addit vero Aristoteles
sensum semper adesse, non phantasiam, quse
verba Themistius in paraphrasi omittit, tan-
quam diflicilia,habentur tamen in Graica littera,
quse D. Thomas exponit, ut intenta inter ipsas
potentias differentia, nulla evadat : ait enim
sensum, id est, facultatem sentiendi semper
adesse, non tamen phantasiam, id est, actum
ejus. Jam vero Simplicius et Philoponus ex-
ponunt in pueris esse sensum exteriorem ap-
tum ad operandum, non vero phantasiam :
sed repugnant experientiee, nam infantuli som-
niant et imaginantur, licet imperfecte, sicut
et per sensus exteriores imperfecte operantur.
Quare Avicenuce expositio placet, sensum sem-
per adesse objecto suo, quia non nisi illud
prsesens cognoscit : phantasiam autemnon ita,
cum etiam cognoscat objectum absens : unde
verba illa non addunt novam differentiam,
sed jam positam exponunt. Secunda ergo dif-
ferentia est : quod sensus cunctis insit anima-
libus, imaginatio vero non item, de qua quo-
modo sit intelhgenda inferius dicetur. Tertia
differentia, quod sensus semper sit verus circa
proprium sensibile, imaginatio autem semper
sit falsa, qua de re supra in c. 10. Oppones
vero textum 161, in quo Aristoteles ait imagi-
nationem esse veram, aut falsam, quia sensus
talis est : sentit ergo imaginationis falsitatem
habere originem ex falsitate sensus, atque
adeo nullam esse hanc tertiam differentiam.
Respondet bene Philoponus, phantasiam jam
in cognitione simplicium sensibilium tam vera,
quam falsa saltem occasionaliter, sensum se-
qui, a quo illam acceperat, quia tamen sensi-
bilia componit et impossibilia fingit, in eo dif-
ferre a sensu.
6. Dijferentia imaginationis ab opinione. —
Differentia phantasice al) opinione, fide, etc. —
Secundo loco assignat differentiam inter ima-
ginationem et opinionem, quod opinio moveat
appetitum, non vero imaginatio. Dicet aliquis.
Imaginatio saipe causat timorem, etiamsi nulla
sit opinio, vel apparentia mali eventuri, ut ex-
perientia docere videtur. Ob hanc objectionem
nonnulli exponunt diflerentiam, ut ex opi-
nioue semper sequatur motio appetitus : ex
imaginatione non quidem semper, sed ali-
quando, veluti, cum fortis est et vehemens,
quod indicat Aristoteles in exemplo de pictura,
visio enim per se non movetappetitum, movet
autem, si sit pulchra, vel horribilis : dicendum
tamen phantasiam solam uunquam movere
appetitum, nisi illi misceatur opinio mali, vel
boni, saltem ut possibilis : vehemens quippe
apprehensio eflBcit, ut malum tanquam nobis
possibile cousideremus, unde jam, ne eveniat
CAP. XXX. DE NUMERO
formidamus. Alias differentias assignat Pliilo-
sopluis ibidem faciliores. Ultimo ponit diffe-
rentiam inter phantasiam, opinionem^, fidem^
suasionem et rationem, nam quatuor hsec pos-
teriora, vel idem sunt, vel se comitantur^ quia
ubi opinio est, ibi est, vel semper esse potest
fides^ et suasio et ratio : phantasia autem sine
iisdem invenitur.
7. Phantasice descri^Mo ex Aristotele. — Ima-
ginativa. — jEstimativa. — Cogitativa. — Me-
moria. — Reminiscentia. — Ex his omnibus
concludit philosophus definitionera phantasiee.
Est motus factus a sensu in actw, ubi potius
phantasiatio defmitur^ quam phantasia, imo
defmitio competit etiam actui sensus commu-
nis_, nisi hunc actum sub sensu in act%i com-
prehendas, ut Philoponus exponit : fortasse
tamen id opus non est, eo quod distinctee po-
tentise non sunt. ut infra dicemus : definitur
ergo clarius, ut n. 4, dicebamus^ phantasia
potentia, quce species sensibilium externorum
recipit et conservat, ac per illas operetur in ah-
sentia ohjecti : alias definitiones tradit Com-
mentator, illo in libro, textu 406, Albertus 3,
de Anima, tractatu \, cap. 8, Cicero 1, Acade-
micarum qusestionum. Jam vero imaginatio
coincidit fere cum phantasia, solumque addit
vim componendi possibilia, ac fingendi im-
possibilia. JEstimativa describitur sensus inte-
rior potens apprehendere sub ratione conve-
nientis et disconvenientis, seu_, ut communiter
loquuntur, sub ratione insensata : haec siqui-
dem operatio communis etiam est omnibus
animantibus, nullique seusui externo deputari
valet, cujus munus est movere appositum sen-
sitivum^ qui non nisi a ratione convenientis et
disconvenientis movetur : ideo ergo sestima-
tiva dicitur, quia in rebus ipsis aliud sestimat,
quam quod exterius appareat. Cogitativam
multi putant esse potentiam sensitivam pro-
priam hominis valentem ratiocinari circa par-
ticularia, et componere atque dividere: hoc
tamen excedit hmites virtutis sensitivae, ut
supra dixi : cogitativa ergo nihil ahud signifi-
cat, quam ipsammet potentiam sensitivam in-
teriorem discernentem inter conveniens et
disconveniens_, prout speciali quodam modo in
homine existit, habetque in ipso majorem ah-
quam perfectionem, quia non ex solo instinctu
naturse dicitur, sed etiam ex nobiliori cogni-
tione et experientia, ac ssepe etiam a ratione
dirigitur.Memoria ab Aristotele, capite primo^
de Memoria etreminiscentia, dicitur potentia,
quse cognoscit prseterita, ut jam cognita, spe-
ciatim vero a quibusdam memoria describitur
III»
SENSUUM INTERNORUM. 705
potentia apta cognoscere idem quod oestimati-
va, in absentia tamen objectorum, cognoscit
euim brutum rem sub ratione convenientis et
disconvenientis, licet illam non habeat prae-
sentem, et canes dormientes sa^pe latrant pro-
pter similem cognitionem et apprehensionem.
Reminiscentia definitur potentia, quae rerum
particularium preeteritarum memoratur, non
simplici modo, sed cum quadam indagatione
et discursu. Unde multi credunt hanc virtu-
tem non pertinere ad partem sensitivam^ sed
ad intellectum, insinuatque Aristoteles, in prin-
cipio hbri de Memoria et reminiscentia, dicens
eos^ qui sunt liebetes ingenio, solere memoria
preestare : verum ipse Aristoteles, cap. 2,
aperte docet virtutem esse sensitivam, quod a
signo etiam probat : quoniam, qui per remi-
niscentiam conantur recordari, lassantur ca-
pite_, quod si indagatio cesset^ solet interdum,
quod laborando non potuit , inveniri : hoc
vero indicium fallax est, ad hoc enim satis est
concomitantia operum inter se intellectus, at-
que sensus. Existimo ergo reminiscentiam
potissime fieri jib intellectu, saltem quantum
ad discursus et compositiones, quse illi com-
miscentur : quia vero sensus comitatur sem-
per intellectum , ideo quando hic per diversa
loca et tempora discurrit^ sensus etiam per
quamdam successivamapprehensionemab una
in aham procedit, describique potest tahs ejus
reminiscentia, operatio sensus a prsevio dis-
cursu intellectus, ideoque dixit, qui pollent
ingenio (utpote qui facile discurrant) poUere
reminiscentia.
8. Prima opinio in prcesejiti capite. — Se-
cunda opinio. — Tertia opinio. — Quartaopinio.
— Quinta opinio. — Sexta opinio. — His positis.
Circa qutestionem hujus capitis diversse sunt
sententise, quidam enim duos tantum ponunt
sensus interiores distinctos, diverso tamen mo-
do id declarant : nam eorum ahqui vohmt
sensum communem per se solum esse unam
potentiam, phantasiam vero essealteramiden-
tificatam sestimativse ^ cogitativff^^ memorise,
etc, ita Perezius, lib. 3, cleAnima^ c. 3, q. d,
citans Turisanum, hb. 2^ in artem Galeni,
commeuto 17, item Venetus^ ad citatum lo-
cum de Anima. AHi dicunt scnsum commu-
nem et phantasiam facere eamdem poten-
tiam : sestimativam vero, cogitativam^ memo-
riam, etc, alteram constituunt : ita Marcellus^
hbro 4-, suarum traditionum. Secunda opinio
principalis, ac tertia in ordine astruit poten-
tias tres interiores : phantasiam, quam dicunt
identificari cum sensu communi : cogitativam;
45
706 LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI
quam rationem vocant: et memoriam. Ita
Galenus^ lib. de DifFerent. symptomatum, c. 3,
Gregorius Nyssenus, de Virib. animse, cap. 6
et 1, Damascenus, lib. 2, Fidei, cap. 17 et 2^
Nemesius, de Natura hominis, c. 6, Valles 2,
Controversiarum. Sed oportet animadvertere,
Galenum rationis vocabulo intellectum ipsum
significare, cjuem falso credidit esse potentiam
organicam, ut patet ex 1, de Placitis, c. 4, ubi
scribit cerebrum habere in se munus efficiendi
imaginationem, memoriam, atque intellectio-
nem, non est vero credibile rehquos auctores
catholicos in hoc sensu sequi Galenum, sed
forte rationis voce intelUgunt ipsam cogitati-
vam, quse a plerisqiie ratio particularis nun-
cupatur. Quarta opinio distiiiguit sensus qua-
tuor interiores, nimirum sensum communem,
phantasiam, sestimativam, seu cogitativam et
memoriam. Hanc docuit S. Thomas, 1 part.,
queest. 78, et qu8est. de Anima, art. 13, et
opusculo -43, cap. A, sequiturque ilUus Scliola,
et tenuerat antea Averroes 3, de Anima, text. 6,
Jandunus 2, de Anima, qusest. 73, et aUi com-
muniter. Quiuta opinio, pra^ter quatuor uunc
dictos sensus, addit imaginativam, quam ponit
a phantasia cUstinctam. Tribuitur Avicennte,
fen. li, doctrina 6, cap. 65. Sequiturque Al-
bertus, in Summa de homine, tract. 4, de Ima-
ginatione, et 2, de Anima, tract. 4, cap. 7.
Sexta opinio sex inchicit sensus interiores ad-
dendo proxime dictis reminiscentiam a memo-
ria distinctam.
9. Auctoris judicmm cle prima opinione. —
De secunda. — De tertia. — Quartce sententice
fundamentum primum. — Fundamentum se-
cundwn. — Inter has opiniones, prima sine
fundamento loquitur, nam ostendemus, qua
ratione distinctus asseritur communis sensus a
phantasia, eadem distinguenda esset a reli-
quis phantasia. Secunda opinio probabile fuu-
damentum habet, quod coincidit cum funda-
mento quartse , ut paulo post videbimus.
Tertia deinde non placet, quia nititur solum
experientia desumpta ex medicina, non vero
procedit ex propriis rei principiis, objecto sci-
licet, et actibus distinguendo potentias : fun-
damentum autem solvetur sequenti capite.
Jam quarta opinio, quse inter citatas probabi-
lior habetur, duplex habet fundamentum. Pri-
mum : cognitionem sensitivam interiorem,
aliam fieri per species sensatas, aliam per non
sensatas, ac potentias per eas cognoscentes
esse diversas : siquidem potentiee cognoscen-
tes per species diversarum rationum, diversas
esse oportet. Et confirmatur, nam judicium
AC SENSITIVIS.
practicum et speculativum pertinent ad diver-
sas potentias, sed potentia cognoscens per spe-
cies sensatas cognoscit speculative, sine ordine
ad prosecutionem, vel fugam, cognoscens vero
per species non sensatas practice indicat esse
fugiendum, vel prosequendum, cum rem attin-
gat sub ratione convenientis vel disconvenien-
tis : ergo, et caetera. Secundum fimdamentum
est, sensitivam potentiam cognoscentem in
praesentia objecti debere esse facile mutabilem
et apprehensivam : potentiam vero cognoscen-
tem in absentia debere esse retentivam specie-
rum : ista autem duo non posse convenire
potentise materiali, cum facilis apprehensio
in corporalibus proveniat ex humiditate, re-
tentio vero ex siccitate, quae duo praedominari
simul nequeunt in uno organo. Et confirma-
tur ex vulgato proloquio, qua; in superiorihis
sunt unita i7i inferiorihus dividuntur : quare,
etc.
10. Ex allatis fundamenti ipsa quarta opi-
nio eruitur. — De quinta opinione. — De sexta.
— Ex his fundamentis aperte colligitar sen-
tentia D. Thomae, nam ad cognoscendum in-
tnitive per speciessensatas omnium externorum
sensuum necessarius est unus interior seusus,
nimirum communis : ad cognoscendum vero
abstractive alter requiritur, juxta secundum
fundamentum, et hic est phantasia. Deinde
ad cognoscendum intuitive per insensatas spe-
cies alius sensus postulatur ex eodem secundo
fundamento, qui aestimativa nuncupatur, seu
cogitativa. Denique ex hoc ipso fundamento
ad cognoscendum abstractive per easdem illas
species alius sensus requiritur, poniturque
memoria : ergo et csetera. Et hinc coUiges
quantum valeat fundamentum secundae opi-
nionis, quod in hac quarta primum fuit.
Quinta opinio, praeter haec omnia, considera-
vit duplicem cognitionem sensibilium in uobis
inventam, aliam simplicem quam phantasiae
proprie attribuit, aliam vero compositam, seu
imaginariam, qua fingimus, verbi gratia, mon-
tem aureum, chimaeram, et similia, atque ad
hanc compositivam operationem addidit ter-
tiam potentiam. Et consimili ratione sexta
opinio aliam addit potentiam propter diver-
sum modum memorandi reminiscendo.
11. Notatio prima pro decisione. — Pro de-
cisione veritatis est advertendum sensus inter-
nos non esse multiplicandos ex eo, quod unus
possit plura, quam alius, sed quod alter alte-
rius actum edere nequeat, uam si duo sensus
interni statuantur, quorum unus valeat quid-
quid alius, ac plura operati superflue, saue hic
CAP. XXX. DE NUMERO SENSUUM INTERNOHUM.
707
posterior statuetur : ad operationes ergo iu-
compossibiles eidem potentiee est recurrendum^
ac pro varietate hujusmodi operationum tot
multiplicandi erunt sensus interni. Neque in-
feras, superflue jam poni sensus esteriores^
cum quidquid illi possit. Namque imprimis
non est id simile : sensus enim exteriores sunt
quasi particulares virtutes^ quibus addi debuit
universalis, quee particulares ipsas roboraret,
ac de omnibus judicaret : interius autem non
occurrit talis necessitas. Respondetur deinde
antecedens falsum esse : immutatur enim sen-
sus exterior ab objecto immediate non inter-
nus, atque adeo quamvis sensus interior co-
gnoscat quidquid exterior, non tamen per im-
mutationem immediatam ab objecto, ideoque
fuerunt necessarii externi sensus, quia nisi
immutarentur illi, non posset interior poten-
tia quidquam percipere. Sit ergo constitutum
fundamentum receptum communiter, per eas
tantum actiones esse multiplicandos sensus
internos, qu8B ad eamdem potentiam non pos-
sunt reduci.
12. Notatio secuncla. — Secundo est notan-
dum, non esse in homine inducendos phires
sensus internos, quam in brutis perfectis, si-
quidem in his reperitur natura sensitiva, qua
potest perfectione intra eum gradum : cpiod si
aliqua operatio in homine visitur perfectior,
non continuo est in illo multiphcanda potentia,
cum ea perfectio major dari valeat intra eam-
dem potentiae speciem. Ex quo fundamento
excludit D. Thomas quintam opinionem Avi-
cennse, nam operatio iha compositiva solum
in nobis experitur, attribuique poterit intel-
lectui, vel certe ad iUam eliciendam satis erit,
quod phantasia hominis ponatur nobihor : ex
quo etiam fundamento distinctio memorise a
reminiscentia exchiditur.
43. Pri7na assertio. — Concluditiir contra
distinctiotiem sensus cotnmunis a pliantasia.
Et contra cesthnativce ac memoricp distinctio-
neni. — His suppositis sit primaconchisio. Pro-
babiHus videtur sensum communem et phan-
tasiam non esse potentias realiter distinctas,
idemque dicendum de sestimativa et memoria,
et in universum de potentia intuitive et ab-
stractive cognoscente. Probatur conchisio.
Nam potentia cognoscens abstractive, objecti
speciem debet recipere : vel ergo recipit in
pra3sentia objecti, vel in absentia : hoc secun-
dum est impossibile , quia externa sensibilia
tantum immutant sensus, cum ilhs praesentia
existunt. Unde neque species, aut actus du-
rant, nisi in eorumdem prsesentia : ergo cum
phantasia et memoria ahter non possint im-
mutari, quam media immutatione sensus ex-
terni, immutari necesse est in preesentia objec-
ti : possunt ergo immutari,, ac operari in pr£e-
sentia objecti. Ultima haec consequentia Hquet:
nam potentia quse immutari valet ab objecto
proesente, potest attente immutari, ac proinde
in actum prodire, idque necessario, cum sit
potentia naturaUter agens non impedita; quare
potentia in absentia objecti cognoscens potest
cognoscere in prsesentia : non ergo propter
hos actus multiphcari debent potentise : atque
hinc destruitur fundamentum contrarise sen-
tentiee. Et confirmatur conchisio, quoniam hse
potentiee ideo distinguendse essent, quod una
facile apprehendat, altera retineat : hac autem
ratio destructa est, quia simulac immutatur
sensus internus, immutatur phantasia, atque
adeo quam potest facile : non ergo oportet ista
distinguere, quod amplius ostenditur, primo,
nam si phantasia non simul cum sensu immu-
tatur, sane transacto aliquo tempore immuta-
bitur ; interim vero quid, quseso, factum est in
phantasia, ex quo magis disposita evaserit ad
immutationem, quara antea ? nihil certe po-
test assignari, neque item agens indicari, a
quo producta sit dispositio, vel ablatum impe-
dimentum. Secundo experientiae quoque ad-
versatur, aUoquin \\X species rei in memoria
maneret, oporteret ut per tempus aUquod res
ipsa prsesens sensui adesset, quod falsum est,
quia licet subito rem videamus, si satis atten-
dimus, facile postea memoramur. Tertio, quia
ofiicium sensus communis est attendere et
concurrere cum externis sensibus ad eorum
sensationes : sed hoc idem est munus imagi-
nativ83, ut patet experientia, nam si imagine-
mur circa eamdem rem,quam repra?sentem ha-
bemus, minime iUam sentimus, ut etiam D.
Tliomas et Themistius fatentur. Ex his ergo
concluditur, sensum communem et imagina-
tionem nou distingui, maxime enim distin-
guerentur, ut in prgeseutia et absentia co-
gnoscerent : ad hoc autem non oportet distin-
gui, ut ostensum est : ergo, etc. Quae ratio
probat etiam testimativtim et memoriam non
distingui, fingere autem diversos sensus inter-
nos, ut unus cognoscat in prsesentia tantum_,
alius vero tum in prsesentia, tum in absentia,
superfluum est, et contra supra positum fun-
damentum.
1-4. SoMsfit funclamento secundo quartce
sententice, in num. 9. — Ad secuudum vero
fundamentum quartse sententice occurritur a
qidbusdam, in materiahbus idem esse posse,
708
LIB. iri. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
recipiens et conservans, ut plumbiim sigilla-
tionem. Respondetur tamen, in prsesenti im-
mutationem hanc non esse omnino materia-
lem, sed intentionalem^ fierique proinde sine
resistentia. Adde species ipsas non tantum reci-
pi in organo, sed etiam in potentia ipsa^ ex
cujus natura provenit^ ut in ea melius, vel de-
terius conserventur;, quamvis nonnihil condu-
cat organi dispositio : atque experientia docet
in parte cerebri in qua collocatur sensus inte-
rior, non dari illam diversitatem dispositio-
num , qua3 a prsedicta sententia exigitur. Ad
confirmationem respondetur illud axioma ve-
rum esse_, quando necessitas deprehenditur di-
videndi potentias, hic vero deprehendi nul-
lam.
15. Secmda assertio. — Probaiur. — Ad
primm fundamenttmi quartce opinionis, in
num. 9. — Secunda conclusio. Probabilius est
sestimativam et memoriam non distingui rea-
liter a phantasia. Probatur primo : quia dis-
tinctio specierum in sensatas et non sensatas^
vana est, ut supra ostendimus : ergo et poten-
tiarum. Secundo esto illa specierum distinctio
admittatur^ potentia cognoscens rem sub ra-
tione insensata^ cognoscere illam debet neces-
sario sub ratione etiam sensata : ergo potentiae
tales non distinguuntur. Probatur antecedenS;,
nam potentia cognoscens lupum, ut inimicum
non alia ratione^ aut modo ita cognoscit^ nisi
cognoscendo accidentia exteriora ilhus, ac
adeo sub ratione sensata : debet ergo ita neces-
sario cognoscere. Dices sat esse, siuna poten-
tia cognoscat lupum , ut sic, ut aha potentia
judicet esse inimicum : haec tameu evasio non
inteUigitur;, namjudiciumillud^ Mc estinimi-
ms, includit intrinsece cognitiouem ipsius, qui
inimicitiam gerit : non sunt ergo actus sepa-
rabileS;, ad diversasque potentias pertinentes.
Confirmatur : nam sensus communis non pos-
set judicareinter diversasensibiha, nisi cogno-
ceret utrumque extremum^ secundum Aristote-
lem et omnes Philosophos: ergo neceestimativa
posset judicare hunc esse inimicum nisi ipsum
cognosceret. Tertio argumentor. Rationes con-
venientis_, vel disconvenientissunt non sensatse.,
sed phantasia cognoscit rem sub tah ahqua ratio-
ne : ergo una^ eademque potentia ad utrumque
sufficit, atque adeo ab sestimativa non secer-
nitur. Uhima consequentia valet ex notationi-
bus supra positis : minor vero probatur , nam
phantasia movet appetitum sensitivum , ad
quem comparatur, sicut intellectus practicus
ad vohintatem_, teste Aristotele 3^ de Anima,
cap. 6, textu U:, et cap. 1, per totum; appe-
titus autem movetur a ratione convenientis,
vel disconvenientis : ergo ipsa phantasia ra-
tionem ejusmodi proposuit^ ac cognovit, Atque
hinc solvitur fundamentum primum quartaj
opinionis in num. 9^, negatur enim distinctio
iUa specierum sensatarum et non sensatarum :
negatur item cognitionem tahum rationum
tam diversam esse^ ut diversas arguat poten-
tias : negatur denique judicium practicum et
speculativum fieri a potentiis diversis., cum
mehus multo fiant ab eadem^, uno scihcet in
altero fundamentum habente.
46. Tertia assertio. — Tertia conclusio.
Probabihus videtur sensum interiorem unum
tantum esse reahter. Hoc ex dictis ita conchi-
ditur : sensus commuuis^ et phantasia in unam
coinciduntpotentiam, sestimativa item, acme-
moria inter se , cogitativa autem reminiscentia
et imaginatio non ponunt in numero, ut supra
est observatum, solumque significant diversas
perfectiones ejusdem sensus in homine ; ergo
etc. Et hsec plane fuit sententia Aristotehs,
cum capite primo de Memoria dixerit^ phan-
tasma non esse affectum sensus communis,
atque in toto eo capite de sensu communi^ ac
phantasia^ imo et de vu-tute tota interna sen-
tiendi tanquam de una loquitur, ibidemque
pronuntiat eadem nos parte cognoscere magni-
tudinem^ motum, ac tempus, et subdit^ unde
patet Imc omnia primarium illum priticipem
sensum pertinere, de quo inferius addit^ ijDsum
esse qui memoratur^ etc^ unum ergo tantum
ponit primum sensum principem interiorem,
et hb. de Insomniis, cap. \, scribit vim ima-
ginandi eamdem numero esse cum potentia
sentiendi , essentia tameii , et ratione diver-
sam , ubi imaginationem comparaus sensibus
externis, vult esse eamdem numero vim qua-
tenus imaginatio , et sensus exterior per mo-
dum uuius virtutis conveniunt ad perfecte sen-
tiendum : quod certe munus proprium est
sensus communis^ ut omnes tradunt. Tribuit
ergo Aristoteles munus sensus communis ima-
ginativee, atque adeo judicat non distingui :
ibidem quoque ait sensus externos immutare
principem sensum communem in vigiha, et in
insomniis diversimode^ in vigiha nimirum ac-
tuahter , in insomniis autem per species jam
ante acceptas : docet ergo sensum commuuem
conservare acceptas species, quod est munus
phantasise^ et hoc insiuuat etiam D. Thomas^
1 part., quffist. 8-4, art. 8^ ad secundum;, aiens^
quod in insomuio aliquando solvitur commu-
nis seusus., ac judicat, cumtamen i,'^, q. Ib^a. 1
etq. 17, a.7,adtertiumscribatsensum commu-
CAP. XXXI. DE OBJECTO, ACTIBUS, SUBJECTO ET ORGANO, ETC. 709
nem immutari solum iii prsesentia objecti, et^praesentia, phantasia jiidicans de eisdemin ab-
ideo ille locus primse partis ab illius discipulis |sentia, etc.^definitiones autem diversee distin-
exponitur^ ne sibi adversari videatur. Itemf guent potentias saltem formaliter. Sit tam6n
quod phantasia ab eestimativa non distinguatur f quarta conclusio. Sensus interior una est adae-
secundum Aristotelem patet_, quoniam a^stima-'
tiva ponitur facultas cognoscens rationem con-
venientisj ac disconvenientis, movensque ap-
petitum. Unde D. Thomas^ 1 part., quaast. 78,
art. 4, et clarius in % disput. 23, qusest. 2y.
art. Ij in corpore, et ahbi, ait sestimativam'
comparari ad appetitum sensitivum , sicut in-
tellectum practicum ad vohmtatem : ostensum
est autem, quod secundum Aristotelem phan-
tasia cognoscat rationem convenientis , mo-
veatque appetitum , comparaturque ad ilhim
sicut intellectus practicus ad voluntatem : ergo
secundum ilhim phantasia ab eestimativa non
distinguitur. Denique, quod phantasia etmemo-
ria non distinguantur, est sententia Aristotehs,
de Memoria, c. 1, ubi palam ait imaginativam
esse memoriam conservantem species, c[uod
omnes admittunt de sensatis, non sunt vero
aliee non sensatee, ut probavimus : ergo, etc.
17. Bwplex ohjectio contra proxima^n asser-
tionem removetur, — Nec ahquid obstat huic
conclusioni, quod jam solutum non sit, nisi
fortasse illud : proprium esse potentiarum
materiahum, ut determinentur ad particularia
objecta, dividiquein phires. Item ihud, tradi-
tam conclusionem non sohim communem non
esse, sed potius communi adversari. Ad pri-
mum respondeo in potentiis quidem sensitivis
particularibus inveniri determinationem et di- .
visionem per particularia objecta: in potentia
autem intra gradum etiam sensitivum univer-
sah necessitatem non dari, aut rationem fin-
gendi divisionem : solumque comparando hanc
potentiam ad ahiorem, hoc est, inteUectum
deprehendi limitatam ad objectum magis par-
ticulare, idque consonum esse imperfectioni
potentiaj materiahs, ac perfectioni, quam in
suo genere habere potest. Ad secundum res-
pondeo primo nunam esse partem nostroe sen-
tentise, quse a muhis non asseratur, cumque
ipsi inter sese dissentiant, locum nobis dari
comprehendendi ex quolibet id quod nobis
verius videatur, ac nulH eorum in totum con-
sentire. Adde secundo Aristotelem stare a nobis.'
18. Qiiarta assertio distinctionem etiam for-,
malem negans iti sensihts internis. — Dubitabis
tamen, an formaUs saltem distinctio sensuum'
quata potentia reahter et formaliter, sohimque
in adasquatis rationibus distincta, quatenus
scihcet ad diversos actus comparatur, et con-
ceptibus inadsequatis concipitur. Probatur,
quoniam iha potentia est formahter una pree-
dicto modo, quse unum habet objectum formale
adEequatum, circa quod exercet certum genus
actuum, partiaha namque objecta, particula-
resque rationes actuum diversorum diversas
rationes formales potentiarum non arguunt :
sic autem res habet in potentia sensitiva inte-
riori : ergo, etc, Exphcatur amplius et confir-
matur, nam in parte intellectiva phira sunt
nomina significantia intehectum, ut ratio, me-
moria, intehectus practicus, speculativus, etc.
Et tamen ibi una tantum est potentia forma-
hter, et simile est de voluntate. Denique iho
modo potentise formahter uhra sex numerari
possent, ut facile patebit consideranti diversi-
tatem actuum interni sensus. Concludendum
ergo unum esse sensum omnes hos actus
exercentem, qui a nobis diversis nominibus
nuncupatur , inadgequatisque definitionibus
circumscribitur.
CAPUT XXXI.
DE OBJEGTO, ACTIBUS, SUBJEGTO ET ORGANO SENSUS
INTERIORIS.
1. Deohjecto. — Cognita veritate interioris
sensus facile est omnia, quse ad ilhim pertinent,
explicare : objectum ergo ihius est omne sen-
sibile per externos sensus. Nam objectum adse-
quatur potentiee, sed hic sensus universahs-
sima potentia est in suo ordine : ergo habet
universahssimum objectum in eo gradu : ihud
autem est prsedictum sensibile : ergo, etc. No-
tandum vero est, quod sicut in esternis sensi-
bilibus inveniuntur communia, quee attingun-
tur ab eis tanquam modi sensibihum proprio-
rum : ita apud internum sensum ahquid dari
instar sensibilis proprii, cpiod per se primo, ac
per propriam speciem cognoscatur, quod vo-
camus sensibile absolute, minimeque hmita-
tum ad sensibile ahcujus exterioris sensus :
• ahquid vero dari, ac cognosci tanquam mo-
internorumsit admittenda?Videturenimafiir-| dificans dictum objectum, atque hoc modo
mandum, quiapossunt ibidiversse definitionesLcognosci rationes non sensatas, ipsas etiam
tradi: sensus enim communis dicitur potential|-!sensationes seusuum externorum, etquEecum-
judicans de omnibus sensibihbus in eorum^que per species seusuum exteruorum non re-
710
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
prfesentantur, ab illoque nihilominus proprie
cognoscuntur.
2, Deactilus. — Bruta 7nemoria pollere os-
tenditur. — Actus liujus sensus sunt omnium
sensibilium cognitio, discretioque illorum^ ju-
dicium practicum^ vel speculativum, et me-
moria praeteritorum , ut patet ex dictis. Est
tamen notandum (quod etiam pro "explicato
jara objecto addimus) nullum brutum quam-
libet imperfectum sensu interiore carere^ cum
nullum careat appetitu tendente ad utile, et
refugiente nociva. Qusesanerationesobjectivee
ab externo sensu non attinguntur : necessa-
rius ergo est sensus internus, qui lisec judicet,
qua ratione concbidit Aristoteles, lib. 2, de
Anima, cap. ultimo, et lib. 3, textu 56, ani-
mantia habere pliantasiam, quod omnes phi-
losoplii approbant. Notandum secundo, etsi in
omnibus animantibus detur sensus internus,
non ejusdem perfectionis esse in omnibus,
quia nec in omnibus potest easdem operatio-
nes elicere, nec circa idem adsequatum objec-
tum versari, iniis enim quse solo pollenttactu,
et forte etiam gustu, imperfectissimus est in-
ternus sensus, necspecies conservatin absentia
objecti. Unde Aristoteles, lib. 3, cap. iS, docet
heec animalia phantasiam non habere, in quo
secum non pugnat, dum aUbi (ut modo indi-
cavimus) eam concedit, illic enim pliantasise
nomine late utitur ad significandum qualem-
cumque internum sensum. Atque idem sta-
tuendum de animantibus, quaj hcet plures
habeant sensus externos, attamen modo quo-
dam determinato moventur, solurn videlicet
ad objectum praesens : hajc enim habent qui-
dem sensum iuternum aliquantuhim perfec-
tiorem, quod extendat se ad plura etiam sen-
sibilia, adhuc tamen minus perfectum, quod
ad rationem memoriee non attingat : at vero
ahaperfectiora animantia sensum hunc per-
fectum possident : in ratione scilicet memo-
riai sestimativi3e , sensusque communis : imo
per illum quamdam materialem prudentiam
ostendunt, et aUquando etiam docilitatem.
Quod autem prsedictam liabeant rationem me-
morise, negari non potest, quidquid Scotus
dicat in 4^, dictinct. 45, quajst. 3, quia evi-
dentes experientise illam suadent, Elephantus
enim post multos dies vindictam sumit de illo,
qui se Iseserat, los etiam cogmvit possessorem
siium, etc, Isaia primo, quasi memor illius :
id quoque ex eo patet, quia determinato cer-
toque motu ad rem absentem moventur : ergo
propter appreheusionem, quara mejnoria reti-
nent.
3. Objectio duplex impugnans memoriam in
Irutis. — Ad primam oljectionem. — Objicies
primo, Memoria est cognitio prajhabitae cogni-
tionis, juxta Aristotelem, lib. de Memoria et
reminiscentia, cap. 1, taUs autem cognitio
irapossibilis est sensui interno : ergo, etc. Se-
cundo si ahqua animantia liaberent memoriam,
liaberent certe apes et formicffi, cum signa
omnia memorise ostendant, his autem negat
memoriam Aristoteles, hb. 3, de Anima,
cap. 3, ergo, etc. Ad primum dicito sensum
internura cognoscere revera externas sensa-
tiones, non quidem ut objecta propria, sed ut
modos eorum, sicque in sensu dari memoriam
de re ut jam cognita, contingit tamen non
raro pliantasma existens in memoria reraitti,
vel ex parte corrumpi, ac proinde non repree-
sentare exacte, ex quo fit non raro, ut qui rei
memoratur memoriam perdiderit circumstan-
tiarum, de quo videndus Aristoteles, hb. de
Memoria, cap. 2, hoc vero de meraoria sensi-
bihum intelUgi debet : nam eorura, quse sub
sensu cadere non possunt, memoria ad intel-
lectum pertinet, utdicetur infra Ub. 4, cap. 10.
4, Ad secundam oljectionem de qua idem
auctor, disp. 1 Metaphysicce , sect. 6, a n. 19.
— Ad secundum affirmat Themistius, in 2, de
Anima, cap. 11, apes et formicas habere me-
moriara. Idera fatentur Albertus, tract. 1,
cap. 7, divus Thomas 1, Metaphysicse, lect. 1,
Averroes, cap. 3. Et ratione patet, quoniam
haec animaUa arte quadam naturali valent,
de quibus Aristoteles 7, de Historia, cap. 38.
D. Thomas 3, contra, cap. 134. Et opera eo-
rum indicia sunt cognitionis rerum absen-
tium , formica siquidem eamdem semitara
repetit, ac forte perditara vestigat, quia iden-
tidem ingreditur , apes ad eosdera redeunt
flores quos serael gustarunt : videtur ergo
certura habere raemoriara, atqueprudentiara.
Ad Aristotelem respondet Simplicius negare
solum iis animantibus raemoriam perfectam,
hoc taraen interpretaraentum aperte falsum
est, Averrois occurrit ad exemplura non re-
quiri veritatera, Philoponus , folio 81, col, 3,
dupUcera distinguit meraoriara, aliam recor-
dativam praiteritorum, et a uatura pruden-
tem , aUam vero docilem , apibus ergo et
formicis negari secundara, non vero primam,
quee doctrina ex Aristotele sumitur 1, Meta-
physicse, cap, 1, ubi scribit animalia, quse cum
raeraoria habent auditum, prudentiam quo-
que habere, non ut significat liabitum cousul-
tandi de agendis secuudum rectam ratiouem,
sicut 6, Ethicorum defmitur, sed ut importat
CAP. XXXI. DE OBJECTO, ACTIBUS, SUBJECTO ET ORGANO, ETC.
711
judiciiim naturale operum ita agendorum, ac
si per proprie dictam prudentiam agerentur^
qua de re divus Tliomas 2^2, qusest. Al,
art. 15. Animalia ergo, quse cum prudentia
habent auditum^ disciplinabilia dicuntur, non
sumpta disciplina in rigore^ ut significat in-
structionem sumptam ab alio ad operandum
secundum rationeni;, sed late ut significat in-
structionem manentem ex consuetudine. Inter
illa verO;, qu£e memoriam habent sine auditu,
numerat Aristoteles apes, et ita constat expe-
rientia habere memoriam , prudentiamque
naturalem : quod tamen auditu careant, cer-
tum non est, nam ipse Aristoteles 9;, de Histo-
ria, cap. A, dubius est, ubi refert apes, cum
dormiunt, a vigili excitari, uno, aut altero
edito strepitu : quod si ita est, conjectura fit
illas audire, ac patet ulterius experientia, quia
sonitu quodam congregari solent, atque vo-
cari ad tecta, neque dici potest cum D. Tlio-
ma, citato loco Metaphysicse^ non auditu mo-
veri, sed motione aeris, quam tactu sentiunt,
non enim motio tanta est, imo et aliquando
nuUa ad apes pertingit : nec evincit ratio illa
motione magis congregari apes ;, quam dis-
pergi : clenique ad tactum C[ua3cumque aeris
motio etiam incondita sat esset, cum tamen
non nisi ad modulatum quodammodo sonum
accurrant apes^ quare probabilius credo illas
audire, unde ad naturalem prudentiam ejus-
modi animalium, quamvis necessaria sit me-
moria cum pars sit prudentiaj;, non tamen est
necessaria careutia auditus.
5. De organo sensus interni varia opinio
G-aleni, qiiam AristoteUs. — Objectio ex Fvan-
gelio expeditur. — Circa organum ejusdem
interni sensus credidit Aristoteles radicem sen-
tiendi in corde esse, ac adeo in eo ponenckim
organum, lib. de Juventute, cap. 1 et 2, nos
vero consequenter dicimus ponendum in ce-
rebro, quaj est sententia Hippocratis, Galeni
et aliorum, c[uos supracapite 13, citavimus, ac
patet, quoniam experimur imaginationes in
capite formari. Unde et imagniando fatigatur,
Isesio quoque sensuum ex Isesione cerebri nas-
citur, insomniaque fmnt in capite. Nam Da-
nielis 2, dicitur : Somnmm tuum, et visiones
capitis tui hujuscemodi sunt, et cap. 4 : Cogi-
tationes mece in statu meo, et visionem capitis
mei, et ca^tera. Dices in Evangelio legi, a corde
exire cogitationes. Et iterum, Quid cogitatls
mala in cordiMis vestris? Unde sanctus Hie-
ronymus, citato loco Daniel., animadvertit
propter diversa hcec sacrte paginas verba di-
versas fuisse senteutias. Respondetur tamen iu
sermonibus Evangehi non agi de cogitationi-
bus nudi intellectus, ut ita cor illius organum
debeat existimari : usurpatur ergo ibi cor pro
anima, vel pro appetitu, qui vere in corde est,
ut infra dicemus , dicunturcj;ue cogitationes
cordis, id est, procedentes ex cujusque affec-
tibus.
G. De loco dicti organi qtmrumdain opinio.
— Quaeres tamen, in qua parte cerebri sit
sensus iste, iu cerebro enim tres observantur
celhilse : prima in parte auteriori : secunda in
parte media : tertia in posteriori. Qui ergo
Galenum sequuntur de distinctione trium sen-
suum internorum, primam celhilam ponunt
organum sensus communis, et pliantasise me-
diam cogitativse, ultimam vero memoriye, quod
confirmat experientia desumpta ex eodem
Galeno, libro de chfferentiis Symptomatum,
la3S0 enim organo sensus interni Iseditur sen-
sus, causaturque insania tripUciter : primo
quaudo accidit error in sensu externo, quando
nimirum pars anterior cerebri Iseditur, quo-
niam tunc infirmatur sensus comraunis a quo
vis sentiendi ad externos derivatur. Secundo
quando judicium, aut ratiocinatio Iseditur,
quod accidit ex laisione medise ceUulse. Tertio
quando leeditur memoria, quod ex infirmitate
uUimae ceUulee procedit : quod si omnes ejus-
modi partes Isedantur, omnes operationes prave
exercentur, sicut in phrenesi contingit : ex liac
ergo experientia, quam Galenus ibi confirmat,
conchidunt sequaces has potentias distingui,
subjectarique in dictis partibus.
7. Verior opinio. — Statuendum tamen
non omnes illas ceUulas esse organum sensus
interni, nisi quasi tripUcem partem potentise
illius cestimamus : quia si una simplex est, in
tribus celhilis reipsa distinctis esse non poterit.
Prseterea in muUis animalibus est sensus com-
munis memoria et pliantasia, in quibus tamen
cellulse distinctee non deprehenduntur. Deni-
que lii auctores contra Galenum sentiunt, qui 8,
cle Usu partium, cap. 6, aUter vuU constitutas
esse iUas ceUulas, namque in anteriori parte
duas coUocat, in posteriori unam et commu-
nem meatum, qui celhila media dicitur : atque
usum iUarum aliter exponit, duas enim ante-
riores ait esse organum olfactus, quod supra
rejecimus, addit vero deservire etiam ut in eis
elaborentur spiritus auimales ad sentiendum
requisiti : per intermedium autem ventricuhnn
existimat fieri transitum horum spirituum, et
in uUimo vigere vim sensitivam, ac verum
fortasse est ultimum illum ventricuhim esse
organum iuterni sensus, lege VesaUum 7_, de
712
LIB. III. DE POTENTIIS COGNOSCITIVIS IN COMMUNI, AC SENSITIVIS.
Fabrica, capite 6. Nec experientia allegata
conviucit, quia eadem potentia varie loedi solet,
visus enim leeditur aliquando^ vita ut non per-
cipiat in distans : aliquando aliter, quarum
leesionum causee sunt ignotse : sic ergo in prse-
senti sensus interior diversimode Iseditur, quia
cum habeat organum apte temperatum, sicut
diversimode potest solvi temperamentum^ ita
diversse possunt causari Isesiones^ ita Aristo-
teles^ lib. de InsomniiSj capite 3, ubi diversa-
rum specierum phrenesis diversas reddit cau-
sas : nullam tamen certam satis.
8. Dubiim unum circa prcedicta. — Dubita-
bis autem primo, an sensus internus leedi pos-
sit non leeso externo. Multi negant : verior ta-
men est affirmatio : patet enim experientia
phrenesim occupare hominem iutegris etiam
externis sensibus^ dementes quoque a nativi-
tate non raro visuntur iisdem sensibus valen-
tes. Ratio a prioii est^ quoniam vis sentiendi
a sensu interno derivatur ad externum, unde
hic potius ab illo pendet^ quam e coutra. Rur-
sum internus sensus propriam dispositionem
vendicat, quee potest vitiari organis exter-
norum sensuum salvis manentibus. Unde
Vallesius nona Gontroversiarum, capite ter-
tio.
9. Bulium alterum. — Dubitabis iterum an
imaginatio efficiat casum. D. Thomas 3, contra
Gentes^ c. 99;, docet imaginationem aliquando
esse causam eegritudinis^ ac sanitatis : statuen-
dum ergo ita posse contingere, eo quod ope-
rante imaginativa commoventur animales spi-
ritus, diffundunturque per corpus, ac proinde
si imaginatio vehemens sit^ magna quoque
spirituum erit commotio. Adde etiam calorem
vehementem sape excitari^ unde varii effectus
in corpore contingunt. Denique imaginatio
appetitum etiam movet, excitatus autem com-
movet humorem^ ilUus passioni cooperantem :
his ergo modis ex imaginatione provenit realis
effectas, seu casus in corpore, atque per hac-
tenus dicta facihs evadit, q. 78, primse partis,
apud D. Thomam.
FINIS LIBRI TERTII DE POTENTIIS GOGNOSCITIVIS ET SENSITIVIS.
ELENCHUS GAPITUM LIBRI QUARTI
DE POTENTIA INTELLEGTIVA.
C^iP. I. Quodnam sit adcequatum objec-
tum intellectus nostri.
Cap. n. An sit necessariiis inteliectus
agens ad prodiicendas species.
Cap. in. An inteUectus noster intelligat
universalia^ an singularia tantum in
rebus materialibus.
Cap. IV. Qiiomodo cognoscat noster in-
tellectus substantiam materialem, et
alia sensibilia per accidens.
Cap. V. Quomodo inteUectus cognoscat
se, et animam, et quce in ipsa simt.
Cap. VI. QuomodoBeum,etangelospro
hoc statu cognoscat.
Cap. VII. An inteUectus noster pro hoc
statu pendeat ab operatione phanta-
sice.
Cap. VIII. Quid sit inteUectus agens et
possibiUs.
Cap. IX. De distinctione inteUectus prac-
tici et speculativi.
Cap. X. An in parte inteUectiva sit me-
moria, vel aUqua potentia ab intel-
lectiva distincta. Qu(b de speciebus
inteUigibiUbus et verbo mentis , ju-
dicio, etc, hoc Ubro quceri possent,
in 3, prcecedenti a capite 2, haben-
tur.
■liuijtijmjimm— -I igWHJ
LIBEE QUAETUS.
JDe materia Jmjiis lihri multahahentur, Wb. 2,
de Angelis fere fer totum. — Disputavit Aristo-
teles de hac materia 3^ de Anima, a cap, k,
secimdum divisionem Grfficorum, juxta divi-
sionem autem Commentatoris a textu primo:
etsi vero pleraque de intellectu pronuntiet,
multo vero plura tlieologi ac pliilosoplii Ghris-
tiani_, nominatim D. ThomaS;, 1 part., queest.
79 et 84, et sequentibus tradere solent.
GAPUT I.
AN ET QUODNAM SIT ADiEQUATUM OBJECTUM
INTELLEGTUS NOSTRI.
1. Consule auctorem, lib. % deAngel., c. 2.
— Arguitur primo intellectum non Jialere ens
pro objecto. — Arguitur secundo. — Arguitur
tertio. — Hsec controversia phirimum pendet
ex sequentibus, ubi in particulari videbimus^
quse ab intellectu nostro cognoscantur, quaa
ilhimeffugiantrhic tamen prsetermitti non po-
tuit propter doctrinaj ordinem ; videtur autem
pars negativa quaestionis vera, nam si intel-
lectus noster ahquod haberet adsequatum ob-
jectum_, esset maxime ens in communi^ hoc
autem non est: ergo^ etc. Probatur minor,
nam ens objectum est intellectus angehci :
ergo non humani, tenet consequentia : tum
quia intellectus humanus, cum sitimperfectior
potentia, habere debet objectum contractius :
tum etiam, quia aUas intellectas augehcus et
humanus ejusdem speciei essent, cum habe -
rent objectum unum. Secundo ens objectum
metaphysicse : ergo non intellectus, ahas po-
tentia, et pecuharis quidam aUus habitus ha-
berent idem adaequatum objectum, qnod est
absurdum. Tertio intellectus et vohmtas ver-
santur circa idem , nam in id omue ferri po-
test vokiutas suo actu, quod intellectus co-
guoscit : ergo tam versatur circa ens vohmtas,
quam intellectus : non ergo potest ens objec-
tum esse intellectus, cum oporteat diversum
esse ab objecto vohmtatis.
2. Quid opinetur D. Tliomas , quid Scotu,s.
— Prima assertio. — In hac re D. Thomas opi-
natur objectum intellectus humani esse quid-
ditatem rei materiahs. Ita docet, 1 part., q. i2,
art. l, queest. 84, art. 1, queest. 83, art. 1,
sequunturque Gajetanus ibidem et Gapreohis,
in 1, dist. 2, quaest. 4 , quam tamen sententiam
impugnat Scotus, in 1, distinct. 3, quaist. 3,
dicens objectum inteUectus nostri esse potius
ens in quantum verum. Prima conclusio :
quidquid entitatem ahquam habet, potest ab
intellectu nostro cognosci. Hsec est certa apud
omnes^ ac experientia constat et inductione :
namque intellectus noster cognoscit Deum,
Angelos, et res materiales, earumque acciden-
tia et essentiam : ergo, etc. Secundo, quidquid
est inteUigibile, potestintellectucognosci,uam
intelligibile et intellectus sibi mutuo respon-
dent, atque adeequantur, sed quidquid habet
entitatem est intelligibile : ergo idipsum potest
intellectus noster cognoscere aliquo modo.
Tandem de anima separata id constat omnino,
quia cognoscit Deum, Angelos, etc, non mu-
tat autem intellectus naturam, et speciem
suam per separationem : ergo, etc.
3. Secunda assertio. — Secunda conclusio.
Objectum adsequatum iutellectus nostri se-
cundum se considerati est ens in tota latitudine
sua spectatum. Patet ex pra^cedenti, nam ob-
jectum adffiquatum ambit omnia, circa quse
potest versari poteutia, sed intellectus potest
cognoscere quidquid habet rationem entis: id
ergo erit objcctumtotale ipsius. Siquffiras, an
sub tali objecto adsequato comprehendantur
quoque entia rationis ; affirmant nonuulli
propter ratiouem factam, quod objectum adse-
quatum contiuere debeat omnia, quae potentia
cognoscit, intellectus autem coguoscat entia
714
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
rationis : alias cognoscendoillaextraobjectum
ferretur.
4. Tertia asserlio. — Cooicinit auctor in Me-
taphysica, dis^nit. \, sect. l, n. 5. — Tertia
nihilominus conclusio sit. Entia rationis non
comprehenduntur directe sub ente^ quod est
objectum adajquatum intellectus. Probatur,
nam objectum potentifc debet esse unum for-
maliter modo aliquo, sub quo contineantur
omnia^, circa quse versatur taUs potentia^ sed
reale ens, et rationis nou liabent rationem
formalem unam ullo modo, cum ens rationis
nihil sit^ solaque entis voce conveniat cum
reali ente : ergo ens^ ut illis commune, nou
potest esse objectum ada;quatum intellectus.
Et declaratur. Nam ens rationis ad suam qua-
lemcumque existentiam^ quee non nisi objec-
tiva est^ seu per operationem intellectus datur,
omnino preesupponit ens reale : ergo ejus
intelligibihtas est vekiti secundaria, ac adeo
non est talis directC;, ac per se. Ad rationem
adductam in numero prsecedenti dicendum,
ejusmodi entia rationis a nobis fmgi, et co-
gnosci modo aliquo, semper tamen per ordi-
nem ad realia, ut et privationes per habitum,
teste AristotelC;, lib. 3, de Anima, cap. 6. Prcfi-
tereaut etiam D. Thomas, quodlib. Tl^ art. 2,
notavit, unumquodque cognoscitur sicut est,
entia autem rationis nihil de se sunt aliud,
quam queedam apparentii» entium : per vera
igitur entia, aut proportionem ad illa dcbent
fingi. Nec vero quidquid a potentia cognosci-
tur, debet sub illius proprio objecto com-
prehendi, ut in argumento addebatur : sed est
satis, si ad illud aliqualiter ordinetur, vel re-
feratur : sicut etiam de habituum objectis sse-
pius diximus, et in sensibus etiam superius
notavimus. Statutum ergo sit objectum intel-
lectus esse ens verum et reale, nihilque co-
gnosci posse, quod tale non sit vere, vel ap-
parenter : simile quid dicemus infra de volun-
tate, quod etiam de bouo quod vokmtatis
objectum ponitur, dixit Aristoteles atque iufra
suo loco occurret, lib. 5, cap. 2.
5. Quarta assertio. — De hoc hene auctor,
disp. 3 Metaphysicce, ad finem. — Quarta con-
ckisio. Objectum proportionatum intellectui
humano secundum statum naturalem suum
est res sensibiUs, seu materialis. Probatur,
nam anima nostra secundum naturalem suam
conditionem postulat esse in corpore, cujus
forma est, unde intellectus noster etiam ex se
vendicat inteUigere per species a sensibus ac-
ceptas : ergo ex se vendicat tantum cogno-
scere res sensibiles, utpote iUi proportionatas.
Consequentia valet, quoniam harum tantum
rerum potest inteUectus recipere species per
seusus, ut notum est. Ubid autem est objectum
proportionatum inteUectui, quod ab iUo per
propriam speciem potest cognosci : quare,
etc. Atque hoec est raens D. Thomae in loco
citato, et Aristotelis 3, de Anima, textu dO,
dicentis inteUectum nostrum percipere quid-
ditates sensibiUum, et cap. 7 et 8, inteUigibi-
Ua a nobis ea esse, quse phantasmatis reprte-
sentantur. Eadem denique est sententia com-
munisetiam Scoti in 4, distinct. -49, qua^st. Tl,
cui non repugnat id quodex eodem in num. 2,
attuUmus.
6. Buhium ad prcecedentia resolvitur . — Pos-
set hic dubitari, quid rerum sensibilium no-
mine inteUi,t;amus, an sola accidentia per se
sensibiUa propria, vel communia, an etiam
substantiam materialem sub UUs accidentibus
latentem . Sed quia hoc pendet ex sequenti-
bu3, breviter dico, dupUciter posse aliquid
esse proportionatum inteUectui nostro, uno
modo, quia cognoscibile per propriam spe-
ciem ipsum clare repraesentantem, atque hoc
modo sola accidentia per se sensibilia propor-
tionari inteUectui nostro. AUero modo res
proportionata dicitur, quia potest quidditative
cognosci ab inteUectu per effectus saltem, si
adeequati fuerint, hocque modo substantiam
materialem esse quoque proportionatam hu-
mano inteUectui, cujus doctrinae probatio in-
ferius, ut diximus, afferetur. Dices inteUectus
spirituaUs est : ergo res materiaUs non potest
ei fieri proportionata. Est quidem spiritualis,
quia tameu potentia est formse corporis, inde
quodammodo demittitur, ut corporaUbus pro-
portionetur, at vero ratione suce immateria-
Utatis vendicat, ut iUa intelUgat immateriaU
modo.
7. Adprimum argumentum innum. 1. — Ad
primum argumentum respondetur inteUectum
humanum et angeUcum esse in eodem genere
potentiarum, differreque intra Ukid tanquam
magis, minusque perfectum, ut seutit divus
Tliomas, 1 part., quEBst. 79, artic. 8, ad pri-
mum^ ac proinde in generaUtate objecti non
distingui : postulat tamen argumeutum, qua
ratione differaut. Putant ergo uonnuUi poteu-
tias lias, ut potentias sunt, non diiferre specie,
differre vero, ut proprietates sunt a diversis
esseutiis manantes. Quse distinctio etiam tradi
solet de sensibus homiuis et brutorum.Estque
Alberti 1, de Anima, capite peuuUim., quem
sequitur Gajetauus, 1 part., qusest. 77, art. 3,
et Ferrarius 2^ contra, capite 94^ Thieueu-
CAP. II. AN SIT NECESSARIUS INTELLECTUS AGENS, ETC.
715
sis ^, de Anima^ textu 9. Sed displicet dis-
tiiictio^ nam potentise non sunt proprietates
essentise, nisi nt potentia3 sunt : ergo si in
qnantum potentiee non difFerunt specie^ ne-
que etiam in quantum proprietates difFerent.
Prffiterea rogo, ut proprietates sunt;, ad quam
speciem qualitatis spectant? Ad nullam certe
aliam^ quam naturalem potentiam : nulla ergo
distinctio intercedit. Deinde potentia^ illce^
qua potentia3 sunt^ in accidentibus numerau-
tTU% et non in communibus : ergo in propriis :
crgo ut potentiee sunt, proprietates sunt : ruit
ergo allata distinctio. Denique considerando
potentias illas secundum entitates suas, ab-
straliendoque ab emanatione ex liac vel illa
essentia^ sunt ne ejusdem speciei^ an non ? Si
ejusdem,, plane ex lioc, vel illo subjecto^ non
variabunt speciem : si diversee etiam in quan-
tum potentise^ erunt diversaj. Itaque arbitror
distinctionem esse nullam, sed potentias, quse
utpotentise, ejusdemsunt speciei, non difFerre,
ut sunt proprietates.
8. Opinio Scoti de convenientia intellectus
angdici et Mimani. — Non placet. — Sensus
liominis et bruti an specie differant. — Consu-
latur auctor, lil. 2, de Angelis, cap. 2, a
num. 15. — De intellectu ergo angelico et hu-
mano, Scotus, in 2, distinct. \, quajst. ultima,
videtur sentire ejusdem esse speciei quod certe
credibiie non est, ut patet ex diverso satis
modo intelligendi utriusque : dicendum ergo
difFerre specie, tum ex diverso modo attingendi
objectum, aut perfecte et simplici intuitu, aut
cum discursu et imperfecte : tum ex parte ob-
jecti proportionati : angelicus enmi iutellectus
rem spiritualem, ac praBcipue propriam essen-
tiam, ut proportionatum objectum sortitur :
noster vero rem materialem. Porro divinus
intellectus multo magis differt ab utroque,
cum sit ipsa Dei essentia, ^er quam iutuetur
universa. Videndus divus Thomas 2, contra
Gentes, cap. 9, et 1 part., cjusest. 79, artic. 2,
et Cajetanus, artic. 7. Inferes : ergo sensus
hominis et brutorum specie differunt : atque
etiam intellectus Angelorum inter se. Verum
de sensibus interioribus hominis et brutorum,
id jam superius concessimus, constatque ex
magna eorum diversitate : in exlerioribus
non tanta apparet differentia : imo eumdem
operandi modum pras se ferunt : atque ita
Cajetanus sensit, hb. 2, de Anima, cap. de
Tactu, atqueaUi ibi, et Apollinaris, qusest. 4,
artic. 1, palam ait non differre specie: potest-
que suaderi, quia seusus illi naturani anima-
lis,utsic, consequuutur_, prajsertim, quiaseepe
contingit res differentes specie proprietates
aliquas ejusdem speciei habere communes,
quia scilicet consequuntur ex natura, in qua
res illae conveniunt, non ex ea, in qua diffe-
runt. Opinio liaec probabilis est, sed forte ve-
rior, sensus saltem liominis differre specie a
brutorum sensibus, eo quod habeant altiorem,
perfectioremque modum cognoscendi, ac no-
bilitatem quamdam majorem propter con-
junctionem ad animam rationalem. Quffistio
vero de intellectibus augelicis inter se alterius
est loci.
9. Ad secundum argumentum in eodem n. 1,
dequolate, disput. \, MetapJiysicce , maxime
sect. 2. — Ad tertium argumentum. — Ad secun-
dum argumentum respondetur aliter ens ob-
jectum dici Metapliysica3, etaliter intellectus:
metapliysicee euim est objectum prout signi-
ficat rationem quamdam abstralientem a ma-
teria secundum esse : intellectus autem : prout
omnia comprehendit, quo fit, ut ens objectum
metaphysicse distinguatur ab ente mobili : ens
vero, quod objectum est intellectus, omuia
comprehendat. Ad tertium dic intelleetum
versari circa ens, ut cognoscibile est, volun-
tatem vero iu quantum bonum et appetibile,
atqne itadistinguisaltem formaliter, quodsatis
est in preesenti.
CAPUT II.
UTRUM AD PRODUGTIONEM SPEGIERUM INTELLI-
GIBILIUM ADMITTERE OPORTEAT INTELLEGTUM
AGENTEM.
1 . Vetus opinatio excludens prresentem quces-
tionemrefellitur aD. :Z^Aoma.— Ostendimus in
superioribus, lib. 3, cap. 1, in omni cognitione
esse necessariam uuionem objecti cum poteii-
tia, quam conjunctionem antiqui philosophi
asserebant fieri per essentiam animaj, existi-
mabant animam ex natura sua esse similem
rebus cognitis, atque adeo sufficientem ex se
ad cognoscendas illas : quam positionem divus
Tliomas satis ex eo improbat, quod licet ani-
ma sit aliquo modo similis rebus secundum
convenieutiam genericam, aut analogam, non
tamen secundum propriam similiiudinem : id
enim proprium est illimitatee essentiee, qualis
est divina, quia eminenter continet perfectio-
nes omnium rerum, ideoque omuium est re-
praesentativa : anim» autem essentia, cum sit
finita, non omnia coatinet: nec reprEesentat :
ac adeo non potest illas coguoscere : unde su-
pra conclusimus intellectumiudigerespeciebus
716 LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
et similitudinibus rernm ad cognoscendum ,
utique necessario spiritualibus, cum ipse in-
tellectus eas recipiens spiritualis sit. Hinc vero
oritur qusestio proposita : nam intellectus nou
movetur nisi ab objecto interius in pliantas-
mate repraesentato , pliantasma autem mate-
riale est : ergo non potest agere in intellectum
spiritualem , spirituales species : aliud ergo
principium accommodatius queerendum est^
quem vocant agentem intellectum.
2. Platonis quoque placitum exploditur ah
Aristotele. — Cujus certe qusestionis difficultas
facile solveretur in opiuione Platonis, qui in
Menone ex Socratis^ et divinorum hominum
testimoniisasseruitanimasimmortales, et om-
nium cognitione pollentes fuisse creatas ante
corporum formationem, sed postea in corpora
demissas, obscuritate corporis oblivisci eorum,
quse sciverant : deinde vero non addiscere;, sed
reminisci. Hi3ec autem sententia passim ab
Aristotele impugnatur : unde in lib. 3^ de Ani-
ma, ponitur intellectus noster a principio,
tanquam tabula rasa^, in qua nihil est depic-
tum: imo ipse Plato videtur propriam dese-
ruisse sententiam in Phileno^ ubi intellectum
comparat Ubro^ in quo sensus et imagiuatio
describunt, quasi ab illis intellectus sumatspe-
cies: atque ita esse constat ratione. Nam pri-
mo, si intellectus species omnium rerum in-
fusas haberet, ex se haberet completum prin-
cipium intelligendi : ergo ex unione ad corpus
non impediretur a tali operatione, quia natu-
rale est animai corpori uniri: nuUa autem
forma impeditur a naturah sua operatione ex
statu sibi etiam naturaU : imo nec a sensibus
in tali operatione penderet : nam si in prima
receptione specierum ab illis non dependet^
uon est, cur deinde in operatioue dependeat.
SecundOj quia jam organa sensuum^ quee in
ministerium animee rationali data sunt, potius
illam impedirent : retardaret enim alUgatio ad
corpus animam ad operationem ahas sufficien-
ter instructam. Tertio, si haberet anima indi-
tas species, haberet etiam habitus illas conse-
quentes ; ergo proposita quaUbet re scibiU
statim haberet scientiam de illa. Gonsequens
est contra experientiam : ergo. Tandem si
Plato fateretur animam a principio carere spe-
ciebus, ut vere caret, non aUo modo addisce-
ret scientiam, et cognitionem rerum^ quam
nunc, cum a Platone ponitur inditis speciebus
instructa : ergo signum evidens est carere ilUs
a principio. Platoitaque ductus fuit falso prin-
cipio, animam anteqaam actuet corpus et exi-
stere^ ac non esse veram formam corporis. At-
tamenponendoj quodcertissimum e.st,animam
primo in corpore creari, ac tanquam veram
ejus formam, consequens est, ut uniatur ilU,
atque ut eo utatur ad .suas operationes, et po-
tissime ad inteUectuales, ad quas plurimum
corpus deservire potest, ministrando species.
3. Pa7's affirmans Aristotelis, et coinmurds
in qwestione liac. — llli refragatur Duranclus.
— Constat ergO;, animam sine speciebus creari,
et iUas iu corpore acquirere, sicque perstat
difficultas de modo acquirendi illas , quse
coegit Aristotelem, et omnes philosophos ad
asserendum esse in nobis virtutem quamdam
spiritualem, quam inteUectum agentem vo-
cant, cujus munus sit iUustrare phantasmata,
eoque pacto efficere species inteUigibiles.
Quam positionem inteUectus agentis theologi
omnes approbant, sohis vero Durandus, in \,
distinct. 3, in 2 part. d., quajst. 5_, irridet, et
vehementer impugnat, secutus in hac Isaac
quemdam Narbonensem^ ut refert in suis con-
chisionibus Picus Mirandula. Et Diu-andus
quidem consequenter procedit, negavit enim
supra species iuteUigibiles, et ideo apud iUum
nuUa restat necessitas ponendi intellectum
ageutem : quia tamen fundamentum ejus fal-
sum est, ut vidimus supra, Ub. 3, cap. 2.
ht. Vera resolutio. — Prima expositio datce
resolutioms ex Cajetano et aliis triplici dicto
continetur. — Primo. — SecuJido. — Tertio.
Hos refert Fonseca ^, Metapliysicce, cap. 28,
qucest. 9, sect. 2. — ConcUisio certa sit, ne-
cessarium esse virtutem spiritualem, cujus vi
fiant species intelUgibiles : siquidem effectus
quidam producibiles sunt^ atque immateriales.
Restat vero difficuUas, quomodo ea virtus effi-
ciat species : constat enim non soUim illam,
sed etiam phantasma in sensu interiori exi-
stens esse necessarium, et aUquomodo concur-
rere ad talem productionem : nam si sola
virtus spirituaUs id posset siue vUla omnino
dependentia a phantasmate, simul, et a prin-
cipio posset efficere species omnium rerum,
neque in ea re haberet dependentiam a sensu
aUquo : cujus contrarium experientia demon-
strat : est ergo certa res, phantasma esse
necessarium^ et concurrere aUquo modo ad
productionem speciei. Quiavero soiiun iUud
non est sufficiens, ut ratio facta ostendit, ideo
superadditur virtus spirituaUs. DifficuUas ergo
superest circa modum, quo inteUectus agens,
et phantasma conveuiunt ad productionem
speciei. Atque hic mire variaut auctores : Ca-
jetanus, 1 part., quast. 79, art. 3, et qua?st.
8o, art. 1, vuU inteUectum agentem habere
CAP. II. AN SIT NECESSAmUS
actionem quamdam circa phantasma^ nimi-
rum illumiuando illud, non formaliter^ sed
o].>jective, hoc est, non per himen in ipso
phantasmate receptum, quomodo illuminatur
aer^ quod dici non potuit in phantasmate :
nam ipsum materiale est^ lumen autem intel-
lectus agentis est spirituale : non poterat ergo
formaUter inhserere materiali phantasmati :
illuminatio vero objectiva, inquit, contingit^
quando ex assistentia extrinseca himinosi ah-
quid in objecto aho apparet^ et hoc modo ait
Cajetanus ilhiminatur phantasma : unde addit
secundo per hanc actionem apparere in phan-
tasmate quidditatem rei materiahs sine condi-
tionibus individuantibus : sicque ante produc-
tionem speciei intenigibihs astruit factam
abstractionem universahs a singulari^ quod
videtur sumpsisse ex Henrico, quodhbeto A,
queest. 1, 8 et 21, et quodhbeto 5, quaest. 14,
ubi negando species intelhgibiles, ait intel-
lectum possibilem speculari quidquid est in
phantasmate rehicens universahter, sub hi-
mine intehectus agentis. Addit tamen tertio
Cajetanus phantasma dicto modo iUuminatum
reddi inteUigibile in actu_, ac producere species
inteUigibiles in inteUectu possibih : namque
ante eam iUuminationem erat phantasma in-
teUigibile in potentia tantummodo, quia suffi-
ciens non erat ad movendum inteUectum.
Hanc etiam Gajetani opinionem sequitur Ja-
veUus 3, de Anima_, qusest. 3, de InteUectu
agente, et quidam ahi praisertim de Tho-
mistis.
5. Contra primum Cajetani dictum. — Con-
tra secmchm. — Contra tertium. — Sed est
falsa opinio Cajetani in universum. Primo
enim actio iUa iUuminativa phantasmatis ,
quam Cajetanus ponit ante productionem spe-
ciei inteUigibihs minime est inteUigibihs :
peto enim, an per illam actionem sit ahquid
impressum phantasmati, atque adeo an ipsum 1
phantasma sit reahter immutatum ? Neutrum| ■
enim dici potest, nam tota actio inteUectuS|^
agentis est spirituaUs : ergo nihil materiahl;
phantasmati imprimere potest : ergo non im-
mutat iUud realiter : ergo nuUo modo iUumi-
nat : quo enim modo inteUigi potest, quod
phantasma, eodem modo_, ac sine mutatione
persistens, ahter reprsesentet, iUuminatumque
dicatur? Deinde quse est assistentia iUa intel-
lectus agentis, vel in cpio consistit sua ejus
hmiinis spirituahs apphcatio ad phautasma.
Prasterea iUummatio illa phantasmatis actio
reahs est intellectus agentis : ergo per iUam
ahquid reale producit ; ergo vel iu phantas-
INTELLECTUS AGENS, ETC. 717
mate, vel in inteUectu possibih : non primum,
ut probatum est. Si autem dicatur secundum :
ergo dicta iUuminatio est ipsa speciei pro-
ductio : nam intellectus agens in possibilem,
non agit nisi speciem. Hinc etiam ostenditur,
falsum esse secundum Cajetani dictum : tum
quia si phantasma nuUo modo est mutatum,
neque inteUectus agens habet actionem realem
circa iUud : plane non potest ejus reprsesenta-
tio variari : tum quia reprsesentatio phautas-
matis permanet semper materiahs : ergo sem-
per est rei singularis : tum tertio, quoniam
reprtesentari universale abstractiim nihil ahud
est, quam reprsesentari rationem communem
nou repreesentatis individuis conditionibus.
Est autem hoc impossibile in phantasmate
materiah : ergo^ etc. Tandem, si phantasma
ipsum reprsesentaret universale , phantasia
utique posset universaha cognoscere : conse-
quens autem falsum est : sequela probatur.
Quia phantasia cognoscit cpiidquid per phan-
tasma rehicet : atque eo modo, quo relucet.
Ex quo etiam constat, falsum esse tertium
ejusdem Cajetani dictum : nam phantasma
semper materiale, atque in se immutatum
perseverat : ergo non potest causare speciem
inteUigibilem seipsoperfectiorem. Occurresnon
quidem phantasiam, sed naturam universalem
in phantasmate reprassentatam efficere spe-
ciem sui, sed non recte : etenim natura uni-
versahs nihil potest agere, nisi secundum iUud
esse quod habet : non habet autem esse in se,
sed cum maxime in specie repreesentante : id
autem totum est materiale : ergo, etc.
6. Secunda expositio Capreoli atque etiatn
Cajetani et vulgaris inter Thomistas. — Omissa
ergo hac Cajetani opinatione, est aha satis
vulgata, phantasmata cum inteUectu agente
uniri tanquam instrumentum cum suo agente
principah : atque utrumque concurrere ad
productionem speciei. Ratio ita asserendi hsec
est: nam coustat phantasma necessarium esse
'ad productionem speciei : oritur ergo hsec ne-
fcessitas ex concursu ahquo phantasmatis, ahas
quorsum poneretur necessarium, nuUum au-
tem ahum potest habere concursum, quam
effectivum et instrumentalem : ergo, etc. Con-
firmatur : nam species producenda est, ut vera
objecti simihtudo : convenit ergo, ut ex parte
principii producturi detm^ etiam ahqua simi-
htudo, quod per se satis manifestum videtur.
Porro autem modus exphcandi hanc opiuionem
est, quod sicut agens quodlibet principale pri-
mo unitur suo iustrumento, ac mediante iUo
inducit formam^ ita inteUectus agens conjuu-
718
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
gitur pliantasmati per quemdam virtualem
contactum^ et ita sibi conjuuctum movet^ re-
git, virtutemque impertit ad efRciendam spe-
ciem, atque per lianc unionem aiunt etiam
quodammodo illuminari phantasmata ab in-
tellectu agente. Sic expositam opinionem am-
plectitur Caireolus, in 2, dist, 3^ queest. 2, ad
argumenta Durandi contra octavam conclusio-
nem: Cajetanus item, 1 part., qusest. 55, a. 2,
in fme, 3 part., quaest. 8, a. 1 et 3, de Anima,
cap. 2, et ubicumque communi via Thomista-
rum procedit, qua etiam procedit Ferrarius 1,
contra, cap. 65, circa fin.,et 2, contra, cap. 77
et 96, ApoUinaris 3, de Anima, quaest. 6, Tliie-
nensis, cap. 5, Jandunus, qusest. 15, Jj^gidius,
quodhb. 5, queest. 21, Albertus 3, de Anima,
tract. 2, de Intelleitu et intelligibili, cap. 3,
iusinuatque S. Thomas multis in locis.
7. Displicet tamen posteriorilms aliis. — Ha-
bet hfec sententia easdem difficultates, quam
proinde muhi ex posterioribus Thomistis de-
serunt, facit enim contra illam communis ra-
tio, quod instrumentum inferioris ordinis non
potest naturaUter attingere effectum perfec-
tioris ordinis, ac tam superioris, quam est
natm^a spirituahs ad materialem coUata. At
vero cruciantur theologi, ut ostendant, quo
pacto Deus de potentia ab^oluta possit me-
diante re materiaU agere in spiritualem, cum
de torsione ignis in daemones, animasque dam-
natorum disputant: qui ergo fieri tale ahquid
naturaUter poterit? Unde Augustinus 12, super
Genesim ad Utteram, c. 16: Non est putanclum
(inquit) aliquid agere corfus in spiritum, tan-
quam spiritus corpori facienti materke vice
sichdatur, omni enim modo prcestantior est, qui
facit ea re, de qua aliquid facit. Prseterea
Cjuando dicitur phantasma in virtute inteUec-
tus attingere speciem spiritualem, quid, qua^so,
additur phantasmati ex iUa unione ad inteUec-
tum agentem? Si nihil omnino additur, non
phis efficiet, quam antea : si additur, aut erit
res spirituaUs, et hoc falso dicetur, quia spiri-
tuale recipi nequit in materiaU, aut erit mate-
riaUs, sicqiie eadem i^editdifficultas: ergo, etc.
Ad hsec inter phantasma, et intellectum agen-
tera non potest cogitari alia, vel major unio^
quam quod radicentur ambo in eadem anima,
et supposito, tanquam instrumenta ilUus, quod
quidem Gapreohis et Ferrarius supra vel inviti
concedunt. Nam quod fingitur uniri intellec-
tum agentem phautasmati per assistentiam et
contactum virtualem, verba nuda sunt, quo-
niam re ipsa nuUam aUam unionem concipit
inteUectus prseter dictam radicationem_, iUa
aulem minime .sufficiens est, quinpe ex qiui
nuUa virtus phantasmati accrescit : praetci -
quam quod pariter inferri posset, eo ips ,
quod pliantasma radicatum est in anima spi-
rituaU, fieri potens ad causandam .speciem iu
inteUectu, atque adeo necessarium non esse
intellectum agentem. Patet iUatio: quoniam
sicut adversarii asserunt, inteUectum agentem
uti phantasmate, tanquam iustrumento, plian-
tasmaque fieri potens virtute iUius: faciUus
certe dici posset ipsam animam immediate uti
pliantasmate, illiusque virtute spirituaU potens
evadere: neque euim oberit juxta eosdem auc-
tores, imperfectum instrumentum concurrere
ad perfectiorem effectum in virtute causse no-
biUoris. Ultimo argumentor. Quia naturse ordo
postulat, ut ad productionem rei cujusque
destinetur virtus ejusdem vel superioris ordi-
nis cum re producenda : ergo supra ordinem
naturse erit rem materialem assumi ad efficien-
dam spiritualem. Et confirmatur : nam muUo
difficiUus est, cseteris paribus, animam efficere
spiritualem effectum per instrumentum mate-
riale, quam illam efficere mediante sola virtute
spirituaU : ij)sa autem dispositio naturse postu-
lat faciliorem agendi modum, abhorretque
difficiUorem : ergo, etc.
8. Quorumdam evasio ad superiores impu-
gnationes. — Ad hsec vero respondent quidam,
in specie intelligibili considerari tum entita-
tem spiritualem, tum etiam vim reprffisenta-
tivam sui objecti, atque utriusque assignari
debere efficientem causam : et iutellectum agen-
tem efficerc valere entitatem spiritualem, non
tamen vim repraesentandi, ad heec enim requiri
phantasma, quod hac ex parte minime vinci-
tur ab specie producta : ad eum fere modum,
quo lib. 3, cap. 9, a num. 7, tradebamus de
specie, et actu sensitivae cognitionis. Quam
evasionem indicat S. Thomas, de Veritate,
quaest. 1 0, art. 6, ad septimum, ubi ait effec-
tum, speciem sciUcet inteUigibilem, relinqui
in inteUectu possibiU secundum conditiones
utriusque, id est, intellectus agentis, ac phan-
tasmatis, nam phantasma (inquit) efficit, ut
species sit rei determinatge.
9. Confiitatur per dilemma. — Yerum nec
modus hicdicendi satisfacit: etenim quidquid
in specie intelligibili reipsa invenitur spiri-
tuale est, ipsa etiam repraesentatio , quam
necessario altiori modo fieri oportet, quam
possit per pliantasma : impossibile est ergo
ipsum efficere quidquam in specie, sive par-
tiahter, sive totaliter. Probatur consequenlia :
uam vel partialem actionem haberet phautas-
CAP. II. AN SIT NECESSARIUS INTELLECTUS AGENS, ETC.
719
ma propria efficacitate, vel in virtiite intel-
lectus agentis, Non primum, quia impossibile
est rem materialem ex propriis viribus efficere
rem spiritualem educendo illam de potentia
spiritualis subjecti;, cum nullum agens trans-
cendat in modo ageudi modum sui esse : ergo
res materialis, quse in modo essendi extensa
est, dependentiamque babet a subjecto^ multo
magis eam babebit in agendo. Secundum ve-
ro^ quod nimirum in virtute intellectus agen-
tisidprsestet phantasma, jam supra improba-
tum est. Confirmaturque ratione desumpta ex
S. Thoma, 1 part,, queest. 45, artic. 5. Quee
apud iliius Scholam saltemvaleat: nam instru-
mentum quodlibet semperassumiturad agen-
dum^ mediante aliqua actione sibi propria, et
connaturali : prout in instrumentis naturalibus
inductione, acratione utcumque suaderi po-
test : instrumentum enim elevari nequit ad
actionem sibi superiorem, nisi ex se possit
nonniliil circa ipsum efiectum, sed res mate-
riaUs ex se nihil potest agere circa rem spiri-
tualem^ neque habere actionem propriam circa
illam : ergo neque ut iustrumentum valet ad
ifiam actionem elevari.
10. TJltima expositio prohahilior. — Propter
haec ergo nonnulli etiam ex Thomistis aiunt
phantasma non concurrere efi"ective, sed ma-
terialiter ad productionem speciei, solumque
inteUectum agentem illam efiicere, quod non
ita intelUgunt^ ut ipsum phantasma sit mate-
ria^ ex qua educatur species^ id enim impos-
sibile esset. Primo^ quia spirituaUs forma educi
nequit ex subjecto materiaU. Secundo^ quia
forma inde educitur^ ubi recipitur : species
autem non recipitur in phantasmate, sed in
inteUectu possibili : ergo de potentia taUs in-
teUectus educitur, non autem de potentia
phantasmatis. Neque rursum dicitur phantas-
ma materialiter concurrere, quasi existat pro-
pria materia, circa quam operatur inteUectus
agens^ hic enim operatur circa subjectum^ in
quo ejus actio recipitur, recipitur autem in
inteUectu possibUi, non in phantasmate : ergo,
etc. Dicitur ergo phantasma materiaUter con-
currere, eo quod preebet veluti materiam in-
teUectui agenti ad efficiendam speciem intel-
Ugibilem. Quee opinio recte expUcata videtur
in preesenti probabilior.
11. Prima assertio in gratiam proximce ex-
positionis. — Sit ergo concUisio prima. Intel-
lectus agens nunquam efficit speciem, nisi a
pliantasiee cognitione determinetur. Heec patet
ex dictis, et experientia illa, ex qua philoso-
phus coUegit oportere inteUigentem phantas-
mata speculari. Ratio autem esse potest :
quoniam inteUectus agens indifFerens est ad
efficiendas species : ut ergo efficiat has vel
iUas, eget aUquo determinante : nihil est au-
tem a quo possit determinari, nisi sensitiva
cognitio : quare, etc.
1'2. Secimda assertio Vifula. — Secunda con-
chisio. Prsedicta determinatio non fit per in-
fiuxum aUquem ipsius pliantasmatis, sed ma-
teriam, et quasi exemplar intellectui agenti
prsebendo, ex vi unionis^ quam liabent in ea-
dem anima. Prima conclusionis pars probata
reUnquitur ex dictis circa refutatas opiniones.
Secunda vero expUcatur enim ex dictis de sen-
sibus interioribus, lib. 3, cap. 9. Nam ad eum
modum, quo ibidem postremo loco dixi fieri
species in interiori sensu, judico fieri in intel-
lectu : est enim notandum, phantasma et in-
teUectum homiuis radicari in una eademque
anima : hinc enim provenit, ut mirum ha-
beant ordinem et consonantiam in operando,
unde (quod patebit infra) eo ipso quod intel-
lectus operatur, imaginatio etiam sentit. Ad
hunc ergo modum arbitror inteUectum possi-
bilem de se nudum esse speciebus, in esse ta-
men animee rationaU vim spiritualem ad effi-
ciendasinintellectu possibfii species earumre-
rum, quas per sensum cognoscit, ipsa sensibiU
cognitione minime concurrente efficienter ad
eam actionem, sed habente se instar materise,
aut excitantis animam, aut vero ad instar
exemplaris : atque ita fit, ut anima cum pri-
mum phantasiando cognoscit rem aUquam, per
virtutem spiritualem, quam intellectum agen-
tem vocamus, quasi depingat rem eamdem in in-
teUectupossibili, atque adeo per actionem tran-
seuntem, quee proinde cognitio non est. Con-
cUisio sic exposita haberi videtur ex D. Thoma,
1 part., qusest. 84, art, 6, in fine corporis. Non
potest (inquit) dici, quod setisiHlis cognitio sit
totalis, et perfecta causa intellectualis cogni-
tionis, sedmagis quodammodo est materia cau-
sce. Ratio vero pro eadem conclusione sumitur
a sufficienti partium enumeratione, quoniam
alii modi dicendi impugnantur sufficienter,
et nuUa restat via assignandi phantasmatis
necessitatem : ergo, etc. A simili etiam potest
expUcari, tum in sensibus interioribus^ tum
in potentiis appetivis : est enim appetitus to-
talis causa sui actus, ut infra dicetur lib. 5^
c. 3, pendensque praisuppositive tantum in
operatione sua apotentia cognoscente: sinam-
que cognitio non prsecedat^ agere appetitus
non potest : posita autem cognitione exercita-
tur per se appetitus ad operationem propriam.
720
43. PHma oijecfio. — Seamda. — Adpri-
mam ohjectionem. — Ad sccundam. — Contra
hanc conclusionem facere videtur S. Tliomas^
i part., quaest. 85^ art. i, ad 3^ dum dicit^
pliantasma virtute intellectus agentis impri-
mere speciem in intellectu possibiii. Idem
potest coUigi ex qusest. 84, art. 6, ad 1 et 2,
contra Gentes, cap. 11, et alibi aliquoties, et
de Veritate locO;, supra citato, vocat phantasma
instrumentum productionis speciei, Ratione
quoque arguitur : nam si phantasia nullam
efficientiam haberet, intellectus agens posset
efficere species sine phantasmate. Patet con-
sequentia : liabet enim virtutem activam suffi-
cientem, et in ea actione agens naturale, et
passum (quod est intellectus possibilis) suffi-
cienter approximantur : neque ulla ibi apparet
indispositio : sequetur ergo efFectus sine phan-
tasmate. Sed contra hoc palam arguitur: nam
agens universale non determinatur ad specia-
lem effectum, nisi a causa particulari, vel ab
rinstrumento aUquo^ vel certa quapiam passi
•^dispositione : phantasma autem non est dispo-
Tsitio passi: ergo si determiuat. id sane prasstat,
lUt instrumentum coagens cumintellectu agen-
. te, quod est impugnatum. Ad D. Thomam res-
pondetur ipsum loqui late de ratione instru-
menti, quia enim phantasma ahquo modo
concurrit, et determinat intellectum agentem,
ideo dicitur movere, vel instrumentum esse
in eo opere: remote tamen, nec admodum
proprie. Ad rationem dicendum agens etiam
universale determinari posse ab ahquo tan-
quam exemplari, atque hanc determiuatiouem
phantasmatis ad exemplarem reduci : Hcet
enim actio hbera non sit, cognitionem tamen
supponit, ac fit ab anima, mediante iUa, suo
modo. Secundo dicendum, in potentiis animse
esse modum ahum determinationis in quan-
tum una potentia prEeparat materiam aUeri :
vel in quantum actio unius potentiee habet ne-
cessariam connexionem et conjunctionem cum
actione aUerius, atque hujusmodi esse hanc,
de qua disputamus.
14-. Tertia assertio. —Notatio tripllcis mu-
neris intellectus agentis pro assertione. — Tertia
conchisio. InteUectus agens, ut sic, nuUam
aUam actionem habet, quam speciei intelhgi-
bihs eflfectionem diversis nominibus significa-
tam. Ad probationem est notandum inteUectui
agenti trijilicem tribui operationem : primam
illuminarephantasmata: secundam efficere res
actu inteUigibiles : tertiam abstrahere species
a phantasmatibus : solet etiam quarta tribui,
iUustrare sciUcet prima principia, de hac ta-
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
men quid sit dicendum infra tangetur. Nunc
vero de soUs tribus agimus, quarum meminit
S. Thomas 2, contra Gentes, cap. 11, ubi ait
inesse anima3 vim activam in phantasmata
facientem ea inteUigibilia in actu, quam ac-
tionem ejus discipuU volunt esse iliuminatio-
nem phantasmatis. Et infra addit animam in-
teUectivam esse in potentia ad simiUtudines
rerum, non quales sunt in phantasmate, sed
quales elevantur ad aUquid aUius, id est, qua-
les inde abstrahuntur. Eadem doctrina colU-
giturexlocis supracitatisnum. preecedentis et
ex Commentatore in 3_, de Anima, textu 17 et
48, qui id coUigi putat ex Aristotele eo loco.
Easdem operationes agentis inteUectus omnes
Tliomistai agnoscunt : et fere doctores caeteri :
neque ergo inficior, Esse autem tres distinctas
non existimo, sed unam, et eamdem diversi-
modo nominatam, quod probo explicando
singulas.
15. De primo rnunere. — Etenim Uluminatio
phantasmatis actio non est circa ipsum, ut
numero quinto, contra Cajetanum ostendi-
mus : ergo si aUqua actio est pliantasmatum
ilhmiinatio, plane non nisi circa inteUectum
possibijem exercetur : circa talem vero intel-
lectum nuUam aliam actionem exercet agens
prseter speciei productionem : ergo h£ec ipsa
est actio, quam dicimus phantasmatum iUu-
minationem sic appeUatam, quia per iUam
apparet intellectui, quod in phantasmate re-
prsesentabatur : atque hoc modo intelligitur
facile ejusmodi actio, aUa vero quaecumque
aflferatur, Ucta est, ac minime inteUigibilis.
Scio S. Thomam, d. c. 77,1, 2, contra Gentes,
appellasse inteUectum agentem activum circa
pliantasma, et subdidisse actionem inteUectus
agentis circa phantasmata preecedere recep-
tionem inteUectus possibiUs, ac i part., q, 83,
art, 1, ad 4, scripsisse, quod phantasmata U-
himinentur ab inteUectu agente, et iterum ab
eis per virtutem inteUectus agentis species in-
teUigibiles abstrahantur : viderique proiude
S, Doctorem distinguere actionem circa phan-
tasmata ab actione circa inteUectum possibi-
lem et iUuminationem ab speciei productione.
Nihilominus veriis sensus est, quem propo-
suimus, ad ipsiunque verba S. Thomse sunt
trahenda, vel certe non sunt in rigore acci-
pienda.
iQ.De secundo munere quorunidam existrmatio .
— Jam ad inteUigendam secundam actionem ,
est notanrlum, dupUciter dici rem quampiam
inteUigibilem: potentia nimirum, et actu, quod
ex sensibiUbus expUcari potest : dicitur euim
CAP. II. AN SIT NECESSARIUS
aliquid visibile in actu , eo quod est actu im-
mutativum visus secundum actualem disposi-
tionem, ut color luce jam perfusus : visibile ve-
ro in potentia dicitur^, quod secundum actualem
dispositionem^, quam liabet, non potest immu-
tare visum^ si tamen disponatur, poterit immu-
tare, ut color in tenebris. Sic in prtEsenti res
queelibet veram habens entitatem intelligibilis
est : ac si sit in actuali dispositione ad moven-
dum intellectum, dicitur actu intelligibilis, et
Imjusmodi sunt respure spirituales: si vero non
sit in tali aliqua dispositioue ad movendum
intellectum, dicitur in potentia inlelligibilis^
cujusmodi sunt res materiales , quse fieri di-
cuntur actu intelligibiles virtuto intellectus
agentis : quod quidem Thomistse nounulli
sic expHcant , ut intellectus agens illumi-
nando phantasmata det illis virtutem ad
movendum intellectum , sicque reddat na-
turam in pliantasmate reprsesentatam actu
intelHgibilem, quod etiam volebat Cajetanus
ut supra vidimus. S. Tliomas quoque 2, cont.
Gentes, c. 62^ ratione 3, scribit intellectum
pati et recipere speciem ab intelligibili in
actu, et queest. de Anima, art. 15, intellectum
agentem^ per phantasmata actu jam intelligi-
biha effecta, causare efficientiam in intellectu,
imo Aristoteles, 1. 3, text. 2 et 3, affirmat : si
ipsum intehigere sit, ut sentire, aut pati quod-
dam, id certe ab intelligibili, aut taU aliquo
provenire.
17. Aucioris jtcdicium. — Ego vero certum
puto, non aUter fieri rem actu intelligibilem,
quam per productionem speciei, in qua res
spirituahter reprsesentatur, quod ex dictis pa-
tet : namque in ipsum pliantasma nuUam
prorsus actionem habet intellectus agens, ne-
que etiam phantasma active concurrit ad
productionem speciei. Unde S. Thomas, 1 p.,
q. 51 , art. A, ad 2, docet intellectus agentis
esse illuminare intelligibilia in potentia, qua-
tenus per abstractionem ea intelligibilia in
actu efficit : est autem certum intellectus agen-
tis abstractionem fieri per productionem spe-
ciei : quare per illa verba aperte significat
S. Thomas tria munia supradicta non esse tres
actiones, sed esse unam. Unde notanda est dif-
ferentia in modo, quo sensibile in actu immu-
tat, effective nimirum et formaliter : nam et
speciem efficit in sensu et species ipsa, in qua
ipsum sensibile repraesentative continetur ,
formaliter immutat sensum in formando ip-
sum. At vero res intelligibilis non immutat in-
tellectum nostrum effective : quia actu et in se
iutelhgibilis non est : immutat tamen formali-
in.
INTELLECTUS AGENS, ETC. 721
ter, per speciem, in qua continetur spirituali-
ter : atque ita possunt exponi alia D. Thomae
adducta loca et Aristotelis, vel certe exponi,
quod intelhgibile in actu moveat intellectum ,
non ad actum primum, sed secundum : constat
ergo rem non ahter fieri actu intelligibilem
ab intellectu agente, quam quia modo aliquo
fit spiritualis : fit autem hujusmodi in speciei
productione.
18. Be tertio nmnere. — Concluditur quce de
intellectu agente dici vere possunt — De tertia
tandem operatione, id est, abstractione est
observandum, speciem non dici abstrahibilem,
vel abstrahi a phantasmatibus, quasi ipsa spe-
cies prius esset immixta phantasmatibus, unde
postea separetur ab intellectu agente, ac trans-
feratur in possibilem : hoc enim puerile esset
cogitare, quo enim modo spirituale mixtum
esset materiali ? quo item migraret accidens
de subjecto in subjectum. Intellectum ergo ab-
strahere speciem, nihil est aliud quam virtute
sua efficere speciem spiritualem repreesentan-
tem eamdem naturam, quam phantasma re-
prsesentat, modo tamen quodam spirituali :
illaque elevatio a materiali repreesentatione
phantasmatis ad spiritualem repreesentationem,
speciei intelligibilis dicitur abstractio : ex quo
aperte constat abstractionem non esse actio-
nem distinctam a productione speciei : atque
ad hunc modum intelligendum est, quod Aris-
toteles, lib. 3, text. 32 et 39, indicat objectum
intellectus agentis esse phantasma, hoc est,
rem esse, quse in phantasmate reproesentatur,
non prout ibi, sed prout jam in specie reprse-
sentatur, sic deinde intelligitur, quod cap. 5,
ait, intellectum agentem comparari ad possibi-
lem, sicut artem ad materiam, quia sicut per
artem recipit materia formam, ad quam solum
erat in potentia , ita intellectus possibilis reci-
pit ab agente species , ad quas similiter erat
tantum in potentia, de quo S. Thomas 2, cont.
Gentes, c. 76, 77. Patet ulterius ex Iiis supra
posita conclusio : patet quse sit necessitas, quod
munus, quee actio intellectus agentis, ac deni-
que quod sit ejus objectum : nimirum species
intelligibilis : supra enim dictum est, objectum
potentise activoe esse id quod potest efficere :
cum ergo intellectus agens potentia activa sit,
ejus objectum erit forma, quam valet produ-
cere : Iisec autem est intelligibilis species :
quare, etc. De ipsa vero virtute quid sit, infra
dicitur in octavo capite.
46
722
LIB. IV. DE POTENTIA JNTELLECTIVA.
CAPUT III.
AN INTELLEGTUS NOSTER IN REBUS MATERIALIBUS
COGNOSCAT SINGULARIA;, AN UNIVERSALIA TAN-
TUM.
1, Pro totms capitis doctrina consulendus
auctor, disp. Q, MetapUysicce, sect. 6. — Qitod
singularia non cognoscat, smdetur primo. —
JSecundo. — Tertio. — Qicarto. — Postquam
expositum est, quid sit objectum commune in-
tellectus^ et quomodo intellectui unitur, opor-
tet in particulari exponere^ qua ratione intel-
lectiis percipiat^ quse sub tali objecto continen-
tur: hffic autem sunt materialia et immaterialia,
ac medium inter illa^ quod est anima iiostra,
et quse ei insimt, de quibus sigillatim est di-
cendnm : ergo circa res materiales proposita
qusestio difficultatem habet, quoniam Aristo-
teles 2;, de Anima^ cap. 5^ constituit differen-
tiam inter intellectum et sensum, quod sensus
sit singularium, intellectus universalium. Eam-
dem distributionem refert 4 , Posteriorum ,
cap. 20^ 5 Metaphysicee^ cap. 9, ex quacolligi
videtur, sicut sensus est singularium, et non
universahum, ita e converso quod intellectus
sit universahum , non singularium , quod sic
exponit^ sequiturque Alexander Aphrodisius,
Hbro de Intellect. agent., ac ratione argui-
tur. Nam intellectus noster non habet pro-
priam speciem rei singularis : ergo non potest
singulare cognoscere, siquidem intellectus non
nisi per species cognoscit. Antecedens proba-
tur_, cum enim intellectus sit spirituahs^ ab-
strahit ab hic et nunc^ seu a loco et tempore :
ergo et species illius in modo reprsesentandi
abstrahit a conditionibus individuantibus :
quare^, etc. Confirmatur^ quoniam species re-
prseseiitans singulare materiale spirituahs esse
posse non videtur : nam repraesentatum mate-
riale est : modus etiam reprsesentandi, cum
sit coutractus^ est similiter materialis : non
ergo habet species, unde evadat spirituaUs.
Tertio arguitur. Si intellectus cognosceret di-
recte singularia^ prius illa conciperet^ quam
universalia : consequens est contra omnes plii-
losophos, etiam Aristotelem dicentem 1 , Phy-
sic.j cap. \, universaUora esse nobis uotiora :
ergo, etc. Quarto. Ad lioc ponitur intellectus
agenS;, ut abstrahat species repreesentantes uni-
versalia a phantasmatibus repreesentantibus
singularia : non ergo hajc, sed illa tantummo-
do novit.
2c Opinio D. Tliomfe et aliorum, — In hac
queestione conveniunt auctores singulare ali-
quo modo cognosci ab intellectu nostro, quo-
niam id evidentissima constat experientia, ut
statim probabimus : attamen difficidtas est et
dissensio circa modum, quo singulare ab intel-
lectu cognoscitur. S. Tliomas ergo ad loca ci-
tata opinatur, singularia non cognosci directe,
sed reflexe tantum , id est, non cognosci per
propriam speciemj sed per speciem rei univer-
salis , facta quadam conversione ad phantas-
mata. Idem habet quodlib. 12, quast. 8, et in
qusest. de Anima, art. 20. Idem omnes Tho-
mistse, lib. 2, de Anima, vEgidius^, lib. 3, textu
10, Ferrarius, 1 , contra, cap. 65. Sit tamen.
3. Prima assertio affirmans multipliciter
ostenditur. — Prima conclusio. Intellectus co-
gnoscit singulare formando proprium et dis-
tinctum conceptum ilhus. Ita sentiimt Scotus,
in 4, distinct. 45, qu£est. 3, Richardus, in 2,
dist. 24, quaest. 4, circa tertium principale,
Ariminius, in 1, dist. 3, q. 1, art. 1, concl. 3,
Durandus 2, dist. 3, qusest. 7, Argentina, in 4,
dist. 10, art. 3, qusest. 1, Jandunus 3, de Ani-
ma, quEest. IJ, Apoliinaris, ibid., queest. 12,
Palatinus, ibidem, capit. 4, 5, Ferrarius,
qua3st. 13, Burlseus \, Physicorum, et alii.
Probatur. Quoniam inteUectus format proposi-
tionem ex singulari, et universali termino :
ergo concipit utrumque extremum proprio
conceptu. Quod vero quidam volunt iii tali
aliqua propositione, verbi gratia, Petrus est
homo, subjectum esse in cogitativa, et praedi-
catum in intellectu, omnino est alienum a ra-
tione,namubi,qu8eso, eritcopula?autquomodo
una ipsa potentia poterit comparare preedica-
tum subjecto, nisi utrumque cognoscat. Prse-
terea intellectus distinguit hominem a Petro :
ergo utriusque habet distinctam cognitionem :
ut enim docet Aristoteles 3, de Anima, cap. 2,
textu 145 et 146, nulla potentia discernere
valet inter duo, nisi utrumque norit et est satis
evidens, qui enim discernet inter incognita ?
Item prudentia versatur circa singidaria, hoc
scilicet, aut illud esse prosequendum, vitan-
dum, etc. Sed prudentia est inteUectualis vir-
tus: ergo, etc. Rursum fides divina saepe sin-
gularium est, utbeatissimam Virginem matrem
esse Dei, Christum passum esse, et tamen fides
est virtus intellectus : ergo, etc. Similiter cha-
ritas ad singularia materialia tendit, et est in
voluntate, quse intellectum sequitur : concipit
ergo intellectus proprio actu haec siiigularia.
Ratio a priori sumitur ex uuiversalitate po-
tentioe, est enim superior et potens omnia,
qu8e inferiores sensus, imo dirigens iUos et er-
CAP. III. AN INTELLECTUS NOSTER
rores illorum corrigit : multo ergo melius sin-
gularia uovit^ quam seusus.
A. Contrariiim tamen liujus conclusionis te-
nent Pliiloponus et Alexander 3^ de Anima,
c. 8, Tliemistius, c. 20, Averroes, comment. 9;,
Mirandulanus, lib. 23, de Eversione singularis
certaminis, a sect. ^, Aureolus, in \, dist. 35,
qusest. 4, art. 1, Gapreolus ibid., qusest. 2, Ga-
jetanus, 1 part., qusest. 68, art. l, ^gidius^
quodlibet. 1, q. 9 et alii. Aiunt ergo, maxime
Gajetanus intellectum non formare proprium
conceptum rei singularis, sed illam tantum
confuse cognoscere ad hunc modum. Goncipit
intellectus prius hominem, verbi gratia, intel-
Hgensque iUum non posse abstracte subsistere,
arguit esse contractum in singulari ahquo ; co-
gnoscit ergo indefinite esse ahquod singulare
humauffi naturse, modo alio singulari distinc-
tius concepto. Sed falsi sunt in hac opinione ii
auctores, neque ratio adducitur apparens, nec
supra factse rationes dissolvuntur. Nam vere
ad tam evidentes discursus, quales sunt illi,
quos circa singularia habemus, non sufficit
illa arguitiva et confusa cognitio.
5. Secimdd assertio duplici via ostendikir. —
Vrima via muUipliciter swadetur. — Lib. 2, de
Angelic, cap. 6 et 13. — Secunda conchisio.
Intellectus noster cognoscit singulare materiale
per propriam ipsius speciem. Hanc negant
nonnulli ex citatis pro prima conchisione auc-
toribus, duphci tamen medio probare possu-
mus. Primum est, quia nihil repugnat dari
speciem spiritualem impressam reprgesentati-
vam singularis rei materiahs, ut sic : ergo tahs
species produci valet ab intellectu agente :
ergo a possibili jam cognoscetur singulare per
propriam speciem. Antecedens suadetur pri-
mo : nam potest dari species expressa, seu
proprius conceptus rei singularis, ut probatum
est : ergo et species impressa, ac propria juxta
dicta supra, hb. 3, cap. 5, circa quintam diffi-
cuhatem. Probatur secundo idem antecedens :
nam in Angehs, ut in proprio loco tradimus,
dantur species spirituales, et singulares reprse-
sentantes propria singularia materia, ut sic :
ergo non repugnat materiale singulare reprse-
sentari per speciem spiritualem. Tertio res
imiversales materiales reprsesentantur per spe-
ciem spiritualem : ergo et singulares poterunt
reprsesentari. Nam si semel per spiritualem
qualitatem potest reprcesentari res materiahs,
niliil interest, singularis ne sit, an universahs.
Dices : hoc interesse, quod in communi repraB-
sentatur spirituah modo, in particulari autem
modo materiah. Sed contra : quia imprimis res
INTELLIGAT UNIVERSALIA, ETC. 723
materiahs, atque individua potest etiam re-
prsesentari spiriLuah modo ex parte speciei
repreesentautis, ut patet in Angehs. Deinde
probatur primo consequentia,quia si repugna-
ret fieri talem speciem in nostro intellectu
passivo, vel repugnaret propter illius incapa-
citatem : vel quia licet capax sit recipere, in-
tellectus tamen agens non potest illam produ-
cere. Non primum, intellectui enim, ut intellec-
tus est, non repugnat Iiabere speciem propriam
rei singularis, ut patet in angelico : ergo nec
repugnat humano : non enim est major ratio,
quin potius humanus videtur aptior, quia ma-
gis accedit ad materialitatem.Secinidum etiam
dici non potest. Nam virtus activa intellectus
agentis debet esse adsequata capacitati intellec-
tus possibilis : ergo si non repugnat ex parte
intellectus possibilis, non repugnat ex parte
agentis, seu miuus assignetur ratio aliqua
ejusmodi repugnantisB intellectus agentis, cur
etiam possit efficere species universalium, non
vero singularium, quandoquidem possibiles
admittuntur. Gonfirmatur htec ratio. Nam in
anima separata manet cognitio rerum singu-
larium, et actionum particularium, quas gessit
in vita, ut patet ex colloquio divitis cum Alira-
hamo, quod refertur Lucse 15, tractabiturque
infra lib. 6, cap. 7,agendo de anima separata:
manent ergo species in ea anima rerum sin-
gularium, non enim dicendum videtur a Deo
denuo infundi : tum quia superfluum id vide-
retur, neque etiam ratio ulla daretur, cur in-
funderentur horum potius , quam aliorum
singularium species : tum quia si tunc primo
infundantur, non id sane continget propter
capacitatem solummodo obedientialem intel-
lectus, alias animae separatai supernaturaliter
cognoscerent singularia materialia, quod est
absurdum : infunduntur ergo ob naturalem
capacitatem ; ergo animus noster de se est ca-
pax specierum rerum singularium : ergo iila
aptitudo et potentia virtute intellectus agentis
in hac vita actuari, explerique potest. Atque
hsec de primo medio.
6. Secunda via prolandi assertioneni. — Se-
cundum medium ad ostendendam conclusio-
nem ita habet. Si intellectus noster careat
specie rei singularis, non poterit formare pro-
prium, et distinctum ejus conceptum : hinc
enim Gajetanus supra citatus potissime nega-
vit intellectui nostro conceptionem propriami
rei singularis , quod scihcet careat propria
ilhus specie : ergo a contrario, si habet pro-
priam, ut est probatum, necesse est propriam
efformet conceptionem. Probatm- consequen-
724
tia, quia non valet intellectus de re cogitare
amplius in actu secundO;, quam datum ei sit
in actu primo, seu per speciem : ergo sit non
liabet propriam speciem de re singulari, ne-
que propriam formabit conceptiouem.Tandem
confirmatur magis consequentia heec exclu-
dendo modos , quibus dici solet singulare
cognosci ab intellectu reflexe. Unde fit.
7. Tertia asserlio mde probatur. — Modus
D. Tliomce excluditur. — Tertia conclusio. In-
tellectus noster cognoscit directe singularia
materialia absque reflexione. Probatur ex pree-
cedenti conclusione. Nam omne, quod cogno-
scitur per propriam speciem, per illam valet
directe cognosci : ostendimus autem singula-
ria, de quibus agimus per propriam cognosci
speciem, ea igitur directe attinguntur ab hu-
mano intellectu. Deinde probatur, exckidendo
modos omnes cognoscendi tantumper reflexio-
nem. Acprimum Cajetani jam refellimus, Se-
cundus exS.Thoma/1 part.,loco citato, et de
Veritate, q. 2, art. 6, est singulare cognosci
quatenus intellectus cognita prius natura uni-
versah reflectitur ad phantasma ipsum, a quo
rei universalis species fuerat abstracta, ac per
illud rem singularem cognoscere. Rogo autem,
qua ratione per conversionem hanc per phan-
tasma singulare cognoscatur : et per quam
speciem. Nam vel cognoscitur per pliantasma,
tanquam per objectum, seu medium cognitum :
vel tanquam per speciem. Tanquam per objec-
tum cognosci, est impossibile primo, quia aho-
quin prius foret cognoscendum ab intellectu
phantasma ipsum, quam singulare in eo re-
preesentatum, quod est contra experientiam ;
multi siquidem singularia norunt, ac de iUis
ratiocinantur, qui uihil noverunt de phantas-
matibus. Secundo, quia rationi dissonum est,
ut intellectus in re materiah, et inferioris ordi-
nis, tanquam in objecto quippiam cognoscat.
Esset enim magna queedam ilhus imperfec-
tio, nuUaque cogens ratio ad illam asserendam,
imo in omnibus ahis etiam brutorum poteutiis
cognoscentibus insolita. Tertio, quia phantas-
ma ipsum est quid singulare, ac materiale :
ergo si cognoscitur, ac in illo res singularis
tanquam in objecto reprsesentatur, jam sin-
gulare ipsum materiale directe cognoscitur.
Quarto si cognoscitur singulare in phantas-
mate, assignanda erit intelhgibihs species, qua
ihud cognoscat, non quidem species rei uni-
versalis, quia indiflferens est, nec magis hoc,
quam iUud singulare repraesentans. Jam vero
cognosci singulare per phantasma tanquam
per speciem, seu medium uon coguitum_, dici
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
nvdlo modo potest. Quia res materiahs et infe-
rioris ordinis non potest concurrere in actum
spiritualem. Tertium tamen modum assignat
Soto, 1 hb. Phys., queest. 2, art. 2, dicens
singulare cognosci ab inteUectu per determina-
tionem ad particulare phantasma, sed vel mo-
dus hic coincidit cum preecedenti, vel ilhid
certe novum continet, quod phantasia ope-
rante circa tale aUquod singulare ita determi-
netur inteUectus, ut per speciem universalem
possit jam singulare attingere, quod tamen im-
possibile est : namque operatio phantasiee im-
pertinens est, atque insufiiciens, si inteUectus
ipse intra se non habet sufiiciens principium
cognitionis, quaUs non est rei universaUs spe-
cies, sed sola species rei singularis : ergo, etc.
Ahi tandem ponunt cognosci singulare cognita
integra coUectione accidentium ilUus. At tunc
redit quaestio de accidentibus, an in universali,
an iu singulari potius cognoscantur. Si pri-
mum, per iUa profecto non deveniemus in
cognitionem hujus singularis. Si secundum :
ergo accidentia singularia cognoscuntur di-
recte per propriam speciem, quod est inten-
tum.
8. Arguitur contra omnes simul modos re-
flexionis. — Preeterea contra praedictas re-
flexiones omnesin universum sunt argumenta.
Primum ab experientia : nam antequam
sciat unusquisque reflecti descendendo a na-
tura universaU ad singularia, novit ipsa sin-
gularia. Rusticus enim cognoscit Petrum, res-
que cteteras individuas, ac circa iUas ratio-
ciuatur immediate , cum prorsus ignoret
naturas universales, quod etiam doctus quiU-
bet valet iu se experiri, si consideret modum,
quo singularia noverat, antequam phUoso-
phiam perdisceret, aut etiam dialecticam. Se-
cundum argumentum sit : quia si in intel-
lectu esset tantum species universalis naturse
specificee, vel genericee, per quam cognosceret
ipsam, sequeretiu' dari in inteUectu unam
tantum speciem reprsesentantem hominem in
communi : namque una producta omnes aUge
essent superfluee : ergo species homiuis semel
tantum abstraheretur ex phantasmate singu-
laris liominis primo cogniti : ergo occurrenti-
bus sensui ahis hominibus, inteUectus nuUam
de csetero speciem acquiret : ergo non posset
iUos distincte cognoscere, cum ibi nuUa esset
conversio ad phautasmata, siquidem inteUec-
tus nuUam haberet speciem desumptam ab
eorum phantasmatibus. Tertiumargumeutum.
NuUa ratio, aut experientia se ofi^ert ad dene-
gandam inteUectui directam cognitionem singu-
CAP. III. AN INTELLECTUS NOSTER INTELLIGAT UNIVERSALIA, ETC.
725
lariSj quia aut negatur propter ipsius intellec-
tus imperfectionem, aut propterperfectionem.
Sihoc posteriusdicatur^ sane multo perfectiores
sunt intellectus Angelorum, ac Dei, qui tamen
singularia directe noscunt : si prius illud as-
seratur, multo imperfectiores sunt sensus et
tamen etiam illa percipiunt. Quod si occurra-
tur, impotentiam provenire ex imperfectione
alterius rationis, nimirum, quoniam intellec-
tus noster in gradu et ordine intellectuum est
imperfectissimus, ideoque valere quidem na-
turas universales cognoscere, non tamen in-
dividua : hoc certe non recte dicetur : intel-
lectus enim quantumvis imperfectus elevatur
super perfectionem sensus : qua de causa nul-
his sensus, sohis vero intellectus ad universa-
Kum cognitionem potuit attingere. Habere
ergo debet quidquid perfectionis est in poten-
tiis inferioribus, cujusmodi est directa singu-
lorum perceptio. Observandum tamen, non
omnia singularia sequaliler cognosci ab intel-
lectu, sed praecipue naturarum, quas per pro-
prias species cognoscuut;, ac de his procedere
conclusiones , quee autem sint ese naturaj, in
sequentibus dicendum erit.
9. Solvitur odjectio contra, proxime resoluta,
et satisfit primce suasioni, in n. 1. — Contra
nostram tamen sententiam depromitur argu-
mentum ex Aristotele 3, de Anima, text. 10,
sic scribente : Sensitiva ergo pars caliclum dis-
cernit et frigidum, quorum qucedam est ratio,
caro : alia vero esse carnis discernit, aut sepa-
raiili, aut sese habente ad seipsam, perinde ac
se liabet cum sese extendit linea reflexa. Ex quo
loco infertur communiter singulare ab intel-
lectu cognosci actu quasi reflexo. Sed non ur-
get locus : quippe Aristoteles intendit sohim
eumdem esse intellectum, qui cognoscit sin-
gvilare et universale : nam sicut eadem linea
curva est, et recta, habens se tantum diversi-
mode, ita et intellectus duo illa cognoscens.
Sic exponit Pliiloponus, et insinuat Themis-
tius, in paraphrasi 3, de Anima, c. 19, ad fi-
uem : quandocumque ergo Aristoteles pronun-
tiat intellectum esse universaUum, sensum
autem singularium, interpretandus erit, quod
sensus cognoscat tantum singularia, intellec-
tus vero non tantum, sed uUra singularia ad
universaha quoque conscendet.
10. Ad secundam suasionem in eodem n. 1.
— Ad tertiam et quartam. — Ad primam ra-
tionem, quee erat secunda suasio in numero
primo, dic intellectum dici et esse potentiam
spiritualem abstrahentem a conditionibus ma-
teriaB, non ob esse quominus possit cognoscere
res materiales cum omnibus conditionibus in-
dividuantibus, ut in Angehs patet : solumque
posse inferri speciem, per quam intehectus
cognoscit singularia, debere esse spiritualem,
cum quo stat reprsesentare posse rem singu-
larem, ut ostensum est. Ad tertiam suasionem
postea videtur. Ad quartam, intehectus agen-
tis abstractionem inteUigi non debere produc-
tionem speciei repraesentantis naturam com-
munem sine conditionibus individuantibus ,
quas phantasmata reprsesentat , ut plerique
vohierunt : sed intelhgi productionem speciei
spirituahs abstrahentis in suo esse a materia-
hta-e phantasmatis, sicut jam supra exposui-
mus. Et haec de modo cognoscendi singularia.
11. Quarta assertio constat experientia et
ratione. — Superest jam, ut exphcemus mo-
dum, quo iutellectus cognoscit universalia,
qua de re sit quarta conclusio. Intellectus co-
gnoscit proprio conceptu universaha, abstra-
hendo a singularibus, seu non curando de ilUs.
Ha-c constat experientia, consideramus enim
hominem non considerandoPetrum et Paulum.
Constat ratione. Nimirum hsec est vis intellec-
tus supra sensum, ut proprias rerum quiddi-
tates cognoscere possit, quee plane universales
sunt, et communes ; quare, etc.
DuMa aliquot ex dictis resolvuntur, an singu-
lare et universale per distinctas species co-
gnoscantur.
DUBIUM I.
12. Prolatior conclusio in lioc duUo osten-
ditur.—E-^ dictis in hoc capite solvuntur
quBBstiones alise incidentes. Quod ad hanc pri-
mam attinet, jam ex dictis habemus singula-
ria cognosci per propriam speciem reprsesen-
tantem nimirum conditiones rei individuantes :
universale autem.cognoscitur per speciem re-
preesentantem naturam absque iis conditioni-
bus : per suam ergo unumquodque attingitur.
Probabihus tamen apparet, cum primo intel-
lectus percipit universale, id prsestare per spe-
ciem repraisentantem rem singularem, quod
probatur in hunc modum. Posito phantasmate
Petri, verbi gratia, intellectus agens producit
speciem Petri in intellectu possibih, habet si-
quidem virtutem ad iUam efficiendam : estque
naturale, ac universale agens non impeditum :
ergo non efiicit speciem liominis universahs.
Posterior heec consequentia ostenditur primo :
quia species Petri reprsesentare nequit hunc
hominem, quin repreesentet hominem : per
726
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTTVA.
illam ergo potest homo absolute cognosci, at-
que adeo superflua est species alia, Secundo.
Si intellectus agens duas species abstrahit,
unam repreesentantem hominem;, alteram vero
Petrum, abstrahet simihter aliam, atque aliam
animalis^ viventis, ceeterorumque superiorum
generum, cum sequa sit distinetio omnium
inter se graduum, etiam usque ad individuam
differentiam : consequens autem falsum est :
jam enim multiphcabuntur intelhgibiles spe-
cies absque necessitate : cujus ratio a priori
est^ quoniam in iuferiori omnia superiora con-
tinentur^ sicque species reprsesentans illud
sufficiens principium est cognoscendi ista.
Tertio : quia si omnium prasdicatorum produ-
cerentur species distinctse, posset facillime res
distinctse cognosci quantum ad omnia prtedi-
cata sua^ quod tamen falsum est, cum igno-
remus quam plura genera, et differentias re-
rum singularum, Quarto, si quis solam vidis-
set albedinem, non discerneret inter illam et
colorem^ quia ignoraret differentiam albedinis
ab ahis coloribus : unde ignoraret etiam, an al-
bedo et color modo ahquo distinguerentur :
ergo signum est non fuisse productas duas
species albedinis^ aliam et aliam coloris. Si
namque fuissent^ cognosci utique possent tan-
quam diversa ea^, quee ab illis reprffisentaren-
tur. Quinto, si intehectus agens quoties occur-
rit individuum omnium ejus graduum species
semper imprimeret in possibileni;, semper ipse
possibilis plures actus simul eliceret : quia non
esset ratio, cur potius hac, quam illa specie
uteretur, Consequens autem absurdum est^
atque ipsi etiam experientise contrarium : ergo
intellectus agens a principio imprimit tantum
speciem rei singularis, per illamque possibilis
attingit tam singulare ipsum^ quam universa-
ha in eo contenta.
43. Modus cognoscendi unhersalia. — Mo-
dus autem universaha cognoscendi hic esse
videtur : namque dum intellectus cognoscit
diversa singularia etiam ejusdem rationis^ sive
simul, sive successive (hoc enim parum ad rem
interest) per diversas plane species ea intelli-
git^ cum a diversis pliantasmatibus fuerint
abstractse : species autem ejusmodi partim in
reprcesentatione conveniuntj, partim differunt^
quia reprsesentantdiversimode conlracta; iutel-
lcctus ergo vimliabettum ad cousiderandain-
diviiiua ipsa, ut taha suut : tuui etiamid, quod
commune ihis per species reprtesentatur, quod
est considerare universalia : atque hoc eodem
modo cognoscit genera per convenientiam sci-
hcut specierum.
14. Exponitur conclusio tradita nurn. 12. —
Sed notandum est, nos in conclusione tantum
dixisse ad primam conceptionem rei universa-
hs non esse necessariam speciem repr&sen-
tantem universahter et abstracte. Namque ha-
bita prima conceptione rei universahs, du-
bium esse potest, an ex vi illius cognitionis
maneat in intehectu species reprsesentans ip-
sum universale abstracte, atque universaliter^
et eo modo^ quod fuerat cognitum : quod du-
bium problema esse potest utrinque probabile,
nam una ex parte non videtur occurrere neces-
sitatem ponendi talem speciem^ cum cujus-
cumque singularis propria species sufficiat, ut
sufficere potuit pro prima conceptione. Ex al-
tera vero parte^ quae probabilior apparet, po-
test assignari utilitas et necessitaSj nempe ut
intellectus possit facile^ et prompte absque
dependentia singularis, propriam quidditatem
generis, differeutiamque concipere : unde ex-
perientia videtur habere, postquam intehectus
conformavit semel conceptum rei universahs ,
multo facihus concipere illud absque memoria
alicujus singularis, quod signum est rehctam
esse in intellectu ipsius speciem. Confirmatur.
Quia similiter supra diximus de imaginativa,
licet in prima compositione rerum simphcium
non utatur unica specie rei compositse, atta-
men relinqui postea unicam : simile ergo erit
intehectu.
Quid prius cogmscatur ab intellectu, universale
ne, an singulare.
DUBIUM II.
15. De prcpcedentia cognitionis inter singu-
lare et universale. — Quaestio secunda inci-
dens, atque ex dictis resolvenda est, quid prius
cognoscatur ab intehectu, uuiversale ne, au
singulare. S. Thomas, et qui eum in superiori
opinione de cognitione siugularium reflexa se-
quuntur, colieerenter aiuut prius formari con-
ceptum universalis. Idem tenet Ricliardus, in
2, dist. 24, quaest. 3, licet alias dicat singulare
cognosci directe. Scotus, in 1, dist. 3, quEest. 2,
vult speciem infimam prius cognosci, quam
singulare, licet iu 4, dist. 45, qua?st. 3, nobis-
cum sentiat dari propriam speciem iutelligibi-
lem singularis materialis sensati, Durandus
vero, in 2, dist. 3, quajst. 7, et Gregorius in 1,
dist. 3, quffist. 3, art. 1, volunt prius coucipi
ab iutellectu singulare, quam universale, quod
est mihi probabihus, sumiturque ex dictis ac
suadetur primo. Intehectus potest dii^ecte co-
CAP. III. AN INTELLECTUS NOSTER INTELLIGAT UNIYERSALIA, ETC.
727
gnoscere singnlare;, ac prima species, qnae in
intellectn imprimitur, est rei singnlaris : ergo
id;, qnod prius concipitnr, ipsum est singulare.
Patet consequentia, quia potentiaid prius con-
cipit^ cujus prins recipit speciem, nt inductio-
ne constat et ratione : tunc enim est potentia
constituta snfficienter in actu primo ad cogno-
scendum id, quod per speciem reprsesentatnr :
ipsum ergo illico cognoscit. Secundo. Eo ipso,
qnod sensns cognoscit singulare, potest intel-
lectns faciHime illnd cognoscere, nniversale
vero non ita facile, siquidem prius requiritur
cognitio singnlarium, et convenientia illornm,
nt ab illis abstraliatur natura communis : ergo
prius concipitur singnlare, quam universale.
Confirmatur : nam rudes, quia unicum vident
solem, conceptum Solis in commnni non for-
mant, sed illius tantum quem vident, ut quis-
qne etiam apud se compertnm habebit, ante-
quam hasce abstractiones noverit : ergo forma-
tur prins conceptns hujns Solis^ quam SoHsin
communij ille antem conceptus apud intellec-
tnm est^ cnm ridiculum sit existimare rusti-
cos homines nunquam intellectu solem conci-
pere, cnm circa illum ntrumque ratiocinetur,
etc. Tertio cognitio nostra a sensn incipit :
ergo qnod facihns sensu percipitur, facilins
etiam concipitur intellectu^ si id ahoquin non
repugnet : ergo, etc. Quae sane ratio est Aris-
totehs l, Posteriorum^ cap. 2, ubi ait notiora
nobis ea esse, qnee sunt sensui proximiora., ta-
ha vero sunt singularia : nbi de singnlaribus
in rigore loquitnr, sicut olim eo loco expo-
suimus.
40. Notandum porro hanc doctrinam mini-
me contradicere iis, qnee l, physicorum tra-
duntur^ universahora esse priora cognitione
minus nniversahbus, ibi enim comparatio fit
universahum inter se^ hic vero universalium
ad singularia. Unde si singnlaria quoqueinter
se comparemus, qnee magis communia sunt^
facihus cognoscentnr, ut ibidem etiam docni-
mus : dici etiam potest, cum Aristoteles scribit
nniversaliora esse cognitione priora, intelhgi
ordine doctringe, quoniam in qualibet scientia
prcemittuntur, qnse commnnia sunt, ne postea
inepta fiat repetitio dictornm : non tamen in-
tehigitur absolute particnlaria non posse, quan-
tum est de se, prins cognosci. Neqne contra
hanc resolntionem nha restant argnmenta,
qnee difficuhatem liabeant.
An cognitio universalmm possit sensui
compelere.
DUBIUM III.
17. Resolutio negativa, — Ohjectio prima
contra resolutionem. -- Secimda. — Tertia. —
Dul)ium hoc similiter resolvitur ex dictis nega-
tive juxta communem doctrinam Aristotelis \,
Phys., text. 49, et alibi non raro^ D. Thomsej
1 part., q. 12, art. 4^ et ahorum, dicendum
enim est soh intehectui id convenire, sensns
enim non cognoscunt rem, nisi indutam acci-
dentibus, nec pervadunt ad nudam rei quid-
ditatem, universale autem a conditionibus ac-
cidentahbus hbernmest: et ideo ejns cognitio
est immateriahs , quia scihcet abstrahat ab
omnibus conditionibus materia3, ac prseterea
non fit sine ahquo discnrsu et ratiocinatione.
Oppones primo. Objecta sensuum suntuniver-
saha, verbi gratia, color absohite, non hic,
aut ihe primario, sed unaqneeque potentia co-
gnoscit suum objectum : cognoscit ergo sensns
res communes. Secnndovisus a longe non dis-
cernit determinate hunc, vel ilhim hominem,
sed aliquem : ahqnis autem homo communius
quippiam est, cpiam hic homo : ergo, etc. Ter-
tio, quia in sensn dari potest abstractio, perci-
pit enim ocnhis in pomo colorem abstrahendo
a sapore et odore, cnm eos non attingat : ergo
et abstractio universahs dari poterit in sensi-
bus.
18. Adprimum. — Adsecunditm. — Adter-
tiwn. — Adprimumrespondetnr ex S. Thoma 1,
2, qnajst. 29, art. 6, objectum sensus esse qui-
dem universale, non secundai intentionis, sed
primse, id est, naturam communem in muhis
individuis coutentam : hujnsmodi autem nni-
versale non attingi a sensu in sua universahta-
te, sed particulariter contractum : sic objectum
visus est hicidnm absolute, quia quidqnid vi-
detur, hice perfunditur,exerciteveronunquam
conspicitur color in communi, sed hic, vel ihe
cohjr determinate. Unde talis determinatio,
seu contractio objecti sensibihs est veluti ne-
cessaria conditio, nt sentiri possit, natura au-
tem communis, qnasi ratio formahs objecti
sensibihs, et ideo Aristoteies 2, Posteriornm,
scripsit sensum esse universalis , sentire vero
singularis. Ad secundum respondetnr oculum
cernere singulare determiuatum, hanc scihcet
rem coloratam, vel figuratam, qniescentem,
vel motam, etc. Dubitatio vero ipsa, an sit
Petrns, an potius Paulus, etc, ut ego existimo
728
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
apnd intellectum est, non apud sensum. Ad
tertium respondetur in sensu proprie non in-
veniri abstractionem formalem, provenientem
scilicet ex virtute potentiae : quod ergo sensus
illo modo abstrahat, cognoscendo nimirum :
colorem absque sapore^ limitatio est virtutis
ipsius, quod nequeat ultra colorem amplius
aliquid attingere, non autem propria^ ac prse-
cisiva abstractio. Negatur igitur argumenti
consequentia : nam abstractio universalis ex
virtute et immaterialitate potentiae provenit_,
ille autem modus abstractionis non item.
Quid sit abstractio intellectus, et quomodo fiat.
DUBIUM IV.
19. Ahstractio alia est speciei intelligiiilis,
alia natura communis. — Quarta dubitatio ex
superioribus quoque ita resolvenda constat
nimirum ex dictis abstractionem, vel posse
referri ad spcciem ipsam^, vel ad naturam re-
prsesentantem in specie : si ad speciem refe-
ratur, operatio est intellectus agentis, qui
abstrahere dicitur species a phantasmatibus
propter rationem in prsecedentibus allatam :
si vero referatur ad naturam reprajsentatam^
communiter etiam asseritur hujusmodi ab-
tractionem fieri virtute intellectus agentis
producentis speciem reprsesentantem nudam
per universalis naturam. Verum ex dictis li-
quet intellectum agentem talem aliquam spe-
ciem non producere. Ea ergo abstractio ope-
ratio est intellectus possibilis, qua naturam
universalem considerat absque conditionibus
individuantibus^ sic enim per actum illum
reprsesentatur natura, ut universalis^ atque
abstracta.
20. Abstractio formalis quid. — Quid ab-
stractio unirersalis. — Utraque ad quid inser-
mat. — Estque hoc loco notandum, abstractio-
nem aliam dici universalem, aliam formalem :
per hanc uniuscujusque rei propria ratio
concipitur, non attendendo ad catera sibi for-
te adjuncta : quomodo in scientiis abstra-
himus essentiam a proprietatibus , genus a
differentia^ etc, ut uniuscujusque propriam
rationem investigcmus. Atque hsec formalis
abstractio distinctionem aliquam supponit iu-
ter rem abstractam et csetera, a quibus abstra-
hitnr, vel sine quibus consideratur unde pro-
prie non causat distinctionem , sed concipit.
Abstractio universalis, ut sic, fit ab inferiori :
dioo autem, ut sic, quia superius abstrahi
etiam potest prajcisive, seu abstractione for-
mali, considerando illud secundum ea<, quae
ex propriis actualiter habet, non consideratis
inferioribus. Alio ergo modo abstrahitur su-
perius^ ita ut in potentia claudat inferiora, et
hsec dici solet abstractio universalis, ut sic,
quia in ea concipitur res, ut universalis et
communis. Praeter has vero abstractiones nulla
alia in intellectu reperitur, ut experientia con-
stat : fueruntque necessarise, et suffioientes ad
res perfecte cognoscendas, nam abstractio uni-
versalis fuit necessaria ad adstruenda objecta
scientiarum perpetua : formalis quoque fuit
necessaria ad perfecte comprehendendum ob-
jectum, distinguendo omnia, quse iUi conve-
niunt. Unde hee duse abstractiones se invicem
juvant^ et sibi deserviunt : utraque autem illa-
rum ex virtute et immaterialitate intellectus
provenit, quia enim intellectus immaterialis
est^ minime subjicitur materialitati objecti,
sed vincit illam, et quantum fieri potest ipsum
spiritualisat. Rursum, quia immaterialis est,
subtilitatem habet ad dividcndum cuncta, et
penetrandum quid sit uniuscujusque eorum
proprium : ac deniquequia incorruptibilis est,
potest incorruptibili modo res universales
concipere.
An nniversale fiat per comparationem, an vero
per abstractionem.
DUBIUM V.
21. Ultima dubitatio enucleatur. — Ultima
dubitatio ex dictis quoque decidenda est, quo
modo universalis fiat ab intellectu, per ab-
stractionem ne^ an vero per comparationem ?
Quae versari solet latissime in principio logi-
cee : sed immerito, ibi enim multis etiam ver-
bis intelligi vix potest, liic vero perfacile.
Notandum est, uaturam, quse ab intellectu
universalis concipitur in rebus ipsis reperm,
et aparte rei habere universalitatem quamdam,
quae in unitate ejusdem naturce in multis exi-
stentis sita est. Unde natura sub hac univer-
salitate non fit, sed potius cognoscitur ab
intellectu; hcec porro universalis naturaaparte
rei non subsistit abstracta ab individuis, imo
existit facta particulans : intellectus autem
cognoscit illam abstracte, cognoscendo scili-
cet solitariam, ac sine individuis, et iu ea qui-
dem sic abstracta duo possunt considerari.
Primum est essentia : secundum modus essen-
di, quem in intellectu habet, nimirum esse
abstractum . Primum realiter datur in natura,
seu ipsa est natura^ cognosciturque ab intel-
CAP. III. AN mTELLECTUS NOSTER
lectu directa cognitione, qiiee solet dici prima
intentio^ seu conceptus formalis : natura vero
sic cognita prima intentio objectiva, sive ob-
jectivus conceptus. Secundum autem non est
quidem in natura ipsa realiter, quia natura,
ut diximus, realiter non est abstracta : neque
tamen est secunda intentio, seu relatio ratio-
nis^ quia ejusmodi entia non nisi dum cogno-
scuntur, existunt : quando autem primo natura
abstracta concipitur^ nulliim adhuc ens ratio-
nis ab intellectu concipitur : nunum ergo tunc
ens rationis estaquo natura dicatur abstracta :
talis ergo denominatur extrinsece ab actu iu-
tellectus, in quo abstracta reprffisentatur^ et
per quem sic abstracta cognoscitur, quem-
admodum res visa dicitur^ vel amata deno-
minatione extrinseca : cum ergo in natura
abstracte cognita duo illa reperiantur, natura
videlicet,ejusque abstractio, intellectus directa
operatione cognoscit naturam ipsam, per vir-
tutem autem reflectendi uon sistit in ea direc-
ta cognitione naturae, sed ultra procedit con-
siderando modum^ quse natura ipsa habet, ut
est cognita, deprehenditque imdatam omni
contractione, ac nuditatem ipsam quasi for-
mam quamdam taUs naturge considerat, ratio-
ne cujus plura ipsa respicit^ a quibus fuerat
denudata^ sive abstracta. Atque hgec vocatur
notitia comparativa, seu secunda intentio for-
malis : natura vero, ut sic^ cognita^ appella-
tur secunda intentio objectiva. Est scilicet hsec
vis intellectus nostri, ut quoties deprehendit
rem ab ahquo extrinseco denominari, quo
exactius denominationem ipsam comprehen-
dat, sic eam fingat, ac si rei denominatse for-
ma ahqua denominas adhsereret, et hoc modo
innumeras iingis relationes rationis, ut rela-
tionem creatoris in Deo, relationem visi in pa-
riete : idem ergo fit in proposito.
22. Unwersale triplex, de quo in disp. 6
Metaphysicce, sect. %, an. 5. — Concinitauctor,
disp. tdt. Metaphysicw, initio. — Ex his con-
stat triphcem posse considerari universahtatem
in natura. Primam, qua a parte rei dicitur
universahs : alteram, quam habet ab inteUec-
tu per extrinsecam denominationem et ab-
stractionem, juxta quam ipsa natura reprse-
sentatur, ut communis, et indifferexis : tertiam
relationis, quse est quasi apphcatio secundse
universahtatis ad naturam ipsam, ac si in illa
existeret reahter. Natura primo modo solet
dici universale physicum, quia ut sic est sub-
jecta motui et accidentibus sensibilibus. Se-
cundo mododicitur universale metaphysicum
Tertio universale logicum : quamvis appella
INTELLIGAT UNIVERSALIA, ETC. 729
tiones ejusmodi non sint omnino necessarise :
prima enim universalitas potest optime meta-
physica dici, quia a metaphysico consideratur_,
et quia in rebus metaphysicis abstrahentibus
a materia secundum esse reperitur. Secunda
quoque univcrsahtas, quamvis metaphysica
dicatur, eo quod ad metapliysicum pertineat
inquirere, an natura abstracta sit a parte rei,
nec ne : attamen dici etiam potest physica_,
quia cum iha abstractio sit opus inteUectus,
physicus disserendo de operibus intellectus
debet etiam de iha abstractione agere : quod
logico quoque incumbit ea ratione, qua ope-
rationes inteUectus considerat, ac denomina-
tiones simul ab eis provenientes : sicut consi-
derat rationem prsedicati subjecti, et similium.
Universale denique tertio modo logicum vocari
consuevit, quia communiter censetur, artificem
dialecticum prcecipue agere de entibus ratio-
nis : sed revera magis proprium est Metaphy-
sioi, cujus est entia rationis a realibus distin-
guere, et iUorum entitatem investigare dia-
lectici vero non item, quin potius nimis id
extrinsecum est privatio fini ilUus : sed quid-
quid sit de nominibus, utendum ilUs erit cum
pluribus.
23. DuMtationis resohdio. — Ex dictis patet
sohitio hujusce dubitationis postremse , quse
tribus conchisionibus continetur. Prima. Uni-
versale primo modo non fit ab inteUectu, sed
illius coguitioni supponitur. Hffic in logica
probata est a nobis, atque etiam inferius ma-
gis probanda. Secunda. Universale secundo
modo per abstractionem intellectus efBcitur.
Tertia. Universaletertio modo, quod logicum
vocatur, in relationeque rationis consistit per
actum reflexum, qui etiam notitia compara-
tiva dicitur, solummodo datur. Universale pri-
mo modo ens reale est. Tertio modo est ens
rationis pro formali, ac tale quoque censetur
a multis universale secundo modo, quoniam
illa etiam universalitas per intellectum efiici-
tur, nihiique ponit in re abstracta : revera
tamen rationis relatio non est, sed natura ipsa
realis , ut existens sub direeta conceptione
mentis, atque ut a tali conceptione denominata.
Unde universale primo modo reale quippiam
est, rebusqueintrinsecum: tertiomodonon nisi
quid per actionem fictum, actanquam intrin-
secum rei cogitatum. Universale denique se-
cundo modo reale aUquid est, rem tamen ex-
trinsece denominaus.
2-4. Quo pacto qnidam resolvant. — Qico pacto
alii. — Exhis reconciUantur diversse opimones
in hac materia. Alii enim dicunt universale
730
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
fieri per abstractionem, quod insiniiat S. Tlio-
maS;, 1 p., q. iQ, art. 1, ad 2, q. 85;, art. i, et
a. 3^ ad A, et opusculo 42, c. 5^, et opusculo 55,
de Ente et essentia, cap. 4, 1, Metapliysicee,
lectione 'J3, indicat etiam Commentator l, de
Anima, textu 8, dicens intellectum facere u-
niversalitatem in rebus, quod communiter ac-
cipitur de intellectu agente producente species
universales : nam Commentator ipse 2, de Ani-
ma, textu 10, ait intellectum moveri ad ulti-
mam perfectionem a rebus universalibus :
movetur autem ab speciebus. Et 3, de Anima,
textu 8, scribit, si universalia essent extra ani-
mam, frustra ponendum intellectum agentem,
quasi ipse ea faciat. Similem sententiam indi-
cat Durandus, in 1, distinct. 3, q. 5, num. 27,
et in 2, distinct. 3, q. 7, num. 12, Flandria 7,
Metapliysica", q. 46, art. 1, et in 3, Metapby-
siea3, q. 3, art, 2, Soto, in logica, qufest. 2 et 3,
universalium. Alii opinantur universale fieri
per notitiam comparativam, sicut etiam sentire
videtur D. Thomas 1, Periherm., lectione 10,
ubi inquit, intellectum formare intentiones,
attribuendo illas rei intellectse, dum ipsam
comparat ad res, quse sunt extra animam. Et
apertius, 1 part., qnsest. 28, a. 1, in corpore,
et ad 4, atcpie ibidem Cajetanus : et rursus
S. Tliomas, de Potentia, q. 7, art. 1, et opus-
culo 48, cap. 1 et 2, atque etiam 4, Metaphy-
sicse, textu 5, Cajetanus,in cap. de Genere, et
de Ente et essentia, cap. 3 et 4, paulo ante
q. 7, et iterum in ipsa q. 7. Item Ferrarius 4,
contra, c, 11, Sonciuus 10, Metaphysicee, q.
15, Scotus 7, MetaphysicEe, q. 18, Antonius
AndreaslG, quasst. 17, AntoniusTrombetus, in
qusestionibus Metapliysicis, q, 2, art. 1, Vigue-
rius et copulata Lovaniensis, cap, de Genere.
25. Qitousque admUtenda sit prima oj^inio.
— Utraque vero opinio potest ad veritatem
conciliari, vel etiam ac falsitatem trahi, si
perperam exponatur : si enim prima tantum
velit, naturam, eo ipso quod abstrahitur, ha-
bere modiim ahquem universalitatis, quem non
haberet in rebus, recte expouitur, sive univer-
salitas, illa vocetur Metaphysica, sive logica,
id quod in Inmc modum suadetur primo, si
vera esset positio Platonis, ideaque hominis
esset in rerum natura subsistens abstracta ab
individuis, proculdubio haberet alium modum
universalitatis, quam nunchabeat : ergoetiam
quando concipitur illo modo, videlicet tan-
quam abstracta ab individuis, plane ut sic re-
preesentata, et concepta habet modum univer-
salitatis quem reipsa non habet. Confirmatur,
quoniam illa natiu^a concepta, una est objec-
tive, et prsescindit ab inferiori multitudine,
estque communis multis : est ergo tunc univer-
salis aho modo, quam in rebus. Secundo. Na-
tura ut abstracta habet alium modum, quam
in rebus habeat, id est, non est singularitatis,
sed potius indifferentiee et communitatis : er-
go. Tertio. Natura per contractionem fit sin-
gularis : ergo dum a contractione hberatur,
accipit modum essendi contrarium siugulari-
tati : ergo fit aliquo modo universalis : si ergo
prima opinio hoc tantum dicat, vera erit, si
secunda idipsum neget, erit falsa.
26. Qiiousque secunda. — Quod si prima opi-
nio intelUgat, secundam intentionem, seu re-
lationem universahtatis fieri per abstractio-
nem, sine dubio falsa est, cum fiat per com-
parationem, et in hoc verum habet secunda
opinio, hocque negare esset iguorare differen-
tiam inter relationem realem et ratiouis. Pri-
mo, quia si facta abstractione, illico natura
abstracta refertur ad inferiora, certe refertur
realiter. Probatur: nam vel refertur realiter,
vel fingitur referri : at vero referri non fingi-
tur, nisi dum ad ipsa inferiora comparatur, ut
ex supradictis patet : ergo si refertm", reahter
sane refertur. Secundo. Per meram cognitio-
nem abstractivam non cognoscitiir relatio ah-
qua universalitatis : ergo nec inde consurgit,
tiUumve esse habet. Patet consequentia : quo-
niam relatio rationis ahud non habet esse,
quam cognosci: solum enim existit, cum obji-
citur intellectui, esse autem objective nihil est
ahud, quam cognosci. Certe, si ejusmodi entia
rationis existerent etiam quando non cogno-
scuntur, realia plane essent : uon enim medium
datur inter esse fictum et reale: esse autem
fictum,- non est nisi dum fingitur. Tertio ex-
plicatur idem per relationes ahas rationis :
etenim paries, verbi gratia, denominatur visus
ante operationem intellectus, et similiter Deus
denominatur creator, et tamen neque paries
refertur relatione visi, nec Deus relatione
creatoris, nisi quaudo intellectus ea actuahter
comparat et refert : nam si ante hanc compa-
rationem referrentur, plane a parte rei refer-
rentur: ergo idem est in prsesenti dicendum.
Quocirca recte intellecta natura relationis ra-
tionis, est in hoc sensu secunda opinio plane
evidens : neque uUa aha hic superest difficul-
tas.
CAP. IV. QUOMODO COGNOSCAT
CAPUT IV.
QUO PAGTO INTELLECTUS NOSTER COGNOSCAT SUB-
STANTIAM MATERIALEM, ET ALIA PER ACGIDENS
TANTUM SENSISaiA.
4 . JExfonituT difficuUas. — Prima assertio
ejusque prohatio. — Est inter alias lata differen-
tia sensiiiim ac intellectuiim, quod illi in ex-
ternorum accidentium sensibilium cognitione
sistant: intellectus vero ex accidentium cogni-
tione ad contemplanda ea, quae sub accidenti-
bus cadunt, atque latent^ ingreditur : unde
intellectus nuncupatur, quasi intus legens : de
accidentibus ergo per se sensibilibus nulla dif-
ficultas est^ qua ratione ab intellectu cogno-
scantur^ nam cum ea species suas sensibus ini-
primant, consequenter etiam imprimunt m
intellectu possibili virtute agentis intellectus :
de aliis vero rebus^ ut de substantia^ et de ac-
cidentibus iis^ quae per se non cadunt sub sen-
sum^ difficultas restat. Pro qua sit prima con-
clusio. Sensibilia per accidens non cognoscun-
tur primo ab intellectu per proprias species.
Probatur : nam species, quse primo fit ab in-
tellectu^ est omnino similis in reprsesentatione
phantasmati^ sed per phantasma tantum re-
preesentatur res secundum accidentia per se
sensibilia : ergo eamdem rem, et eodem modo
reprsesentat species intelligibilis facta ab in-
tellectu agente. Major patet^ quia cognitio
sensitiva est principium coguitionis intellec-
tivte, nam determinat intellectum agentem ad
productionem talis speciei: ergo talis est re-
praesentata per speciem intelligibilem produc-
tam ab intellectu agentO;, qualis fuerat per
sensuum cognita^ reprsesentataque in pliantas-
mate. Occurretur fortasse phantasma noii re-
prsesentare tantum accidentia sensibilia^ sed
etiam aliquo modo subjectum eorum : siquidem
illa non abstracte repraesentantur, sed concre-
te, atque adeo devolvendo in tali reprsesenta-
tione subjectum^ idqueesse satis^ ut intellectus
agens possit inde propriam subjecti speciem^
nimirum substantise eruere. Sed falso occur-
retur. Primo, quia intellectus agens speciem
producit determinatus a cognitione phantasise;,
quee non imdum subjectum percipit^ sed acci-
dentibus afTectum, seu hoc album^ hoc quan-
tum, etc, hoc ergo ipsum per speciem intelK-
gibilem spirituaUter reprECsentatur. Secundo.
Si data responsio vera foret^ jam sequeretur,
apprehenso per proprium pliantasma homine,
verbi gratia^ confestim intellectum ageutem
NOSTER INTELLECTUS, ETC. 731
producere speciem reprsesentantem substan-
tiam hominis, atque adeo materiam illius et
formam. Consequens, et falsum est^ et contra
experientiam ; ergo^, etc. Sequela patet : quia
etiam in eo phantasmate confuse repreesenta-
tur hominis substantia. Confirmatur institu-
tum : nam ideo Angelorum, et Dei non potest
dari in intellectu nostro species^ per quam
primo, directeque intelligautur^ quia non ca-
dunt sub cognitionem alicujus sensus: ergo
eadem ratione res materiales, quaj sub cogni-
tionem ahcujus sensus non cadunt, non pote-
runt primo cognosci ab intellectu per propriam
speciem. Atque hsec conchisio magis expone-
tur in sequenti.
2. Secmida assertio exponitur. — Confir-
matuT utraque conchcsio. — Secunda conchisio.
InteUectus noster non format proprium et
distinctum conceptum rerum^ quse sensibiles
per se non sunt. Explicatur : nara proprius
conceptus aHcujus rei dupUciter dici potest.
Uno modo, si rei conveniat^ ut non conveniat
ahis, quo sensu conceptus proprius distingui-
tur contra communem, neque de lioc procedit
conchisio, sic enim proprium conceptum for-
mare etiam de Deo possumus, cum prcedicata
qusedam, sive attributa de eo concipiamus,
quae nuUi ahi conveniant. Ahero modo dicitur
rei conceptus proprins, quando formatur ex
propria rei similitudine absque analogia, vel
negatione : res ergo, qua?. sub sensum cadnnt,
propriis conceptibus secundo modo a nobis
concipiuntur , ut experientia constat : quse
vero non cadunt, esto materiales sint, non
ita a nobis concipi valent pro hoc statu. Sic
ergo exphcata conchisio probatur primo. Si
rei materiahs non sensatae haberemus talem
ahquem conceptum proprium, esset maxime
substantias materiahs, ejusque autem non ha-
bemus : ergo nunius. Major propositio est
manifesta : nam substantia hujusmodi majo-
rem prae omnibus ahis conjunctionem habet
cum accidentibus per se sensibilibus , quo-
rum proprios formamus conceptus. Minor vero
probatur : quoniam materiahs substantia ex
materia, et forma constat, neutrius autem
habemus conceptum proprium : materiam
namque cognoscimus per analogiam ad arti-
ficiahum materiam , subjectumque acciden-
tium : formam vero ex effectibus multipliciter
discurrendo deprehendimus, ac tandem exph-
camus per similiiadinem ad accideutales for-
mas. Confirmatur, quia ex vi conceptus, quem
de substantia eiprimimus, disceruere non va-
lemus_, au simplex sit^ vel composita : hoc
732
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
enim explicandum venit per effectus, et ana-
logiam ad composita accidentalia : ergo^ etc.
Secundo probatur conclusio Par est de ho-
miue;, ac de aliis substantiis ratio ad proprium
formandum conccptum^ atqui dc homine non
formamus proprium, cum de ipsius anima
nullum talem formemus, sed tantum per or-
dinem et analogiam ad ejus operationem :
quare, etc. Denique experientia ipsa demon-
strat nos propriam susbtantise rationem non
concipere : cum non nisi per ordinem ad
accidentia illam declaremus^ affirmemusque
id, quod accidentibus primo substat^ esse sub-
stantiam^, explicemus similiter res insensibiles
per ordinem ad sensibilia^ quod apertum indi-
cium est eorum^ quse per se sensibilia non
sunt, proprios conceptus in nobis non gigni.
Atque hinc etiam confirmatur prior conclusio.
Etenim si intellectus reciperet propriam spe-
ciem substantiaj materiahs actione intellectus
agentis, posse utique illam proprio conceptu
cognoscere : hoc autem non potest : ergo, etc.
Major propositio hquet. Nam cum species sit
ratio concipiendi rem^ cujns est propria dari
etiam poterit proprius conceptus. Confirmatur-
que utraque conchisio ex mysterio Euclia-
ristise, in illo quippe eodem modo subduntur
sensui accidentia panis, quo res ahse sensibiles,
neque in rebus aliis sentitur magis subjectum
accidentium, quam in Eucharistia, ibi autem
ex phantasmate panis consecrati non produci-
tur in intellectu species propria substantige
panis, nec proprius ihius conceptus, cum ibi
vere non sit tahs substantia : ergo neque in
rebus ahis sensibihbus acquiretur iUa species,
formabiturve tahs conceptus : ahas posset iu-
tehectus dijudicare, subessetne his accidenti-
bus substantia, an non?
3. Progressus nostri intellectus inprincipio
cognoscencli. — Quare processus intehectus
nostri in cognoscendo esse videtur, ut primo
quidem accipiat speciem spiritualem repree-
sentantem rem sensibilem et materialem
eamdem ipsam, qua^ repreesentatur in phan-
tasmate, atque adeo primo repreesentantem
accidentia sensibiha propria substantiEe ahcu-
jus : tum etiam sensibiha communia , quae
propriorum modificant cognitionem, ac tan-
dem in confuso repreesentantem subjectum
accidentium, cum accidentia illa reprtesentet
in concreto. InteUectus ergo tah formatus
specie proprio conceptu attingit sensibiha
propria, atque etiam communia, qua3 ahquo
modo per se in specie rehicent : quia vero na-
tus est adunata dividere, potest taha seusibiha
propriis, et distinctis conceptibus apprehen-
dere : subjectum tamen accidentium, ac cse-
tera, qua; per speciem non reprsesentanlur,
discursu cohigit, quatenus considerans ipsa
accidentia, ac prsecipue cognoscens iUorum
transmutationem, quse fit circa idem subjec-
tum (nunc enim calidum, nunc frigidum ex-
peritur, nunc hicidum, nunc tenebrosum,
etc.) discursu coUigit ahquid substare ilhs,
sicque concipit substantiam per modum sub-
jecti substantis, et ita de rehquis.
4. Assertio unde constet. — Porro ex his
tertia hsec deducitur conchisio. Quando intel-
lectus per discursum pervenit in cognitionem
substantiee , speciem ehcit repreesentantem
modo ahquo substantiam ipsam : et idem est
de similibus judicium. Ita optime colhgitur
ex iis, quse de cognitione universalis dicta
sunt, nimirum quod prius concipiatur per
speciem singularis. Deinde vero propria iUius
formetur species, quod etiam de imaginativa
verum est : iUa enim primo concipit sensibilia
composita per species simplicium, posteaque
formas eorum species. Ad hunc ergo modum
inteihgendum, in praesenti contingere : nam
inteUectus res a sensibus non perceptas primo
non concipit per proprias earum species, sed
per species sensibihum discursu pervenit in
illarum cognitionem : tuncque demum intra
se earumdem format species tah cognitioni
respondentes : id quod persuadetur similibus,
argumentis superius adductis, nempe quia in-
tellectus et capax est iUarum specierum, quas
cum noudum habeat, ex cognitione rerum
ipsarum necessario resuUabunt, et quia postea
facihus easdem cognoscit, quod indicium est
rehctas fuisse proprias, cum per ahenas tam
prompte id prsestare non posset.
5. De prcecedentia cognitionis inter accidens
et sulstantiam. — Ohjectio prima. — Secunda.
— Tertia. — Quarta. — Ex doctrina hujus
capitis qusestio duplex resolvi potest, una illa
est, quidnam ab intellectu nostro concipiatur
primo via originis, substantia ne, an accidens ?
Constat ergo prius formari conceptum acci-
dentis, quam substantice : illius quippe rei
prius format conceptum iuteUectus noster,
cujus speciem prius recipit : prius autem re-
cipit speciem accidentis, cum recipiat actione
inteUectus agentis immediate, et sine discursu
aliquo : per illam ergo formare poterit con-
ceptum accideutis, substautise vero non item.
Objicies tamen primo : quia substantia, juxta
Aristotelem 7, Metaphysicffi, textu 4, est prior
coguitioue accidenti. Quod ratioue etiam pro-
I
CAP. IV. QUOMODO COGNOSCAT
batur. Secundo : nam accidens intrinsecum
ordinem vendicat ad substantiam : impossibile
ergo est formari conceptum accidentis^ nisi
cum ordine ad substantiam : ergo debet prse-
concipi substantia. Tertio modus ille cogno-
scendi substantiam supra a nobis positus vide-
tur impossibilis : cognitio namque substantiae
sub rationem substantis relativa est : supponit
ergo absolutam : prsecedere ergo debet abso-
luta , ac adeo propria substantiae cognitio.
Quarto, quia sequeretur substantiam non co-
gnosci a nobis quidditative^ quia res ita solum
cognoscitur, cum proprio conceptu attingitur.
Consequens autem falsum est^ homo enim
quidditative cognoscitur_, cum animal ratio-
nale defmitur.
6. Qid nostram sententiam 7'espuant, qui
amplectantur. — Ad primam ohjectioriem. —
Acl secundam. — -Ad tertiam. — Ad quartam. —
Propter hsec argumenta Thomistse vulgo se-
quuntur oppositum nostrse sententiee^ ut videre
est in Soncino 1, Metaphysicee^ qusest. 13 et
14, Javello, q. 3. Ea tamen verior est^ quam
docuit Scotus, in \, dist. 3^, qusest. 1 et 3, et
dist. 8, queest. 2, Richardus^ in 2, dist. 2-4;,
qusest. 3, a. 3, Hervseus, quodhb. 3, queest. 11,
Antonius Andreas 1, Metaphysicee, qusest. 4,
Jandunus, qusest. 3, ac rationes factae illam
vere convincunt. Quapropter ad Aristotelem
respondendum, substantiam secundum se esse
priorem cognitione, non tamen quoad nos.
Secundo dicito, distincta et quidditativa co-
gnitione substantiam esse priorem accidente,
cum hoc ab illa pendeat in essendo et cogno-
scendo perfecte, cognitione vero confusa et
imperfecta accidens prius esse cognitione :
quia primum est, quod sensibus objicitur. Ad
secundam objectionem dicendum, primam co-
gnitionem accidentis non terminari ad abs-
tractum, sed ad concretum, quod non dicit
ordinem ad subjectum, sed illud potius in
confuso includit, sicque substantiam quodam-
modo cognosci simul cum accidenti, hoc est,
in confuso, in quantum videhcet pars est tahs
concreti accidentalis, non tamen proprio sub-
stantiee conceptu: simile videre est in ipsa co-
gnitione phantasise. Ad tertiam dicitur sub-
stantiam primo concipi, ut substantem, in quo
cognoscendi modo includitur;, quod ipsa sub-
sistat, atque ita in confuso cerni ibi absolutum
conceptum substantiee, tunc tamen non con-
cipi substantiam illo conceptu prseciso et pro-
prio, sed ut subest alteri rationi notiori nobis.
Ad quartam dicitur substantiam cognosci a
nobis quidditative modo humauo, scihcet a
NOSTER INTELLECTUS, ETC. 733
posteriori, et per effectus, ethoc modo cognosci
materiam, animamque nostram, etc, nun-
quam vero ista concipi propriis et absolutis
conceptibus.
7. De utilitate cognitionis accidentium ad
coffnitionem substantice, de qua auctor, disp. 38,
MetapJiysicce, sect. 2. — Altera qufDestio est, quo-
nam pacto accidentia conferantad cognitionem
quidditatis subjecti, sicut Aristoteles docuit in
Prologo, 1. 1, de Anima, quia enim intellectus
noster ab accidentibus incipit, indeque ad sub-
stantiam usque penetrat, ideo cognitio acci-
dentis ad cognitionem quidditatis substantise
magnopere confert : quod maxime verum lia-
bet, ut divus Thomas et Philoponus ibi notant,
de cognitione propriorum accidentium, opera-
tionum et potentiarum substantise. Ex his
enim coUigimus rerum difFerentias et perfec-
tionem, quod faciunt seepissime philosophi,
prajsertim Aristoteles, ut videre est in hbris de
Anima, et 1 Physic. dum principia rerum na-
turahum inquirit, et in 4, ubi essentiam loci
investigat, et 1, de Generatione, cum naturam
generationis substantiahs explorat. Quod etiam
advertit S. Tliomas 2, contra Gentes, cap. 56.
Oportet autem observare, utilitatem hanc co-
gnitionis accidentium ad rerum quidditates
assequendas, in principio tantum habere lo-
cum, quando scihcet via inquisitionis procedi-
tur, ideoque non requiri integram, exactamque
ipsorum accidentium cognitionem : tahs nam-
que cognitio magna ex parte pendet ex cogni-
tione subjecti et principii, a quo dimanant:
requiritur ergo sohim ahquahs cognitio acci-
dentium, per c[uam paretur via ad habendam
perfectam cognitionem quidditatis substantia-
lis, ex qua rursus a priori procedendo perfec-
tius cognoscuntur passiones ipsse, ac de essen-
tia ipsa demonstrantur.
CAPUT V.
QUOMODO INTELLECTIIS COGNOSCAT SEIPSDM, ANIMAM;,
ET QUiE IN IPSA EEPERIUNTUR.
4 . Arguitur in utramque partem'. — Platonis
et aliorum opinio in liac qucestione. — Tmpugna-
tur. — In hac qusestione speciatim loquimur
de anima rationah, ac de his, qua3 illi inhse-
rent : sunt autem potentise actus et habitus
spirituales. Ac ratio dubii est, quia cum om-
nia heec spirituaha sint, atque adeo actu in-
telhgibiha, poterunt sane per seipsa cognosci,
neque indigebunt uUa specie, aut extrinseco
ahquo, ut cognoscantur : hac enim de causa
734
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
ita rectius sentinnt tlieologi cle Angelis dispu-
tantes. In contrarium vero est^, quia si intel-
lectus ita seipsuni;, animamque cognosceret,
aperte omnino, atque perfecte cognosceret,
imo et jugiter in actualem cognitionem in-
cumberet : utrumque autem est contra expe-
rientiam : ergo, etc. Propter hsec non defue-
runt, qui dicerent, animam seipsam perpetuo
cognoscere et intelligere, quod tenuit Plato in
Alcibiade, sic explicans illud Delphici oracu-
lum. Nosce teipsum : quod videtur amplecti
D. Augustinus 10, de Trinitate, per totum,
prsecipue cap. 89, et Mb. 1-4, cap. 8etl0. Idem
sentit Ariminensis, in 1, dist. 5, q. 2, Picus
Mirandula, in suis conchisionibus. Heectamen
opinatio contra experientiam mihtat, nuhus
enim in se experitur continuatam animse suse.
cognitionem, quin etiam ignorant plurimi,
animam ne habeant: quod vero occurrunt,
minime discerni hanc cognitionem ob ihius
assiduitatem, quasi in ea mens occaluerit, ri-
diculum plane est, et simile placito Pythago-
rico, coehim longe, lateque sonum edere, non
audiri vero ad assuetudinem, quod ahbi refel-
lendum est : stabihtum sit ergo, animam nos-
tram non semper seipsam cognoscere.
2. Primum 'pronunliatum pro resolutioiie
hujus capitis. — Secundum. — Teriium. — Ex
quo sequitur primo ipsam non cognoscere se
per suam substantiara : ahoquin plane seipsam
perpetuo cognosceret, quemadmodum et An-
geh, utendo videhcet substantia pro specie :
quod si ita esset, non a sensibus, non ab in-
trinseco aho penderet in intehigendo : quia
apud se haberet omnia necessaria ad cogno-
scendum : semper ergo cognosceret, quod est
absurdissimum : non ergo se cognoscit per
suam substantiam : atque idem est de potentia
intellectiva comparatione sui ipsius propter
eamdem rationem philosophandum. Hinc se-
cundo sequitur animam ut se cognoscat egere
specie superaddita : si namque ex se sufficien-
ter actuata non est, nec habet sufficiens princi-
pium se cognoscendi, actuari oportet principio
cognoscendi, sive specie. Unde tertio sequitur,
animam neque seipsam, neque suas potentias
per proprias species, sed per ahenas cognoscere.
Nuha quippe species potest ab intehectu agente
formari, quse aut animam, aut potentias, prout
in se, referat. Ratio est, quia anima non per
seipsam, ut diximus, se cognoscit, sed in co-
gnitionem sui devenit per effectus, seu actus
proprios : ergo per ahenas species, nempe ip-
sorum actuum se intehigit, potentiasque pro-
prias, atque habitus : ahoquin si hsec omnia
per ipsorummet essentias attingeret, distincte
omnino, atque intuitive intehigeret, quod ex-
perientise adversatur. Ratio vero horum om-
nium est, quia anima cum spirituahs sit,
intehectiva est, quia vero infima est in eo
gradu, infima quoque est in ratione intehec-
tivee, insufficienterque actuata, ut intehigatur,
unde actuahtate ahqua eget, quam in specie
assequitur : hoc autem totum provenit ex de-
pendentia, quam habet a sensibus corporis,
cujus, ex natura sua, est actus. Quse doctrina
tota est D. Thomse, supra a. 1 , ac per se aperta
satis, Cajetanus vero ibi prohxa quadam expo-
sitione obscurandam reddit, et falsis nonnuhis
miscet, quale ihud, intehectum nostrum non
in genere sohim intehigibihum, sed etiam in-
tehectivorum esse puram potentiam : hoc enim
posterius stare non potest, cum intehectus
noster actuahter et essentiahter sit potentia
intehectiva : ergo intrinsece vindicat activam
vim ad intelhgendum, quod etiam patet ex
jam dictis, hb. 3, c. 5, non ergo in hoc genere
est pura potentia.
3. Quartum pronuntiaturn. — Qiiintum pro-
nuntiatum. — Unde consequenter (quod jam
tetigimus) constat , quo modo anima cogno-
scat habitus sibi iuhserentes, non enim possidet
ihorum proprias species, sed sicut potentias,
ita et habiius, utpote tenentes se ex parte ea-
rum , per actus ipsos faciliter ehcitos cogno-
scit. De actibus vero esto quidam vehnt co-
gnosci per seipsos, non per species, eo quod
sint immediate, ac per se conjuncti potentise
intehectiva^ : nihilominus ahi rectius pronun-
tiaut cognosci per species. Primo , quia si iu-
tehectus per se ipsum se nequit cognoscere,
muho minus eos actus, eo modo cognoscet.
Secundo, quia transacto actu recordatur intel-
lectus, se hoc vel ihud intehexisse : rehcta er-
go est in iho species actus, atque adeo per il-
lam cogn oscitur. Tertio, si actus per se cogno-
sceretur, apertius utique cognosceretur , quam
solet : juxta hanc vero sententiam eo ipso,
quod intehectus operatur, resuhat in iho spe-
cies tahs actus, imperfecta tamen, ut videtur,
unde imperfecte confuseque cognoscitur. Ad
hunc forte modum sentiendum de cognitione
actus vohmtatis : itaque quando vohmtas exit
in actum, fit iu intehectu species ahqua Uhus.
Sunt vero qui dicant , actum vohmtatis cogno-
sci ab intehectu per eum actum intehectus per
quem objectum fuit vohmtati propositum :
quod mihi non placet : nam facta etiam pro-
positione hla objecti potest adhuc voluntas
proprium actum uon ehcere : non ergo ex vi
CAP. V. QUOMODO INTELLECTUS COGNOSCAT SE, ET ANIMAM, ETC.
735
illius valet intellectus actum "voluntatis co-
gnoscere : aliud ergo principium est necessa-
rium^ quod aliud fingi nequit, quam species.
4, Sextum 'pronuntiatuni. — De ipsis tan-
dem speciebus intelligibilibus quidam similiter
volunt per seipsos cognosci , quia cum sint
principia cognoscendi, alia possunt esse prin-
cipia se cognoscendi, Oppositum tamen censeo
verum , alias evidentissime cognoscerentur :
quod tamen non ita esse satis intelligitur ex
controversia in lib. superiore, c. 2. Itaque dico
cognosci ejusmodi species per effectus suos,
hoc est, per actus, in quos influunt : namque
ex illis coUigimus dari species , et non modo
alio. Si autem inquiras, cur liffic omnia, per
quse discurrimuSj per seipsa clare, atque dis-
tincte non cognoscantur, cum sint spiritualia,
et animge ipsi satis conjuncta, est in promptu
ratio : impedimentum scilicet corporis, et de-
pendentiam, quam pro hoc statu liabent vires
animse spirituales ab ipsis sensibus, unde cum
illorum niliil percipiatur sensibus, intellectus
etiam formare nequit clarum , distinctumque
conceptum earum. Hinc ultimo colligitur ,
quod Aristoteles 3, de Anima, text. 45, ait in
rebus, quce vacant materia, idem esse quod in-
telligit, et quod intelligitur, exponendum esse
de iis, qu£e adeo vacant materia, ut neque or-
dinem habeant ad illam quales sunt intelligen-
tiae, non vero intellectus noster pro hoc statu,
de quo proinde ibidem subdit, intelligere se-
met, sicut alia intelligibilia extra ipsum. De
cognitione animse respectu sui in statu sepa-
rato infra lib. 6, capite quinto.
CAPUT VI.
QUOMODO POSSTMUS DEUM, ET SUBSTANTIAS SEPA-
RATAS PRO HOG STATU COGNOSCERE.
1. Prima assertio. — In hac qusestione sit
prima conclusio. Intellectus pro hoc statu po-
test devenire in aliquam cognitionem Dei, sub-
stantiarumque separatarum. Ita Aristoteles 9,
Metaphysicse, cap. 42, ubi aperte afErmat non
posse cognoscere substantias separatas, (licet
illud sub dubio reliquerit, lib. 3, deAnima,
cap. 7, infin.) Inlib. etiam 42, Metaphysicse
illas investigat. Idem docet D. Thomas supra,
et 3, contra Gentes, a cap. -44 usque ad 45,
Albertus 3, de Anima, text. 30, a cap. 6 usque
ad 2. Commentator, citato loco de Anima. Est
denique satis aperta doctrina Pauli Rom. 4,
dum Gentiles philosophos arguit, quod Deum,
et invisibilia noverint, nec tamen coluerint.
Estautem primo notandum duplici modo posse
rem cognosci. Uno quantum ad an est : altero
quantum ad quid est. Ipsum deinde an est du-
pliciter adhuc potest cognosci, aut quoad ac-
tualem existentiam, aut quoad aptitudinem :
longe enim differunt nosse rem actu esse, vel
tantum posse esse. Denique quidditatem rei
cujusvis possumus attingere perfecte , atque
adaequate, vel imperfecte, cognoscendo scilicet
preedicata aliquot quidditativa, non vero inte-
gram quidditatem, Secundo notandum, per-
fectamcognitionem, aut comprehensivam esse,
quando nimirum tota cpiidditas distinctissime,
ac per eam proprietas ejus universse percipiun-
tur. Qui cognoscendi modus angelorum pro-
prius est, non hominis, unde res perfecte co-
gnosci perhibetur, quando propria ejus essentia
claro conceptu percipitur, et ex illa affectiones
aliquot proprise, et non tantum communw : qui
quidem modus perfectse cognitionis haberi po-
test per speciem rei , vel etiam per effectum
ejus proprium , seu qui a sola illa causari po-
test. Imperfecte autem res cognoscitur, quando
solum secundum communia attingitur. Tertio
observandum, in preesenti dubitatione diver-
sam nimium rationem esse de substantia infi-
nita, quee Deus est, ac de aliis substantiis spi-
ritualibus, quse. vocantur Angeli.
2. Secunda asseriio. — His positis sit secunda
conclusio. Nulla substantia spiritualis potest a
nobis pro hoc statu mortali cognosci prout in
se est, seu per propriam ejus speciem, sed tan-
tum per effectum aliquem. Probatur; nam
intellectus noster species intelligibiles acquirit
mediis sensibilibus objectis, ac mediis actibus,
qui inde procedunt, sed nuUa substantia spiri-
tualis objici potest sensibus : non ergo potest
imprimere sui speciem intellectui. Confirma-
tur experientia, nemo enim nunquam de Deo,
aut Angelis naturaliter quippiam novit, quam
per effectus , neque perfecte assecutus est il-
lorum notitiam, unde D. Dionysius 7, de divi-
nis Nominibus, et de coelesti Hierarchia, c. 4,
dixit Deum a nobis cognosci solum ex sensibi-
libus, idemque celebrant Augustinus 45, de
Trinitate, c. 8, Damascenus et alii Patres ex-
ponentes illud 4, Corinth., c, 43 : Videmus
mmc per speculum in cenigmate : nimirum per
creaturas.
3. Tertia assertio. — Fidendics et ipse auc-
tor, tum disp. 30, Metapliysicce, prcesertim sect.
\\ et 42, tum tih. 2, de Attrilmtis, a cap. 7. —
Tertia conclusio. Deus quantum ad an est,
potest evidenter cognosci per creaturas ; potest
item ejus quidditas, confuse tamen et impej
736
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
fecte : sed de hac conclusione videndus D.
Thomas, 4. p., q. 2, 12, 13 et 88, ubi de hac
re latius agitur, et apud Aristotelem, et in
Metapliysica : potest etiam, ac solet hic tracta-
ri, et 8, etiam Physicorum, q. 17, nonnuUa
diximus. Ratio vero conclusionis est , quia
Deus, cum sit prima causa, a qua effectus om-
nes pendent in esse, et fieri , quseque omnia
gubernat, et omnibus providet, habet neces-
sariam quamdam connexionem cum effectibus,
et ideo ex ilhs evidenter cognoscimus dari ah-
quam talem primam causam omnium , quam
Deum vocamus. Rursus autem, ex eisdem ef-
fectibus naturam hujus causse investigamus,
cognoscimusque illam esse, suum esse per es-
sentiam, quia non potest ab alia causa ipsum
recipere : ahas non esset prima : cognoscimus
etiam esse infinitam, bonam, sapientem, etc.
Atque ita formamus quemdam conceptum pro-
prium Dei, quo ejus quidditatem ahquo modo
assequimur : nunquam tamen clare et distinc-
te : eo quod effectus ipsi Deum non repraesen-
tant, prout in se est, neque totam virtutem,
essentiamque ihius explicant.
4. Objedio contra hanc tertiam cooiclusioiiem
diluitur. — Objicies tamen contra couchisio-
nem. Intehectus noster fmitus est, Deus autem
infmitus : non ergo potest ab illo cognosci,
cum inter intellectum et intelhgibile debeat
inveniri proportio : fmiti vero ad fmitum nuUa
tahs potest cogitari. Et confirmatur ex 3, Phys.,
text. 65, ubi Pliilosophus pronuntiat, infini-
tum, qua infinitum est, ignotum esse. Respon-
deo infinitum duplex esse aut secundum essen-
tiam, aut secundum molem, neutrumque va-
lere a nobis perfecte percipi in hac vita, quia
neutrius habemus propriam, adgequatamque
speciem, neque infinito modo nobis competit
cognoscere, possettamen intellectum nostrum
naturah suo lumine, finito modo, infinitum
attingere, cum ad cognitionem non requiratur
proportio certa inratione entis, sed in raiione
objecti, et potentise tantummodo, ut D. Tho-
mas observat, 1 p., q. 12, a. 1, ad quartum.
Quidquid autem entitatem habet, comprehen-
ditur adasquate sub objecto intehectus nostri,
ut cap. 1, visum est : ideoque est ahquo modo
proportionatum cognitioni ilhus, proindeque
potestab illo utcumque intelligi. Adconfirma-
tionem dic loqui ibi Aristotelem de infinito,
ut importat negationem, quae non per se, sed
per formam negatam cognoscitur. Sic ergo
non finitum per finitum aliquid intelligitur.
Vide D. Thomam, ib., ad 2.
5. Q,uarta assertio Hpartita, de qua late in
disp. 35, sect. 1, et lih. 1, de Angelis, c. 1. —
Ostenditur prima pars. — Quarta conclusio,
Alise substantiee separatae quantum ad actua-
lem existentiam possunt optimis rationibus
cognosci, non tamen demonstrationibus con-
vincentibusintellectum, quidditas etiam earum
imperfecte potest cognosci quantum ad com-
munia queedam prsedicata, non vero quantum
ad priora In prima conclusionis parte loquor
de actuah existentia, nam de possibih tantum
demonstrabiles fortasse sunt creaturae aliquse
spirituales. Primo quianos evidenter cognosci-
mus animam nostram spiritualem esse, atque
in illo genere incompletam substantiam : evi-
denter quoque Deum esse substantiam intellec-
tualem et spiritualem, summam et primam in
illo ordine, ac tandem scimus evidenter gra-
dum substantiarum intellectualiiim esse om-
nium perfectissimum : ex quibus prsemissis
evidenter inferri potest possibiles esse substan-
tias spirituales, et intellectuales integras in
suo genere, mediasque inter substantiam Dei,
atque animse nostree. Secundo argumentari
possumus possibiles esse praidictas substantias,
quia nec ex parte rei potest reperiri implicatio,
neque ex parte Dei impotentia: ex quo recte
etiam colligimus dari actu existentes, cum illae
sint, quae maxime assimilantur Deo, et quse
complent supremum gradum creaturarum in-
tellectualium, qui in anima nostra inchoatus
tantum f ait, atque imperfectus : naturae autem
ordo postulat ad complementum universi, ut
substantise completae, et perfectee in illo gradu
inveniantur. Tertio effectus plurimi dantur in
universo, qui non nisi his substantiis possunt
attribui, ut coelorum motus, quos non decet
Deo tribui immediate, quidquid Aristoteles
hac in re dixerit, de quo alibi. Dixi tamen hoc
non posse demonstratione convinci, quia nul-
lus est eflfectus in universo, qui necessariam
omnino connexionem habeat, cum substantiis
separatis : nam omnes possunt a Deo fieri :
unde cum tales substantiee non habeant ab
intrinseco necessariam existentiam, ut suis
etiam locis demonstratur, sed illam debeant
reeipere ex libera Dei voluntate : efi^ectusque
nou omnino demonstrent evidenter, Deum illas
fecisse, jam sequitur non posse ostendi illas
esse actu, demonstratione cogente intellectum:
ostenditur tamen evidentia quadam morali,
qua homo minime pervicax convincetur.
6. Ostenditur secimda pars. — Secunda pars
conclusionis experientia evidenti patet : intel-
lectus enim neque proprium conceptum ahcu-
jus Angeh format, neque unum ab alio per
CAP. YI. QUOMODO DEUM, ET ANGELOS PRO HOC STATU COGNOSCAT.
737
proprias differentias distinguit, sed concipit
tantiim siib comrauni ratione substantise iucor-
porce;, et cum maxime distinguit per conceptus
accidentales in ordine ad effectus, vekiti si
hunc Angelum distinguas^ quia lioc coelum^
verbi gratia^, lun£e movet : sic enim Gabrielem
concipimus sub ratione nuntii incarnationis,
Micbaelem sub ratione ducis, etc, alium sub
ratione custodis^ etc. Quibus fere modis dis-
tinguunt Patres, ac tbeologi Angelorum bierar-
chias et choros. At propriis conceptibus ipsos
concipere naturaliter est impossibile. Ratio
est^ quianullus ejusmodi substantiarum effec-
tus nobis innotescit, qui ostendat proprias ea-
rum proprietates, nec etiam prsedicata, quse
non sint omnibus communia. In quo late dif-
ferunt a Deo : de illo enim phu-a cognoscimus,
quee soli conveniunt. Ac differentite causa est,
quia hcet Deus sit multo altior et perfectior,
habet tamen longe phires eflectus in universo,
majoremque connexionem cum ilUs ; unde
magis cognoscibihs evadit ejus substautia,
quam Angelorum. Sohim ergo in hac vita sub-
stantiarum separatarum quidditatem in com-
muui et confuse cognoscere valemus : porro
harum conchisionum doctrina Aristotehca est
in 3 hb., de Anima : nam, cap. A, docet objec-
tum proportionatum intehectui nostro esse
quidditatem materialemj et c. 1, atque 8, sine
phantasmate nihil nos intehigere. Secundo
etiam Metaphysicee comparat intehectum nos-
trum ocuhs noctueej quibus sicut intueri solem
nequit, ita nos inteUectu manifestissima natu-
rse, quales sunt spirituales substantia3. Denique
l, dePartibus Animalium, c. 5, Partem illam,
inquit, noMlem, atque divinam minus mitempla-
ri valemus, quia admodum pauca illitis sensibus
patent, quorum Jjeneficio, tum de ea ipsa parfe
divina, fum de aliis, quce nossecupimiis, fa-
cultas nolis cogitandi, indagandique suppedl-
tatur. Et infra : Res namque illas superiores
tametsi leviter attingere possumus, tamen ol
ejus generis cognoscendi excellentiam amplius
oUectamur, quam si Jicec inferiora omnia te-
neamus .■ constat ergo ex Aristotehs seutentia
ihas substantias non posse a nobis perfecte
cognosci.
7. Quid alerraverint Platonici circa prcece-
dentem conclusione^n. — Quid nonnulli Peripa-
tetici. — Contra prohatam vero conchisionem
Plato, Platonicique omnes opinati sunt^, sub-
stantias has posse a nobis perfecte intehigi,
ponebat enim ipse quidditates rerum materia-
hum separatas dari ab individuis, unde con-
sequenter aiebat, sicut rerum materiahum,
III.
quidditas potest a nobis perfecte cognosci, ita,
et posse separatas ideas, in quarum contem-
platione beatitudo nostra consisteret, ut videre
est, hbro primo Etliicorum, cap. 6. Sed fun-
damentum Platonis inane est, et passim ab
Aristotele confutatum. Ex Peripateticis etiam
muhi vohierunt substantias separatas posse a
nobis in hac vita perfecte cognosci, ut Alexan-
der Aphrodisius, hbro suo de Anima, et 9,
Metaphysicse, c. uhimo, et 1. 2. Item Themis-
tius, Philoponus et Simplicius, num. 3, de
Anima, atque iterum Simplicius, lib. de Ani-
mse immortalitate, Themistius, paraphrasi in
3, de Anima, cap. 3 et 51, Commentator,
text. 35 et 36, Avicenna et Avempace c[uos
refert Commentator, ac, quod mirum est, idem
tenuit Albertus Magnus 12, Metaphysicse ,
tract. 2, cap. 15, et in libeho de Intehectu et
intelhgibih, qui omnes diversis procedebant
viis, quas S. Tliomas supra, et 3, contr. Gen-
tes, elegantissime impugnat. Eorum ergo plu-
res hoc nitebantur fundamento, quod intellec-
tus ageiis nou potentia animee nostrae sit, sed
substantia quffidam separata , quae discursu
temporis efllciat nescio quam unionem cum
intellectu possibih, qua mediante intehectus
posset assurgere in cognitionem substantiarum
separatarum confirmantque ex Aristotele 9,
Metaphysicffi, cap. 12, ubi diserte affirmat posse
nos cognoscere substantias simplices et separa-
tas, ac intelhgendus videtur de perfecta et
quidditativa cognitione. Libro item 12, Meta-
physicre, cap. 7 et 9, loqueus de Deo, de intel-
lectioneque divina disputans, talem ait inesse
illi perpetuo contemplationem, qualis inest no-
bis exiguo tempore, et 12, Ethicorum, cap. 7,
fehcitatem nostram sitam esse in contempla-
tione divinorum. Eteuim fundamentum alla-
tum tam falsum est, quam quod falsissimum ut
ex dicendis constabit in octavo capite. Atque
positio ipsa manifesta mihtat contra experien-
tiam, modumque naturalem intelhgendi ani-
mse, quem nunc exercemus, contra rationes
etiam supra factas, ac denique contra ipsuni
Aristotelem : in locis autem citatis haud dubie
loquitur de cognitione illa, quam humano
modo possumus assec[ui.
8. Quid denique circa illam dissidii inter
Thomistas et Scotislas. — Circa eamdem etiam
conclusionem Scoti, ac D. Thomae sectatores
dissensionem quasrunt, Scotus quippe, ut re-
fert Antonius Andreas 2, Metaphysicee, q. 3,
vult substantias separatas posse a nobis quid-
ditative cognosci, qviod etiam habet Joannes
de Gandavo 3, de Awima^ qusest. 37, Thomis-
47
738
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
tae vero contendunt lioc impossibile, ut videre
est in CajetanO;, 1 part., qugest. 12^ art. 1, de
Ente et essentia, cap. \, qua3.st. \^, Capreolo,
in \, d. 2, qusest. 2^, Ferrario 3;, contra^, c. 55^
in Janduno 2^ Metaphysicee^ queest. 3^ TEgidio
3_, de Anima, text. 36. Quse certe dissensio de
nomine tantum est. Nam omnes admittunt
liaud posse nos propriam et distinctam quiddi-
tatem Angelorum cognoscere, quod, velint,
nolint^ experientia docet : omnes etiam faten-
tur posse nos attingere quidditates Angelorum
confuse, atque in universali : de nomine ergo
dissident_, nam Scotistse ejusmodi cognitio-
nem licet confusam^ quidditativam appellant,
TliomistEe autem quidditatis. non quidditati-
vam appellandam esse reclamant.
9. Notatio una pro eadem conclusione. — His
vero relictis, in gratiam datse doctrinse^ notan-
dum primo^ prsedictarum substantiarum intel-
ligendi modos varios aflferri. Divus enim Dio-
nysius, cap. 2, de mystica Theologia et de Di-
vinis nominib.j cap. 1, de Deo Joquens assignat
triphcem. Primus est per attributionem, attri-
buendo scihcet Deo quidquid in creaturis per-
fectum deprehendimus, quod etiam in Angehs
locum habet, ihis enim tribuimus^ si non om-
nes rerum aharum perfectiones,, certe supre-
mum iharum gradum^ afhrmamusque dandas
esse substautias^ in quibus gradus ihe in sua
perfectione ehiceat. Secundus modus est per
negationem eariim rerum, quse puram perfec-
tionem non habent. Quo etiam modo de intel-
hgentiis philosophari solemus. Namque intel-
lectus concipiens generalem^ rationem entis,
ac substantise, conatur eas contrahere ad geuus
quoddam entium^ superans hsec inferiora^ et
tunc vocibus negantibus utitur^ ut immateriah^
incorporeO;, etc. Tertiusmodus est per effectus,
quo potissime usus fuit Aristoteles 8, Physico-
rum, et 12^, Metaphysicse^ ac docuit Paulusad
Roman. 1 : Limsihilia enim Dei per ea qwe
facta sunt conspiciuntur. Potest autem addi
quartus modus cognoscendi, per intehectum
videhcet nostrum^ in quo cum superiori iho
substantiarum ordine convenimus. Unde S. Au-
gustinus 8, de Givitate Dei^, cap. 5 et 6, docet
ratione intehectus nostri demonstrari, esse
substantias intehectuales : asseutiuntque Com-
mentator^ S. Tliomas et ahi. Quintus modus
cx perfectione universi : et sic phires ahi pos-
sci-t excogitari. Vide S. Thomam supra, et 1 p._,
et qusest. de Spirit. creaturis^ et qu^st. de
Anima, art. 10;, opusc. 70^ supra Boetium de
Trinit.;, qusest. A, 2 Metaphysicse;, lect. 1. Po-
tissima vero difficultas circa hoc restabat;, quia
anima separata potest sub.5tantias .spirituales
aperte intehigere : ergo et conjuncta corpori,
ahas impeditur a nobihs.sima operatione per
existentiam iu corpore_, proindeque ihud in-
formaret prseter naturam suam : hsec tamen
difficuitas tangit modum cognoscendi animae
separatee^ quod proprium locum habet infra
hbro sexto.
10. Notatio altera. — Notandum secundo
hcet ahas substantias spirituales imperfecte
cognoscamuS;, attamen animam nostram a no-
bis attingiquantum fas esthumanointehigendi
modo. Nam evidentissime scimus iham esse,
et quidditatem ejus etiam usque ad uhimam
differentiam specificam: proprietates denique
et passiones. Ratio est^ quia actus animee nos-
trae proprii^, potissimi effectus ihius .sunt, no-
bisque notissimi : ihi vero exphcant nobis pro-
priam suse causee virtutem, ut ei hactenus
dictis constat: at de Angehs nuhum talem
effectum cognoscimus. Quare^ etc.
CAPUT VII.
UTRUM INTELLECTUS NOSTEB, PRO HOG STATU
PENDEAT m OPERATIONE SUA AB OPERATIONE
PflANTASIiE.
1. Pro toto TioG capite videndus auctor, l. 2,
de Gratia, cap.ht. — Argumentum primumpar-
tis negantis. — Argumentum secundum. — Ter-
tium. — De substantia actus intehectus nostri
nihil dicendum superest^ prseter tradita in h-
bro tertio de compositione autem et artificio
actuum intehectus sufficienter in dialectica
dictum est : solum ergo restat dicendum de
modo operandi. quem iutehectus noster habet:
eritque sermo de intehectu in statu animae
conjunctse corpori : nam de modo intehigendi
in statu ahero, infra dicitur hbro sexto. Est
autem iu praesenti quaestione certum intehec-
tum dependere a sensibus in acquisitione spe-
cierum^ ut supra ostensum est. Investigandum
tamen superest, an post acquisitionem possit
hbere ihis uti absque uha dependentia a sen-
sibus ? Et quidem sensibus externis nihil ope-
rantibus, plana est respousio affirmans^, ut ex-
perientia docet^, et maxime in viris contempla-
tivis;, qui extasim patiuntm' : Aristoteles enim
1 Ethic, cap. 8, docet viros divinos et heroi-
cos ita subditos esse contemplatioui;, ut nuha
aha sensuum actio^ seu afiectio ihis supersit
tribuenda : an vero intehectus ab interno sen-
SU;, seu phantasia dependeat^ videtur pars
negativa etiam vera. Piimo., quia inteUectus
CAP. VII. AN INTELLECTUS NOSTER
constitutns jam est in actu primo per species,
ut ponimus , estque potentia perfectior ipsa
phantasia : habensque ex se virtutem, et himen
sufficiens ad operandum^ non est ergo cur a
phantasia dependeat, unde Aristoteles 3, de
Anima, text. 8, et hb. 2, cap. 5, ait intellec-
tum acquisitajam scientia posse operaricum
vult, neque indigere extrinseco motivo. Se-
cundo intellectus soepe inteUigit ea, quorum
phantasia nullas habet simiUtudines vehiti re-
rum communem spirituaUum, etc; ergo inea
operatione saltem non pendet a phantasia.
Tertio, quia alias impediretur saltem intellec-
tus a sua operatione hgatis externis sensibuS;,
tunc enim, et phantasia hgabitur, imo exte-
rior ipse sensus hgari non posset, iiisi hgata
phantasia, quse est quasi principium omnis
exterioris sensationis. Gonsequens autem est
contra dicta : ergo, etc.
2. Varia aiidorum placita. — Hac in re Al-
bertus, Ub. 3, de Anima, tractat, 2, cap. 19,
opinatur intellectum acquisitis speciebus non
habere dependentiam a sensibus, maxime in
cognitione spirituahum. Idem credit Philopo-
nus, textu 30, et lib. 3, cap. -4, Thienensis,
text. 39, consentiunt, in 3, de Anima, Aver-
roes, Avicenna, Simphcius, Themistius, locis
citatis, cap. prseced., aiunt enim in commu-
nibus operationibus pendere inteUectum a
phantasia, in cognitione vero abstractissima
Dei et Angelorum minime. Bonaventura quo-
que asseruit in altissima contemplatione posse
inteUectum omnino abstrahi a sensibus etiam
interioribus, acsineuUaprorsusimagine Deum
contemplari. Ahi dixerunt in cognitione sal-
tem sui, ac suarum specierum non pendere
intellectum a phantasia. Venetus, in text. 33,
voluit, quoties intehectus per species ehcitas
a phantasmatibus operatur, pendere quidem
a phantasia, non item quando operatur per
eas, quas ipse sibi formavit.
3. Communis conclusio. — Ratio apriori ex
S. Thoma, impugnatur ah Scoto. — Gommunis
tamen sententia oppositum docet, quod Aris-
totehs phrasi dici solet, intellectum nihil nisi
conversione, non quidem sui, sed animse, seu
phantasiae ad phantasmata intelhgere. Ita S.
Thomas, 1 part., qusest. 84, art, 7, Gajetanus
ibid., Ferrarius 1, contra, cap. 65, et lib. 2,
cap. 73, Scotus, in 4, distinct. 45, qusest. 2,
vEgidius 3, de Anima, text. 38. Sit ergo con-
chisio : Anima dum corpori unitur, intrinse-
cam dependentiam habet a phantasia, quate-
nus videhcet per intellectum minime opera-
tur, nisi actu etiam per phantasma ahquod
PRO HOC STATU PENDEAT, ETC. 739
operetur, quod Aristoteles 3, de Anima, text.
39, expressit, dicens : Qui coniem/platur , ne-
cesse est una cum phantasmate contempletur.
Idem sentit divus Dionysius, c. 7, de Divinis
nominibus et de coelesti Hierarch., cap. 10.
ImpossiMle, inquit, est nobis superlucere divi-
num raclium nisi varielate sacrorum velaminum
circumvolutum. Idem D. Augustinus 4, supra
Genesim ad htteram, cap. 7, dum ait, quando
numerum cognoscimus, ahud corporeum sen-
sum, aUud rationem attingere : et Nazianze-
nus, orat. 2, deTlieologia. Experientia quoque
itadocet, primo, quia Isesa pliantasia, leeditur,
et rationis usus, eademque impedita somno
impeditur et inteUectus : habet ergo manifes-
tam dependeutiam. Secundo : quando ahquid
perfecte inteUigere conamur, sensibilem ima-
ginem iUius intra nos formamus, quando al-
terum doeere sensibiha exempla quairimus
quasi materiam phantasiee suppeditantes, a
qua inteUectus in dicendo pendet, quae pro-
fecto experientife a D. Thoma citat. , a. 7,
aUata3 ostendunt conckisionem certam a pos-
teriori : attamen ratio a priori difficile reddi-
tur. Idem S. Thomas hanc adducit, quod
objectum inteUectus nostri sit quidditas ma-
terialis rei : quai ab inteUectu nostro cognosci
nequit secundum modum, quem in singulari-
bus habet absque sensus juvamine, ideoque ad
perfectam rei cognitionem postulari concomi-
tantiam sensitivse operationis. Quse ratio mul-
tis impugnatur ab Scoto, in 1, dist. 3, q. 3,
neque satis mihi arridet : fundatur siquidem
potissime in eo, quod inteUectus singularia di-
recte noncognoscat, quod, cap. 3, improbatum
est. Preeterea quamvis ea non ita cognoscat,
attamen adducta ratione non potest haberi
necessaria concomitantia inter operationem
inteUectus etphantasise : sed cum maxime va-
let ea ratio ad suadendum, egere inteUectum
juvamine sensus ad perfectam cognitionem
rei singularis, ac materialis ad suam usque
singularitatem : hinc autem quomodo potest
intelligi aut colligi tanta dependentia, quanta
est inter sensum etinteUectum ? Quomodo item
haberi ratio : quare leesa phantasia Isedatur
intellectus in suis operatiouibus universim ?
4. Neque quce Scotus adducit, placent. —
Vide l. 6, de Opere sexdierum, cap. 9, nurn. 7.
— Commodior ratio. — Quare Scotus rationes
alias invexit. Prima est in poenam peccati da-
tam fuisse hanc dependentiam, falso tamen
supponit ratio dictara dependentiam natura-
lem non esse, sed ex peccato descendere : cum
in ipso etiam innocentiEe statu locum liaberet*
7-40
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
Secunda, ejusmodi dependentiam solum nasci
ex subordinationepotentiarumanimaej ratione
cujus naturalem connexionem habent talem,
ut operante una potentia circa aliquod objec-
tum operantur et alise, quse idem objectum
natse sunt attingere. Sed nec ratio lisec videtur
satisfacere. Primo^, quiaprincipiipetitione quo-
dammodo laborat : nam hujus ordinis et con-
nexionis causam quserimus. Secundo , quia
hinc^ ut pbu^imum haberi posset, intellectum
operantem excitare phantasiam^ ut cum ipso
simul operetur, non tamen haberi, quod in
sua ipsius operatione pendeat intellectus a
pliantasia, ut experimur: neque item ratio
redditur cur Isesio unius redundet in alterum.
Quapropter illa occurrit commodior et eviden-
tior ratio^ quod dependentia^ de qua tracta-
mus, proveniat ex imperfectione status^ in quo
intellectus non recipit species^ nisi dum actu
phantasia operatur^ et ambse potentiee in ea-
dem anima radicantur, sibique proinde mutuo
deserviunt, atque etiam sunt impedimento.
Unde quando phantasia Iteditur et insanit,
secum trahit intellectum et animae atteutio-
nem^ qua sohim ratione Isesio in intellectum^
utpote incorruptibilem, redundare potuit : per-
fectio quoque imaginationis prodesse potest
intellectui;, quia quanto meHus imaginativa
apprehendit : eo mehores species imprimuntur
intellectui : sed et intellectus ipse operando
movet^ ac secum trahit imaginationem. Hinc
ergo oritur inter potentias has tam naturalis
concomitantia quse essentiahs non est, sed ex
actuali operatione proveniens, siquidem in
anima separata, aut post corporum resurrec-
tionem necessaria dependentia intellectus a
phantasia nulla erit.
5. Ad primton in mim. 1. — Ad secundum.
— Ad tertium. — Ad primum argumentum in
principio factum respondetur intellectum in
actu primo constitutum non indigere motore
extrinseco ad operandum, propterconjunctio-
nem tamen cum corpore^ habere iiaturalem
concomitantiam cum corporea potentia, Ad se-
cundum, quando intellectus versatur circa spi-
rituaha, imaginatio negotiatur circa ea^, ex
quibus semper intelhgit^ aut quae formahter
reprffisentantur in phantasmate, aut quae ex
illo modo, ahquo deduci possunt. Ita S. Tho-
mas supra;, Philoponus quoque 3, de Anima.
ad text. 21, notat divina intelhgentibus con-
currere imaginationem typos et figuras oppo-
nentem : quod certe sonant verba Dionysii
superius adducta. Ad tertium dic, si sensus
exterui simul et interni impediantur a sua ope-
ratione, fore ut etiam impediatur intellectus,
quemadmodum contingit in dormientibus, si
tamen sensus externi ligentur non projjter ima-
ginatricis impedimentum, sed ob vehementem
attentionem ilHus ad rem disparatam, tunc in-
tellectum minime impeditum iri, sicque in
extasi contingere.
6. Instantia diluitur. — Urgebis. Intellectus
dormientis aptior est ad recipiendas impressio-
nes specierum a substantiis separatis, ac revc-
lationes etiam divinas, ut S. Thomas tradit 2,
contra Gentes, cap. 81, et sacra Scriptura con-
firmat, communiter docens revelationes in
somniis factas fuisse Prophetis, et tamen tunc
Hgata est phantasia : non ergo inter utramque
potentiam semper intercedit concomitantia.
Occurrendum esse quidem in somno intellec-
tum aptiorem ad recipiendas species a Deo :
tum propter quietem majorem : tum ne illa
impressio specierum referatur ad ea, quse ex-
terius sentiuntur, vel proprio discursui tribua-
tur, quod idem D. Thomas 2, 2, qusest. 173,
art. 3, et de Verit., qusest. 12, art. 3, ad 1,
exphcuit : esse tamen minus aptum ad feren-
dum judicium de rebus revelatis^ quia inter
dormiendum liberum usum rationis de lege
ordinaria non habemus, sieut idem doctor,
1 part., qusest. 84, art. 3, ad 2, notavit.
CAPUT VIII.
QUID SIT INTELLECTUS AGENS ET P0S3IBILIS.
4. Vide l. 2, de Angelis a n. li. — Diximus
de objectis et actibus intellectus agentis et
possibilis, dicendum superest de ipsis potentiis.
Et quoniam una sine altera perfecte non co-
gnoscitur, de utraque breviter agendum. Est
ergo in parte intellectiva animae nostree du-
plex productio, nempe speciei et actus, du-
plexque receptio correspondens, utraque vero
debet fieri ab spirituaU virtute, et in potentia
spirituah, ut ex dictis patet. Estautem potentia
eadem receptiva speciei, productivaque actus
intehigendi, quae intehectus possibilis vocatm',
quia ex natura sua est potentia, ut speciebus
rerum omnium informetur, et per eas intelli-
gat : at vero virtus productiva specierum, quia
recipiendi munus non habet, sed tautum agendi,
ideo ab actione denominatur agens, dicitm-que
intellectus, non quia intelligat : cum solum
producat species, quse productio intellectio non
est (objectum enim sensibile species quoque
producit, nec tamen sentit), sed quia res intel-
Ugibiles reddit.
1
CAP. VIII. QUID SIT INTELLECTUS AGENS ET POSSIBILIS.
lU
2. Di/ferentia dupleco inter intellecttcm pos-
sibilem et agentem. — Hinc porro duee colli-
guntur differentise inter has potentias. Prima,
quod altera sit cognoscitiva, altera minime.
Secunda, quod actio intellectus possihilis vi-
talis sit, atque immanens, cum sit actio co-
gnoscendi : at intellectus agentis operatio ex
se, et ex propriis non item : productio quippe
speciei ex suo genere posset a re non vivente
fieri, ut proxime de objecto sensihili diximus,
Actio ergo intellectus possibilis ex propriis
vendicat esse a principio intrinsepo activo : non
vero intellectus agentis actio : et liinc est, quod
actio intellectus possihilis de se sit immanens,
actio vero agentis ex modo suo transiens esse
queat : constat ergo ratio et diversitas utrius-
que potentise, saltem quantum ad quid nomi-
nis. Ad explicandum autcm qnid rei earura,
alia duhia sunt enodanda.
3. Primim diibium in prresenti capite quid
sit iiterqiie intelleclmn. — Externorum pfiiloso-
pJiorum varia placita. — Primum est : an uter-
que istorum intellectuum sit vera animge po-
tentia ? In qua re Grseci fere omnes hanucinati
sunt, ponentes intellectum agentem et possihi-
lem esse suhstantias separatas, concedentes-
que anima? nostrse tantum cogitativam, quam
intellectum passivum vocant. Ita Theophrastus
et Themistius, lih. 3, de Anima, Alexander
antem, lih. 2, inquit intellectum agentem esse
Deum ipsum, ac quod saltem sit suhstantia
aliqua ex separatis, putarunt Arahes , Avem-
pace, et quos refert Alhertus 3, de Anima,
tract. 2, cap. 4, Averroes 3, de Anim., text. 5
et 20, et 12 Metaphysicge, text. 17, Avicenna,
quoque 9 Metaphysicse, cap. 4, credit intelli-
gentiam ultimam, quse prsesidet sphserse acti-
vorum et passivorum esse intelligentiam agen-
tem, quee guhernat animas nostras, et 6, Na-
tural., p. 5, c. 5 et6, additspecies iutelhgihiles
esse in ea ipsa intelhgentia, ex illaque deri-
vari in easdem animas. Huic sententiee favere
videtur Aristoteles 3, de Anima, textu 19 et
20, uhi de intellectu agente ait, quod passione
vacat, ac separahilis est, cum sit suhstantise
actus : et infra ait : Non quandoque intelligit,
quandoque vero non intelligit, separatus vero,
id est, atque id solum est immortale, etc. Et
Alexander ex mente Aristotelis ipsius prohat
intellectum agentem, Deum esse, cum doceat
intellectum agentem omnia facere, quod soUus
Dei est.
4. Improlatur. — Ratio ex Aristotele. —
Confirmatio prima. — Confirmatio secunda. — ■
At enim^ quod ad intellectum possihilem ar-
tinet, sententia hsec erronea est in fide, et in
philosopliia dehrium, quod supra late proha-
vimus, hh. 1, a c. 9, tum absohite, tum etiam
in sententia Aristotelis. Quod vero pertinet ad
intellectum agentem, certum etiam hahetur
esse veram animas potentiam. Ita D. Tliomas,
1 p., q. 79, art. 4. Golligituretiamexeodemiu
q. 84, art. 4. uhi opinionem Avicennse impro-
bat, et Platonis species intelhgihiles fieri ah
ideis : certum autem non dico, quod putera de
fide. Nara quod intellectus agens, aut etiam
species intelhgibiles dentur, de fide non est :
nec prseterea ullus error in fide esset sentire
illas a Deo, vel intelhgentia ahqua produci.
Rursus uon dico certum quod evidenti demon-
stratione haheatur, nisi quantum res philoso-
phica, eaque tara abdita patitur. Probatur ergo
ratione Aristotehs, in 3, de Anima, c. 5, nam
cum anima nostra ab in trinseco sit intehectuahs,
ah intrinseco habere debet necessaria ad exer-
cendas intehectuales operatioues, natura enim
non deficit in necessariis, nec ordinat rem ad
actionem, pro qua exercenda non conferat re-
quisita,unum autera exrequisitisad intellectus
opera, estmaximeproductivavisspecierum in-
telligihihum, cumsineeisintellectionon fiat :
hahet ergo anima nostra hanc virtutera, sive po-
tentiara. Quara rationem S. Thomas optime
prosequitur, confirmaturque primo. Nam si
virtus productiva specierum esset suhstantia
separata, non penderet in ifiarum productione
a phantasmate, neque a corpore, quia actio
intelligentise separatee superioris rationis exi-
stit: consequens autem est falsum et contra
dicta : ergo, etc. Confirmatur secundo : quo-
niam in sensihus non desideratur ahquod ens
separatum, quod perficiat species, sed in ex-
terioribus ipsa externa sensihiha eas efficiunt,
in interiorihus autem virtus ahqua ipsius sen-
tientis : idem ergo erit in intellectu possihili,
probatio tamen AristoteUca potissima est, at-
que a priori.
5. Instatur Aristotelis ratio. — Sustinetur
tamen. — Dictum etiam est in disp. 150, Meta-
fhysiccB, sect. 1, n. 17. — At dices, iUaratione
conchidi non valet, intellectum agentem esse
potentiam animse, sed esse tantum virtutem
quaradara necessariam, ideoque a natura pro-
visam pro iUa ipsius actione, qiiemadraodum
sensus etiam iudigent virtute movente, quse
tamen potentia animse non est, sed externum
sensibile ": cwhim quoque indiget movente aU-
quo, qui tamen potentia coelo interna dici
non potest. Respoudetur vero Aristotehs ra-
tionem conchidere propriam animse potentiam
742
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
ex illo principio in philosophia manifesto. Na-
turam jjerfectam ah intrinseco Jiahere cmcta
necessaria ad suas actiones exercendas, quod
plane instantiam non habet : adducta vero
ad rem non faciunt : coelum enim non indiget
motu ad propriam actionem et perfectionem,
ut etiam diximus in Ub. de Goelo, q. 8. Quod si
indigeret^ argumentum certe concluderet mo-
tum illius a virtute intrinseca proficisci^ ut
etiam ibi diximus : sensus porro externus cum
proprium objectum sibi proportionatum ven-
dicet^ non eget activa vi specierum^ neque ob-
jectum ipsum censendum est extrinsecum
agens^ sed potius maxime connaturale poten-
tige cognoscitivse^ unde si possibilis intellectus
objectum sibi proportionatum sortireturj nou
egeret plane intellectu agente : atque hinc
etiam concludi potest hanc esse Aristotelis
mentem, cum credendum non sit plus ilhim
sua ratione conficere^ quam intenderit : quod
patet etiam ex ipsius verbis^ quce scite notavit
Pliiloponus primO;, quia postquam docuit in
omni natura esse agens et patiens, subdidit in
citato, cap. 5^ text. 17. Necesse esse has eas-
dem differentias animce inesse : aperte igitur
significat agentem intellectum in anima resi-
dere, atque adeo potentiam illius esse : intel-
hgentia vero separata in anima non existit.
Secundo, quia si intehectus agens intelhgentia
ahqua foret^ actu separata esset : Aristoteles
vero sohim dixit intellectum agentem esse
separabilem : non sentit ergo esse intehigen-
tiam : quare cum infra inteUectum agentem
separatum vocat, intelhgit aperte separatum
ab organo corporeo, cum sentiat esse poten-
tiam spiritualem^ ac minime organicam, cum
vero ait esse separabilem^ intehigit omnino
a corpore per separationem animse , cui in-
haeret.
6. Enodatur totus Aristotelis textus circa
utonmque intellectum. — Verba tamen, quae de
hoc intehectu agente Aristoteles in textu 19.
addit, immixtus est, et impatihilis, cum sit
suhstantia actu ens, difficilhma sunt, et ideo
diversimode transferuntur et exponuntur Ar-
gyropoh : ergo dicto modo vertit, Philoponus
legit^ et affectione vacuus cum suhstantia sit
actu. Simplicius ita^ ex substantia actio exi-
stens. Itaque duo hi posteriores philosophi ex-
ponunt operationem potentiae esse ejus sub-
stantiam^ cumque intehectus ageus poteutia
sit activa^ ideo substantiam ejus dici actionem,
hoc vero falsum est, quia in solo Deo ejus opera-
tio est substautia^ ut ahbi docetur. S. Thomas,
quem plerique sequuntur, esponit^ est sub"
stantia actus, id est, secundum essentiam suam
( quee ibi substantia appehatur ) actus est, seu
potentia activa. Ratio expositionis redditur,
quia ihis verbis afferatur ab Aristoteie causa^
cur in ihis actibus passione vacet intellectus,
nempe quia non concurrit ad intehigeudum^
ut potentia recipiens, sed ut agens tantum-
modo : unde substantia eo loco non importat
rem de prsedicamento iho, sed essentiam^ vel
entitatem, ut sensus sit, est suhstantia actus,
id est^ secundum entitatem suam actus est.
Quae expositio omnium probabihssima vide-
tur^ stante communi iha Argyropoli transla-
tione : possunt vero aliter transferri verba
philosophi ut substantia non nominandi, sed
gignendi casu legatur_, hoc modo, est substantice
actus, id est^ animse, qui principium agendi
confert, videturque id htterse Greecse conso-
num, nam vox Grseca significans substantiam
non absolute ponitur, ut solet^ in recto, sed ei
additur articuhis sequentis casus. Verba au-
tem subjecta, nimirum, non quandoque intel-
ligit, quandoque non intelligit, referenda non
simt ad intehectum agentem^ de eo enimjam
docuerat philosophus minime intehigere^ eo
quod non esset, omnia fieri, sed referenda ad
scientiam in actu, dixerat enim scientiam in
actu posteriorem esse scientia in potentia in
eodem subjecto, addidit tamen non simpliciter
et absolute^ pro qua hmitatione probanda sub-
dit scientiam in actu^ id est, actu scientem
semper iutelhgere : nam licet unus, et idem
non semper intelhgat, absohite tamen inter
habentes scientiam nunquam deest, qui actu
intehigat, atque ita simphciter loquendo non
est prior scientia, quam sciendi actus. Sic ex-
ponunt in citato loco Philoponus, et S. Tho-
mas, ac rursum de Spirituahbus creaturis 10,
ad 3, et de Auima, a. 5, ad 1. Aham quoque
expositionem traditidem S. Doctor, 1 p., q.79,
a. 4, ad 2, q. 10, de Veritate, a. 8, ad uhi-
mum, qu£e tamen non videtur adeo consona
htterse.
7. Ulterior enodatio. — Phantasia quo sensic
appelletur intellectus patiMlis. — Sunt et aha,
quse Aristoteles in capite subjicit in haec verba,
Separatus autem, id est, solum quod est, atque
id solum est immortale, perpetuumque, qui ta-
men non recordatur, quia est impassihilis : i?i-
tellectus auteni passihilis corrumpitur, sine quo
nihil inieUigit anima .•difficiha valde.Etenim
non constat, quid intehigat per verbum sepa-
ratus, an ne intehectum agentem, an vero
possibilem : unde etiam obscurum est, cui tri-
buat immortahtatem, cui vero mortahtatem :
CAP. VIII. QUID SIT INTELLECTUS AGENS ET POSSIBILIS.
743
videntur ergo interpretanda citata verba in
hunc modum. Sola pars animee^ quaj intellec-
tiva et separata manet, immortalis est, sub
qua certe parte intellectus ageas^ atque possi-
bilis comprelienduntur : atque adeo dictio so-
lum partes ceeterasanimseexcluditjSensitivam
scilicet ac vegetativam : prsedictaque pars est
id, quod est, seu subsistens et per se intelligens,
quse cum superata invenitur^ non recordatur^
eo scilicet modo quo in corpore : cum non
intelligat ministerio phantasise : siquidem ista
in separatione animse corrumpitur. Unde non
male dicitur intellectus ille patibilis^ qui cor-
rumpitur, intellectus quidem, quia intellectui
miuistrat, et nonniliil rationis participat, dum
rationi subditur, et ab ea dirigitur, ut idem
Aristoteles observavit i, Etliic, c. ult., et 1. 6,
c. 1, patibilis autem, vel quia proprie pati po-
test, phantasmata impressa, expressaque reci-
piendo, vel quia ejus operatio non sine passio-
nibus, velodiiexercetur, etc, ut 1, de Anima,
textu 66, habetur. Atque ita exponunt Pliilo-
ponus etS. Thomas. In qua tamen expositione
unus restat scrupulus, quia ejusdem vocis
sequivocationem admittit in uno contextu :
nam in principio capitis intellectus possibilis
accipitur pro vera potentia intellectiva et spiri-
tuali : in fine autem pro imaginatione, seu phan-
tasiacorruptibilietcorporea.Occurrendumvero
nunquam intellectum spiritualem dici patibi-
lem, sed absolute intellectum, qui sit omnia
fien, postea vero addi vocem patibilis, ad os-
tendendum, non ibi jamsermonem haberi de
priori intellectu, sed de phantasia : quia patet
etiam ex adjunctis verbis, et sine Iioc nihil
intelligit anima, quse otiosa essent, si loque-
retur philosophus de potentia vere intellectiva :
clarissimum quippe erat sine intellectu iiemi-
nem posse intelligere : loquitur ergo de phan-
tasia, sine qua etiam nihil intelligimus in hac
vita : alia de Iiac re adduxi, I. 1, c H, trac-
tando de spiritualitate, immortalitateque prin-
cipii intelligendi hominis : sed nunc data ex-
positio videtur potissima.
8. Corollariwm triplex ex dictis. — Ex deci-
sione hujus dubii sequitur primo intellectum
agentem et possibilem non esse unum eum-
demque iu omnibus hominibus, sed multipli-
cari pro multiplicatione animarum, de quo
etiam superius, citato libro 1, cap. 12, memi-
nimus : nam multiplicata forma, multiplican-
tur consequenter ejus potentiee. Secundo se-
quitur intellectum agentem potentiam orga-
nicam non esse, sicut de intellectu possibili
eodem in lib. cap. 9^ ostendimus, suut nimi-
rum spirituales, quoniam ad actus spirituales
immanenter eliciendos ordinantur. Tertio se-
quitur intellectum agentem ut sic esse tantum
potentiam activam : possibilem vero esse pas-
sivam simul, atque activam, ut dictum est,
lib. 3, cap. 4.
9. Secimdum dulium hujus capitis. — Du-
bium deinde secundum est de iisdem intellec-
tibus, an uterque sit lumen : Aristoteles qui-
dem agentem intellectum lumen vocat, idem
vero sentiendum de possibili, licet diversa ra-
tione : notandum est enim exD. Thoma, 1 p.,
q. 77, art. 1, licet lumen primo sit dictum de
materiali hoc, atque tangibili, nomen tamen
translatum fuisse ad spiritualia, nou metapho-
rice, sed proprie, cum lumen proprie sit quid-
quid manifestativum est, juxta illud adEph. 5:
Omnia,quw argmintur,manifestantur a lumine:
manifestatio autem etiam in rebus spirituali-
bus proprie reperitur. Imprimis ergo intellec-
tus agens lumen dicitur manifestans rem pos-
sibili, intellectui nimirum in actu primo, qua-
tenus producit in JIIo species rerum : quo etiam
modo dicitur manifestare, seu illustrare phan-
tasmata, ut c 2, hujus libri expositum est,
neque alia profecto illuminatio procedit ab
intehectu agente, quia neque iu phantasmate
lumen aliquod producit, neque item medio,
cum nullum tale sit, per quod cognitio intel-
lectualis diflfundatur : nec vero in intellectu
possibili lumen aliud producit, quam species :
quia neque ipse possibilis alio indiget, neque
illuminatio materialis~ in rebus spiritualibus
fingenda est. luferes : ergo etiam quodlibet
objectum sensibile dici poterit lumen, quate-
nus producendo species sui seipsum sensui ma-
nifestat. Illatio quidem in rigore admittenda
esset, si usus ferret. Fortasse tamen lumen
magis dicitur de his, quse alia, non quse seipsa
manifestant. Deinde intellectus possibilis lu-
men quoddam est manifestans veritatem in
rebus, et judicium ferens de illis.
10. Objectio. — Solutio. — Intellectus agens
quomodo dicatur illuminare prima principia.
— Dices ergo etiam intellectus agens tale ali-
quod lumen erit : is namque intellectus com-
muniter dicitur illuminare prima principia, et
ex consequenti conclusione, illis mediantibus.
Hinc S. Thomas, in 3, dist. 14., quaest. 3, art.
primo, scribit lumen intellcctus agentis et in-
telligibilis in actu eflQcere, et perficere intel-
lectum possibilem ad cognoscendum : prima
etiam parte, q. 97, a. 5, ad 3, ait, cognitionem
primorum principiorum esse communem nobis
omuibus, quia illius actionis causa, qua est in-
lAA
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
tellectus agens, omnibiis inest^ et q. 106^ a. 1 :
docet lumen^ quod ad intellectum pertiuet^ nihil
esse aliud, quam manifestationem quamdam
veritatis, et 2, contra Gentes, c. 7S, ratione 3,
ait habitum principiorum intellectus agentis
effectum esse. Occurrendum tamen intellectum
agentem circa principia prima nullam aliam cau-
salitatem vendicare, quam ut producat species
reprsesentantes eorum terminos, manifestare
autem, atque ostendere necessariam connexio-
nem talium extremorum esse munus intellec-
tus possibihs : etenim manifestatio hsec, aut
actuahs est, sicque formahter efhcitur per ac-
tum coguoscendi (ipsa quippe actuahs cogni-
tio manifestatio est) : aut est habituahs et ef-
fectiva, atque ita a solo ht intehectu possibiU
specie informato : ipse enim actum cognitionis
ehcit, intehectus vero agens remote sohim
concurrit prochicendo species. Quod etiam con-
firmatur : tum cjuia intehectus agens, ut sic,
potentia non est cognoscitiva : tum cjuia prin-
cipia cognitis terminis cognoscuntur 1, Pos-
teriorum, cap. secundo, non cognoscuntur au-
tem ab inteUectu agente, sed a possibih, posita
sohim productione specierumper ipsum agen-
tem, ad quam solam exercendam introductus
fuit a philosophis, neque ahter cognitioni de-
servire dici potest : tum denique, quia intel-
lectus possibihs sufhciens ad assentiendum
primis principiis, sicut vohintas ad amandum
finem uhimum ; nec ratio uha urget in con-
trarium : et S. Thomas interpretandus erit,
ut primo loco agat de perfectione in actu pri-
mo, quam intehectus possibihs ab agente re-
cipit. In secundo^ ut veht intehectum agentem
esse quidem principium ihius actionis, quate-
nus tamen ministrat species terminorum, qui-
bus cognitis principia cognoscuntur : eo-
demque modo loquitur in quarto locO;, ut seipse
exponit, dum ait habitum principiorum effec-
tum esse intehectus agentis, quatenus ab iho
phantasmata ihuminantur. Jam vero in tertio
loco manifeste procedit de hunine inteUectus
possibilis : quare, etc.
11. Tertimn duhium Jmjus capitis. — Con-
sulatiir auctor, disp. 1 8, Metaphysicce, et d. 43,
sect. 2, num. 14. — Tertium dubium est, quis
prEedictorum intehectuum sit perfectior poten-
tia : nam Aristoteles, citato capite quinto, hbri
tertii de Anima, agentem preeferre videtur :
Agens enim, inquit, in omni natura 'prcestali-
lius est patiente : quod etiam usurpat D. Au-
gustinus 12, super Gen. ad htter., cap. 16. Et
ratione arguitur. Nam potentia, quse ordinatur
ad preestandum aUeri complementum; perfec-
tior est, intehectus vero agens complementum
possibih prsestat. Atque ita credunt uonnuhi
Thomisiarum, inter quos est Ferrarius 3, de
Anima, quajst, 9, quibus palrocinatur D. Tlio-
mas, in 2, d. 20, queest. 2, art. 2, et qutest. 10,
de Verit., art. 8. Resolvendum tam^en possibi-
lem simphciter esse nobihorem. Primo, quia
ejus actio, nimirum intehectio, nobihssima est,
nec tahs uUa prodit ab inteUectu agente. Se-
cundo per inteUectum possibilem est noster
animus capax divin8evisionis,in quabeatitudo
hominis consistit. Tertio intehectus agens non
nisi ut instrumentum quoddam datum est
praeparandis possibih speciebus. Quarto secun-
dum inteUectum possibilem maxime Deo et
AngeUs assimhatur. Et ipse per se loquendo
consequitur naturam substantise spirituaUs,
inteUectus vero agens veluti per accidens, ut
scihcet defectum objectorum materiaUum sup-
pleat. Est ergo sine dubio inteUectus possibiUs
absohite perfectior, quanquam prout in poten-
tia est, ad species, quas agens producit, veudi-
cet hic non muUum excessum, quod plane
sufficit instituto Aristotehs, uon enim semper
agens simphciter perfectius est patiente, sed
qua agens est tantummodo.
42. Quartum dubium hujus capitis, pars af-
firmans. — Quartum dubium est, an hi duo
inteUectus reaUter distinguantur : nam dicta
omnia id supponere videntur, certe Aristoteles,
ac S. Thomas de his loquuntur, quasi de rebus
distinctis. Ratione probatur : quoniam actus
harum potentiarum sunt longe diversi, prin-
cipium enim agendi et patiendi reahter distiu-
guuntur, sed inteUectus agens est principium
agendi. possibiUs patiendi : ergo, etc. Probabi-
hs quidem opinio haec quam innuit S. Thomas,
quaest. 79, art. 7, in 1 p., et in 2, d. 17, q. 2,
art. 1, teneutque universa ejus schola, et ^lar-
sUius Ficinus, lib. lo, de Theologia Platonis.
Potest etiam ex dictis explicari et confirmari :
nam potentia cognoscitiva solum est receptiva
specierum, et operativa per easdem, non autem
activa iUarum, sed principium agendi iUas, est
diversum a potentia cognoscente, prout haec
omnia patent iu sensibus : ergo idem creden-
dum erit in inteUectu : nam ex sensibus iu-
telUgibilia sunt investiganda. '91
13. Pars negans prolabilior. — Opposita ta-
men sententia esl valde probabilis, quam te-
nent aUi non ignobiles scriptores. Major in 2,
d. 16, qusest. unic. Abulensis, Exod. 23, q. 70,
Niphus, lib. de Intell., tract. 4, cap. 21. Eo
fundamento, quod absque distinctione reali
facile possit intelhgi munus inteUectus agentis.
CAP. IX. DE DISTINCTIONE INTELLECTUS PRACTICI ET SPECULATIVI.
745
eadem enim potentia activa esse valet specie-
rum^ et ut sic intellectus agens appellari : et
rursum operativa per illas, sicque dici intel-
lectus possibilis, neque in actibus spiritualibns
principium agendi et recipiendi oportere dis-
tingui^ ut alibi traditur. Secundo, qnia mul-
tarum species potest intellectus possibilis sibi
formare-, ut ex supradictis patet : ergo si vim
activam habet specierum quarnmdam, omnium
plane habere poterit. Tertio intellectus noster
quasi medius est inter intellectum angehcum
et sensum^ ille enim natura sua inditas habet
species omnium rerum, ac si ab intellectu ins-
tar passionnra dimanarent, potentise autem
sensitivse maxime exteriores et speciebus ca-
rent, et illas ab extrinsecis objectis recipiunt,
intellectus vero noster, et speciebus caret a
principio, in quo a perfectione Angeli decli-
nat, et quamdam habet convenientiam cum
illo : statim enim, ac anima ipsa quippiam co-
gnoscit per phantasiam, ab ipso intellectu ma-
nat species id reprsesentans. Quare efficientia
haec quodammodo se habet instar emanationis
speciei ab intellectu, atque ita potentia dis-
tincta non procedit talis efficientia. Confirma-
tur^quoniam intellectus agens post hanc vitam
semper actione carebit, quod inconveniens
censetur si potentia est distincta realiter : erit
ergo virtus ejusdem potentise. Itaque universa,
quse de utroque intellectu dicuntur, de duplici
ejusdem potentise vi facile dici possunt, quae
certe opinio verior apparet, quamvis nihil cer-
tum se offerat : an autem distinctio formalis
saltem sit admittenda, dicetur inferius.
GAPUT IX.
UTRUM INTELLECTUS PRACTIGUS ET SPEGULATIVUS
SINT POTENTl^ DISTINGT^E.
1 . Prima differentia inter practicum et spe-
culativum. — Explicatio secimda. — Hanc quees-
tionem tractat Aristoteles, lib. 3, de Anima,
cap. 9 et 10. Estque valde necessaria ad expli-
canda diversa munera intellectus nostri, dis-
putat preeterea de intellectu practico et specu-
lativo, Hbro 6, Etliicorum, a capite 1, per se-
quentia, et lib. 4, Magnorum Morcd., c. 35,
Metaphysicee, capitibus 1 et 6, Metaphysicae,
capite primo. Pro expositione ergo primo
notandum, practicum et speculativum potissi-
me differre ex parte finis, ut Aristoteles, dicto
loco, docet: nam finis speculationis estveritas,
et perfectio ipsius intellectus ut sic, finis vero
practici est opus : et ideo speculatio propter
seipsam est appetibilis: practicum vero tan-
tum in ordine ad opus, et propter bonum, quod
in operatione reperitur. Ad cujus differentise
declarationem est secnndo notandum intellec-
tum nostrum circa duo versari : primo quidem
circa cognitionem rerum tam externarum,
quam proprise etiam naturse: secundo circa
operationes proprias, inter quas aliee sunt in
potestate hominis, quoad usum et exercitium,
atque etiam quoad rectitudinem et pravitatem,
aliee vero fiunt necessario, quee proinde in
potestate hominis non existunt. Circa priores
autem operationes dupliciter potest intellectus
versari: aut cognoscendo illas secundum en-
titates suas naturales : aut regulando, consti-
tuendoque in illis modum, quo optime fiant.
Quando ergo intellectus noster versatur circa
rem quamhbet sibi extrinsecam, vel intrinse-
cam, cognoscendo tantum naturam, et pro-
prietates illius, ea cognitio speculativa est,
quando vero circa operationem hominis ipsius,
regulando, ponendoque illi modum, talis actio
erat communiter practica. Quapropter cognitio
speculativa vendicat pro materia proxima
circa quam versatur, rem cognitam : pro fine
aiitem ipsam veritatem, quse de re illa potest
demonstrari : at vero cognitio practica pro
materia, et objecto sortitur operationem hu-
manam, et pro fine rectitudinem ilHus, et, ut
ita dicam, regulationem in facto esse: quod
intelligendnm venit, quando operatio ipsa est
praxis, ut statim expHcabo. Et hac de causa
intellectus practicus rem considerat, ut opera-
bilem, quia nimirum immediate considerat, ut
operationes hominis, ac res alias, ut sub tali-
bus cadunt operationibus.
2. Secwnda differentia, — Tertia. — Quarta.
— Quinta. — Hinc altera sumitur differentia
practici et speculativi, quod speculativum ver-
satur potissime circa universaha, unde scientia
maxime speculativa, quahs est metaphysica,
maxime universaha contemplatur : practicum
vero potissime intendit in particnlaria : qua de
causa prudentia habitus intellectus est maxime
practicus, quia particularia considerat. Ac ra-
tio a priori est, quia circa actiones versatur,
quse ad singularia terminantur. Et quamvis
practicum circa universalia sgepe versetur, id
tamen non nisi in ordine ad singularia. Unde
suboritur tertia differentia, quod speculativum
est maxime de seternis, ac necessariis : quod
si attingit etiam corruptibiha, ea plane abs-
trahit, et quasi perpetua considerat : practicum
vero de contingentibus, quia respicit singalaria
particularesque circumstautias eorum, quee
746
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIYA.
facile mutabiles sunt. Est et alia differentia^
quod speculativum res contemplatur ex earum
principiis : practicum vero considerat easdem,
quasi ponens in seipso priucipium illarum : sic
pliilosophus naturalis cognoscit passiones ani-
mae considerando quid in se sint^ et quomodo
oriantur a tali natura^ et lioc ipsum est consi-
derare rem speculativo modo : philosophus
autem morahs observat animse passiones^, ut
reducendse sint ad mediocritatem per virtutes,
quod est agere de illis modo operabili. Ultima
tandem differentia^ ad quam numeratae omnes
reducuntur, posita est in diversitate objecti
formahs^ nam practicum respicit operabile, ut
sic, speculativum autem veritatem;, ut sic, quee
est differentia ex parte finis, ut recte notavit
CajetanuS;, 1 part., qusest. 14, art. IG. Qua-
propter superflua est quorumdam disputatio,
an practicum et speculativum dififerant ex ob-
jecto, an ex fine^ quam excitant Antonius An-
dreas 6, Metaphysicae, q. ], Soncinus^ q. A,
Javellus, qua3st. 5, si enim sermo sit de objecto
materiali, in eo plane non differunt, cum circa
idem objectum materiale practicum et specu-
lativum possint versari: si vero de objecto
formali idem prorsus est cum fme : nuUa ergo
existit controversia.
3. Primmn corollariimi ex doctrina data. —
Finis scieyitis potest per accidens variare ra-
tioneni practlci vel specidativi: non vero per se.
— Ex dictis de practico et speculativo in com-
muni coUigitur primo resolutio illius quajstio-
nis, au scientia practica et speculativa differant
ex fine ipsius scientioe, multi enim putant ha-
bitum practicum non esse absque fnie scieutis,
ut Soncinus et Javellus paulo ante citati ,
quibus videtur favere D. Tliomas, 1 p., q. 14,
art. 16, et queest. 79, art. 2. Dicendum est ta-
men, habitum ex se habere practicum esse,
vel speculativum, neque fniern scientis posse
variare liujusmodi rationem in habitibus: sic
scientia, qua cognoscitur Deus cum attributis
ipsius speculativa est, quantumlibet ipse sciens
finem aliquem extrinsecum per illam sibi pro-
ponat acquirendum. Alioquin vana foret divi-
sio scientiarum in practicas et speculativas,
nam quseUbet posset practica evadere, aut
speculativa juxta placitum addiscentis, quod
est ridiculum. Ac ratio a priori est, quia ha-
bitus practicus dicitur, eo quod directivus sit
operationis, quod vero actu non dirigat per
directionem et intentionem addiscentis, per
accidens est, nec illius mutat naturam, sicut
regula semper talis est, quamvis ad regulan-
dum iion applicetur. Ita Gajetanus, citato ar-
tic. 16, primoe partis, Ferrarius 3, contra Gen-
tes, eap. 20, Soto, queest. 4, proeemialium in
logicam. Fatemur tamen fmem scieutis mo-
dum mutare in acquisitione scientioe, opera-
tionemque et habitum practicum reddere, non
quidem per se, sed quasi per accidens et occa-
siouahter: veluti si quis acquirat scientiam de
re operabili, non animo operandi, sed cogno-
scendi naturam illius, procedit quidem ex ac-
cidenti, speculativo modo : qui vero addiscit
animo operandi, procedit practico, atque adeo
cognitio heec practica erit, illa speculativa,
quod quidem ex fme scientis ortum habuit,
occasionaliter tamen id habent ex intrinseco
modo procedendi, et ita est intelligendus sanc-
tus Tliomas : si tamen quis non variaret mo-
dum acquirendi scientiam, quamvis variaret
propositum et finem suum, ratio scientise non
mutaretur, et ita per se loquendo fmis scientis
non variat rationem habitus practici, vel spe-
culativi.
4. In duUo sulorto prima sententia. — Se-
cunda sententia rejicitur. — Sed an in actibus
ipsis requiratur actuahs intentio operandi ut
consideratio practica dicatur, dubitari posset.
Quidam afErmant, asserentes nullam conside-
rationem actualem esse practicam simpliciter,
nisi illi addatur actus voluntatis intendentis
operationem : habitus enim, inquiunt, dicitur
practicus, quia est directivus, talis autem est
absque operautis directione, et ideo est etiam
practicus absque tali directione : at vero actus
practicus dicitur, quia actu dirigit, non potest
autem dirigere actu nisi vokmtatis intentio
accedat: quare, etc. Alii addunt requiri vo-
luntatem rectam, quod falsum puto, nam a
voluntate errante procedere potest actus prac-
ticus pravus: et imprudentia practica plane
est, sicut contraria prudentia, imo et error
practicus dari valet, unde ex 3, Ethicorum,
cap. 1, celebratur omnem pravum ignorare
quid agat, ignorantia practica videhcet, igno-
rantia quippe speculativa minime ignorat.
5. Primim quoque exploditur. — At enim
non solum sententia hoec, verum etiam prior
displicet, namque ut actus intellectus dicatur
practicus, uon pendet a voluntate, ut a mo-
veute : quod probatur, quia omnis actus intel-
lectus, qui de se tendit ad movendum appeti-
tum et regulaudum actum ilhus, practicus
est : actus autem, a quo movetur appetitus,
antecedit omnem appetitum : non ergo actus
practicus per se requirit voluntatis inteutio-
nem. Major patet : quia uon iutellectus specu-
lativus,, sed practicus movet appetitum, ut docet
CAP. IX. DE DISTINCTIONE INTELLECTUS PRACTICI ET SPECULATIVI.
747
Aristoteles : minor vero osteuditur, quia appe-
titus non tendit nisi ad objectum cognitum^
ideoque prima cognitio practica appetitum
movens prseire debet omnem actum appetituS;,
alias in infinitum procederetur , ut uotavit
Aristoteles 1, Ethicorum ad Eudemum, et nos
infra dicemus^ lib. 5, capite 3^ hic vero actus,
onme malum est fugiendum, practicus est^, si-
qiiidem vim habet movendi appetitum^ imo
primum principium censetur rationis practi-
cse : ut divus Thomas notat, l p., queest. 79,
art. l^, unde in 2, 2, queest. 49, art. 2, habi-
tum elicitivum tahs actus inter partes pru-
dentiee collocat.
6. Replica pro eadem frima sentenlia. —
Vera enodatio. — Suadetur. — Sed occurrunt
adversarii, actus ejusmodi non esse perfecte
practicos, cum possit mens in eorum cognitione
sistere : et speculari tantum omne mahim esse
detestabile et omne bonum dirigibile, unde a
quibusdam similes actus vocantur speculative
practici. Fortasse tamen quiBstio de nomine
erit, atque ita actus ille potest simphciter prac-
ticus censeri. Unde S. Thomas, qutest. d7, de
Veritate, art. \, synderesim vocat simpUciter
habitum practicum. Ratio est, quia hcet possit
inteUectus in cognitione illa sistere, ex natura
tamen sua actus ipse movere appetitum valet,
media conchisione practica, quee ex iho infer-
tur, assensus namque principiorum naturahter
tendit ad assensum conchisionum, ejusdemque
ordinis est cum illo : unde confirmatur insti-
tutum, nam actus hic in particulari, malum
Jioc, verbi gratia, futurum, est fiigiendum,
practicus est : ergo, et universaHs ille, omne
malum est fugiendum, practicus erit. Antece-
dens suadetur, quiatahs habet pro objecto rem
operabilem , modoque operabili circa illam
versatur, cum proponatur facienda, et actus
ipse sufiiciens sit ad movendum vohmtatem,
et ad hoc ex se dirigatur. Jam consequentia
suadetur : quia eadem est ratio de actu uni-
versah et particulari. Hinc ergo formatur ar-
gumentum. Actus hic, omne malum est fu-
giendum, practicus est, non pendet autem ex
vohmtate operantis : ergo, etc. Tandem actus
conscientia3, dictus murmuratio intehectus de
actu malo, ex quo sequitur remorsus in volun-
tate, ille, inquam, actus practicus est : utpote
qusedam synderesis, movetque vohmtatem et
tamen prsevenit omnem appetitum, quia nobis
etiam nolentibus intra nos excitatur : ergo
actus practicus non tantum ille est, qui a
vohmtate procedit, vel qui actu dirigit ope-
rantem, sed qui de se est sujQS,cieus ad moven-
dum appetitum, et ad id ex se tendit natura
sua.
7. Dodrina froxima temperatur. — Estqui-
dem verum inter practicos actus esse nonnullos
magis practicos, quamahos: namque sermones
universales nonnihil magis speculationis par-
ticipant, et inter actus prosecutionis, vel fu-
gae, ii, qui exercite ad illam dirigunt, quale
imperium, magis practici sunt, quam qui in
actu signato sohim judicant fugiendum esse,
vel persequendum : omnes tamen possunt dici
practici absohite, quia omnes habent pro fme
opus. Inferes, ergo omnis actus intellectus
practicus est, siquidem omnis de se excitat
vohmtatem saltem delectando, cognitioque Dei
practica est, quoniam motiva etiam est vohm-
tatis ad iUum amandum. Neganda tamen se-
quela, actio enim practica non ea dicitur, ex
qua sequi potest affectus in vohmtate, ut S.
Thomas notat de Veritate, queest. 1 4, art. 4,
sed quse directiva est operum, ad hocque ten-
dit ex genere suo, hujusmodi vero est omne
dictamen intellectus circa res agendas, vel fu-
giendas, sunt item consihi, qui plane indu-
cunt ad operandum, quamvis efiicaciter id non
efficiant, id enim de ratione omnium practico-
rum actuum non est, sed quod ad id tendant
ex sese.
8. Secundum corollarium. — Secundo colh-
gitur ex dictis, quidnam sit actus practicus,
quiduam praxis, de quo phirimi plurima dis-
putant tam metaphysici , quam theologi :
quidam autem afiirmant praxim debere esse
operationem intehectiis : ahi vero , ut Scotus
et Soncinus defmiunt praxim necessario esse
operationem aherius potentise ab intehectu :
est vero, ut existimo, dissensio de nomine,
nam actus practicus est, ut diximus, quo in-
tellectus ordinat, aut dirigit operationem ,
praxis vero dicitur operatio ipsa quee regula-
tur et ordinatur per actionem practicam intel-
lectus : nam praxis nomen Graicum est, Latine,
operationem significans : atque liic videtur
communis vocabulorum usus, unde communi-
ter praxis putatur actus alterius potentise ab
intellectu, practicus vero actus ab intellectu
ipso elicitur, atque intra illum invenitur.
9. Duiii cujusdam enodatio. — Sed, an
praxis sit etiam interdnm actus ab intellectu
ehcitus communiter negari solet, dicendum
tamen actum intellectus considerari , aut ut
operatio est, secunthim suam substantiam tan-
tum, sicque veriim, vel falsum esse, ac specu-
lationem quamdam ; aut considerari, ut obji-
citur actui voluntatis, ab eaque elicitur, et a
748
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
prudentia imperatur^ et ut sic intellectura bo-
num esse, vel malum, atque ejus actus praxes,
cum sint actus voluntarii et morales, proinde-
que virtutisj vel vitii : qua propter cum sanctus
Tliomas, 1, 2, quaest, 57, art. 1, ad primum,
ait habitum practicum dirigere opus exterius,
seu alterius potentise ab intellectu , non con-
tendit dirigere semper , ac necessario , sed
communiter. Etenim prudentia dirigit etiam
actus intellectus quantum ad usum : vel certe
intelligendus erit, quod immediate dirigat ac-
tum alterius potentise, nempe voluntatis : me-
diate enim dirigere poterit actum intellectus,
in quantum sub voluntatis electionem cadit.
10. Tertium corollarium continens assertio-
nem principalem. — Tertio colligitur decisio
qua>stionis propositse, cujus tandem conclusio
git. Intellectus practicus et speculativus non
duse sunt , sed una potentia tantiim realiter,
atque formaliter. Ita S. Tbomas supra dum
asserit hosce intellectus differre tantum secun-
dum modum concipiendi nostrum. Ratio con-
chisionis est, quia objectum intellectus adee-
quate estunum formaliter, nempe intelhgibile:
sub quo continentur practicum et speculati-
vum, et eorum actus tanquam objecta partialia,
quod supra lib 3, cap. 30, in simiU dicebamus
de sensu interiori, et patet amplius. Nam spe-
culatio est quasi fundamentum actus practici,
a cognitione enim speculativa ssepe descendi-
mus ad coguitionem practicam : praeterea si
intellectus practicus et speculativus formaliter
differant propter diversitatem actuum, quaeli-
bet potentia haberet innumeras fere distinc-
tiones formales, nam quot habet actus diver-
sos, tot conceptibus diversis potest concipi.
Tandem, quia potentia intellectiva est univer-
sahssima in suo genere , ideo una tantum
merito ponenda est.
11. Objectio contra assertionem ex Aristote-
le. — Bx ratione. — Satisfit. — Huic conclu-
sioui repugnare videtur Aristoteles 6, Ethico-
rum, cap. 1, et hbro Magnorum morahum,
cap. 35 , ubi intellectum practicum et specu-
lativum , duas partes animse genere diversas
vocat, assignata etiam distinctione ex objectis:
et 3, de Anima, textu 53, intellectum practi-
cum virtutem dehberantem appellat, intellec-
tum vero speculativum principium iutelUgen-
di, additque distingui inter se magis, quam
irascibilem et concupiscibilem , quse utique
potentia secundum pene omnes distinguuntur
realiter : quare, etc. Accedit ratio, quia diver-
sa objecta, et actus horum intellectuum veram
arguunt distiuctionem. Ad Aristotelem res-
pondendum : si, ut verba sonant, opinetur,
non esse probandum : exponi tamen posse,
vohiisse tantum in intehectu nostro dupUcem
vim partialem inteUigi, duplexque munus
ejusdem potentise , veluti si in hice SoUs dis-
tinguamus virtutem calefaciendi, atque iUu-
minandi ad ostendendos diversos effectus ejus-
dem potentiee. Ad rationem dicitur iUa omnia,
quee recensentur partiaUa esse sub objecto
adajquato comprehensa.
12. Instantia ex sententia CapreoU et quo-
rumclam Thomistarum. — Excluditur. — Sed
obstat adhuc, si inteUectus practicus et specu-
lativus essentia non distinguantur, nec habitus
scientise practicse et speculativse distinguentur.
Ita quidem asserueruut Soncinus, JaveUus et
aUi cum Capreolo in prologo. Eorum tamen
sententia falsa videtur, quoniam prsedicti ha-
bitus per proprios, et intrinsecos fines^ et ob-
jecta formalia separantur, ut supra ostendi-
mus, neque est simUe de potentia et habiti-
bus : nam, ut etiam aUbi monuimus, potentia
muUo universaUor est, quam habitus eam per-
ficientes , cum sit superior et eminentior,
unde Ucet una potentia sit, quse speculatur
veritates , et dirigit operationes humanas :
aUer tamen habitus est, qui potentiam hanc
perficit in primo munerc, alter, qui in secun-
do : qua de causa distinctio habituum non
essentiaUs solum , sed etiam generica dici
solet : ut notavit Sotus in logica supra, et Ca-
jetanus, 1 part., queest. 1, art. 4, non quod in
nuUo genere conveniant, ut nos etiam in pos-
terioribus apud Aristotelem docuimus , sed
quod constituant duos habituum ordines valde
inter se diversos , distinctasque rationes scien-
tiarum sub se continentes. Unde sub priori
ordine continetur tota latitudo principiorum,
conchisionumque scientiarum speculativarum,
quiB ex variis abstractionibus distinguuntur,
de quibus etiam in proprio loco phira diximus,
sub posteriori vero tota latitudo habituum
practicorum coercens omnes practicas scieu-
tias, artes, prudentiam, etc, qui habitus inter
se per activum, factivumque distinguuntur ab
Aristotele 6 , INIetaphysicae, et 6 item Ethi-
corum.
13. Notatio prima pro doctrina proxima. —
Ad cujus dictinctionis inteUigentiam est no-
tandum, primo, quod habitus practicus iUe
dicitur, qui ponit modum et rectitudinem in
dirigeuda actione humana, qu£e quidem dirigi
potest, aut quantum ad usum moralem, ut
sciUcet studiose fiat, aut quantum ad rectitu-
dinem naturalem^ id est^ ut nimirum in pro-
CAP. X. AN IN PARTE INTELLECTIVA SI7 MEMORIA, ETC.
749
prio genere operatio illa perfecta prodeat : sic
ars pingendi vel scribendi hominem dirigit ad
recte exercendam illam operationem in ordine
ad picturam , vel scripturam bonam, Prima
rectitudo operationis est rectitudo ad bonum
simpliciter, quia est bonum hominis,, ut homo
est. Secunda rectitudo est ad bonum secun-
dum quid, quia est bonum hominis, non ut
homo est^ sed ut tahs, vel tahs artifex. Rur-
sum prima rectitudo pertinet ad prudentiam,
et actus illam comitantes, tendit enim ad
rectitudinem simpliciter vohnitatis et appe-
titus. Secunda vero rectitudo pertinet ad artes,
unde scite scripsit Aristoteles , prudentem
magis vituperari^ si volens erraverit^ quam si
nolenSj at vero artificem e contrario phis vitu-
perari;, si erraverit nolens, quam si volens :
quia in prudente requiritur rectitudo appeti-
tus, non item in artifice.
14. Notatio secunda. — Dialectica practica
ne sit, an speculativa. — Secundo est notan-
dum inter operationes humanas , quasdam
esse, quee transeunt in exteriorem materiam^
efficiuntque ahquid manens transacta actione^
ahas verOj qua3 non transeunt in talem mate-
riam , sub quibus comprehenduntur , quse
nihil operis rehnquunt^ cum transierint^ ve-
hiti citharizatio, sahatio^ etc^ primi generis
operationes factiones proprie vocantur : Aris-
toteles ergo^ dictis locis, agibile vocat, id quod
est agibile simphciter, et ita solam pi-uden-
tiam ait vocari^ versarique circa agibile, et
artem omnemcirca factibile: undeprudentiam
vocat habitum cum ratione activum, artem
vero habitum cum ratione factivum, idem
habet hbro magnorum moralium, cap. ult. At
enim Alexander Aphrodisius 6 ;, Metaphy-
sicae^ cap. \, quem sequi videtur S. Thomas
i,'^, qusest. 57, art. 4, duphces artes distinguit,
ahas, quee versantur circa agibile, dicuntur-
que hberales, cujusmodi sunt qusecumque
circa actiones immanentes versantur^ et ahas,
quse circa factibile occupantur, ac dicuntur,
serviles : prioris generis artes distinguuntur a
prudentia, quse circa agibile simphciter ver-
satur, dirigendo bonitatem, rectitudinemque
simphciter in actionibus : artes vero circa
agibile secundum quid, ut diximus. Urgebis.
Dialectica igitur scientia practica erit, cum
ars directiva sit operationum humanarum et
earum regula. Occurrendum tamen quantum
ad modum quidem practicam esse, attamen
excipi a numero artium, et speculativam dici
posse, quia speculationem^ ut speculatio est^
ut dirigitj ahbi diximus.
15. Qiicestiitncula expeditur. — De Jioc ar-
gumento videndus auctor, disp. 44, MetapJiy-
sicce, sect. ult., a n. 18. — Superest breve
dubium, an unus, idemque habitus esse queat
practicus et speculativus, ac negandum vide-
bitur, cum dixerimus distingui essentiahter.
Censeo tamen inter liabitus infusos ahquos
esse practicos, et speculativos simul, eo quod
perficiunt inteUectum secundum operationes
ahquas utriusque generis : cujusmodi sunt fi-
des supernaturales, Spiritus sancti dona, quse
fidei correspondent, ut docet D. Thomas 2, 2,
qusest. 4, art. 2, ad 3, et qusest. 8 et 9. Scien-
tia denique Theologiee. Ratio est, quia tales
habitus cum habeant supremum objectum,
nempe Deum, ad quem omnia ordinautur,
tractando de Deo summam speculationem at-
tingunt, quia vero simul agunt de iis,qu8e ad
Deum ordinantur, inter quae operationes hu-
manse numerantur , aUquid etiam practici
participant, inter ahos vero inferiores habitus
quidam sunt mere speculativi, ut metaphysica,
quidam mere practici, ut prudentia : quidam
aliquid ex utroque videntur communicare, ut
moralis philosopliia, quse quidem practica vi-
detur esse, partimque speculativa, ut insinuat
Aristoteles, in principio Ethicorum.Quapropter
speculativum, et practicum differentise erunt
essentiales, quando habitus eis adEequantur,
at quando habitus superiorem quemdam mo-
dum sortitur, potest nonnihil ex utroque par-
ticipare, et intehectum sub utraque ratione
perficere.
CAPUT X.
UTRUM m PARTE INTELLECTIVA SIT MEMORIA, YEL
ALIQUA POTENTIA AB INTELLEGTU DISTINCTA.
1. Tria hic explicanda puncta. — In hoc
capite superest expHcemus reliqua, quse ad po-
tentiam intehectivam pertinent : quorum pri-
mum iUud est, quomodo inteUectus noster
prseterita cognoscat, et obiter etiam attinge-
mus de modo cognoscendi futura, ac tandem
diversee denominationes exphcabuntur, quse
inteUectui accommodantur. Circa primum ex-
perimento constat, inteUectum nostrum co-
gnoscere prseterita, de modo tamen est diffi-
cultas : circa quam fuit opinio Avicennge post
actum inteUigendi, inteUectum non conservare
species, sed quandocumque cognoscit absens
objectum, fieri novam productionem speciei
a phantasmate, et inteUectu agente. Ratio
ejus est, quia si potentia cognoscitiva conser-
750
LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA.
varet species, semper cognosceret;, quia sem-
per prsesto esset cognoscendi causa;, nimirum
potentia^ atque species.
2. Prima assertio contra Avicennam. — Sit
tamen prima conclusio. Species intelligibiles
conservantur in anima transacto intelligendi
actu. Est communis Theologorum ^ de qua
D. AugustinuS;, 10 lib. Confessionum, a cap. 8^,
et ultra, Magister, in 2^ distinct. 3, et ibi ex-
positores D. Thom^ 2, contra Gentes^ cap. 7-4.
Cicero, Tusculana prima, colligitur ex Aristo-
tele, lib. 2, de Anima, cap. 5^, ubi docet intel-
lectum permanere posse in actu primo absque
secundo, et lib. de Memoria et reminiscentia;,
cap. 2, fatetur dari memoriam intelligibilium.
Idque experientia patet : nam recordamur
actuum preeteritorum Dei et beneficiorum
ejus : item cum volumus, consideramus ea,
quse liabitualiter novimus : est autem super-
fluum novam semper productionem specierum
inducere , quia rerum plurimarum species
multo discursu et labore comparantur^ eaque
ratione tolleretur scientia habitualis, quee ma-
gna ex parte consistit in ordiue specierum.
Causa a priori est, quia intelligibiles species
non pendent in conservari a praesentia objecti,
nec ab actu intelligendi, quia nullum est talis
dependentise. verisimile fundamentum : neque
nulbim genus causse assignabitur in quo pen-
dere dicantur, aut contrarium;, a quo jam
productse corrumpantur, cum tam ipsse quam
subjectum spiritualia sint. Et confirmatur ,
quia intellectus angelicus conservat species^
et pars sensitiva interior similiter : cur ergo
non intellectus noster, qui in suo genere ha-
bere debet virtutem completam cognoscendi :
ea vero magna ex parte completur ex hac per-
fectione retinendi species : alias anima sepa-
rata non recordaretur rerum^ quse gessit in
corpore, cujus oppositum Scriptura sacra non
obscure testatur, docens animam separatam
memorari rerum hujus vitai^ ut Lucee 16^
Isaise ultimo, de quo iterum, Ub. 6, cap. 3,
fundamentum tamen Avicennse solutum est^
lib. "6, cap. 3;, de quo videndus D. Thomas,
de Memoria et reminiscentia, lect. 2.
3. Secmida assertio contra Magistrum. —
DtMi incidentis dilutio ex schola Tliom.istarum
non placet. — Aliorum responsio exploditur. —
Restat verodubium, quffinam sit potentia con-
servanshasce species, nam Magister supra pu-
tat distinctam ab intellectu. Sittamen secunda
conclusio. Potentia specierum servatrix ipse
est intellectus. Suadetur primo, quia eadem
est potentia cognoscens in prsesentia, et ab-
sentia objecti, ut de sensibus interioribus vi-
dimus in libr. 3, quod majori ratione verum
habet in intellectivis potentiis, quse sunt uni-
versaliores, ac minus limitatae. Secundo, quia
superfluum est multiplicare potentias sine ne-
cessitate : rationes deinde pro prima conclu-
sione factce probant species intelligibiles in ea
potentia conservari, in qua primo recipiuntur.
Dubium tamen ulterius suboritur, an intellec-
tus conservans, ut probatum est, species^ pro-
priam rationem vendicet memoriee S. Thomas
supra^ art. 6, negat, quoniam memoria (in-
quit) debet esse prseteriti, ut prseteritum est,
intellectus autem non potest cognoscere prse-
teritum ut sic, id enim importat tempus de-
termmatum in particulari_, quod pertinet ad
conditiones individuas, quas ignorat intellec-
tus, qui universalia tantum attingit. Hoc idem
sentit ipsius Schola^ sed jam exclusum est ex
supradictis : etenim intellectus rem cognoscit
cum afi^ectionibus, seu conditionibus peculia-
ribus perfectius multo, quam sensus. Alii ergo
putant inteUectum non sortiri perfectam ra-
tionem memorise^ eo quod non habeat pro
objecto adaequato praeteritum, ut sic, sed in-
difi^erens sit ad preesens, et preeteritum cogno-
scendum. Hoc tamen momentum non habet,
quia memoria etiam sensitiva non versatur
adeequate circa prseterita, sed etiam praesentia
novit^ ut ostendimus : prseterquam quod non
sit^ cur ad rationem perfectee memoriee spec-
tet adsequari prseterito : Angeli namque et
Deus perfectissime memorantur. Genes. 9.
Recordahor foederis mei, et csetera. Jerem. 2.
Recordatus sum tui. Nimirum Deus memoriam
habet, non ut potentiam tantum importat, sed
actualem cognitionem omnium prEeteritorum^
qua tamen etiam preesentia intuetur.
4. Tertia conclusio contra prwdictos auctores
proiatur. — Tertia itaque conclusio sit. Intel-
lectus est proprie admodum memoria et multo
perfectior^ quam in parte sensitiva iuveniatur.
Heec ex ipsa definitione ostenditur. Nam me-
moria est potentia cognoscens prEeteritum ut
prseteritima, sed intellectus hoc modo perfectius
percipit^ quam sensus : quippe qui novit tantum
preeteritum materialiter, intellectus vero etiam
formaliter^ cum cognoscat ipsam temporis ra-
tionem : ergo, etc. Oppones in hunc modum,
Aristoteles, lib. de jNIemoria et reminiscentia^
videtur abstruere memoriam per se esse primi
sensitivi^ per accidens vero esse inteUectivfe
partis. Experientia quoque liquet memoriam
intellectivam maxime pendere a sensibus :
quarC;, etc. Respondeudum: cum intellectus in
CAP. X. AN IN PARTE INTELLECTIVA SIT MEMORIA, ETC.
751
liac vita pendeat in cognoscendo a phantas-
mate, eorum tantum memorari, quorum phan-
tasmata apud sensum reperiuntur, ideoque
memoriam dici existere in primo sensitivo,
ortumque habere dependentiam memoriee in-
tellectivse a sensibus : unde rerum^ quse. altius
imaginationi imprimuntur, facilius memora-
mur; qua de causa Cicero, in 1. Rheticorum,
monuit^ si subtilium rationum memorari vo-
lumus, eas sensibus alligemus.
5. Notationes pro cogmtione fiiturorum. —
Pro cognitione futurorum non possumus hoc
loco multa disserere, videri possunt ahis in
locis in Theologia : hic breviter est notandum;,
cujusmodi futura, ut futura sunt^ non posse a
nobis certo cognosci per vim nativam intel-
lectus. Secundo notandum inter contingentia
queedam esse libera^ utpote quse a hbertate
pendent: aha vero contingentia dici a causis
quidem naturahbus : sed quia ahquando im-
pediuntur^ ideo suam etiam eontingentiam
habere censentur. Et in utrisque aha dantur^
quae ssepe eveniunt, aha quae raro, vel quae ad
utrumlibet : atque in confuso loquendo ea, quse
frequenter eveniunt, judicari probabihter pos-
sunt eventura^ et sic de ahis proportione ser-
vata. At vero descendendo ad particulares ef-
fectus considerandse sunt circumstantise, et
signa omnia, ex quibus conjectari possit qnid-
nam sit eventurum^ nunquam tamen determi-
nato judicio cognosci valent^ ea praecipue qu£e
sunt hbera : unde qui hujusmodi futura pree-
dicunt, ut certa, ssepissime decipiuntur^ et
spiritu dsemonis aguntur. Ahee tandem sunt
res futurse satis certse: aut quia sunt a Deo
revelatae ut extremum judicium: aut quia ha-
bent determinatas causas naturales, quse pro-
inde possunt a nobis determinate, ac certo
cognosci, cum subordinatione tamen ad divi-
nam potestatem, quse facile omnes potest in-
vertere.
6. Varia munera unius intellectus percur-
runtur et nomina. — Ultimo loco est in hoc
capite notandum, intehectum nostrum varias
habere denominationes, quarum omnium si-
gnihcata exphcare oportet^ quia non diversas
potentias important^ sed unam et eamdem sub
rationibus diversis. Ad iharum ergo omnium
exphcationem recolendum ex superioribus in-
tehectum secundum se nudum quidem esse
speciebus et habitibus, potentem vero utraque
recipere, et ut sic dici possibilem, cumque pri-
mo recipiat species rerum, vel habitus, ided
intehectum vocari in actu primo, hoc est^, ha-
bituahter : postmodum vero cum jam actu
operatur^ dici intenectum in actu secundo.
Porro in hac operatione muhiphciter variatur :
nam res quasdam cognoscit simphci intuitu,
ut de primis principiis indicat naturah lumine
sine discursu, sub qua consideratione intellec-
tus simpliciter nominatur^ eo quod in tah
operatione assimilatur intehigentiis angehcis.
Ex principhs deinde ratiocinando conclusiones
cohigit : eoque modo appehatur ratio. Unde
jam constat rationem, et intehectum eamdem
esse potentiam. Deinde ratiocinatio haic ver-
sari potest, aut circa res divinas et aiternas,
aut circa humanas et caducas. Circa divinas
duphciter^ vel cognoscendo^ atque in se ipsas
contemplando, vel per eas regulando actiones
humanas, vehiti si ex bonitatis Christi consi-
deratione cohigamus peccatum non debere re-
gnare in mortah corpore nostro^ quod fecit
Pauhis ad Roman, 6. Ratio ergo hoc utroque
modo divina considerans ratio snperior nomi-
natur. Simihter circa res humunas versari po-
test intehectus cognoscendO;, aut etiam actio-
nes hominis regulando, quo pacto dicitur in-
ferior ratio. Atque ita constat etiam inferiorem
rationem;, ac superiorem unam esse inter se
potentiam eamdemque cum intellectu de qua
distinctione optime D. Augustinus, de Trini-
tate, cap. 2. Uherius vero dici solet intehectus
mens, qua voce potentia aha non importatur,
sed exphcatur dignitas intellectus nostri, mens
enim quamdam eminentiam signihcat in ipsa
potentia intehectiva, quasi a metiendo dicta,
metitur enim veritatem in rebus, quidque uni-
cuique conveniat, aut non conveniat. Distin-
gui prseterea solet in anima nostra pars opina-
tiva et scientifica, Aristoteles euim 6, Ethi-
cor., cap. 1, ait esse in anima potestates et
vires rationis participes, aheram per quam
contemplamur necessaria, ad quam habitus
scientiae pertinent;, aheram per quam con-
templamur contingentia, ad quam pertinet
habitus opinioniS;, quo loco intehigentiee non
sunt diversee potentiae, sed unus intehectus
utrasque complectens vires, discurrendi scih-
cet, tum in rebus evidentibuS;, tum etiam in
probabihbus, unde diversas recipiat denomi-
nationes. Eodemque modo est interpretandus
Augustinus 10, de Civitate, fere per totum.
Denique dici interdum solet intehectus noster
adeptus, id est, in eo statu constitutus, in quo
consecutus sit queecumque habere potest,
quem statum solum in gloria habebit. Atque
heec sunt officia, qua3 intehectui tribuuntur.
De ahis enim vocibus practico, speculativo et
memoria jam a nobis est dictum.
752 LIB. IV. DE POTENTIA INTELLECTIVA
7. Oljectio dupliciter removetur. — Ex dictis ternoscemus
omnibus constat potentiam intellectivam esse
unicani;, significatam diversisnominibus juxta
diversosconceptus inadsequatos intellectus nos-
tri. Dices, si liaec omnia^ nec distinctionem
quidem formalem, seu essentialem arguunt in
intellectu possibili, certe neque agens intellec-
tus ab eo distinguetur essentialiter^ si semel
demus non distingui realiter. Admitti totum
imprimis posset, neque magnum id esset in-
conveniens. Secundo neganda est eequiparatio:
namque intellectus possibilis et agens objecta
adsequata vendicant, actusque adsequatos om-
nino distinctos : in modo etiam operandi longe
differunt , quia unus operatur cognopcendo_,
et non alter : unus est in potentia ad actum
primum^ alius vero est in actu primo constitu-
tus ex natura sua, ac tandem rationes habent
distinctas, quarum altera non est pars alterius:
at vero rationes illse, quas in intellectu possi-
bili consideramus, partiales sunt et inadeequa-
tee, integrautes unam perfectam rationem po-
tentise cognoscitivee, et ideo non est par ratio.
8. Alia intellectus nomina ulterius afferun-
tur. — Prseterdictacircumferunturalianomina,
quse non tam ipsam potentiam intellectivam,
quam actum aliquem^ vel habitum ejus signi-
ficant, quorum primum est inteUigentia, quae
proprie actualem dicit operationem^ qua rem
simplici intuitu cognoscimus , unde simplex
primarum veritatum cognitio intelligentia di-
citur, cum vero talem cognitionem ad aUa co-
gnoscenda adhibemuS;, discursus vocatur^ ab
ahis vero attentio: cum autem circa aliquid
inquirendum insistimus^ cogitatio nuncupa-
tur^ et in practicis consultatio, cum cognitio-
nem assequimur, nominatur sapientia,Ye\ rec-
tum judicium, cum res cognitas disponimus,
ut aliis manifestamus, qusedam interior locutio
censetur^ et per hcec pleraque nomina alia in-
universa enim exponere esset
superfluum.
9. Duo alia tandem exponuntur de quihus ■
auctori, 2, tract. 3, disput. 12^, sect. 1. — Duo
tamen non prsetermittam^ synderesim et con-
scientiam : synderesis nomen est non intellec-
tus, sed habitus in eo existentis, facilemque
reddit ad assentiendum principiis practicis,
unde Latine sonat conservationem , fortasse
quia judicio taUs habitus plura sunt conser-
vanda, vel certe, quia ilUus munusest conser-
vare in nobis officium rationaUs naturse. De
hoc habitu, atque aUero^ qui circa speculativa
versatur, inteUectusque principiorum dicitur^
videantur dicta apud Aristotelem in posterio-
ribus. Jam conscientia significat habitum
quemdam dimanantem a synderesi imme-
diate , vel mediate judicio aUcujus conclu-
sionis practicse, est enim conscientia quod-
dam actuale examen nostrarum operationum,
quo judicamus iUas malas esse^ aut bonas : si
forte judicamusmalas^ e vestigio sequiturin vo-
luntateremorsusjettristitia qusedam^quee 'cer-
inis appeUatur. Si autem nihil apprehensibile
in iUis invenimus^ subsequitur quies quadam
etgaudium. Unde 2^ Corinth. i, dicitur : G-lo-
ria nostra est testimonium conscientice nostrce.
Qua de cau-a Durandus, in 2^ dist. 9^ qusest. 2,
putavit conscientiam esse habitum voUmtatis,
sed minus vere^ nam, ut ex ip-o nomine con-
stat, conscientia cognitionem significat^ id au-
tem, quod in vohmtate sequitur^ affectus est
bonse, vel malse conscientise. Solet etiam aU-
quando sunii conscientia pro ipso habitu syn-
deresis, quo sensu Damascenus vocat uostri
inteUectus hicem : BasiUus vero esse naturale
judicatorium, Hieronymus super Ezechielem
appeUat synderesim, prout hsec omnia refert
S. Thomas, prima parte, qusest. 79, art. 13;, et
optime exponit.
FINIS LIBRI QUARTI DE POTENTIA ENTELLECTIVA.
^-«^ixr^^^
ELENCHUS CAPITUM LIBRI QUINTI
DE POTENTIA APPETENDI TAM IN COMMUNI, QUAM IN SPECIALI,
AG LOCO MOYENDI.
Cap. I. An in qiiovis cognoscente requi-
ratur specialis potentia appetitiva.
Cap. II. Ati objectum appetibile debeat
necessario esse bonum aliquod.
Cap. III. An appelitio fiat a sola poten-
tia appetitiva, et quid per illam pro-
ducatur.
Cap. IV. An in appetitu sensitivo sint
plures potentice liabentes pluraobjecta.
Cap. Y. Quot, et quales sintactus appe-
titus sensitivi.
Cap. VI. An appetitus sensitivus subda-
tur motioni partis rationaiis.
Cap. VII. De objecto, et actibus volun-
tatis.
Cap. VIII. An voluntas libera in omni-
bus suis actibus remittatur.
Cap. IX. Quce sit perfectior potentia,
intellectus-ne an voluntas.
Cap. X. De potentiamotiva localiter, sit~
ne activa, et ab aliis animce potentiis
distincta.
LIBEE QUINTUS
TAMJN COMMUNI, QUAM IN SPECIALI, AC LOGO MOVENDI.
Quinque distinxit Aristoteles^ in principio
secundi libri^ de Anima potentiarum animee
genera, ex quibus tria sunt a nobis explicata^
scilicet potentiee^ vegetativee, sensitivse et in-
tellectivse : superest, ut de potentiis appetitivis
dicamus, atque adeo de potentia motiva se-
cundum locum, quse cum appetitivis magnam
affinitatem habet, de quibus idem Aristoteles
indistincte egit in reliqua parte tertiide Anima,
methodiceveroD.Thomas, 1 part., aquaest. 80
et ultra_, aliique Scholastici Ghristiaui.
GAPUT I.
UTRUM IN QUOLIBET COGNOSGENTE SIT NECESSARIA
SPECIALIS POTENTIA APPETITIVA.
1. DuUtandi ratio.
m.
•Appetitus natiiralis,
et elicitus. — Concinit, clisput. \, Metaphysicce,
sect. 6, num. 30. — Materiamhanc aggredimur
a quaestione an est, quoniam appetitus com-
mune ahquid esse videtur animatis et inani-
matis; unaquseque enim res inchnationem ah-
quam vendicat : appetitus autem, et inclinatio
non raro confunduntur, ct ideo non est cur
hsec potentia speciahter animantibus tribuatur .
Ut ergo diversitatem appetituum breviter ex-
phcemuS;, est notanda distinctio appetitus in
naturalem et ehcitum, de quo diximus \,
Physicorum, cap. 8, qusest. i, circa quartam
materise proprietatem. Appetitus naturalis di-
citur qusehbet propensio cujusvis rei in suum
proprium bonum^, quae propensio non est pro-
prie appetitus, sed metaphorice, neque est
specialis potentia, neque fit per actionem ipsius
48
754
LIB. V. DE APPETITU SENSITIVO.
appetentis^ sed est coaptatio naturalis quam
quaeque res habet cum ea, ad quam ordinatur,
unde talis appetitus non supponit cognitionem,
nec fit ab ipso appetente^ sed illi datur a na-
tura^, et ad proprium commodum tendit : quare
appetitus naturales tot multiplicantur, quot
sunt diversse inclinationes naturales : de hoc
ergoappetitu disputatiohocloco non suscipitur.
2. Prima assertio ejusque ratio ex D. Tho-
ma. — Prima conclusio. Prseter appetitum
naturalem est in re qualibet cognoscente spe-
ciaUs potentia animse, per quam actu sibi
proprio vitaliter appetit. Heecconstat expe-
rientia, cujus rationem reddit optime D. Tho-
mas, quod appetitussequaturformam, ideoque
juxta diversum modum, rationemque formee,
diversa ratio appetitus consequatur. Unde
cum inanimatse res informantur solum natu-
rali forma, solam habent inclinationem na-
turalem, consequentem naturalem formam :
res autem cognoscentes , cum informentur
etiam per cognitionem, etiam aharum rerum
formis intentionaliter superiori quodam modo,
fiuntque res ipsse cognitse vitaUter et intentio-
naliter, ideo altiorem nactse sunt appetitum,
hoc est, vitalem, qui consequitur cognitionem.
Quee ratio aliis etiam modis exponitur : ac
probatur secundo. Quia res cognoscentes prius
intendunt propria bona, quam quserant, et
exequantur media, quibus iha sunt conse-
cuturse : quo fit, ut in suis operibus cogni-
tione ducantur : necessaria ergo est potentia
ad appetenda bona, quse intendunt consequi,
parum enim esset bona intenta cognosci nisi
etiam appeterentur. Quare si non daretur ap-
petitus, consecutio plane non daretur : appe-
titus enim causaest executioiiis, mediat siqui-
dem inter cognitiouem et executionem, cum
illam sequatur et hanc prsecedat. Tertio pro-
batur. Res coguoscentes apprehendunt quid
nocivum sit toti auimali, singuhsque ejus par-
tibus, ut capiti, pedi, etc; ergo necessaria est
una potentia specialis animse, quee hanc co-
gnitionem sequatur, ordineturque ad conse-
quendum bonum et fugiendum malum totius_,
ac singularum partium, in quo differt appe-
titus naturahs ab appetitu ehcitivo, nam cum
appetitus naturalis nihil ahud sit, quam res
ipsa, ut inchnata, per se primo tantummodo
ordinatur ad bonum particulare sui : at appe-
titus elicitivus speciahs potentia est respiciens
bonum totius, et singularium partium : hac
enim de causa animantibus communicatur
non nisi secundum gradum cognitionis eorum,
ut videbimus^ appetitus autem naturales tot
multiphcantur, quot sunt res appetitai. Videa-
tur Cajetanus, 1 part., qusest. 40, art. 1.
Quarto probatur ex differentia inter cogno-
scentes et non cognoscentes, quod haj non se
moveant proprie, sed potius moveantur, vel
saltem ferantur pondere quodam naturah ad
perfectiones suas, quando illis carent : at vero
res cognoscentes se movent, non solum ex
pondere naturah, sed cognitione. Ex qua ori-
tur in eis pondus aUquod, seu appetitus, ra-
tione cujus ad perfectiones non habitas sponte
moventur. Confirmatur ultimo, quia in ani-
maU diversse sunt potentise, et instrumenta
operationum : erit ergo necessaria una poten-
tia appUcans reUquas ad operationes suas, et
heec est appetitus.
3. Secunda assertio. — Explicatur et suade-
tur. — Secunda conclusio, quae ex prsecedente
sequitur, secundum diversos gradus rerum
cognoscentium, sunt etiam diversi gradus ap-
petituum : unde sicut est duplex gradus cogno-
scentium, sciUcet, sentientium et inteUigen-
tium, ita duplex est appetitus, sensitivus sci-
Ucet et rationaUs, materiaUs et spirituaUs.
Conchisio est omnium theologorum et philoso-
phorum : etenim si cognitio radix est et origo
hujus appetitus, ex diverso genere cognitionis
diversum sequitur genus appetitus. Quod ul-
terius ostenditur ; nam appetitus sequens co-
gnitionem sensitivam, nequaquam superat ta-
lem gradum, unde tantum versatur circa res
singulares, ac materias concretas : appetitus
autem consequens inteUectivam cognitionem
non debet esse ordinis inferioris, quam sit co-
gnitio, ideoque versari potest circa res spiri-
tuales et universales : sunt ergo isti duo appe-
titus distincti, quorum primus in brutis, se-
cundus in Angehs, et uterque simul in homine
reperitur : nam in solo homine invenitur co-
gnitio sensitiva simul atque inteUectiva, et in
quahbet vendicat complementum ei debitum,
seu quidquid ex vi utriusque consequitur. Unde
de fide etiam certum est dari in homine hos
duos appetitus, quorum repugnantia describi-
tur ad Rom. 7 : Yideo oliam legem in memiris
oneis repugnantem legi metitis onece , et ad
Gal. 5 : Ca7'o concupiscit adversus spiritum,
spiritus aiitem adversus carnem, hcec enim in-
vicem adversantur. Matt. 17 : Qai vult venire
post me, alneget semetipsum : aUus enim est
appetitus, qui abnegat et alius qui abnegatur.
Et cap. 26 : Spiritus qwidem promptus est, caro
auteyn infirma. Eccl. 2 : Nec prohiiui cor
meum, quin omni voluptate frueretur : prohi-
bere enim voluntatis est, voluptas vero appe-
CAP. II. AN OBJECTUM APPETIBILE
titiis sensitivi. Et cap. 18 : Post concupiscen-
tias tuas ne eas. Experientia quoque docet ta-
lium appetituum distinctionem^ nam sensitivo
sensibilia prosequimur^ rationali supernatu-
ralia et divina. Notandum tamen^ de fide non
esse liosce appetitus realiter inter se, et ab ani-
ma distingui^ hoc enim ad opiniones philoso-
phicas pertinet^ sed tantum haberi certum esse
in nobis potentias ad efSciendos actus utrius-
que appetituS;, sive distinctse sint entitates^
sive indistinctse : esse tamen entitates distinc-
tas multo verior est_, ac fidei conformior sen-
tentia.
4. 01)jectio contra primam assertionem. —
Contra secundam. — Adprimim. — Adsecun-
dum. — Sed arguet quis primo contra primam
conckisionem. Si in omni natura cognoscente
datur appetitus elicitivus^ dabitur etiam in
DeOj cumille sitetiam cognoscens. Consequens
falsum est^ quoniam appetere indigentis est^
et carentis bono^ quod appetit^ unde appetitio
imperfectionem stipponit . Girca secundam con-
clusionem etiam arguitur^ quoniamsuperflue
ponitur in homine duplex appetitus^ cum unus
sit satis ad omnia illa^ pro quibus diximus,
necessarium esse appetitum. Ad primum res-
pondetur appetitum, ut sic, videri quidem si-
gnilicare desiderium de bono non possesso_,
hujusmodique appetitum non esse in Deo ,
maxime quantum ad proprium sibi bonum,
quantum autem ad bona nostra, solere illi
tribui desiderium^ sed metapliorice magis^
quam proprie. Nunc vero appetitum non su-
mimus eo modo,, sed ut significat virtutem
amandi vitaliter bonum ahquod : taUs porro
virtus in Deo est^ non a sua essentia distincta^
sed ipsamet essentia^ quatenus seipsam amat^
et in propriis gaudet bouis^ ex quo etiam crea-
turas amat, Ad secundum negatur esse super-
fluum duplicem astruere appetitum in nobis
cum debitus sit naturse nostrse, quse superiora
et inferiora in se quodammodo complectitur;,
sicut etiam superfluum non est habere dupli-
cem cognitionem^ intellectivam scilicet et sen-
sitivam^ quia sensitiva intellectivee deservit :
ac similiter appetitus sensitivus rationaH, ut
vehementius afiiciatur quod si illi contraria-
tur, id quoque usui est, in exercitium videli-
cet et meritum^ est quoque utihs, ut prospiciat
bonis corporis tanquam illi maxime connatu-
rahbus, voluntas vero quando oportet hunc
refrsenat et dirigit.
DEBEAT NECESSABIO ESSE, ETC.
CAPUT II.
755
UTRUM OBJECTUM AFPETIBILE DEBEAT NEGESSARIO
ESSE BONUM ALIQUOD.
1 . Negantis partis argumentum ctm proia-
tione quintuplici. — Secmulum. argumenttm. —
Tertium. — Quartiim. — Pro negativa parte ar-
guitur primo. Objectum potentiae est circa
quod potentia ehcit actus, sed appetitus non
tantnm elicit actus circa bonum^ sed etiam
circa malum : ergo non bonum, sed aliquid
abstrahens a malo et bono est objectum appe-
titus. Minor patet primo in actu odii, qui ver-
satur circa malum^ ut malum est. Secundo in
actu desiderii^ quo alteri malum, ut malum
est, similiter expetitur. Tertio damnati quoe-
dam volunt ea solum ratione^ quia contra di-
vinam vohmtatem militant, quse est summa
perversitas, ac ratio mali. Quarto voluntas ad
experiendam saltem libertatem suam expetere
malum potest sub ratione mali. Quinto dam-
nati maxime vellent non essC;, atqui non esse
merum malum est : ergo, etc. Secundo prin-
cipaliter arguitur. Appetitus respuere valet
bonum sibi propositum, ut patet experientiaj
maxime in libero appetitu : potest ergo appe-
tere malum oppositum sibi. Tertio : potest
quispiam etiam efiicaciter appetere nou esse^
ut patet de homine se occidente^ at vero in
non esse nulla potest inveniri ratio boni^ cum
bonum ipsum esse prsesupponat. Quarto appe-
titus potest ferri circa impossibilia, sed in im-
possibili nulla est ratio boni : ergo^ etc.
2. Opinatio OcTiami et aliorum. — In hac
qusestione opinio Nominalium fuit^ appetitum
posse ferri iu malum sub ratione mali appe-
tendo illud^ quamvis specialiter loquantur de
voluntate. Ita Ocham^ in 3^, dist. 13, dub. 3,
Gabriel, in2, distinct. 6, q. l, art. 3, dub. 20,
Scotus vero, in \, distinct. i, qusest. -4, credit
non satis probari a theologis voluntatem non
nisi bonum velle posse, et in 2, dist. 5, q. 2,
sentit Augelos potuisse appetere sequalitatem
divinam , quamvis judicarent eam sibi esse
impossibilem, et dist. 43, quast. 3, opinatur
peccare ex malitia, nihil esse aliud, quam
velle malum, quia malum.
3. Prima conclusio proiatur exAristotele. —
Prolatur idem ratione. — Sit tamen conclusio
prima. Objectum adeequatum appetitus est bo-
num, vel aliqua boni ratio. Ha3c habetur ex
Aristotele, in princ. Ethic. Unde in 3 libr.,
cap. 1, illud celebre pronuntiat, quod omnis
pravus fit ignorans,, eo quod malum admittat
756 LIB. V.
sub ratione boni, et lib. ^, cap. 8, amabile
quitlem esse bonum, uuicuique autem pro-
prium : et Seneca;, lib. A, de Beneficiis^ c, il,
scribit;, neminem uspiam adeo a lege naturali
discedere;, ut animi causa malus sit. D. etiam
Dionysius^ de Divin. nomin., cap. A et 6;,
Neono, inquit^ malum aspiciens operatur, sub-
scribit D. Thomas^, i, 2, qusBst. 8^ art. l, et
videtur communis animi conceptiO;, ac primum
principium in morali philosophia^ nam bonum
et appetibile idem sunt tantumdemque res ha-
bent de appetibilitate^ ac de bonitate. Hinc
prima principia "practica extant^ omne malum
esse fugiendum, et omne lonum esse prosequeoi-
dum. Ratione arguitur, nam impossibile est
appetitum naturalem ad makim dari sub ra-
tione mali, quia semper datur ad perfectionem
suppositi, atqui appetitus elicitivus datus est
animantibus ad appetendum modo perfectiori:
ergo impossibile est^ quod feratur in makim
sub ratione mali^ sed tantum ad perfectionem
suppositi : alioquin res cognoscentes essent hac
in parte deterioris conditionis, quam inani-
mes, quse suapte natura in bonum feruntur.
Secundo arguitur inductione. Namque de ap-
petitu sensitivo notum est semper tendere im-
perfectionem suppositi : ac de eo quidem id
omnes admittunt^ quia cum naturaliter opere-
tur^ semper fertur ex inclinatione naturali^
quffi cum data sit ab auctore Deo_, qui summe
bonus est, non ad malum esse potest, sed ad
bonum sub ratione boni. De voluntate autem
idem probatur^ ea enim agit^ ex nativa propen-
sione^ atque universali ad bonum: quando vero
fertur ad malum, ideo fertur, quia rationem
boni applicat ad particulare^ in quo apparet ra-
tio boni^ cum vere ibi non existat : procedit
ergo etiam tunc sub ratione boni : unde illud_,
Quisquis amat Thaidem, Thaidem putat esse Dianam.
Tertioarguitur experientia: experimurenim
a nobis semper aliquam rationem boni quce-
ri iu opere quovis, imo et in perditis homi-
nibus deprehendimus eos mala patrare prop-
ter bonum aliquod. Quarto quod quis appe-
tit, illud quseritj et illo invento quiescit^ ac
delectatur : nemo autem quaerit malum, ut
sic^ vel acquisito malo conquiescit , aut delec-
tatur : non ergo illud valet appetere sub ra-
tione mali. Confirmatur : quia mahim ex se
fugat appetitum^ nec in se babet^ cur appeta-
tur^ omniaque naturaliter vitant sibi malum.
Denique nemo potest appetere non esse bea-
tum : hoc vero non potest^, nisi quia malum
est. beatum non esse^ quare, etc.
DE APPETITU SENSITIYO.
4. Notatio prima pro explicanda conclusio-
ne. ' — Notatio secunda. — Notandam circa
conclusionem^ quod non simpliciter dixerimus
adsequatum objectum appetitus esse bonum,
siquidem potentia appetitiva versari potest
circa malum, odio habendo illud, ut primum
argumentum probat : potentia tamen appeti-
tiva aliter versatur circa bonum^ quam circa
malum : circa bonum quidem appetendo et
inclinando in illud^ circa malum autem reji-
ciendo : qaia vero actus posterior fundatur in
priore (nam ideo odio habetur malum, quia
contrariatur bono , unde actus odii quasi per
accidens consequitur),ideo objectum simplici-
ter adeequatum potentiee appetitivse, ut prose-
cutivae censetur bonum. Notandum estsecundo
non esse sensum conclusionis potentiam appe-
titivam habere pro objecto bonum sub absoluta
ratione boni^, hoc enim proprium est volunta-
tis^ ut infra dicetur : sensus ergo est omnem
potentiam appetitivam habere pro objecto for-
mali rationem boni communis, vel particula-
ris : ad hoc enim tendunt rationes factse si per-
jiendantur.
5. Ad primmnin n. i, ejiLsque prohationes
quinque. — Concinit auctor , disp. 13 Meta-
pliysicce, sect. Q, num. 19. — A.d argumentum
primum initio capitis respondendum negando
majorem, prima vero minoris probatio expe-
dita est. Ad secundam dicito impossibile esse
velle malum alteri^ nisi in objecto, vel in actu
reperiatur aliqua ratio boni : sic Deus vult
malum pceuEe in justis^ quia in tah actu repe-
ritur bonum justitise , et ita de similibus. Ad
tertiam, esse contra voluntatem Dei : ratio
quidem formalis est mali inhonesti , id tamen
malum appetit damnatus vestitum velamine
vindictse., quam sumere conatur de Deo : quia
vero in hoc explet appetitum : quem de malo^
divino elicit., ideo ibi invenit aliquam boni ra-
tiouem. Ad quartum respondetur id falsum
esse, et impossibile, cumvoluntasferrinequeat
extra suum objectum^ imo in iUo actu cernitur
qusedam implicatio^ cum experientia liberta-
tis quiddam sit bonum : qua ergo ratione in
argumento sumitur velle appeti tunc posse
malum sub ratione mali ? Quinta probatio pe-
tit difiicultatem non levem, an scilicet possit
quispiam appetere non esse simpliciter, et
quoniam queestio hujus loci non est_, dico bre-
viter partem afSrmantem videri probabiliorem
sic damnati potius vellent nou esse, quam tales
esse : tunc tamen ipsum non esse sub ratione
boni haud dubie appetitur^ scilicet tanquam
conducens ad partem saltem beatitudinis ha"
CAP. III. AN APPETITIO FIAT A SOLA POTENTIA APPETITIVA, ETG.
757
bendam^ carentiam videlicet miseriaj qiiando
alteram , quae est boni possessio^ nequeunt
adipisci ; carere autem miseria non datur dam
existunt, ideoque non esse volunt^ ut malum
illud fiigiant. Urgebit aliquis. Qui vult non
esse, vult etiam non esse beatus^ nam qui tollit
fnndamentum^ tollit sedificium. Respondetur
negando damnatum velle simpliciter non esse^
sed supposito statu miseriai^ ac item supposito^
quod aliter nequeat illum evadere , unde ne-
quaquam appetit non esse beatus^ sed permit-
tit tantummodo^ cum aliter non possit ultimam
effugere miseriam^ ac velit^ nolit^ nunquam
beatus evadet.
6. Ad senmdum principale argumentum in
eod. mm. 1. — Adtertium. — Ad quartuni. —
Videndus auctor, l. 7. de Angel., cap. i^il, a
num. 1. — Jam ad secundum principale argu-
mentum respondetur voluntatem non posse
respicere positive bonum aliquod, nisi in quan-
tum iu illo excogitatur aliqua mali ratio. Ad
tertiurn similis datur responsio, non enim ap-
petitur destructio ipsius existentise , nisi in
dicta mali alicujus carentia. Ad quartum dic
impossibilia putata possibilia posse appeti ,
quia apprehenduntur sub ratione boni, impos-
sibilia vero cognita, ut impossibilia appeti non
posse^ nisi forte vokmtate conditionali;, si fie-
rent possibilia, tunc autem sicut conditionali-
ter appetuntur^ ita etiam illis apponitur aliqua
boni conditio.
7. Qiuestiuncula expeditur per duas conchi-
siones. — Quseres tamen utrum bonum appeti-
bile debeat necessario esse bonum ipsiusmet
appetentis^ ait namque Aristoteles supra cita-
tus amabile esse bonum, unicuique tamen pro-
prium. Pro quo sit secunda conclusio. Impos-
sibile est appeti^ quod non respiciat bonum
proprium ipsius appetentis^ vel iUud inchidat
ahquo modo. CoUigitur conchisio es relato
Aristotele, videturque satis experientia nota.
Et ratione explicatur in hunc modum. Quod
appetimus vel est bonum proprium^ vel alte-
riuS;, si propriumhabetur institutum. AUerius
autem bonum non appetimus^ nisi vel quia in
actu appetendi rationem ahquam boni proprii
invenimuS;, vel certe quia^ cui tale bonum ap-
petimus^ ahquo modo ad nos pertinet, sive
unus nobiscum est ahquahter. Nam aut crea-
tura est^ aut creator : si creator, eatenus iUi
bonum volumus, quatenus ipse Deus est uni-
versale bonum rerum omnium^ atque adeo
nostrum. Et hac de causa charitas magis Deum
amat^ quam amantem^ quia in Deo includitur
bonum ipsius amantis tanquam in fonte^ atque
origine : si vero est creatura^ vohimus iUi bo-
num, vel quia amicus est, vel quia propin-
quus^ vel quia homo^ in quo bonitatem nostrse
natura3 consideramus^ quod si non sit creatura
rationahs^ bonum ei optamus, vel quia ad nos
attinet^ vel quia ahquahter in natura est nobis
simiHs : vmde D. Thomas^ i, 2, q. 27;, art. 3,
resolvit simihtudinem causam esse amoris, ut
etiam Plato dixerat^ et indicatur satis Eccl. 13,
quia nimirum similitudo efiicit, ut bonum al-
terius mihi simihs apprehendatur tanquam
meum, et in ead. qusest.^ art. i, qusest. 26,
docet in tantum esse ahquid bonum, et appe-
tibile, in quantum est proportionatum bonum
amantis. Horum causa inde sumitur, quia hcet
ratio boni non respiciat hunc vel iUum, tamen
ratio appetibihs ab hoc vel iUo includit, quod
bonum ejus sit , nam appetitus est inchnatio
quffidam ad propriam perfectionem temlens,
neque hoc destruit communem divisionem
amoris in amicitiam, seu benevolentiam, et
concupiscentiam, ut ahbi tractatur.
CAPUT m.
UTRUM ACTUS APPETENDI FIAT A SOLA POTENTIA
APPETITIVA, ET QUIDNAM PER ILLUM PHODUGA-
TUR.
1. Prinmm prcesentis capitis punctum de
eoque duce opiniones ahsurdce. — Postquam dic-
tum est de objecto potentise appetitivee, di-
cendum sequitur de iUius actu, de cujus sub-
stantia^ et quidditate eodem modo sentiendum
est, ac de actu potenti^e cognoscitivae : argu-
menta enim quibus 1. 3, c. 3, contirmavimus
actus esse quahtates a potentia distinctas ,
idem convincunt in prsesenti, quare hoc sup-
posito, dicendum est de priucipio, et termino
istius actus. De principio ergo ehcitivo variee
fuerunt sententiee, c[uidam censuerunt hujus-
modi actum fieri ab objecto appetibih appre-
henso : recipi vero in potentia appetitiva, quam
mere passivam esse credunt. Ahi vohierunt
fieri a quadam potentia appetitiva mere activa,
recipi vero in appetitiva, quam mere passivam
esse ponebant : hsec tamen impossibiha sunt,
ut satis in simih est ostensum in cit. hb. 3, de
Potentiis cognoscentibus incommuni, estenim
actus amandi vitahs et immanens, qui neces-
sario fieri debet ab ipsa potentia, in qua reci-
pitur.
2. Opinio alia, variique modi illius. — His
ergo omissis, ac posito potentiam appetitivam
effective ejDBcere suum actum, difiicultas esta
758
LIB. V. DE APPETITU SENSITIVO.
an sola ilia active ad ipsum concurrat ? Multi
opinantur objectum habere efficientiam simul
cum potentia, Gregorius^ in 2, dist. 35^ q. l,
et 3^ Gabriel, qusest. i, dub. 3, Paludanus^
iu A, dist. 43, Henricus, quodl. 3, qui tamen
in modo opinandi varii sunt, Eorum enimqui-
dam universaliter asserunt : alii vero limitant
ad actus quidem necessarios concurrere ob-
jectum effective, non tamen ad liberos. Alii
objectum apprehensum concurrere eJQFective
sub ratione appreliensi: alii apprdiensionem
ipsam : Cajetanus vero, 1 p., q. 80, art. 2, et
in d, 2, Scepissime inculcat objectum appeti-
bile non concurrere efFective ad substantiam
actus appetendi, concurrere tamen effective
ad specificationem ejus. Pro resolutione ergo
notandum actus Inimanos esse posse eUcitos et
imperatos simul, ut actus videadi elieitus est
a potentia visiva, a qua immediate et physice
exercetur : et in universum actus vocantur
eliciti respectu similis potentife : at imperati
respectu superioris potentiaj, a qua moraliter
originantur, tanquam ab appHcante, spai con-
sentiente : liic ergo non quairinius principium
efficiens hoc secundo modo, imperans scilicet
actum appetendi, hoc enim spectat potius ad
philosopliiam moralem, quamvis ahquid attin-
gemusin sequentibus: iuvestigamus ergopriu-
cipium elicitivum actus appetendi, sicut trac-
tavimus circa actum coguoscendi in libro
tertio.
3. Vera conclusio. — Concursus effectivus
dwplici modo excogitatur. — Excluditw primus
modus concursus. — Hoc supposito sit nostra
conclusio. Potentia appetitiva absque efficien-
tia appetibilis cogniti ehcit actum suum. Est
sententia D. Tliomse, 1 part., qusest 82, art. A,
etdeVerit,, queest. 22, art. 12. Idem habet
Scotus, in 2, dist, 25, queest, 1, Capreolus, in
2, dist. 24 et 25, Ferrarius l,contra, cap. 44.
Ad probandam autem conclusionemrecolenda
est distinctio illa de actu quoad exercitium, et
quoad specificationem objecti. Effectivus igi-
tur concursus objecti ad exercitium altero a
duobus modis explicari potest. Frimo si finga-
mus objectum producere aliquid in potentia,
quo ipsa jam instructa per sese exeatiu actum :
sic objectum visibile efficit, ut potentia viden-
di exeat in actum, producendo solum speciem
in illa, ut de ceetero per seipsam in visiouem
prorumpat. Secundo, ut objectum per se quo-
que ad subslantiam ipsam actus concurrat, ut
sensit Cajetanus, Primum admitti non potest :
nam constat aperte objectum appetibile uon
posse talem efficientiam sortiri^ ac preecipue
circa voluutatem, quee libere se movet in ac-
tum, nec nisi a solo Deo illo modo moveri po-
test effective, Ac prseterea arguitur in hunc
modum primo, Si objectum cognitum ita mo-
veret appetitum, vel moveret efficiendo in ap-
petitu formam aliquam, per quam in actu
primo constitueretur, quo sane pacto objeetum
potentiae cognoscitivee ipsam movet : vel mo-
veret nihil omniuo producendo, sed quasi tra-
hendo, impellendove potentiam ad actum se-
cuudum. Prius illud dici nuUo modo potest,
tum quia potentia appetitiva ex se est in actu
primo constituta, at notat D. Thomas, l part.,
quaest. 27, art, 4, nimirum quia appetitio quse-
dam est vitalis, et actualis iuclinatio ad objec-
tum : potentia autem appetitiva de se incli-
natur ad bonum, proindeque nulla eget forma,
per quam iu actu primo constituatur, nisi
forte habitu, nou simpliciter, sed ad melius
operandum : tum cjuia si objectum quippiam
iu potentia efficeret, fortasse aliquam simili-
tudinem sui, quid enim aliud efficiatur : ac
similitudo qusecumque illa fingatur, imperti-
nens esset, quoniam appetitio non per assimi-
lationem efficitur, sedper propensionem in rem
amatam, Posterius quoque dici non potest,
cum tractatio illa, sive impulsio potentia; ab
objecto facta non nisi objectiva dici, aut con-
cipi valeat, in quo certe nulla involvitur effi-
cientia, prseterquam quod jam alias potentia
haberet se mere passive, et ab objecto actum
reciperet, quod improbatum est : primus ergo
modus efficiendi actum quoad exercitium suffi-
cienter excluditur.
4, Fxcluditur secundiis modus. — Alter quo-
que Cajetani modus, quod objectum per se, ac
proxime concurrat effective ad substautiam
actus, falsus est. Primo, quia id tautum con-
currit effective ad actum alicujus potentiee,
quod illam in actu primo ad ageudum consti-
tuit ; sed potentia appetitiva ex se est consti-
tuta in actu primo, et non per objectum, ut
ex D. Thoma adduximus : ergo illa efficit ac-
tum suum absque objecto, Quod si respondeas
poteutiam appetitivam, et objectum non con-
currere quidem tauquam potentiam et formam
actuantem, sed tanquam duo partialia agen-
tia : id imprimis sine ratione fingitur, quia
cum appetitus ipse ex se Iiabeat sufficientem
incliuationem ad objectum, ex se est sufficiens
elicere proprium actum : superflue ergo fin-
gitur eflicientia in objecto, Deinde induci vi-
detur quippiam impossibile : cum euim appe-
titio sit vitalis elici aliter uon potest, quam a
potentia cujus est actus^ quod si causa alia
I
CAP. III. AN APPETITIO FIAT A
concurreret, non alia sane foret, quam prse-
vius cognitionis actus^ in quo etiam vitalitas
inest : appetitus autem, sicut non potest uti
objecto cognito^ ita neque ipsa formali ejus
appreliensione, cum in alia potentia existat :
niliil ergo liorum concurrit effective ad sub-
stantiam actus appetendi.
5. Impugmtur efficientia objedi quoacl spe-
ciem actus. — Ex his vero excbiditur membrum
aliud initio numeri tertii adductum de specifica-
tioneactus. Atque anteomniarogoexGajetano,
quidnam sibi velit objectum efEcere actum
quoad specifica tionem^ et non quoad exercitium?
Nam vel sic intelligit, ut objectum quidemnon
efficiat, ut in actum exeat potentia, sed per se
ipsa exiens, illud quoque exire faciat in actum
certae cujusdam speciei. Vel sic intelligit, ut
objectum causet in actu ultimam ejus diffe-
rentiam, non efficiendo rationem genericam,
neque reliquam substantiam actus : hoc secun-
dum inauditum est, quod scilicet causa ahqua
efficiat ultimam dififerentiam sui effectus, non
autem gradus superiores : cum universa haec
una sit entitas, et quod physice causat rei en-
titatem, non possit non causare, quse sunt de
essentia iUius, et e contra, si vel unum gra-
dum non efficit^ nulhim efjiciat, Praeterea con-
tra lioc idem procedunt argumenta facta : quia
actus appetendi etiam prout in tah specie con-
stituitur, est actio vitse, respectu cujus potentia
de se constituta est in actu primo. Denique,
quia res ab eo fit effective in tali specie, a quo
recipit substantiam suam, ut patet in homine,
et inductive in reliquis omnibus naturse effec-
tis : objectum autem efficienter non concurrit
ad substantiam actus : ergo neque ad specifi-
cationem. Jam vero primum, si non de effi-
cientia propria, sed de metaphorica procedat,
ut nimirum objectum prsesens ad seipsum in
certa specie constitutum moveat^ alliciatque
appetitum, quia ad actum movet circa ipsum^
id quidem verum est, sed non obstat conclu-
sioni. Quod si de propria procedat efficientia
non potest esse verum, quia nihil assignari
potest^ quod objectum valeat efficere : non ac-
tum primum, non secundum, non denique spe-
cificam ejus differentiam, ut ostensum est :
quare, etc.
6. Bxtensio p'cedictce impwgnationis. — At-
que hse rationes concludunt tam de actibus
hberis, quam de -naturahbus, et in his quo-
dammodo urgent magis, quia ad illos est po-
tentia magis propensa : quodammodo vero
magis in liberis, quia circa iUos habet domi-
nium ipsa potentia, ideoque effici nequeunt
SOLA POTENTIA APPETITIVA, ETC. 759
ab extrinseco principio : procedunt autem
dictae rationes tam de objecto apprehenso,
quam de appreliensione, ut patet ex dictis, Et
confirmatur amphus. Primo : objectum appe-
tibile abstrahit ab efficientia : non ergo potesfr
efficere, Secundo, si efficeret, non distingue-
retur jam concursus causee formahs ab effi-
cienti. Tertio, appetitio est quasi motio quai-
dam in appetibile tanquam in terminum,
terminus autem specificat motum, non vero
efficit. De apprehensione quoque sunt argu-
menta. Unum est, quia actus potentiee vitahs
actum alterius non efficit. Alterum^ quia ap-
prehensio est conditio objecti tantum requisita,
et apphcans illud potentiae : non ergo efficit
actum ipsius potentiee.
7. Argimejitimi primtim pro opinione in
num. 2. — Secwido. ■ — Tertio. — Quarto. —
Qicinto. — jSexto. — Sed contra conchisionem
sunt argumenta, quse opinionibus initio posi-
tis favent, et quidem priores duee, quas, ut
improbabiles reliquimus in num. 1, funda-
bantur in proloquio iUo : Nihil poiest se de
potentia in actim reducere, quod seepe exposi-
tum est, et sohitum argumentum : opinio vero
ulterius aUata in num, 2, tribuensque objectOj
vel ejus appreliensioni efficientiam nititur
primo. Quod appreliensio iUa simphciter ne-
cessaria sit ad appetendum , atque aiiquo
modo efficiat actum. Secundo, quia si dicamus
appetitum moveri ad prsesentiam appetibilisj
eadem ratione dici poterit de inteUectu, deque
ahis potentiis, quod se moveant ad prsesentiam
objectorum, nuUoque modo moveri ab ilhs
effective. Tertio objectum praesens magis ex-
citat appetitum, quam absens : ergo ahquid
efficit, alias non esset cur magis movere di-
ceretur. Quarto potest argui : quoniam iu vo-
hmtate dantur actus tum circa finem, tum
circa media : atqui actus circa finem causat
actum circa media : ergo non sola vohmtas
efficit omnes actus suos. Quinto arguit Caje-
tanus, quoniam Verbum divinum, quod est
conceptus Patris, concurrit per modum effi-
cientis ad productionem amoris^ seu Spiritus
sancti, producit enim illum, ut verum ipsius
principium, hcet efficiens causa proprie non
sit : ergo etiam in nobis verbum conceptum
concurrit effective producendo amorem , so-
lumque interest, quod sit accidens, divinum
vero realis substantia, quod certe discrimen
non variat modum concursus, sed tantum rei
productae rationem. Sexto, favet huic opinioni
Aristoteles \ 1, Metapliysicse^ text. 36, ubi re-
ducit omnes causas moventes ad primum
700 LIB. V. DE APPETITU SENSITIVO.
appetibile : reductio vero ad causam efficien- uniantur in eadem anima
\
tem esse debet, alias sequivocatio committere-
tur in argumentOj quo loco Averroes commen-
tatur balneum in anima causare desiderium^
ac divus Augustinus etiam 15^ de Trinitate,
cap. 23, docet amorem procedere a scientia,
et cap. 26, amorem procedere de gignenie,
et de genita notione, tanquam de parente, ac
'prole. Divus Tliomas, \ part,, qusest. 14, art. 5,
et 3, et 1, contra Gentes, cap. 4-9, et 1, 2,
quffist. 1, art. 3, scribit actionem sumere spe-
ciem a forma, quae est principium agendi,
ideoque actiones voluntatis specificari a fine;
sentit ergo finem esse principium agendi in
voluntate, et 1 part., qusest. 80, art. 2, docet
appetitum esse potentiam passivam, quia mo-
vetur ab appetibili, qnod Aristoteles dixerat,
lib. 3, de Anima, cap. 7, idem sumitur ex 1,2,
qusest. 9, aii. 1, et quaist. 22, art. 3, ad 2,
qusest. 30, art. 2,
8. Ad primum responsio quorumdam non
placet. — De lioc princifio in disp. 23, Meta-
physicce, sect. 7, et lih. 2, de Orat. ment., c. 13.
— Melior responsio. — Ad secundum. — Ad
tertium. — Ad quartum. — Ad quintum. —
Adsextum. — Ad primum occurrunt quidam
apprehensionem objecti non esse simpliciter
necessariam ad appetendum, hoc tamen fal-
gum est, cum primum principium sit : Nihil
esse volitum,, quin prcecognitum : ac supra os-
tendimus appetitum elicitum oriri ex cogni-
tione, unde appetitus : qui cognitionem non
supponit, quodammodo mortuus est, non eli-
citus et vitahs, de quo nunc loquimur. Admitto
igitur apprehensionem requiri, non ut efficien-
tem causam, sed ut applicationem objecd,
bonum enim movet quidem appetitum, debet
tamen ei appUcari per cognitionem, ob idque
D. Thomas, prima parte, quEest. 82, art. 4,
dixit intellectum movere vokmtatem propo-
nendo objectum. Apprehensio itaque objecti
tantum concurrit ad amorem, ut causa per
accidens loquendo physice. Estque nihilomi-
nus necessaria : quae duo certe non repugnant,
in quo falhmtur non pauci reprehendentes
Capreohim, in 2, distinct. 25, qusest. 1, ad 1,
Henricum contra tertiam conchisionem, quod
dicat apprehensionem objecti requiri per acci-
dens ad actum, appetitus, non enim usurpat
pcr accidens, quod necessariam non putet,sed
quod non per se influat in actionem appetitus.
Ex quo obiter colligitur, quee conjunctio ne-
cessaria sit inter appetibile et appetitum, ut
sequatur operatio : cui rei similem tractavi-
mus, Ub. 3, cap. 1, oportet enim ut vitaliter
in quo difi^ert a
cognoscitiva potentia, quse unionem objecti
cum potentia postulat, appetitiva autem pos-
tulat tantum sui objecti unionem cum aUa
potentia cognoscitiva, ejusdem Hcet animae.
Ad secundum respondetur terminationem po-
tentioe ad hunc, vel illum actum non sat esse,
ut objectum elfective concurrat, sed vero in
potentiis cognoscentibus potissimam rationem
sumi ex modo operandi earum, videhcet assi-
milando, unde major in eis indeterminatio
cernitur, quia de se omni actuah principio
carent per quod assimilentur , appetitus vero
eo modo non operatur, sed incUnando in ob-
jectum, cumque de se sit inclinatio, et pondus
sahem in actu primo, activitate objeoti mi-
uime eget. Ad tertium dices, objectum prse-
sens magis excitare appetitum, quia clarius, et
fortius apprehenditur, atque adeo meUus ap-
pUcatur appetitui, magisque movet iUum. Ad
quartum totum admitto, quod nimirum vo-
hmtas ex intentione finis determinetur ad
electionem mediorum, sicut inteUectus ex as-
sensu principiorum ad assensum concUisionum
determinatur, id tamen coutra concUisionem
non militat, in qua tantum excludimus effi-
cientiam objecti, vel aUerius potenlise ab ap-
petitu. Non negamus vero^, quin possit volun-
tas, uno actu medio, alium efficere. Quintum
argumentum ad rem non facit, nam verbum
divinum inteUigens est, atque amans, ideoque
potuit amorem producere verbum autem nos-
trum, cum non amet, amorem non producit.
Ad ultimum respondetur Aristotelem illo loco
docere primum movens movere, ut primum
appetibile, ne aUas moveret propter finem
aUum, sicque aperte loqui de causaUtate finali :
Averroes vero agit de motione metaphorica,
de qua etiam interpretandus erit D, Thomas
ubicumque de eo tractat, quando autem finem
vocat principium actionis, intelUgit morahter,
non pliysice : similiter appetitus potentia pas-
siva dicitur, metaphorice, sicut motio finis
metaphorica est, et hsec de principio actus
appetitus. Quod erat primum punctum initio
propositum.
9. Secundum Jmjus capitis punctum, de quo
variant auctorcs. — Facilis resolutio de qua
videndus auctor , disput. 48 , MetapJiysicw ,
'sect. 2. — De termino vero appetitus, quod
erat secundum punctum, auctores dissentiunt,
Scotus enim in 1, distinct, 6 et 10, et ibidem
Gregorius et Durandus negant per aetum vo-
luntatis terminum produci, quod videtur sen-
tire D. Thomas, de Veritate, qusest, 4, art. %
CAP. IV. AN IN APPETITU SENSITIVO SINT PLURES POTENTI^E, ETC.
761
ad 1, Capreoliis tamen in \, distinct. 10,
qiisest, i, Cajetanus, 1 part., qusest. 27, art. 3,
Ferrarius, ^, contra, cap. 19, aiunt per ac-
tum appetitus produci nonniliil, insinuantque
esse realiter distinctum ab actu ipso. Resolutio
tamen apud nos facilis est ex supra dictis lib. 3,
cap. 5, certum enim judico in actu appetitus
reperiri aliquid per modum operationis, et ali-
quid per modum operati, atque terminum, et
viam in tali actu modaliter solum distingui.
Quse est opinio D. Thomoe, 1 part., qusest. 27,
art. 3, etclarius quaest. 37, art. 1. Ratio com-
munis est, quia ubi qualitas datur nove pro-
ducta, productio illius debet existere, actus
autem appetitus qualitas qucedam est : porro
autem astruere in appetitu qualitatem pro-
ductam peractionem ab illorealiterdistinctam,
mihi non probatur, quia siue ulla necessitate
et ratione astruitur : quod ergo appetitu pro-
ducitur, ipse est actus, quo amat, quique pon-
dus quoddam est in rem amatam, juxta ilhid
ex Augustino vulgatum , Amor meus fondus
meum, illo feror, quocumque feror. Qua etiam
de causa dicitur amans esse in re amata, et
quidam ahus invexit animam esse potius, ubi
amat, quam ubi animat : et Mattliaeus 5, ubi
est thesaurus tuus, ibi et cor tuim. Atque de
actu appetitus hsec dicta sint, de potentia vero
ipsa jam in principio locuti fuimus.
GAPUT IV.
UTKUM IN APPETITU 6ENSITIV0 SIT PLURES POTEN-
IIM HABENTES OBJEGTA DIVERSA.
1. Acceptiones appetitus. --'Duos distinxi-
mus appetitus supra, rationalem, et sensiti-
vum : postquam ergo dictum est in communi
de appetitu, partes iUius subjectivae sequuntur
exphcandse. Ac primo de appetitu sensitivo
tanquam nobis notiori agendum, qui sensuali-
tas quoque dici solet , quamvis sub liac voce
in malam fere partem sumatur, ut nirairum
significat ipsum appetitum, quatenus contra
rationem insurgit, et iham preevenit. Unde
Augustinusl2, de Trinitat., cap. 3, sensuahta-
tem serpenti comparat, quia suggestione alh-
cit rationem. Eaque de causa talem motum
sequentes, sensuales vocamus : certa tamen
res est sensualitatem non esse distinctam po-
tentiam ab appetitu sensitivo : quare perinde
erit de sensualitate, ac de appetitu seusitivo
disputare. Primo ergo quaerimus de vulgari
distinctione appetitus sensitivi in concupisci-
bilem et irascibilem.
2. Quorimclam opinio exponitur. — Ejus
auctores quihus accedunt Conimhricenses,in lih.
Ethic, disp. 6, q. 1, a. 2. — Primum argumen-
tum. — Secimdtcm. — Tertiwn. — Quartuvi. —
In qua qusestione est autiqua sententia distin-
guens appetitum sensitivum, in duas potentias,
quarum alia concupiscibihs et aha irascibilis
dicitur : duo enim munera exercere debet ap-
petitus naturse. Primum est, prosequi bona
appetendo, quia vero bona seepe a contrariis
impediuntur, oportuue occurrit secundum mu-
nus contraria obstacula removendi, adeptaque
jam bona tuendi. Pro primo actu inducitur
vis concupiscibihs, cujus objectum est bonum
concupiscibile, seu delectabile. Ad secundum
vero actum ponitur, irascibilis, quam Damasce-
nus 2, lib. Fidei, cap. 16, iram vocat, cujus
objectum sit bonum sensibile arduum : hsec
enim potentia non fertur in bonum propter
delectationem ihius, cum prosequatur non raro
per tristitiam sensui molestam : sed tendit in
bonum arduum, quia defendendum est a con-
trariis. Sic expositam opinionem tuetur divus
Tliomas supra, et de Verit., qusest. 15, art. 3,
idem tenuit Pythagoras et Plato, quos refert
Phitarclius A, de Placitis Philosophorum, c. 4.
Idem Gregorius Nyssenus, lib. 4, suse pliiloso-
phiee, cap ac tribuitur communiter Augus-
tino et Hieronymo, idem sensit Galenus 6, de
Usu partium, cap. 18. Prima liorum auctorum
ratio est. In potentiis materiahbus quashbet
distinctio objectorum formahum ad eas distin-
guendas abunde sufScit, cum non sint poten-
tise adeo universales : ahata ergo distinctio
objectorum sat erit in pra^senti. Secundo. In
potentiis cognoscentibus sensitivis datur mul-
titudo potentiarum : ergo etiam appetitivis.
Tertio saepe irascibihs appetit contra inchna-
tionem concupiscibilis : ergo potentise distinctse
sunt omnino. Antecedens patet : quia irascibi-
hs semper amat tristia, ut repugnet contrariis,
amare autem tristia inchnationi concupiscibihs
adversatur. Quarto passiones liarum virium
sunt contrariee, nam ardens ira minuit concu-
piscentiam : ergo, etc.
3. Contraria opinio prohahiUor, et concinit
auctor 1, 2, tract. A, disput. 1, sect. 3, n. 2. —
Rationes propositoe non videntur certe conclu-
dere distinctionem realem inter has potentias,
facile enim dici posset unicam esse potentiam
sensitivam ordinatam ad bonum, quod per
sensum apprelienditur, illamque liabere actus
quibus prosequatur, atque ut sic dici concu-
piscibilem : actus item, quibus tueatur a con-
trariis, eoque pacto irascibilem mincupari.
762
LIB. V. DE APPETITU SENSITIVO.
Probatur autem primo : quia in potentiis co-
gnoscentibus sensitivis una est potentia uni-
versalis in illo genere, quse apprehendit obj6c-
tum omne sensibile : ergo illi correspondet una
appetitiva, universalis etiam in tali gradu quee
amat, et prosequitur omne bonum sensibile.
Antecedens probatum est superius. Conse-
quentia valet : tum a pari ratione : tum quia
appetitus non sequitur cognitionem sensus ex-
terioris, ut suo loco vidimus, cum solus iute-
rior sensus cognoscat rationem convenientis :
ergo si potentia movens appetitum est una,
appetitiva quoque una erit. Confirmatur : nam
consuetum naturse est amare unitatem quoad
potest : nihil autem repugnat dari potentiam
universalemintralatitudinemobjectisensibilis:
ergo, etc. Secundo arguitur : quia actus iras-
cibihs et concupiscibilis adeo inter se connexi
sunt et ordinati, ut non possint commode se-
parari, et diversis potentiis attribui : rectius
ergo attribuuntur eidem : simili enim argu-
mento supra conclusimus unicum dari sensum
interiorem, neque ullatenus multiplicari rea-
liter. Antecedens probatur : quia irascibile
vei^satur circa jam concupita^ juxta illud Ja-
cobi : Unde bella, et lites inter vos, nonne ex
micupiscentiis vestris, etc. Et Aristoteles 8, de
Animalibus, scribit animantium pugnas de
rebus concupiscibilibus suscipi de cibis, de ve-
nereis, etc, nihil ergo defenditirascibilis, quam
prius concupita : ergo congruum^ ac necessa-
rium est, ut eadem sit potentia concupiscens
et defendens, si namque tota ratio tuendi bo-
num est, quia appetitur, qua quseso ratione
una potentia tuetur, quod appetit altera? Ex-
pUcatur et confirmatur amphus. Nam irascibi-
lis insurgit contra impedientem concupiti boni
assecutionem : ergo appetit agnoscere quod
ipsam assecutionem impedit : ergo etiam ap-
petit assecutionem eamdem : ergo uua est po-
tentia appetens bonum, atque ipsius obstacula
similiter. Tertio arguitur. Si hee potentise dis-
tinctse ponantur, quasnam illarum erit perfec-
tior? hinc enim perfectior apparet irascibilis^
quia illi tribuitur objectum altius, atque no-
bilius : iUinc videtur minus perfecta cum tota
ordinetur ad bonum concupiscibile, seu ad de-
fensionem illius, unde passiones concupiscibi-
lis creduntur uobiliores, scihcet amor, et desi-
derium^ etc. Neutrum ergo potest dici conve-
nienter.Quartoralionesdistinctionemtradentes
non urgent, et distinctio rerum sine sufiicienti
ratione non debet admitti : ergo, etc.
4. Adprimum in mmi, 1. — Ad secimditni . —
Ad tertium, — Ad quartum. — Ad primum ergo
argumentum prioris opinionis negandum, ra-
tiones illas diversas objectorum sufficientes esse
ad distinguendas potentias, eo quod compre-
hendantur sub una ratione adsequati objecti,
cum inter se ita subordinentur, ut nequeant
commode diversis potentiis tribui. Ad secun-
dum argumentum respondetur, non recte sumi
ex sensibus exterioribus, quia non movent
appetitum immediate, sed sumendum potius
esse ex interiori sensu, ut jam fecimus. Ad
tertium dicito cum irascibiUs sit tota propter
concupiscibilem, nunquam posse ilU totaUter
contrariari, quod si appetitus sensitivus inter-
dum amat tristia, ex eo amat, ut consequatur
delectabiUa, quse magis appetit, quod non ad-
versatur incUnationi ipsius concupiscibiUs, sed
potius stat pro iUa, cum pro concupitis laboret.
Ad quartum occurres, aUatum signum non
esse sufficiens, cum non proveniat ex diversi-
tate potentiarum, sed ex pUu-aUtate actuum :
una quippe potentia dum actum aUquem exer-
cet distrahitur ab aUis: unde etiam contingit,
ut ipsamet concupiscentia vehemens circa rem
unam diminuatur, ex concupiscentia circa rem
aUam : potest etiam id signum oriri ex aUqua
repugnantia inter actus inventa, sic amor o-
dium removet, quia actus sunt coutrarii, Ucet
uterque pertineat ad coucupiscibilem : non ergo
iUud est signum sufficiens. Quocirca rationes
pro secunda parte factse probabiliores viden-
tur. Ac nec forte antiqui ipsi voUierunt dis-
tinctionem realem astruere, sed distinxerunt
solum duo nomina ejusdem appetitus ad expo-
nendum faciUus ejus actus, et passiones, sicut
etiam partiti sunt inteUectum in practicum et
speculativum, quamvis unica potentia ab eis
constituatur. Atque hanc sententiam indicat
Aristoteles, 1. 3, de Anima, textu 29, et eam-
dem docuit Scotus, et sequaces, quamvis aUo
ex fundamentOo
5. Primum corollarium de oljecto appeiitus
unum placitim. — Cajetanusrejicitur. — Atte-
rum. placitmn impugnatur. — Ex decisione hujus
capitis Ucet coUigere , quo pacto assignandum
sitobjectumappetituisensitivo.In qua re varii
sunt, qui dis tinctionem realem inter irascibilem
et concupiscibilem posuerunt. Etenim concu-
piscibiU assignant bonum delectabile, quod e-
tiam vocant concupiscibile. De irascibUi eorum
qiudam philosophantur ad instar sensitivse co-
gnitionis, quae duplex asseritm^ nimunim se-
cundum rationes sensatas, et secundum non
sensatas : ita ergo de dupUci appetitu corres •
poudente judicant, quod etiam Cajetanus ju-
dicatj 1 part., qusest. 81, art. 2, in liue: h«c
CAP. IV. AN m APPETITU SENSITIVO SINT PLURES POTENTI^, ETC.
■763
tamen philosophia dispUcet. Nam ratio boni,
et convenientis nunquam est sensata ratio, seu
ahquo sensu exteriori cognita, ut ex dictis U-
quet, neque enim sensus exterior rationem
novit convehientis. Item amor, quo ovis filium
prosequitur^ ad concupiscentiam spectat, et
simihter timor lupi, cum tamen notio fihi sub
ratione amici, ethipi notio sub ratione inimici
ad rationem insensatam attineat. Alii ergo
aiunt inter bona qusedam esse delectabilia se-
cundum sensum : aha ideo bona censeri^, non
quia delectant, sed quia ad victoriam conse-
quendam faciunt, liujusmodique bona ponunt
objectairascibihs. Sed vero interrogo, qusenam
sit ratio boni, sub qua irascibihs feratur in
objectum ? non enim ratio est boni in com-
muni, quia haec ad voluntatem pertinet. Neque
item boni honesti: quia hujusmodi ratio ex
conformitate ad rationem rei sumitur : ideoque
tantum potest appeti ab illa potentia^ qua3 a
ratione movetur. Neque rursum potest esse
ratio boni utilis: nam talis ratio consistit in
ordine medii ad fniem, quam comparationem
sensus efficere non potest: ut ex supradictis
patet. Ergo vel ratio est boni delectabilis sen-
sui, sicque objectum iraseibihs cum objecto
concupiscibihs confundetur, vel erit ahqua
superior ratio boni ab his chstincta^ quam as-
signare difficile erit^, ne dicam impossibile, et
contra omnes scribentes.
6. Tertium placitum confutatur. — Resolutio
auctoris. — Atque eisdem argumentis oppu-
gnatur opinio dicentium objectum irascibilis
esse bonum arduum, peto enim qiiodnam bo-
imm contrahat particula ardimm : non certe
bonum in communi^ quia irascibilis non fertur
in omnia bona ardua^ ut de se constat : contra-
hit ergoahquam determinatam rationem boni :
ergo contraliit bonum delectabile, namhyec est
ratio maxime sensibihs : ergo bonum delectabile
arduum erit objectum irascibilis : cousequens
autem falsum est, quia bonum omne delecta-
bile sensui, sive grancle sit, sive exiguum,
amari valet per concupiscibilem : atque si
irascibilis appetere potest bona delectabiha,
quse ardua sunt, muho facihus potest appetere,
qiiee non sunt ardua^, atque adeo unica erit
potentia, quee feratur in delectabile bonum^
sive arduum, sive non arduum. Qiiapropter in
nostra sententia dicendiim est, objectum ada^-
quatum appetitus sensitivi esse bonum sensi-
bile, seu quidquid bonum est sensitivee natu-
rse, atque ut tale per sensum appreliendi po-
test. Resolutio haec constat exdictis, nam tam
imiversahs potentia est appetitus sensitivus in
suo ordine^, sicut interior sensus in suo : ergo
quidquid apprehendi valet sensu interiori sub
ahqua ratione boni, appetitus sensitivus appe-
tere valebit sub eadem^ quamvis confuse : quo-
niam non oportet, ut sensus distincte percipiat,
et quasi abstracte rationes ipsas convenientis
et disconvenientis, ut seepe alias observavi,
viderique potest D. Thomas, 1 part., q. 78,
art. A, et \, 2, qusest. 24, art. 3, et quaest. 30,
art. 1.
7. Ratio loni appetibilis. — Hahentur hcec in
disput. 10, MetaphysiccB, sect. 2. — Superest
hoc loco dubium, queenam sit ratio boni per
sensum appetibilis, an ne sit tantum delectabi-
htas, an etiam utilitas, ut Gajetaiuis supra cre-
didit, an vero dari possit ratio aliqua boni con-
venientis naturaj ab iis distincta ? At vero hoc
dubium exphcari in prsesentia non potest suffi-
cienter, namque oporteret singulas ratioues
boni, et earum sufficientiam ad unguem expo-
nere, quod metaphyslcum negotium est. Qua-
propter satis sit interim tenere bonum quod-
cumque sensibile objectum adaequatum esse
hujus potentiae.
8. De dlstinctione oljecti concupiscihilis et
irascibilis. — De distinctione quoque objecto-
rum irascibihs et concupiscibilis, cum eas rea-
hter non distinguamus, non multum curandum
est : quiaverorationesaltemdistinguipossunt,
proindeque de ihis loquendum tanquam de
muhis, in hunc modum possunt illis assignari
objecta, et utraque versetur quidem circa bo-
num sensibile : at concupiscibilis ilhid respi-
ciat tantum, ut in se appetibile est, atque in
ordine ad consecutionem : irascibihs autem
respiciat, ut defensabile : unde ht, ut irascibi-
hs immediate versetur circa media, quibus de-
fendendum est tale bonum, sive ea cognoscan-
tur formaliter in ratione mediorum, sive tan-
tum materiahter. Atque ita debet exponi divus
Tliomas supra. Quo etiam tendit sententia as-
serentiam irascibilem versari circa bouum ar-
duum, quia scilicet ipsum respicit sub ratione
defensabihs : uade plane confirmatur poten-
tias has non distingui, siquidem amare bonum,
ac defensionem illius, sunt veluti amor medii
et finis, qui ad diversas potentias referri non
possunt.
9. Secundum corollarium principale. — De
subjecto, seu, organo appetitus, aliorum senten-
tia. — Vera sententia. — Alios citant Conim-
iricenses, in lib. E%ic., disp. 6, qucest. 2,
art. 2. — Ultimo licetex dictis cohigere orga-
num potentiaj appetentis. Qui namque in duas
dividunt, coucupiscibilem in hepate, irascibi-
764
LIB. V. DE APPETITU SENSITIVO.
lem vero in corde locant;, ita Galenus et alii,
nominatim Fernelius, lib. 5, qui est de Animse
facultatibus, cap, 5, putatque in lib. 6, c. 12,
ad finem, fuisse Platonis sententiam. Experien-
tia etiam hoc videtur confirmari : cum enim
irascimur, cor incalescit, cum delectamur, in-
calescunt prsecordia, in quibus hepar numera-
tur. Sed haec experientia fallax est, nam ex
vehementi timore etiam preecordia alterantur,
cum tamen timor in irascibili ponatur ab iis
auctoribus : gaudio etiam cor dilatatur, cum
tamen gaudium ad concupiscibilem pertineat.
Dicendum ergo eam potentiam residere in cor-
de, quod licet Aristoteles nunquam expresfe-
rit, in ejus certe doctrina videtur exploratum,
namque in corde tum sensus omnes, et prseci-
puas quasque potentias constituit, ac in 3, de
Anim. hb., text. 29, scribit sensum et appeti-
tum esse idem, quod de identitate saltem sub-
jecti est verificandum, consonumque est expe-
rientise, et communi conceptioni. Nimirum
cordi tribuitur amor et desiderium , aliiqae
actus concupiscibiles : ergo potentia ipsa ibi-
dem residet : reddique potest ratio. Est nam-
que appetitus potentia, a qua originem trahit
omnis motus, ut infra dicetur : cor autem est
primum principium et instrumentum motus :
recte igitur appetitus sensitivus in corde loca-
tur, quae est sententia Fracastorii, lib. 2, de
Intellectu.
GAPUT V.
QUOTNAM SINT, ET QUALES AGTUS SENSITIVI
APPETITUS.
1. De Jioc argumento auctor, \, 2, tract. A,
disp. \, sect. 3. — Diximus, capite preecedenti,
de pottntia appetitus sensitivi et de objecto,
atque organo illius, superest dicamus de acti-
bus. In qua re primo notandum hujusmodi
actus communiter vocari passiones, quoniam
simul cum illis excitatur passio aliqua materia-
lis in corpore, ut ascensio sanguinis ad cor.
Nomen \ero passio communiter in malam par-
tem accipitur, pro actu inordinato, et maxime
apud Stoicos, qui passiones ponebant animi
perturbationes a recta ratione diversas, ex quo
colligebant illas non cadere in virum sapien-
te'.r;, ut videre est in Giceron., Tusc. -4, et in
Senec, lib. de Anim. ad Novatum, quae ac-
ceptio usitata revera est, juxta quam D. Hiero-
nymus in illud Mattli. 5 : Qici viderit mulierem,
etc, et cap. 25, circa iUud: Coepit contristari,
et mosstus esse, ait in Glu^isto non fuisse pas-
siones, sed propassiones^ hoc est, actus appe-
titus sensitivi subordinatos rationi. Nunc tamen
late sumitur nomen passio prout commune e.st
atque indifforenter in bonam et malam partem
sumi potest. De qua re videndus Damascenus,
lib. 3, Fidei, cap. 20. Notandum secundo quid-
quid de distinctione irascibilis et concupisci-
bilis opinemur, ad distinguendos tamen actus
appetitus loquendum esse de eis, ac si plures
essent, siquidem aliquam distinctionem habent
in objectis, quee sufficiens est, distinguere ac-
tus ipsos, quamvis non distinguat potentias, ut
in simih diximus supra dum de intellectu prac-
tico et speculativo ageremus. Supponendum
est tertio, actus irascibiles supponere actus
concupiscibiles, ex eisque nasci, ut ex hacte-
nus dictis constare potest.
2. Passionum in concupiscibili numerus et
collectio. — His suppositis, actus seu passiones
ad concupiscibilem pertinentes, numerantur
sex aD. Thoma, i, 2, qusest. 23, art. 4, Amor,
odium, desiderium, fuga, delectatio et tristi-
tia, quorum actuum sufficientia, distinctio, et
ordo hoc modo facile desumitur. Appetitus
enim circa bonum versatur, consequenterque
circa malum : circa bonum quidem prosequen-
do illud : circa malum vero fugiendo. Unde
bonum et malum objecta sunt praedictorum
actuum, quse diversis modis respici possunt
ab appetente, reduci tamen possunt ad tres
omnino. Namque aut respiciuntur absolute,
aut prsesentia, aut ut futura : tacetur vero
prseteritum, quia ut sic rationem boni, vel
mali non vendicat, nisi forte absolute, vel in
quantum praesens consideratiu", nam ut prse-
teritum jam non est, atque adeo, ut sic non
habet rationem mali. Bonum ergo et mahim
vel absolute, vel ut praesens, vel ut futurum
apprehendi potest : atque his diversis modis
apprehensum diversos causat motus in appe-
titu, quia ratio illius aUquo modo variatur. Ex
his ergo patet distributio sufficieus dictorum
actuum. Nam circa bonum absolute, et secun-
dum se consideratum versatur amor : deside-
rium vero circa futurum gaudium, et delecta-
tio circa possessum, seu preesens : e contra
odium est de malo absohite considerato, fuga
de futuro, tristitia de prajsenti, vel ut prse-
sente apprehenso. Quia vero objecta hffic aliter
variari non possunt, ideo nec phn-es actus mul-
tiplicantur, de quibus late D. Thomas, 1, 2, a
qusest. 22, usque ad 48.
De Passionibus concupiscibilis.
3. Quce circa bonwm. — Vide auctorem in
tract. de Passionibus, disp. \, sect. \, mm. 2.
GAP. V. QUOT, ET QUALES SINT ACTUS APPETITUS SENSITIVI.
765
— Porro circa hos actus notanda simt nonnulla
circa tendentes quidem ad bonum, cjuod amor
sit pondus quoddam, et afFectio ad rem cogni-
tam, ut bonam et convenientem. Unde amare
rem formaliter loquendo non est desiderare^,
sed quasi complacere in illa, et coaptari illi,,
secundum interiorem afiectionem : sicut enim
in naturalibus, antequam grave moveatur ad
centrum^ intelligimus quantam coaptationem
inter grave et locum suum^ quee coaptatio per
gravitatem expletur^ sic in animantis appeti-
tione^ ante omnia intelligitur quoedam unio
inter appetibile et appetentem^ quse per amo-
rem formaliter fit. Ex lioc deinde amore oritur
in appetitu motus quidam in rem amatam,
quo appetit ei conjungi, diciturque deside-
rium: habita autem jam re in illa vitaliter, et
afFectuose quiescit^ et hoec quies gaudium^ seu
delectatio dicitur. Ex quo intelliges hallucina-
tum fuisse Scotum^ in l, dist. i, quaest. 3^ et
in A, dist. 4-9^ qucest. 4 et 7, dum sensit delec-
tationem esse meram passionem consequentem
ex amore et possessione rei^ non autem esse
verum actum eUcitum ab appetitu: constat
enim delectationem esse quid vitale^ nam vi-
tahter delectamur : ergo est speciahs actus
elicitus a potentia vitali: impossibile autem
est intelligere actum vitse sine efficientia in-
trinseca a potentia animse. Neque vero est
actus alterius potentise, quam appetentis, cum
versetur circa bonum cognitum, et ex cogni-
tione ipsa consequatur.
4. Quce circa malum. — De actibus^ quse circa
malum versantur, est notanda differentia inter
res cognoscentes, et quee cognitione carent,
quod istse, cum pondere tantum naturali fe-
rantur ad bonum suum^ eodem fere pondere
virtualiter fugiant malum contrarium, neque
pondere aho donentur, quo ferantur in bonum;,
atque aho quo recedant a malo. At vero res
cognoscentes^ quia media cognitione appetunt,
et appetendo efficiunt iu seipsis actuale quod-
dam pondus, quo ferantur in rem apprehen-
sam^ vel ab illa fugiant: ideo sicut diversis
actibus cognoscunt bonum et oppositum ma-
lum, uniuscujusque rationem propriam co-
gnoscendo, ita per appetitum non unico tan-
tum actu inclinantur ad bonum, et virtualiter
fugiunt makimj sed distinctos actus expro-
munt^ quibus prosequuntur bona et fugiunt
mala^ non quod potentia bonum appetens et
mahim fugiens sit diversa, ut quidam puta-
runt^ quos referunt yEgidius et D. Thomas 3,
de Anima, textu -42, hoc enim impossibile est,
quia nuUa potentia versatur primo circa ma-
him, sed ex consequenti tantum, quatenus
sciHcet bono adversatur^ in quod ipsa directe
tendit: eadem ergo est potentia^ quse sicut
proprio et formali actu bono afficitur^ ita pro-
prio et formah actu a malo avertitiir, ac vo-
catur odium directe amori contrarium, ex illo-
que sequitur fuga;, quse desiderio opponitur,
estque vehiti appetitio qua^dam carendi malo
illo : quod si malum praesens adsit, consequitur
tristitia, quee delectationi adversatur.
5. Tristiti(e passio sive dolor tihi resideat.
— Varia placita. — Girca quam tristitiam est
speciahter notandum, eam cum dolore non
coincidere prorsus, quamvis ad hanc auimse
passionem uterque actus pertineat : tristitia
ergo de malo apprehenso est, quatenus prse-
sentij quod tamen sensumtactus minime laedit,
atque ejusmodi tristitise actus manifeste hseret
in appetitu : at vero dolor de malo prsesenti
etiam est, quod tamen realiter nocet corpori,
ac sensui tactus. De quo non facile exphcatu
est, an in membro, quod dolet, an vero in
appetitu resideat : experientia enim videtur
docere in ipso membro residere dolorem, cum
ibi sentiatur: id, quod etiam indicat S. Tho-
mas, in 3, dist. 15, queest. 3, et Scotus, in
dist. 13, qusest. 7, Durandus, quaist. 3, Gabriel,
queest. i, Pahidanus, 1 et 2. Contrarium autem
suadet ratio. Namque dolor est de malo, ut
sic : malum autem ad appetitum pertinet : ergo
actus ilhus est : ergo in corde excitatur, ubi re-
sidetappetitus.ItaD. Thomas, i, 2, q. 38, a. 2
(ubi Conradus et Cajetanus subscribunt), et in
A, distinct. 44, Simon Portius, Hb. de Dolore,
c. 10. Et confirmatur, dolor enim delectationi
contrariatur : sunt ergo in subjecto eodem, at-
que adeo utraque est passio appetitus.
6. Valesii et aliorumjudicium. — Opinio Ri-
chardi. — Nonnulh, in quibus est VaUes, Con-
troversia 4, c. 4, utramque sententiam tue-
tur, ponendo dolorem non esse actum appe-
titus, sed ipsas rei noxiee sensationes. Ahi
volunt, appetitum sensitivum esse per corpus
dispersum, sicut et tactum, ideoque posse do-
lorem esse actum appetitus, atque a membro
non distare, in quo sentitur. Hoc tamen diffi-
cile apparet, utpote contra Aristotelem, ac
reliquos auctores : preeterea oporteret etiam
phantasiam collocare in toto corpore, cum
sine ejus cognitione sequi dolor non possit,
ihaque rei disconvenientiam discernat : for-
tasse autem non male diceretur, perfectam vim
ejusmodi potentierum residere in parte cor-
poris determinata : communicari vero aliqua-
liter universo corpori j possetque suaderi
766
LTB. V. DE APPETITU SENSITIVO.
exemplo animalium imperfcctorura, et ita vi-
detur opinari Richardus in 3^, dist. 45, art. A,
qusest. 1.
7. Auctoris resolutio. — Quidquid vero sit
de probabilitate hujus ultimse sententise, di-
cendum breviter, in dolore duo considerari,
scilicet cognitionem seusitivam objecti dis-
convenientis et displicentiam, seu amaritudi-
nem quamdam de tali objecto. Cognitionem
ergo in membro existere, quod patitur, sentit-
que dolorem, hunc vero perfici in appetitu :
unde proprie loquendo causa doloris, ac co-
gnitio talis causse in exteriori membro est :
dolor vero in appetitu. Quod expUcatur per
analogiam ad dolorem spiritualem peccatorum,
ibi enim duo sunt, et peccatorum cognitio, et
dolor de illis, causa doloris sunt peccata ipsa
cognita, sicque talis cognitio in intellectu da-
tur, dolor vero in voluntate : idem ergo cen-
semus in praesenti.
8. De objecto doloris priina opiiiio. — Im-
pugnatur al Averroe. — Quseret tamen aliquis,
quidnam illud sit, quod iu membro sentitur,
ubi est causa doloris? Multi putant solam
dissolutionem continui esse sufficientem cau-
sam doloris. Nam Aristoteles 6, Topicorum,
cap, 3, dolorem describit divisionem, seu so-
lutionem partium. Galenus quoque assentiri
videtur, in libr. de Insequahtate et intemperie,
et lib. 4, de Simplicium medicamentorum
facultate, capit. 2, et lib. 2, de Locis patienti-
bus, capit. \0, ac sequitur Portius, lib. de
Dolore, cap. 3 et A, Argenterius, lib. de Causis
symptomatum, cap. 45 et 46, hoc tamen pla-
citum optime improbatur ab Averroe, lib. 2,
Collectaneorum, capit. 21. Nam causa doloris
debet tactu percipi : divisio autem continui
sola non percipitur tactu, cum sit sensibile
commime, quod per se, et absque proprio
sensibili non percipitur a sensu, ut libro 3,
dictum est : non ergo scissio dolorem causat,
nisi fortasse remote, proxime autem proprium
aliquod sensibile tactus illum causare oportet.
Item quia ssepe dolor causatur absque divi-
sione ulla. Occurrunt alii divisionem nou esse
quidem adsequatam doloris causam, attamen
aliquando causam esse proximam, ac sentiri
cognito proprio sensibili rei causantis divisio-
nem, veluti, cum cognoscimus ferri, acutiem,
vulnus inflictum, seu carnis divisio, doloris
excitati causa est proxima. Sed non satisfa-
ciunt : patet enim experientia, dolorem non
ex sensatioue ferri acuti, sed alicujus rei
alterius causari. Item transacto contactu gla-
dii, verbi gratia, vel instrumenti cujuslibet
dividentis sentitur vehemens dolor, cum ta-
men jam tunc non percipiatur acuties gladii.
Item quando dolor ex divisione causatur, tac-
tus multoties non cognoscit divisionem, nisi
cum forte ipse vulneratus oculos convertit ad
locum vulneris : ac ratio est, quia divisionem
cognoscere, nihil est aliud, quam numerum
nosse partium resultantium ex divisione,
quem certe numerum nequit tactus percipere,
quia sicut seipsum tactus non percipit, ita
neque numerum suarum partium valet per-
cipere.
9. Prima opinio. — Refellitur. — Alii ergo
statuunt doloris causam esse intemperiem
quamdam in organo tactus exurgentem, quae
dum sentitur dolorem causat. Hsec est Averrois
sententia supraad cap. 3, de Anima, textu 24.
Idem opinatur conciliator difierentia 72, indi-
catque Galenus 42, Methodi, capite septimo, et
libro de Insequali intemperie, referens Hippo-
cratem, Valles quodque non abnuit 4, Con-
trovers., cap. 5, tribuitur deuique Avicennse et
Fernelio. Habet tamen difficultatem ejusmodi
sententia : namque si intemperies es?et causa
doloris, cum illa consurgat ex imius, vel plu-
rium quaUtatum primarum exuberantia, tactus
plane dolorem sentiens, sentiret quoque illam
intemperiera, cousequenterque perciperet, cu-
jusnam, velquaruraqualitatum ratione consur-
geret, an scilicet ex caloris exuberantia, an
vero frigiditatis, non enim aliter sentiri valet
intemperies, nisi qualitatis excessum sentien-
do, cum in hoc forraaliter consistat intempe-
ries, talem autem excessum a tactu non co-
gnosci patet experientia : quippe dolorem
saepissime percipiraus ignari a calore ne, an a
frigiditate proveniat, consequenterque dubi-
taraus, quod reraediura sit apphcandum.
40. Prolatior resolutio. — De prima opi-
nione jiidicium. — Quapropter dicendum, iu
dolore ncii calorem tantum, vel frigus sentiri,
nec solam divisionem, aut commotionera, sed
qualitatera inde resultantera, quee dolorifera
qualitas dici potest, veluti cura ex calefactione
vehementi fit dolor, quera tactns sentit, ejus
objectura non calor est, nec calefactio, nara si
a calefactivo separes raanura, cessat calefactio,
et tandem dolor sentitur, ac forte vehementior:
est ergo objectura qualitas ahqua tangibUis,
quse ex calefactione, seu intemperie inducta
resultat : similiter cum per divisionem causa-
tur dolor, non ipsa divisio est, quse seutitur,
cum cito transeat, nec fere dum fit, ullus sit
dolor, sed ea facta aliquis humor accurrit dis-
temperamentum causans, unde resultat dolo-
CAP. V. QUOT, ET QUALES SINT
rifera qualitas secunda quse sentitur, utpote
per se potens immutare tactura^ vioLiitiamque
ac dolorem inferre. Ita rem hanc sane diffici-
lem explicat PortiuS;, neque explicari posse
melius videtur. Unde hsec est potissima hujns
rei probatio^ a sufficienti scihcet enumeratione,
cum nequeat fmgi aliquid ahud;, quod doleudo
sentiatur, ut patet ex dictis. Et proportionaU-
ter videtur loquendum de delectatione tactus,
quse dolori opponitur. Non est tamen impro-
babilis prima illa Ai^genterii , et aliorum
sententia, quia licet seepe absque divisione
continui dolor excitetur, non tamen absque
compressione, vel immodica tactione, laxatio-
neve membri alicujus, vel simili aho eflfectu,
quod totum medici ilh sub dissohitione com-
plectuntur, ac tale ahquid per se quidem
quamvis secundario (ratione scihcet quahtatis
primario sensibihs) percipi^ idque satis esse^ ut
dolor consequatur.
11. De passione Hsus, m quo consistat. —
Unde causetur, altercantur Valeriola et Fra-
castoriiLS. — UUimo notandum est circa hos
duos actus concupiscibihs^ ex ihis quidem, sed
praecipue ex dolore et delectatione causari in
corpore humano duphcem effectum, risus ni-
mirum, ac fletus, quas hic breviter exphcare
necesse est, ut nihil in hac materia indiscus-
sum prsetermittatur. Risum constat proxime
consistere in vibratione quadam septi trans-
versi, et musculorum thoracis, atque oris : cau-
satur autem is motus ex interiori ahqua animi
motione : quae vero iha sit, non convenit inter
auctores. Ihud certum, hujusmodi motum oriri
ex delectatione et gaucho, risus namque signum
est hujusce passionis, neque res uha unquam
risum movet, nisi delectet. Sed an ne gaudium
sit sufficiens, et adsequata causa risus, dubita-
tum est. Valeriola quidem affirmavit : opposi-
tum vero sentit Fracastorius, hb. de Sympa-
thia, cap. 20, statuens gaudium sine adminis-
tratione ad risum non sufficere, quod etiam
opinatur. Vahes, lib. 5, Controversiarum ,
cap. 9. Quod certe verius apparet, nam expe-
rientia docetquantumvis jucundanon causare
risum, si novitatem ahquam prse se non fe-
rant : et ideo Sapiens dixit, risum nimium si-
gnum levitatis esse, et stuhitise, qua etiam de
causa amentes, et pueri rident magis, quia
magis admirantur, et facihus delectantur. Ad
hsec comedendo delectamur, cum tamen ea
delectatio risum non causat, quia cum admi-
ratione non conjungitur: oritiu* ergo risus ex
admiratione simul et gaudio.
12. Vakriolce argumentum. — JPrima con-
ACTUS APPETITUS SENSITIVI. 767
firmatio. - — Secunda confirmatio. — Ad prce-
dictimi argumentum responsio. — Ad primam
confirmationem. — Ad secimdam. — Argumenta
autem Valeriolse difficuhatem non habent, ar-
guit namque, ex titihatione causatur risus,
titihatio autem non causat admirationem et
gaudium : ergo, etc. Et confirmatur primo ex
eo quod refert Aristoteles tertio, de Partibus,
cap. 10, accidisse ahquando in prsehis trajecta
prsecordia vulnere risum attuhsse. Confirma-
tur secundo. Nam saepe res delectabiles, et ad-
mirationem causantes non causant risum. Ad
argumentum quidam respondent, risum ex
titihatione causatum non esse verum, sed hoc
gratis et contra experientiam ponitur, Aristo-
teles vero citato loco videtur sentire latere ibi
aham risus causam, calefactionem videhcet
septi transversi ex titihatione causatam, nam-
que pars iha calefacta : Sensum (inquit) aperit
celeriter, unde qid ex titillatione ad risum mo-
ventur, celeriter rident, hoc tamen verum non
apparet, quomodo enim titiUatio in plantis
pedum causabit calorem iu septo transverso :
Dicendum ergo titihationem, ut causet risum,
furtivam esse oportere et repentinam, atque ita
simul admirationem causare, et delectationem :
nam partes, in quibus sit titillatio, sunt acu-
tioris tactus, atque hoc insinuat Aristoteles,
sect. 35 Problematum, qusest. 6, ubi disqui-
rens, cur nemo possit in seipso ex titillatione
risum movere, causam esse, ait, quod titillatio
furtiva non sit, quoe si aliquando etiam prae-
cognita risum movet, non nisi remisse movet,
atque tunc etiam effectus ex tali titillatione
proveniens apparet quasi novus et insperatus :
semper ergo intervenit uonnulla admiratio. Ad
primam confirmationem dic, risum, quem in-
terdum moribundi prai se ferunt, non verum,
sed apparentem esse quoad exteriorem formam
oris. Ad secundam, non quamlibet admiratio-
nem et gaudium causam esse risus_, sed quse
sint de re jocosa et gracili, de re enim seria
risum non ciebit, oportet quoque, ut admiratio
vehemens non sit, alioquin stuporem causabit
potius, quam risum.
13. Admiratio et gaudiiim qua ratione cau-
sentmotum risus. — Passio risus lihera est. —
Explicandum vero restat, quomodo ex admi-
ratione, et gaudio sequatur motio in septo
transverso, atque etiam risus? Ac dicendum,
causam esse naturalem consensionem et sym-
pathiam facultatum naturahum, vitalium et
rationalium. Estquippe admiratio partis ratio-
nalis actus, cum in ea sola esse queat admira-
tio, sicut et discm-sus, ut optime docet divus
768
LIB. V. DE APPETITU SENSITIVO.
Thomas A, contra;, cap. 33, delectatio deinde
sensitivse etiam partis affectio, sive passio esse
potest. Ex illis ergo excitatur motus in parte
illa, septo scilicet transverso : ac propterea
sanguis dilatatur, sicque risus expromitur.
Unde colliges passionem lianc animi liberam
esse, dependentemque a voluntate, aliquando
tamen esse adeo veliementem, ut vix cohiberi
possit, vel ratione objecti pkirimum excitantis,
vel ex leritate hominiS;, qui facili ex causa
movetur.
14. Be passione fletus. — De fletu sciendum
breviter, opponi risui, et ex contraria causa
provenire, id est, tristitia, vel dolore : nam si-
cut delectatione cor dilatatur, et cum illo tho-
rax, et oris muscuU, ita tristitia constringiiur
cor, et partes oculis vicina?^ ex quo motu simul,
et calore nonnullo excitato, humor aliquis sol-
vitur in lacrymas. Hinc puerij ac fceminae fa-
cilius lacrymantur : quia et humidiores sunt,
et passionibus magis afiiciuntur : est autem
materia lacrymarum humor quidam sanguinis
veluti serum, ut docet Aristoteles, sectione 31^
Problematum, ex eo indicio, quod salsus sit,
exciteturque calore, qua de causa ex vento
etiam, ex fumo, vehementique risu lacrymae
funduntur. Sed de his satis.
De passionibus irasciUlis.
\ 5. Post actus concupiscibilis dicendum bre-
viter est de actibus irascibihs, qui quinque
omnino enumerantur, spes, desperatio, auda-
cia, timor , ira : eorum vero ratio sic declara-
tur : irascibilis circa defensionem boni con-
cupiti versatur^ quia tamen cum bonitate
invenitur diflicultas, quse ex resistentia con-
trarii oritur, ideo licet bonum ipsum deside-
retur, necessarius est ulterior actus, quo ap-
petitus animetur, ne a diflicultate objecti
vincatur, qui spes dicitur. Quod si contingat
appetitum separari a difficultate boni, ac cesset
a pugna, vel e prosecutione illius actus resul-
tat, qui desperatio vocatur : idemque contin-
git respectu naturse, cui malum aliquod futu-
rum imminet, rejiciendumque est, ac vincen-
dum : autenimappetitusaccendituretanimatur
coutra ilhid, sicque concipitur audacia, aut
succumbit et desistit, et sic oriturtimor. Atque
hi quatuor actus ex varia appreliensione boni,
vel mali, ardui, possibihs diversificantur. Nam
quando bonum apprehenditur, ita arduum, ut
non possit obtineri, causatur desperatio : si
apprehendatur, ut possibile, spes nascitur :
simihter si malum apprehendatur^ ut inevita-
bile, vel difficile, exurgit timor : si vero ut
evitabile, facilius concipitiu' audacia. Pr&ter
hos tamen est quintus actus causatus, ex ap-
prehensione mah jam prsesentis et illati : ex
qua apprehensione oritur appetitus vindicandi
malum illud, et hic actus est ira, cui non res-
pondet simiHs actus pro objecto bono. Nam si
quis responderet, esse maxime desiderium in
appetitu remunerandi benefactorem : at hic
actus non potentise irascibilis est, sed concu-
piscibiHs, quoniam eo ipso, quod quis objici-
tur, ut benefactor, ardui ratio toUitur, atque
adeo objectum irascibiUs destruitur, tantum-
que manet desiderium ad concupiscibilem
pertinens. Neque rursum cirea malum habet
ira actum contrarium in appetitu sensitivo,
esset enim maxime patientia illati mah, at hic
actus positivus esse nequit ex parte appetitus
sensitivi, sed est in vohmtate, actus pro ipsa
reprimit iram appetitus ; in appetitu autem
sensitivo niliil est, quod illo actu possit amari,
quia in malo illato nulla ibi reprsesentatur
ratio boni, quod si forte ex preedominio ratio-
nis et vohmtatis ira versatur in amorem, ob
ahquam rationem boni inventam in ipsa per-
pessione mah, jam talis actus, cum sit amor,
ad concupiscibilem pertinebit, sicque contra-
riabitur proprise irae. Constat ergo dari solos
quinque actus in appetitu irascibih : constat
etiam distinctio illorum, de quibus plura apud
divum Thomam supra.
d6. Biscrivien duplex inter utrasque pas-
siones. — Ex dictis autem coUiges primo du-
phcem dificrentiam inter actus concupiscibilis
et irascibilis. Prima est, in concupiscibiH actus
contrariari ex parte objecti, ut amorem boni,
odium mah :. in irascibili vero contrariari per
accessum^ et recessum ad idem objectum^ ut
in spe et desperatione^ quamvis esse quoque
possit contrarietas ex parte objectorum, ut in
timore et spe. Ratio est, quia concupiscibilis
respicit bonum et malum absolute, et ad bo-
num tantum ferri potest, et a malo recedere :
quare in illius actibus non potest dari contra-
rietas in accessu et recessu ad idem objectum,
at vero irascibilis respicit bonum conjunctum
arduitati, ideoque ratione difficultatis potest
recedere ab illo, quamvis ratione bonitatis
possit accedere, et idem proportionaliter in-
telligendum de malo. Secunda differentia est,
in concupiscibili omnes actus habere contra-
rium, in irascibili vero unus invenitur sine
contrario : cujus rationem vidimus paulo
ante, redditm-que a D. Thoma^ 1, 2^ q. 23,
art. 3.
CAP. VI. AN APPETITUS SENSITIVUS SUBDATUR MOTIONI, ETC.
769
17. Earum ordo inter se. — Secundo coUiges
ex dictis ordinem horum actuum inter se.Nam
in concupiscibili datur primus^ atque ultimus
inter omnes, amor quippe est primus, et radix
etiam aliorum : delectatio vero est quasi ulti-
mus terminus, passiones reliquse sunt medife^
de quarum ordine in particulari videndus est
D. Tliomas^ supraqu8est.2o.
18. Ciir et quomodo passiones pendeant ex
complexione. — Gialenus al Averroe exploditur.
— Ultimo est notandum, passiones lias pendere
plurimum ex complexione corporis_, abundan-
tia alicujus humoris, quem excitant^ et a qui-
bus etiam excitatur : sic melanchoha congenea
est tristitias, timoris et desperationis^ cujus
rationem Galenus, hb. 3^ de Locis patientibus,
cap. 8;, videtur afferre^ quod nigri sit coloriS;,
nam sicut tenebrse exteriores metum incu-
tiunl, ita melanchoha:idem repetit^ hb. de Cau-
sis symptomatum^ cap. ultimo. Quse ratio fri-
vola est, ut notavit Averroes 3, CoUectaneo-
rum, c. 40;, nigredo enim activa non est^ sed
neque objective interius causare tristitiam
valet, cum non videatur : jam sanguis, qui
melanchohee contrariatur, audaciam^ gaudium
et spem parit : flava bilis iram excitat ac re-
liquas sanguineas passiones, pituita dechnat
potius ad actum tumoris. Horum omnium ra-
tio esse videtur^ quod appetitus sensitivus re-
sideat in corporah organo^ proindeque egeat
temperamentis ad diversos actus elicieudos :
fortassis etiam distincti humores distinctam
causant dispositionem in corpore, efficiuntque
ut spiritus animales aho^ atque aho modo per
corpus diffundantur;, ac diversimode commu-
nicetur animahs virtus, unde etiam fit ut
humores quoque maxime conducant ad rerum
apprehensiones uno , vel aho modo conci-
piendas.
CAPUT VI.
UTRUM APPETITUS SENSITIVUS IN OPERIBUS SUB-
DATUR MOTIONI VOLUNTATIS ET RATIONIS.
1 . Hsec queestio solum habet locum in ho-
mine^ de quo supra diximus habere duphcem
appetitum^ rationalem et sensitivum : de qui-
bus necessarium est scire, qua ratione, et
modo alter aheri subordinetur^ neque enim
sine ordine esse possunt : ahas confusa esset
et inordinata hominis compositio : constat
autem aperte appetitum sensitivum esse infe-
riorem;, atque adeo subordinatum et subditum
superiori : restat ergo videre quomodo obe-
III.
diat. Pro resolutione est notandum duphciter,
unum aheri subdi. Primo principatu quodam
despotico etservili, ut subditur servus domino
et instrumentum artifici. Porro in hac sub-
jectione is^ qui subditur, renuere nuUatenus
potest. Alter modus est subjectionis civihs et
pohticoe, qualis est civium ad regem^ civis
enim hcet obedire teneatur^ non tamen cogi-
tur, ac modo ahquo renuere et excusare se
potest. Secundo notandum est appetitum sen-
sitivum duplices actus sortiri, nimirum elici-
tos, quales prsecedenti capite numeravimus
et imperatos, ut motum localem. In hoc ergo
capite sermo est de actibus ehcitis, nam de
motu locah^ in cap. 10, agendum.
2. Condusio Upartita. — Hoc supposito ,
sit conchisio : Appetitus movetur a voluntate
media ratione, cui proinde subditur politice,
non despotice. Ita Aristoteles \, Politicorum,
cap. 3, ac D. Tliomas optime i, 1, quaest. 17,
artc 7. Ex cujus doctrina breviter observan-
dum primo, appetitum sensitivum non nisi in
rem cognitam per sensum tendere posse. Nam-
que objecti propositio per intehectum ei mi-
nime proportionatur : hinc ergo est, cur vo-
luntas movere appetitum sensitivum nequeat
immediate : cum enim vohmtas non agnoscat,
objectum proponere non valet : id ergo etSciat,
oportet, media potentia cognoscente, quahs
est ratio, sed neque ista immediate movet ap-
petitum, sed medio interiori sensu. Pro qua
re notandum est secundo. Licet intellectus
nostri cognitio a sensu incipiat : quia tamen
iha suprema potentia est inter cognoscentes,
ahius penetrat res cognitas, quam inferiores
rehqua3, ob idque directiva earum est. Unde
fit, ut ihustrare possit cogitativam, ac persua-
dere quodammodo demonstrando in objectis
majorem rationem boni vel mah, quam eo
usque assequeretur. Ha3c ergo intehectus per-
suasio efficit, ut cogitativa ipsa ahter appre-
hendat objectum, aliterque judicet de iho :
quia vero ab objecto apprehenso movetur ap-
petitus , ideo ratio cogitativam persuadens
mediante iha dirigere dicitur appetitum. At-
que ita patet conclusionis probatio. Ex qua
sequitur ahera pars. Nam voluntas appetitum
movet, quasi conshium praebendo mediante
ratione;, non movet autem necessitando : est
ergo motio et obedientia pohtica, non despo-
tica. Et confirmatur experientia. Namque re-
nuente voluntate multi insurgunt motus in
appetitu sensitivo, quos tamen ratio, qua3sitis
hinc inde suasionibus, refroenat, consulendo
quidem et pohtice regendo, non cogendo.
49
770
3. Ohjectio 2mma contra conchisiomm dilui-
^^^.. — Sed contra objici potest^ quia sequitur
primo appetitum nostrum esse ignobiliorem
appetitu brutorum^ qui nuUi subjacet : negatur
tamen sequela;, cum potius aptitudo humani
appetitus , ut subjiciatur rationi magna per-
fectio ejus sit^ siquidem melius est nobilissimo
obedire^ quam esse infimum in imperando :
unde ob lianc subjectionem is appetitus capax
est virtutis et vitii, ut cum divus Thomas
traditur \, 1, qusestion. 50 et 56;, quemadmo-
dum etiam voluntas nostra multo perfectior
est;, quando Spiritus sancti motioni subditur,
quam cum ipsa se movet, namque iiM spiritus
Domini, ibi lidertas, ait Paulus 2, Corinth. 3.
A. Objectio secwula. — Cajetani responsio. —
Rursus objicies, sequi secundo , in appetitu
sensitivo humano reperiri aliquam libertatem^
quod falsum esse patet, quoniam posita mo-
tione vohmtatis_, aut appetitus potest renuere,
aut non potest. Si hoc secundum admittatur,
jam servihter obediet. Si primum , jam Uber
exit. Quod sane videntur sentire , qui dicunt
pohtice obedire : nam politica odedieutia in
libertate fundatur. Cajetanus 1, 2, quaestion.
li, art. quartO;, plane concedit in appetitu
sensitivo libertatem ex propriis : idque deduci
putat ex sancto Thoma eo loco docente in ap-
petitu sensitivo posse esse veniale peccatum^,
atque aperte loqui de appetitu secundum se :
nam si de illo ageret , prout regitur a vohm-
tate , non negaret peccatum quoque mortale
esse in illo posse. Et confirmatur ulteriuS;, quia
appetitus sensitivus ob conjunctionem cum
rationali capax est virtutis^ atque vitii^ est
ergo ahquo niodo hber.
5. Refellitur. — Hsec tamen sententia falsa
omnino est^ et cpntra sanctum Thomam, \, 2,
q. 24, ad tertium, docentem in passionibus
appetitus secundum se non esse mahtiam :
ergo neque hbertas erit. Et in q. 34, art. \,
scribit omne peccatum in vohmtate manere,
et in 2, dist. 24, qusest. 3, art. 2, nuhum nio-
tum esse de genere moris, nisiex hbertate vo-
luntatis. Atque doctores universi et Patres in
hoc convenire videntur, ut nuUum peccatum
sit nisi in vohmtate consentiente : ergo nuUus
etiam actus hber est nisi ex vohmtatis hber-
tate, cum eo tantum actus quihbet peccatum
esse possit, quod est a potentia hbera. Unde
si in appetitu sensitivo esset hbertas, actus
ihius bouus esset, vel malus, sechisa voluntate,
quod Cajetanus consequenter quidem admittit:
sed tamen contra doctorum torrentem, ut dixi-
LIB. V. DE APPETITU SENSITIVO.
cap. 9 et 14, et hb. 3, de Libcro arbitrio, cap.
18, palam docet vohmtate nos deliuquere, aut
recte vivere. Idem scribit, in hb. de duabus
Anmiabus contra Manichseum, cap. 10, et de
Vera et falsa rehgione, cap. 14, et sermone
43, de verbis Domini, Chrysostomus, homiha
2, Imperfecti, et homiUa 13, ad Romano.s, Ba-
siliu.s, in instructione eormi, qui vitam ducere
■perfectam volunt, Anselmus in iUud Pauli Ro-
man. sexto, No7i regnet peccatum in vestro
mortali corpore, Origenes, homilia 29, in Nu-
meros, Divus Thomas supra, et D. Bonaven-
tura, in 2, dist. 24. Quod etiam ratione proba-
tur : nam si actus appetitus sensitivi ex pro-
priis esset Uber, ac posset mahis esse absque
vohmtate , sequeretur hominem peccare ssepe
contra voluntatem , imo ssepe peccare simul ,
ac bene agere circa objectum idem : vehiti si
vohmtas renueret , appetitus vero cuperet
turpe objectum, simiUaque absurda sequi facile
intelUgetur. Ratio autem a priori est, quoniam
appetitus sensitivus sequitur coguitiouem sen-
sus , iu qua neque discursus est, neque ratio-
cinatio, aut inquisitio diversorum mediorum,
neque item universaUtas in cognitione, ex qua
proinde possit oriri Ubertas in ipso appetitu,
etenim Ubertas oritur semper ex indifferentia
aliqua cognitionis, ut latius dicemus, cap. 8.
6. Vera responsio. — Ad argumentum ergo
aUter respondendum , appetitum sciUcet dici
j)oUtice obedire, non quod obediathbere, neque
enim in omnibus ad unguem servanda est simi-
Utudo, sed quia renuere potest : dum namque
bouitas aUqua in objecto apparet, moveri po-
testad iUius appetentiam, praecipue si ex parte
quahtatum naturahum et passionum incitetur:
ut enim notavit D. Thomas, 1, 2, queest. 17,
art. 7, alterationes effi, quse sequuntur ex pas-
sionibus, saspe rationem prosveuiunt, seepe e-
tiam physicfe alterationes sunt prsevenientes
etiam actum ipsum sensitivi appetitus, suntque
proinde naturales undequaque, atque appeti-
tum excitantes : hquet igitm^, quomodo appe-
titus rationi obediat.
7. Diibium subortmn. — Ejus resolutio. —
Restat vero dubium , an appetitus obediat ra-
tioui circa objecta supernaturaUa versanti.
Apparet enim id impossibile : nam bona spi-
rituaUa , ut sic cognitionem sensitivam exce-
dunt, prsecipue si ut supernaturalia conside-
rentur : sic enim ad Deum, ut spirituaUs finis
est, ordinem habent, atque ita sensu percipi
miuime possunt. Dicendum breviter, appeti-
tum sensitivum non posse moveri a superua-
mus , Augustinus enim 1 , Retractationum , turahbus, ut supernaturaUa sunt, ob ratiouera
CAP. VII. DE OBJECTO, ET ACTIBUS VOLUNTATIS.
771
factam : attamen ex cognitione et amore rerum
supernaturalium in intellectu , et voluntate
existentibus moveri ssepe appetitum , quod
docet D. Thomas \, 2^, qufest. 31, art. i, ad \,
et adducens illud Psalmi 83: Cor nmcm et caro
mea exidtavenmt in Detm vivum , id quod
etiam experientia confirmat, nam ex conside-
ratione supernaturalium oritur sensibilis de-
lectatio in appetitu etiam usque ad lacrymas,
quod indicio est,, ipsummet appetitum ferri
per amorem in res illas^, quod exponi potest in
hunc modum. Namque dum intellectus super-
naturalia considerat, formantur in cogitativa
pliantasmata nonnulla reprajsentantia objecta
eadem sub ratione aliqua sensibili, tanquam
propria bona ipsius appetentis, unde jam ap-
petitus ipse movetur, cogitatione scilicet illa-
rum rerum , atque adeo ferri aliquo modo in
Deum ipsum valet : sic mens Deum concipit
sub al.iqua ratione sensibili, tuncque pariter
imaginatio format sibi idolum cujusdam boni
sibi maxime convenientis sub ratione sensibi-
li , ut creantis, seu conservantis : hoc ergo
modo potest moveri appetitus ex cognitione
supernaturalium .
CAPUT VII.
DE OBJEGTO, ET ACTIBUS VOLUNTATIS.
1 . Doctrina de vohmtate, si radicitus esset
inculcanda, oporteret totam fere philosophiam
moralem huc advocare, quod prseter institu-
tum esset. Ne tamen omnino indiscussa reliii-
quatur nobilissima potentia, de illa breviter
chcemus, quffi maxime ad rem pertinere vide-
bantur. Est autem supponendum, voluntatem
esse potentiam animee rationahs, ut sic, atque
adeo.esse potentiam spiritualem, quoe comita-
tur intellectum, et organo caret, prout omnia
ex supradictis, lib. 1, cap. 5 et sequentibus,
facile constare possunt : atque etiam colligi in
hac potentia non esse distinguendas irascibi-
lem et concupiscibilem secundum rem, sed ra-
tione sohim, quod hic multo certius habetur,
quoniam potentia hsec immaterialis est, atque
adeo universalis in suo genere : his ergo posi-
tis, restat dicendum de objecto,et actibus hu-
jusce potentise.
2. Prima assertio suadetur, de qua consule
lib. 3, de Ang., c. \, num. 3. — Inqua quses-
tione materiam de actibus, et objecto vohmta-
tis simul comprehendimus : siquidem quod ad
philosophum uaturalem attinet, nihil fere de
prima conchisio. Objectum vokmtatis est bo-
num in communi. Ita patet ex dictis supra in
capite secundo. Nam objectum potentiae appe-
titivse oportet esse quippiam sul) ratione boni,
sed voluntas appetitiva potentia est : ergo ob-
jectum illius aliquam rationem boni induit,
et non pecuharem aliquam boni rationem,
cum nuhum sit bonum, iii quod vohmtas ferri
non possit : tendit ergo in communem ratio-
nem boni. Confirmatur primo : quia vohmtas
est in supremo gradu potentiarum appeteu-
tium : ergo est potentia universalissima in illo
genere : ergo habet univer.saHssimum objec-
tum, quod est bonum in communi. Confirma-
tur secundo : quia vohmtas consequitur intel-
lectum : ergo ejus actus eo se extendit, quo
apprehensio intellectus : sed hic potest appre-
hendere omne bonum : ergo et vohmtas ip-
sum prosequi. Quomodo autem vohintas ver-
sari c[ueat circa mahim, patet ex secundo
capite jam citato.
3. Objectio prima ex Scoto dilunur. — Oh-
jectio sectmda. — Enodatur. — Sed arguit Scotus,
ens etiam non bonum o])jectum esse volunta-
tis, quoniam ens universahus est, quam bo-
num : nam mahim etiam rationem entis habet,
vohmtas autem potentia universahssima est :
ergo, etc, Occurreudum primo , vohmtatem
esse potentiam universahssimam in suo ge-
nere, nempe iu ratione potentise appetitiva^,
atque intra ilhid genus habere universahssi-
mum objectum : hujusmodi autem est bonum
tantxmimodo, ut patet ex dictis. Secundo oc-
currendum tam universale esse bonum, quam
ens ipsum, cum sit ejus passio convertibihs,
mahim autem potius entitate privat, sohimque
dicitur ens quatenus suo modo fundatur in
bono. Urgebis ulterius. Sicut intellectus se
habet ad verum, ita vohmtas ad bonum, sed
intellectus objectum non assignatur verum,
sed ens : ergo neque voluntatis debet assiguari
bonum. Respondeo qusestionem esse de no-
mine, quia objectum etiam intellectus potest
assignari verum, communiter tamen ponitur
ens, quia est clarior ejus ratio. Interest nihil-
ominus inter intellectum et vohintatem, quod
ille non quolibet actu novit distincte rationem
veritatis in actu signato, licet quolibet noscat
rationem entis in re qualibet, attingendoque
entitatem, attingit etiam veritatem : per actus
tamen assentiendi cognoscit intellectus dis-
tiiicte veritatem, ac ratione talium assensuum
proprie dictum est intellectum versari circa
verum, nam simpHciter cognoscendo circa ens
his dicendum restat. Quare circa objectum sit potius taiiquam circa ratiouem cogiiitam ver-
772 LIB. V.
satiir. At vero voluntas ad amandum non so-
lum requirit cognitionem rei, ut res est, sed
etiam cognitionem objecti secundum bonita-
tem, nam nisi ratio boni non cognoscatur, vo-
luntas non appetit, quod indicio est, volun-
tatem ferri in rationem boni, tanquam in
rationem volitam. Est ergo inter utramque
potentiam patens discrimeu liac in parte. Et
haec de objecto voluntatis.
4. Quotnam sint vohmtatis actus , de quo
late lib. 3, de Ang., c. \, a num. 6. — Prima
eorim partitio. — Be subdivisione amoris in
amicitiam et concupiscentiam, auctor , 1,2,
tract. 4 , disput. 1 , sect. 5. — Circa actus
deinde oportet notare eos omnes in voluntate
reperiri, qui reperiuntur in appetitu sensitivo,
amor, desiderium, spes, etc, licet modo al-
tiori, quoniam in voluntate spirituales suut^
neque dependentes quoad esse a passionibus
corporis etiam naturalibus : ac ferri possunt,
circa fniem et circa media, cum utraque ba-
beant rationem boni, et utraque ab intellectu
sub propria ratione sute bonitatis, medii sci-
licet atque fuiis cognoscantur. Hinc jam colli-
gitur prima divisio actuum vohmtatis. Nam
alii circa finem versantur^ alii circa media :
quia vero fmis potest considerari, vel prout
bonum absolute, vel prout habendum, vel ut
habitum, ideo circa finem potest esse in vo-
hmtate amor, ac desiderium consequendi il-
lum, qui actus ahas dicitur inteutio finis et
tandem fruitio, seu gaudium de fine jam ob-
tento. Medium vero duplex esse potest, ahud
quod solum habet rationem medii, quia est
primum medium, ad quod nulhim ahud ordi-
natur, nec propter se est appetibile, sed tan-
tum in ordine ad finem. Ahud est medium,
quod videhcet mediat inter finem uUime in-
tentum et media priora, ac respectu ahorum
est fmis, respectu vero uherioris finis, est me-
dium : si ergo hujusmodi medium considere-
tur ut fmis, habet eamdem rationem, quam
finis uhimuS;, nam intendi potest, et desiderari
et delectare si obtineatur. At circa medium,
ut medium, duo versantur proprie actus vo-
kmtatis : uimirum electio et usus ; nam post-
quam vohmtas intendit fmem , statim intel-
lectus concihatur de mediis congruentibus, ac
voluntati proponit, circa quee ipsa duo prajstat.
Primum est acceptare ahquod ihorum^ quod
est consentire, vel ehgere, consentire enim
quadam ratione est commune nomen conve-
niens cuicumque vohtioni et amori, sive sit
circa finem, sive circa media, quomodo com-
muniter dicimus peccatum consummari per
DE APPETITU SENSITIVO.
consensum voluntatis : attamen consensus
proprie significat apphcationem iham vobm-
tatis ad ahquod medium, quse sequitur ex
prsemissa consuhatione intehectus^ quse accep-
tatio si sit efficax , et separans unum me-
dium ab ahis , ihudque prseferens , dicitur
electio : facta autem electione necessarium est,
ut id medium executioni mandetur, cui deser-
vit usus : qui actus quidam est, quo voluntas
apphcat potentias omnes ad operationes sibi
necessarias : nam medium electum propter
executionem certe ehgitur. Quare si forte exe-
quendum sit a manu, habet voluntas potesta-
tem ad eam operi apphcandam, et simihter de
ahis : nam cum voluntas respiciat universale
bonum_, necesse est apud se habeat vim mo-
vendi omnes vires animse, et apphcandi ihas
ad propria earum munia : hsec ergo apphcatio^
usus vocatur, atque hi sunt fere omnes actus
vohmtatis : de quibus plura apud D. Thomam
i, 2, qua?.st. H, quse tamen ab hoc loco sunt
ahena, propria vero morahs disciphnae.
5. Altera partitio . — Voluntas cur nuncupe-
iur cor. — Ex his porro cohigitur distinctio
communis de duphci actu voluntatis, ehcito
scihcet et imperato. Ehcitus est, qui ab ipsa
vohmtate immediate fit : imperatus est aherius
poteutiae humanai, quse subditur usui et mo-
tioni voluntatis : nam actio partis vegetativse,
et motio cordis continua actus imperati non
sunt, utpote quae sub potestatem nostram per
se, ac directe loquendo non cadunt (quod ideo
addimus, quoniam remote subdi ahquomodo
possunt vohmtati : si autahmentum nobis ipsis
subtrahamus, aut forte violentia aha vitam e-
ripiamus) . Simile vero est de quibusdam mem-
brorum motibus naturahbus generativse par-
tis, quae proveniunt muhoties ex alteratione
naturah, ueque in potestate hominis existunt,
teste Aristotele, de Animahum motu, circa
finem, et sancto Thoma, ibidem lectione 10,
iu principio. Jam vero sensuum externorum
actus quodammodo sunt imperati avoluntatey
quoad apphcationem scihcet potentice ad ob-
jectum '. at facta semel apphcatione sensus ne-
cessario exit in actum, neque ea in re obedit
vohmtati : sensus deinde interior veluti tma-
ginatio pendet etiam in actu suo a voluntate,
quaj potest ihum movere ad operandum, ssepe
tamen imaginatio ipsa voluntatem prajvenit,
ofiertqueobjecta plurima, voluntate renueute:
unde proveuiunt importunffi cogitationes: com-
muniter tamen si inteUectus et vohmtas adver-
tant, ihas valent reprimere, quamvis non sine
difficuhate : ssepissimeque non valeut propter
CAP. VIII. AN VOLUNTAS LIBERA IN
corporis indispositionem^ vel certe quia im-
possibile est intellectum nunquam omnino
distrahi, operationes etiam intellectus sunt a
voluntate imperatse, quia exercentur volunta-
rie, ut experientia constat, quod etiam sanctus
Tliomasdocet, 1 part.^, cjuajst. 82, art. 4, cujus
rei ratio universalis tactajam est: quia ad vo-
luntatem spectat fmem intendere, atque adeo
movere potentias omnes, quee couducere pos-
sunt ad fmem, tales vero sunt, quas numera-
vimus. Atque lioc modo fit reductio potentia-
rum liumanarum ad unum primum movens
CEeteras omnes, ut recta sit, et ordinata insti-
tutio naturse : qua de causa voluntas compara-
tur cordi. Ad Roman. 6: Charitas Dei infusa
est in corcWms nostris. Et in Psalm. 36 : Lex
Dei in corde ipsitis : nam sicut cor est princi-
pium motivum corporis, ita voluntas est prin-
cipium operationum humanarum, et ideo illse
tantum operationes censentur proprie homi-
nis, et dignse prsemio, vel poena, quae a vo-
luntate procedunt.
6 . Uter actus sit prior simpliciter voluntatis
ne, an intellectus. — Circa intellectum tamen,
et vohmtatem est difficultas : nam supra dixi-
mus appetitum sequi cognitionem, et poten-
tiam cognoscentem movere appetitivam : mo-
vet ergointellectus vokmtatem, ergo non potest
moveri ab illa. Respondet sanctus Thomas
supra, et opusc. 43, c. 5, intellectum movere
vohmtatem per modum causse finahs appli-
cando objectum, vohmtatem vero intellectum
movere effective applicando scilicet ilhim ad
operandum. An autem possit intellectus ah-
quando effective appUcare voluntatem ad opus,
qusestio est moraUs j, 2, q. 9, art. 13, ubi de
imperio agitur, quse certe controversia ab illa
distat, quam supra tractavimus hoc ipso Hbro,
cap. 3, ubi tantum defmivimus ad actum vo-
hmtatis, neque intellectum, neque objectum
eUcitive concurrere. An vero imperative, aUa
queestio est, de qua censeo breviter inteUec-
tum ex se non posse efficaciter imperare vo-
hmtati, nisi forte supposito actu aUo ejusdem
voluntatis, sic postquam vohmtas eUgit, valet
inteUectus efficaciter eiimperareexecutionem:
tota vero iUa intellectus efficacitas provenit ex
electione vohmtatis, a qua si vohmtas forte
desistat, imperium efficax non erit. Quaprop-
ter simpUciter et absohite loquendointeUectus
tantum potest movere finaUter voluntatem,
vohmtas vero inteUectum effective. Ex quo
coUiges inter actus harum potentiarum prseire
primo oportere actum inteUectus, cum appeti-
tus ubique supponat cognitionem, unde quo
OMNIBUS SUIS ACTIBUS REMITTATUR. 773
ad primum actum non movetur a vohmtatc,
sed vel ab inclinatione naturaU, vel ab extrin-
seca aliqua propositione objecti. Unde primus
inteUectus actus speciaUter tribuitur Deo a D.
Tlioma, i p., q. 63, art. 5, fortasse quia Deus
speciaU providentia gubernat creaturam ra-
tionalem, ad iUumque proinde pertinet incU-
nare ipsam ad hoc, vel iUud objectum, maxi-
me in principio sui esse, quod desumptum est
ex Aristotele 7, Ethic. ad Eudem., capit. pe-
nuU., scribente dari consUium quoddam natu-
rale ab interiori quodam movente procedens :
in negotiis quippe agendis ssepe experimur
actus quosdam apud inteUectum nostrum, qui
a vohmtate neutiquam procedunt, sed vel ex
pecuUari instinctu Spiritus sancti, vel Angelo-
rum ministerio, vel certe ex suggestione dee-
monum, quos oportet caute discernere , ut
monet S. Joannes , prima canonic. , capite
quArto, et Bernardus, serm. 4 Pente. Motio er-
go vohmtatis non est adeo necessaria in his
potentiis ad agendum, ut sine iUa operari om-
nino nequeant : ssepe enim aUse potentise in
actionibus suis motionem inteUectus praecur-
runt.
7. Motio volwitatis respectu aliarum poten-
tiarum qualis. — UUimo advertendum est, il-
lam motionem voluntatis a qua dicuntur ef-
fective moveri potentise reUquse, non sic in-
teUigendam esse, quasi vohmtas aUquid eis
imprimat, vel modo aUquo immediate concur-
rat ad eUciendos ipsarum actus, est nimirum
sola moraUs motio, quse in pliilosophia natu-
raU, efficientia est accidentaria, in moraU vero
censetur per se, ac provenit sohim ex consen-
sione potentiarum, quse in eadem anima radi-
cantur, et habent inter se dictam subordina-
tionem naturalem.
CAPUT VIII.
UTRUM VOLUNTAS SIT LIBERA POTENTIA IN OMNIBUS
SUIS AGTIBUS.
Caput hoc integrum ex autographo prseteri-
vimus, quoniam late tractatur in priori tomo
de Gratia, Prolegomento 1 , et in Metaphysica,
dist. 19, a sect, 2, et ultra, tum etiam non
pauca pro eodem argumento videri possunt in
opusculo 4, de Libertate divinse voluntatis.
Quseri autem ulterius posset primo, an ap-
petitus rationalis, sive voluntas sit species in-
fima, an potius in homine, atque Angelo spe-
cie distinguatur, quod disputant recentiores,
1 part., qusest. 59, art. 1, ubi CumeUus, item
774
LIB. V. DE APPETITU SENSITIVO.
Franciscus de Herrera, in "2, dist. J3^ q. i, et
ipse auctor, lib. 3^ de Angelis, cap. 1. Secundo
quffiri posset^ an voluntas, seu appetitus ratio-
nalis distinguatur in homine in concupiscibi-
lem et irascibilem, sicut appetitus sensitivus
distingui a multis solet. De quo videndus auc-
tor^ lib. 3, de Angelis, cap. i, post Scotum et
Gabrielem^, in 3, dist. 26 et 3A, Henricum;,
quod, lib. 8^, qusest. 15.
CAPUT IX.
QUiENAM SIT PERFeTIOR POTENTIA, INTELLECTUS-NE
AN VOLUNTAS.
1. ArgumenUm primum pro voluntate. —
Confirmatur. — Secundum argumentum. —
Confirmatur. — Tertmm argumentum. — Con-
firmatur. — Qwartum argumentum. — Confir-
matur. — Hsec qusestio ultima est de potentiis
animse rationalis, nam postquam de illis sigil-
latim dictum est, complementnm doctrinse
postulat, ut eas inter se conferamus, id^ quod
etiam de potentiis sensitivis tractari posset,
rejecta tamen in hunc locum est^ quoniam in
potentiis spiritualibus apertior erit difficultas,
ac facile poterit reliquis accommodari. Argui-
tur itaque vohmtatem praeeminere intellectui
primo^ quia habet nobihssimum objectum^
ipsam scihcet rationem boni^ prima autem et
potissima perfectio rei esse videtur bonitas
ipsius. Gonfirmatur : nam bonum dicit ordinem
ad existentiam: verum autem^ quod est objec-
tum intehectus^ ab existentia abstrahit, per-
fectius autem videtur^ quod ordinem habet ad
existentiam cum htec sit prima et potissima
rei cujusque perfectio : ergo^ etc. Secundo ar-
guitur ex actibus : nam perfectior est actus
voluntatis^ quam intellectus, si perfectissimum
unius actum ad perfectissimum alterius com-
paremus : ergo et vohmtas perfectior erit : illa
siquidem potentia perfectior creditur^ quce
meliori actu se exphcare potest. Antecedens
patet : quia perfectissimus actus voluntatis est
dilectio Dei^ ac perfectissimus intehectus est
Dei cognitio, melior autem est amor Dei^, quam
cognitio^ juxta ilhid Paul. \, Corint. : Major
autem horum est caritas. Gonfirmatur: nam
ordines angelorum distinguuntur secundum
eorum perfectiones^ ac Seraphini superiori
gradu, quam Cherubini locantur : quia hi ex-
cellunt in cognitione, ihi in amore: ergo amor
est perfectior. Tertio^ hbertas est maxima per-
fectio^ vohmtas autem est potentia hbera, nou
iiitellectus : etc. Gonfirmatur : quoniam volun-
tas regit intellectum, adtotum hominem, adeo
ut rehquse omnes potentise ad nutum vohin-
tatis agantur : ergo ipsa tenet primatum inter
potentias. Quarto, voluntas totum hominem
bonum, vel malum reddit : neque enim scien-
tia hominem bonum facit, vel malum, sed
virtus et vitium : heec autem ex voluntate
maxime pendent, quia hbertate propria non
dantur, Gonfirmatur, quia hac ratione appeti-
tus sensitivus est perfectior, quam imaginatio,
quia ilie capax est virtutis: non autem ima-
ginatio.
2. Dissidium in liac qucestione. — Assertio
affirmans intellectum prcecellere. — Ejus ra-
tiones. — In hac quaestione Schola sancti Tho-
mae et Scoti discrepant. Scotus enim in ^, dis-
tinct. 49, qusest. 4, statuit voluiitatem esse
simpliciter perfectiorem inteUectu, quem dis-
cipuli seqiumtur. Idem sentit Alensis, 3 part._,
quaest. 80, memb. \, dist. 1, qusest, 14, Bona-
ventura, yEgidius, Argentina, Gabriel et Ma-
jor, in 4, dist. 49, Albertus, in 1, distinct. 1,
qusest. 14, Aureolus, apud Capreolum ibidem,
quaest. 1. At D. Thomas, 1 part,, qusest, 82,
art. 3, 6 contra opinatur, licet secundum quid,
seu in quibusdam actibus voluntas superet:
sequuntur eum sui, ac Durandus, in 4, dis-
tinct, 94, quaest, 4, Paludanus, queest. 3, Her-
vaeus, quodl. 8, quaest. 9, Capreolus, in 1, dis-
tinct. 1, qusest. 2, et dist. 3, queest. 3, art. 2,
Abulensis, ad cap. 5 Matthsei, qusest. 30, et
Venetus 3, de Anima, textu 58, videturque
sententia probabiUor. Unde sit nostra conclu-
sio. Intellectus est perfectior potentia. Hanc
conclusionem declarat sanctus Thomas ex ob-
jectis iu hunc modum. Nam objectum intellec-
tussimpliciusestetabstractius, quam objectum
vohmtatis, ac modo aliquo immaterialius : ergo
ipsa potentia perfectior est : nobilitas namque
potentiffi ex nobilitate objecti desumitur, illud
autem objectum nobilius est, quod est abstrac-
tius et immaterialius, Oslenditur vero antece-
dens, quoniam inteUectus attingit objectum
sub abstractione ab existentia, consideraudo
scilicet nudam rei quidditatem, voluutas vero
uon nisi in rem, prout habet ordinem ad ac-
tualem existentiam terminatur : nihil enim
appetitur, nisi vel prout actu existit, vel exti-
turum est. Hanc rationem Scotus caviUatm'
multipliciter : eam vero proUxe defendit Caje-
tauus supra, quem videre licet. Vere autem
ratio subtilis est optimeque ostendens perfec-
tionem intellectus. Enimvero intellectiva^ po-
tentise vis ea est, ut rem quamUbet possit sub
omni preecisione considerare^ esseutiam ipsam
I
CAP. IX. QU.E SIT PERFECTIOR
ab existentia separando, et uniuscujusque
propriam rationem vestigando. Quod sane vim
magnam arguit^ immaterialitatemque intel-
lectus ipsius, voluntas autem simplici modo
fertur in objectum appetendo existentiam il-
lius: qui certe modus operandi minus subtilis
est^ minusque immaterialis, Secundo arguitur.
Potentia intellectiva immediatius sequitur ex
animoe essentia, voluntas vero medio intel-
lectu : hic ergo est perfectior. Consequentia
exponitur : nam quando passio una ex alia se-
quitur, seu potius mediante alia, quee imme-
diatius sequitur ex essentia prsestat ei, qute
sequitur mediate, cum sit veluti principium
alterius. Antecedens autem suadetur, tum ex
communi ratione potentias appetitivse, quse ex
potentia cognoscitiva consequitur, sicut appe-
titio sequitur ex cognitione : tum ex propria
ratione voluntatis, cujus libertas, ut diximus,
ex perfectione intellectus nascitur. Tertio. Di-
gnitas liominis potissime ex intellectu desumi-
tur, et ideo tanquam differentiam essentialem
illius assignamus, quod intellectivus sit, seu
rationalis id vero principaliter habet ab iutel-
lectu, cum vohmtas rationalis sit ex partici-
patione illius : prsecedit ergo intellectus. Id
quod etiam inde ostenditur, quoniam vohmta-
tis radix ipse intellectus censetur: siquidem
eo ipse, quod asserimus hominem esse ratio-
nalem^, quasi virtute et radice pronuntiamus
volitum esse, ac hberi arbitrii: quare, etc.
Unde etiam confirmatur ratio^ namque poten-
tia per essentiam rationahs, cujusmodi est in-
tellectus, perfectior est, quam quse tantum per
participationem est rationahs, quahs vohuitaSj,
quee potentia ceeca est, nec nisi ratione duca-
tur, operari valet, Quarto, intellectus est regula
omnium operationum voluntatis, et in tantum
vohmtas male, vel bene procedit, in quantum
rationi conformatur : tota siquidem bonitas et
mahtia morahs sumitur ex ordine ad rationem
rectam, et ideo tanto vohintas est mehor,
quanto est rationi subjectior^ teste Aristotele,
primo Etliicorum, cap. 3, Gicerone, secundo
Ofiiciorum, Augustino, de Libero arbitrio, c. 9
et 10; ergo perfectior est ratio ipsa, quam vo-
luntas. Quinto^ in suppositis inteUigentibus
differentia perfectionis naturalis potissime at-
tenditur ex parte intellectivaj potentise : nam
vohmtas fere ejusdem est rationis in iis suppo-
sitis, vel saltem non potest tam facile distingui
in eis ex diversitate operandi sicut intellectus:
et intra latitudinem angelorum major perfec-
tio maxime rehicet in modo cognoscendi, unus
enim altiori modo^ et per universaliores spe-
POTENTIA, INTELLECTUS, ETC. 775
cies cognoscit^ quam alter, in vohmtatibus au-
tem difficile invenietur distinctio, quse in modo
operandi, ut dixi, parum differunt: signum
ergo est perfectionem naturse inteUectuahs
potissime se explicare in potentia intellectiva,
atque adeo esse perfectissimam potentiam in
tali subjecto. Sexto, potentia cognoscitiva ex
suo geuere est perfectior, quam appetitiva:
ergo si conferamus perfectissimam potentiam
cognoscentem cum appetente perfectissima,
illa hanc superabit in perfectione, siquidem ex
suo genere excedit, et in specie proportionah-
ter accrescit, sio autem se habent inteUectus et
vohmtas: ergo, etc. Antecedens primum pro-
batur (rehqua enim nota sunt),namque appe-
titus qutedam inchnatio est appetentis, unde
ex vi et modo operationis appetitus non exph-
cat perfectionem suam in tali opere, imo neque
ad hoc principahter ordinatur, sed tantum ad
bonum quserendum, at potentia cognoscens de
se est vis quajdam exphcans maxime perfec-
tionem et immateriahtatem rei cognoscendaj :
per hanc quippe virtutem res cognoscens fit
quodammodo res ipsa cognita, sicque cognitio
ex suo genere magis propter se est, quam ap-
petitus: ergo perfectior potentia est ex suo
genere.
4 . Adprimum argumentum in num. 1 — Ad
confirmationem. — Ad argumentum primum
prioris sententise negatur antecedens. Nam si
objecta intellectus et voluutatis considerentur
in ratione rei, sunt fere ffiquahs perfectionis,
quia utraque ex his potentiis universahssima
est. Nihilominus absolute consideratisobjectis,
ut objecta sunt, intellectus objectum altius
deprelienditur, cum nobihori modo attingatur
ab iuteUectu, quam a voluntate bonum, ut
diximus. Ad confirmationem respondetur etiam
intellectum considerare res, quse habent ordi-
nem ad existentiam, imo et existentiam ipsam,
ac rationem boni , eaque omnia perfectiori
quodam modo attingere : ut explicatum est.
^. Ad secundum co?nmunis responsio. — Ad
secundum communis solutio est, intellectum
et vohmtatem spectari posse in statu vise, et in
statu patrise : ac priori modo actum voluntatis
esse perfectiorem actu intellectus respectu re-
rum superiorum, sicque charitatem pr^cel-
lere: cujus rei ratio redditur, quod intellectus
attingat res prout sunt intra ipsum, voluntas
autem ad easferatur prout in seipsis existunt.
Quoniam vcro in via Deus, ac superiora omnia
in intellectu nostro existunt imperfecte, atque
obscure, ideo coguitio eorum est nunc imper-
fecta^ et amor perfectus ex contraria ratione.
776
LTB. V. DE APPETITU SENSITIVO.
quod in res tendat in se consideratas. Quod
etiam sentit Hugo de sancto Victore^ lib. 6, in
coelestem Hierarcliiam, D. Dionysius, c. 7, in
hgec verba : Dilectio supereminet scientice, plus
enim diligitur, quam intelUgitur, et intrat di-
lectio, uhi scientia foris est : atque de lioc
amore et cognitione procedit illud Anselmi^ in
lib. GurDeus homo^ c. i: Perversus ordo est velle
amare, ut intelligas, rectitudo mentis est velle
intelligere, ut ames. At vero in statu patriee
excedit actus intellectus actum voluntatis^ quia
tunc videtur prout in se est^ juxta illud Joan.
3 : Ctmi apparuerit, similes ei erimus, quia m-
delimus eum sicuti est.
5. Data responsio duplici urgetur difficul-
tate. — Enodatur prior difficultas. — Dro hac
responsione videndus auctor, lib. 2^ de Orat.,
cap. dS. — Hsec vero responsio difiicultates
patitur. Primo enim rogo^, quomodo voluntas
in via possit magis^, perfectiusque diligere^
quam intellectus cognoscit, cum appetitus non
nisi in cognitum^ atque eo modo quo est co-
gnitum feratur? Secundo, quo item modo in-
tellectus res cognoscit prout in ipso sunt? imo
non nisi prout in seipsis liabent, agnoscit : alias
in sua cognitione deciperetur^atque aberraret.
Pro priori difficultate distinguenda est res co-
gnita, et amata a modo^ quo ea cognoscitur et
amatur: namque ex parte rei cognit£e_, ac si-
militer rei amatse^ voluntas non amat quidem
nisi rem cognitam ab intellectu : quoad mo-
dum tamen differentia intercedit : intellectus
enim per assimilationem operatur^ cognoscit-
que objecta per species eorum, quas in se lia-
bet^ et ideo quasi in seipso speculatur objecta,
et hac ratione cohseret, rem cognitam esse
maxime cognoscibilem^ ac simul imperfecte
et obscure cognosci, atque adeo simul verum^
in seipsa rem cognosci^ et prout iutra intellec-
tum repreesentatiu'. At vohmtas operatur per
modum impulsus, et incHnationis ad res co-
gnitas , ideoque non attendit modum , quo
cognoscuntur^ sed in res ipsas cognitas abso-
lute fertur, sicque ferri in res prout in se sunt,
apposite dicitur.
6. Ad secundam difficultatem quid dicant
nonnulli. — Rejiciuntur. — Suhoritur tertia
difficultas. — Solvitur. — Ad confirmationem
argumenti i, in eodem num.i. — Posterior vero
difficultas circa eamdem solutionem oritur ex
data nunc sohitione prioris : sequitur quippe
ex ea etiam in patria amorem perfectiorem
esse visionC;, cum ibi etiam amor feratur in
Deum prout in se est : intellectus vero non nisi
prout in se illum habet. Propter hanc instan-
tiam quidam ex Thomistis seutiunt amorem
in patria secundum quid perfectiorem esse : sed
falsum sentiunt, namque ibi intellectus^ et
voluntas feruntur in DEUM prout in se est^
cum DEUS secundum suam essentiam intel-
lectui beati sit intimus, neque in se melius
existatj quam in intellectu illo, ac sicut volun-
tas Deum in se totum amat^ ita et intellectus
Deum totum videt in seipso. Rursus quemad-
modum intellectus non totaliter Deum vidct,
ita nec voluntas totahter amat. Sed jam tertia
nascitur, et major difficultas, etenim quamvis
hsechabeantveruminsupernaturahbusactibus^
at in naturahbus sequi videtur actum amoris
naturee viribus ehcitum perfectiorem esse ,
quam sit naturahs cognitio intehectus, ille
namque amor in Deum tendit prout in se est,
ihumque attingit super omnia, at cognitio im-
perfecta est et obscura : unde sequi plane
videtur, voluntatem intehectui prsestare, nam
perfectio potentise ex naturahbus ejus viribus
pensanda est. Respondeo primo ahquam for-
tasse cognitionem Dei naturalem perfectiorem
esse, quam sit amor naturahs, ut naturalis :
quamvisut morahs, amor sit perfectior. Enim-
Tero naturge viribus cognoscere Deum^ et attri-
buta illius : involvit etiam cognitionem de
dihgendo Deum super omnia, quod totum in-
tehectus naturaliter assequitur, et majoris per-
fectionis esse ostenditur^ quam amare illum
posse imperfecto quodam modo : prsecipue,
quia praedicta cognitio non supponit actum al-
terius potentise, a qua juvetur : at vero tahs
ille amor cognitionem supponit intellectus, a
qua fere totam suam perfectionem haurit. Res-
pondeo secundo hcet amor naturahs perfectior
esse admittatur, niliilominus intellectum per-
fectiorem potentiam esse^ eo quod elevari po-
test ad perfectiorem actum, quam vohmtas.
Pro quo notandum, hcet actus visionis et cha-
ritatis sint supernaturales, nihilominus tamen
habere fundamentum ahquod in natura po-
tentiarum, a quibus exercentur, vere enim
inteUectus ex natura sua nonniliil valet circa
cognitionem Dei^ quem plane sub objecto suo
comprehendit, ahoquin non posset elevari ad
illam visionem : idemque dicendum de vohm-
tate, quo circa inteUectus de se habet non re-
pugnantiam, ut ad iUam perfectissimum actum
elevetur, ideoque de se perfectior est, quam
voluntas : quod autem voluntas possit unum
ahquem mehorem actum naturalem exponere,
quam intellectus non propterea perfectior ab-
solute censenda est, tum ob ea, quse diximus,
tum quia sat est inteUectum communiterj et
CAP. IX. QU^ SIT PERFECTIOR
in cseteris actibus excellere ethactenus de se-
cundo argumento. Ad confirmationem vero
ejus ibidem adductam respondetur : sicut Se-
raphini perfectius amant_, quam Cherubini, ita
etiam perfectius viderent^ certum enim est
absque controversia ex perfectiori Dei visione
sequi perfectiorem amorem : difficultas ergo
communis est in utraque sententia^ dicendum-
que denominationem illam non sumi ex his^,
qua3 in ipsis Angelis inveniuntur^ sed quae in no-
bis efficiunt. Seraphim itaque dicuntur arden-
tes etincendentes^utD. Dionysius ait, septimo
capite. ccelestis Hierarchise, quia iUorum mu-
nus est accendere in cliaritate Dei hominum
voluntates, nam quia charitas in via perfectis-
sima est^ ideo hoc est perfectissimum Angelo-
rum munus^ quod Seraphinis tribuitur^ Clie-
rubini vero munus habent ilhiminandi intel-
lectus^ ex eoque denomiuantur, quo pacto
interpretandus venit divus Thomas, i part.,
queest. 108, art. A, ad 6.
7. Ad tertium argmnentum in eodem nu-
mero prwio. — Ad confirmationem. — Ad ter-
tium argumentum principale respondetur,
quamvis in hbertate voluntas superet in-
tellectum, intellectum superare voluntatem
in ratione et discursu, multo vero major per-
fectio est potentiam rationalem esse per essen-
tiam, quam esse hberam, hffic enim perfectio
ex illa oritur tanquam minor. Unde ad con-
firmationem negatur antecedens : potius enim
intellectus regit voluntatem, totumque homi-
nem, quam e contra : nam hcet apphcatio ad
operandum sit a vohmtate, rectitudo tamen
operandi ab intellectu proponitur. Ex quo ne-
gare non possumus has potentias inter se de-
pendentiam habere, seque mutuo juvare^ phis
tamen est, quod voluntas intellectui, quam
quod intellectus vohmtati.
8. Ad qiiartum ibidem. — Ad confirmatio-
nem prima solutio. — Sectmda solutio. — Ad
quartum dicito in intellectu potius consummari
perfectionem hominis, cum per actum intel-
lectus homo fiat beatus, at vokmtatem reddere
hominem bonum dispositive in via, quia est
principium merendi, ideoque bonitatem mo-
ralem consummari in vohmtate, id tamen ha-
bere in quantum conformatur su» regulee^
quee est recta ratio. Unde prius, ac perfectius
morahs bonitas oritur ab intellectu^ qua de
causa etiam dependentia, quee inter virtutes
morales perfectissima est, in inteUectu residet.
Ad confirmationem quidam putant in poten-
tiis sentientibus appetitum esse perfectiorem
quahbet cognoscente, eo quod actus omnes
POTENTIA INTELLECTUS, ETC. 777
virium sensitivarum ordinantur ad appetitum
sensitivum , seu ad delectationem, cum vis sen-
sitiva non nisi delectabile bonum attingat.
Prajterea sensitiva virtus ex natura sua ordi-
natur ad obediendum rationi , ad hoc autem
vicinius accedit appetitus inferior (nam bruta
ex concupiscentia potius quam ex eruditione
ducuntur) in natura autem intellectuah, quse
secundum se capax est universalis, et summi
boni, mehusque iUud assequitur contempla-
tione, quam delectatione, et operatio appetitus
ad operationem intehectus ordinatur^ ideo in-
tehectus perfectior asseritur. Et heec responsio
ex S. Thoma cohigitur \, 1, q. 4, a. 1, ad 2.
Respondetur tamen secundo etiam in sensitiva
parte sensum interiorem appetitui preecehere,
cum habeat nobihores operationes, nobiho-
remque operandi modum : ac plerseque ex ra-
tionibus factis pro intehectu in sensu etiam
procedunt, neque uhee sunt quse contrarium
persuadeant.
GAPUT X.
DE POTENTIA MOTIVA SECUNDUM LOCUM^ AN ACTIVA
SIT, ATQUE AB ALIIS ANIM^ POTENTIIS DISTINGTA.
Adl. 3 Physic(e, q. 5, et disp. 51, Metaphy-
sicce, et l. -4, de Angdis. — Motus locahs absohite
sumptus communis est rebus etiam inanima-
tis : in animalibus tamen artificioso quodam
modo editur a principio intrinseco activo per
cognitionem et appetitum : in ahis vero non
ita. Quee differentia quod attinet ad rationem
motus locahs, non videtur essentialis, et ideo
de ipso motu, qui est actus hujus potentise
nihil superest dicendum prseter ea^ quse in
physicis dicta sunt, neque etiam de termino
hujus motus, nempe de ubi, quod tanquam
objectum ad hanc potentiam comparari potest :
sohim ergo restat dicendum de potentia ipsa^
et de instrumentis, quibus hic motus executioni
mandatur.
1. Hsec porro qusestio difficuhatem habet
propter Aristotelem in 3, de Anim., asseren-
tem virtutem movendi esse phantasiam cum
appetitu, ex quo sequi videtur , potentiam
hanc non esse distinctam ab iis, de quibus
hactenus diximus. In contrarium vero est ,
quia actus, et objectum motivse potentise dis-
tincta sunt ab actibus, objectisque aliarum
potentiarum animse. Pro resohitione notan-
dum primo, motum localem duphcem inve-
niri in animantibus : naturalem scilicet, qui
vitalis etiam dicitur et animalem, ex appetitu
778
LIB. V. DE APPETITU SENSITIVO.
nimirum pendeiitem. Primus est tum conti-
nuus motus cordis, tum etiam dilatatio, ac
compressio pulmonum^ ex quibus provenit
respiratio, et arteriarum pulsus : hi enim
motus omnes naturales dicuntur, quia in nos-
tra potestate non sunt, unde Aristoteles, libr.
deCommunianimal. motu, ad fm.,spirationem
inter motus non voluntarios numerat : potest
quidem per appetitum aliquantulum detineri,
et impediri spiratio : id vero non nisi quantum
ad ingressum, vel exitum aeris : attamen mo-
tus ipse cordis interior nequaquam : sicut ne-
que motus partis vegetativse, Jam vero motus
alter, animalis nuncupatus, ipse est, quem
progressivum appellant, quemque prcecipue
hoc loco intendimus.
2. Prima assertio. — De primo ergo motu
sit prima conchisio. Potentia ad motum natu-
ralem speciahs est in anima distinctaque ab
appetitu sensitivo, ac residens in corde, et
pulmonibus. Probatur^ quoniam ille motus ab
actione appetitus, vel sensus non pendet : his
enim cessantibus exercetur niliilominus pree-
dictus motus : ergo ab speciaU aha potentia
animee procedit. Antecedens experientia no-
tum est : consequentia vero videtur evidens,
nam tahs motus a potentia activa animse de-
bet fieri, non a sensu, aut appetitu, siquidem
his cessantibus ihe non cessat : ergo, etc.
3. Ad motum progressivum concurrunt co-
gnitio, afpeiitus et memlra externa. — Circa
motum progressivum, de quo principahter in-
quiritur, est notandum, ad ihum concurrere
cognitionem, appetitum , externa membra,
eorumque dispositionem. De cognitione res
hquet, tum quia progressio determinata esse
debet, ad certumve terminum tendens, nnde
eam oportet dirigi ab ahqua vi cognoscente :
tumquia appetitus nou est absque cognitione.
De appetitu quoque simihter hquet : animal
enim seipsum movet, cum appetit, et homo
item quando vult : ac prseterea quoniam mo-
tus ihe naturalis non est : erit ergo ab appe-
titu. Denique quod membrorum dispositio ne-
cessaria sit, constat, quia si prave disposita
sunt, non procedet motus, quantumvis animal
appetat : idem amphus constat ex naturali
compositione tahum membrorum : ideo enim
juncturis invicem cohigantur convexumque
in concavo inchiditur ut possit unum in ahero
volvi tanquam in cardine, quod observat Aris-
toteles 3, de Anima, textu 32, et hb. de Com-
muni animalium motu, inprincipio, etS. Tho-
mas ibidem, lect. 1, ait enim eo loco Aristo-
teles juncturas ad hunc finem fabricatas^ ut
quiescente parte una ahera moveatur, ac mota
nitatur quiescenti. Sic dum manus movetur,
quiescit brachium, quod si brachium torquea-
tur, humerus quiescit, ad aha vero munia
membrorum, et per ihorum extensionem et
retractionem membra moventur. Ita patet
tria haec ad progressionem esse necessaria :
patet uherius potentiam cognoscentem solum
conciirrere ad hunc motum tanquam dirigen-
tem appetitum , appetitum vero immediate
attingere executionem motus.
4. Memlra externa quomodo concurrant. —
Prima opinio. — Quo autem modo externa
membra concurrant, dubitari solet. Nonnuhi
vohmt in eis dari tantum dispositionem passi-
vam ad motum localem, obediendo scilicet ap-
petitui moveuti, in isto autem residere totam
virtutem activam illiusmotus ad eum motum,
quo in motu coelorum alibi diximus ex parte
corporis tantum inveniri aptitudinem passi-
vam, ut moveatur, vimque activam totam esse
in intelligentia movente. Hanc sententiam tra-
dere videtur Aristoteles, citatolibro deAnim.,
et lib. de Animal. motu, ubi abstruit appet.tum
esse principalem causam ejusmodi motus : si
autem immediate non causaret, non magis
esset principium motus, quam visionis, verbi
gratia, vel intellectionis. Idem sentire videtur
S. Thomas, 1 part., queest. 75, art. 3, ad 3,
dum ait vim appetitivam esse eflfectricem : vim
vero motivam existentem in membris, motum
exequi : per eamque membra reddi habilia ad
obediendum appetitui, cujus actus, inquit, non
est movere, sed onoveri. Idem docet 2, contra
Gent., cap. 82, ubi Ferrarius, in fine, ac late
Capreolus, in 2, d. 1, queest. 2, ad argumeuta
Aureoli, Cajetanus 3, de Anima, suo cap. 6.
Ratione quoque arguitur: quiahic modus con-
currendi ad progressionem sufficiens est, ac
maxime consonus naturse appetitivee, perfec-
tionique amantis : ergo, etc. Assumptum os-
tenditur quoad primam partem. Nam posita
efficacia in appetitu ad efficiendum motum,
posita item in membris dispositione ad oljedien-
dum, nihil aliud apparet necessarium: atque
exemplum de Angelo movente coelum idem
confirmat. Secunda deindepars suadetur; quia
appetitus potentia est inclinans ad aliud ergo
consonum illi est, ut etiam moveatur ad iUud
consequendum : ejusdem quippe potentice est
in finem tendere, et ad consecutionem illius
conari. Tertia denique pars probatur : tum quia
quo pauciora principia concurrunt ad actiouem
aliquam, eo melius est operanti : tum quia
operari per potentiam animalem^ ac per actio-
CAP. X. DE POTENTIA MOTIVA
nem immanentem multo perfectius est, quam
pei^ potentiam extrinsecam. Et confirmatur^
quouiam motus variatur pro ratione appeti-
tas, si enim liic veliemens sit, motus quoque
velox est, si sit remissus, motus etiam tardius
editur : ergo signum est illum ab appetitu pro-
cedere.
5. Seciinda et prolaMlior opinio. — Prola-
tur privio. — Gontrariam sententiam tenet
Henricus, quodl. \, q. 6, Godfredus, quodl. \,
q. 4, Thienensis 3, de Anima, 54, negantes
appetitum principium esse immediate eliciti-
vum motus localis, darique putant in ipsis
membris animalis virtutem aliam, quae active
exequatur motum : quia tamen potentia lisec
in actione sua omnino ab appetitu pendet,
ideo motum ab appetitu provenire. Gonsonat
huic opinioni Aristoteles, in 3, de Anima,
textu 0-4, quatenus ait dari organum quoddam
corpoi^eum quo appetitus perficitmotum. Idem
insinuat D. Tliomas, opuscul. 43, cap. 5, di-
cens, appetitum imperare motum, eestimati-
vam dirigere, potentiam motivam exequi, et
4 p., q. 78, art. 1, ad 4, sensum et appetitum
non sufFicere ad movendum nisi super addatur
vis aliqua, motivam enim sokim esse in appe-
titu, ut in imperante motum, in ipsis autem
partibus corporis est, ut fiant liabiles ad obe-
diendimi appetitui. Ex quo loco rationes de-
ducuntur pro hac parte. Prima. Yirtus motiva
potentia est animse ab ahis distincta, in parti-
busque ipsius corporis subjectata : ergo po-
tentia activa est, non passiva tantum. Gonse-
quentia valet, eo quod potentias animse, ut
anima est, activse sunt, cum actus earum sint
vitales, atque adeo a principio intrinseco ac-
tivo procedentes. Unde confirmatur intentum.
Nam actus, quo scribo, verbi gratia, non so-
kim est actus vitse, prout ab ipso appetitu ek-
citur, et appetitur, sed etiam prout ab ipsa
manu executioni mandatur, nam ipsemet mo-
tus manus est vere vitalis : ergo respectu illius
motus non se habet manus mere passive, sed
active etiam : ergo est in manu potentia ali-
qua illius motus ab appetitu distincta.
6. Probatur secimdo. — Secunda ratio. Ap-
petitus non immediate ekcit actum localem,
sed imperat : concedenda ergo est distincta
potentia activa immediate efficiens illum.
Gonsequentia est clara ex illorum sententia,
atque ex ratione actus imperati superius
expkcata. Antecedens vero est S. Tliomse,
probaturque, quouiam sicut appetitus membra
ciet ad motum localem, ita singulas partes
impellit ad suas actiones : sed nulla actio aka-
LOCALITER, SITNE ACTIVA, ETC 779
rum partium est ekcita ab appetitu, sed impe-
rata tantum : ergo motus localis nonnisi im-
peratus erit, cum nulla particularis ratio
detur, cum akter contingat in illo. Gonfirma-
tur : nam sicut per motum localem exequitur
quisquis proprium appetitum, ita per visum,
vel inteUectum exequitur quidquid appetit :
ergo nuUa est ratio, cur vmus sit actus elicitus
ab appetitu magis quam akus.
7. Prolatur tertio. — Tertia ratio. Si appe-
titus elicit motum, nuUaque alia virtus est ac-
tiva illius, per quem actum quajso edit appe-
titus talem motum, aut enim per actum edit,
quo vuk ipsum motum fieri, aut fortasse per
alium : koc postremum fingi non potest, omnis
siquidem voluntatis actus est voktio, aut noli-
tio, iiiemque proportionaliter asserendum in
appetitu, atque in Angelo motore constat iko
actu coelum movere, quod vult movere, nec
cogitari potest actus accommodatior ad hunc
movendi efl^ectum : si ergo per actum aliquem
appetitus movet, maxime per talem aliquem
movet : esse autem hoc falsum ostenditur,
Nam experimur ssepe in nobis motus non pau-
cos, absque eorum appetitione actuali, quales
non raro motus oculorum, et palpebrarum,
qui nobis inconsiderantibus fiunt : motus etiam
pedis, aut manus indeliberate, et sine adver-
tentia passim fiunt, circa quos evidens est,
appetitum non expromere specialem actum :
fiunt ergo a potentia motrice activa speciali.
Eademque ratio est de motibus aliis. Unde
sumitur novum argumentum : nam si motus
localis esset actus immediate ab appetitu edi-
tus, non posset taks motus pra^venire appeti-
tum et cognitionem : consequens est contra
experientiam : ergo, etc.
8. Prohatur quarto. — Hcec opinio prwfer-
tur pro qua videndus in simili auctor, lib. A,
de Angelis, cap. 29. — Ultimaratio. Si membra
passive tantum se haberent ad motum, pos-
sent semper, et ad nutum moveri ab appetitu^
eorum siquidem indispositio sufficiens non
esset ad impediendam motionem appetitus,
quia cum motus localis imperfectaj rationis sit
fere nukam dispositionem requirit, ut recipia-
tur in subjecto : ergo si niliilominus disposi-
tio postulatur, non nisi propter vim activam
existentem in membris. Atque haec opinio mi-
hi probabikor apparet, quam etiam indicat
D. Tliomas 2, cont. Gentes, cap. 35, in solu-
tione secundi argumenti, dum ait iu locak
motu animaks inter actuni voluntatis, seu ap-
petitus, et effectum mediare actionem facien-
tem motum : ergo et poteutia activa mediabit.
780
LIB. V. DE APPETITU SENSITIVO.
9. Ad argumentmn, in num. -4. — Ad argu-
menta vero in coutrarium dices^ Aristotelem
et sanctnm Thomam non negare in membris
virtutem motivam activam , sed aperte illam
agnoscere : attamen quia inter omnes alias
potentias^ quse appetitui subordinantur^ hsec
maxime subditur ilH (nam est quasi quoddam
instrumentum per se ordinatum ad servien-
dum ini)j ideo motum localem appetitui tri-
buere duo quippe sunt genera potentiarum
animse^ quas movet appetitus^ cognoscentes
videHcet et motrices. Circa priores non se ge-
rit appetitus ut motor tantum;, sed ut mobile
etiam ab illis, ideoque illarum actio non adeo
attribuitur appetitui : at potentia motiva tan-
tum se habet ut mota et subordinata appetitui,
quem necessario supponit, si ordinate^ ac recte
exire debeat in actum. Unde communiter ap-
petitus ponitur tanquam principale principium
locahs motus, atque ita sunt interprctandi
Aristoteles et sanctus Thomas, quando quidem
de illorum mente ahas constat. Ad rationem
vero respondeo appetitum sohim minime suf-
ficere, ut ex dictis constare potest.
10. DuUum primum circa superiorem doctri-
nam quodnam sit stihjectum motricis virtutis.
Suhjectum. particularis virtutis. — Sed jam
dubia insurgunt circa hanc potentiam. Pri-
mum, in qua parte corporis resideat : Pro quo
notandum, sicut in potentiis sensitivis qusedam
peculiaris invenitur in particulari organo re-
sidens, quoedam universahs influens in poten-
tias reliquas sensitivas : easque gubernans. ita
in prffisenti distingui posse^ atque dicendum,
organum motricis potentise particulare esse in
muscuhS;, seu nervis copulantibus inter se
ossa, in quibus est ipse vehiti cardo motus.
Ratio vero est, quia iocahs motus ilhs parti-
bus maxime exercetur : nam dum contrahun-
tur^ vel tenduntur musculi^ ipse motus perfi-
citur, unde et Isesis partibus impeditur pro-
gressio. Ita Aristoteles 5^ lib. de Generatione
animalium, cap. 6^ et lib. de Communi anima-
lium motu, ac S. Tliomas, dicto opusculo 43.
Est autem vis alia motiva aliarum partium
per quamdam contractionem et dilationem ut
in palpebris^ oculorum superciliis, et carnosa
cute frontis, etc. Et liaec etiam vim in muscu-
lis residetj quibus dictse partes texuntur et
gubernantur : huc etiam pertinet motus loca-
lis quarumdam partium, ut fit in risu, cujus-
vis effectrix in septo transverso hseret, et mus-
culis thoracis^ atque oris.
H . Suljectum virtutis generalis. — De vir-
tute universali Aristoteles ubique testatur esse
in corde, in quo semper collocat principalem
virtutem, et est probabile, nam appetitus in
corde hseret , motus autem localis appetitum
consequitur. Alii volunt esse in cerebro , quia
virtus heec motiva, et consequitnr sensitivam,
et utraque ad eumdem finem ordinatur. Vide
Valesium 2, Controversiarum , cap. 20. Quod
etiam inde confirmatur, quia quandocumque
ex infirmitate aliqua , aut paralysi sensus
amittitur, motus etiam membrorum ce.ssat,
quod indicio est , motum quoque ex ea radice
nasci ex qua sensus oritur, qua vitiata uter-
que perit. Antecedens constat experientia, de
qua vide eumdem Valesium, 1. 5 Controversia-
rum, c. 10;, contingit tamen aliquando amitti
motum remanente sensu , quia motus plures
dispositiones requirit in membris : potentiaque
motiva perfectionem addit supra sensum : pro-
babilis quidem hcec pars , sed Aristotelis sen-
tentia arridet magis.
12. Secundum dithium. — Secundum du-
bium est, utrum virtus motiva, de qua tracta-
mus , communis sit omnibus animantibus.
Dico breviter eam immediate nasci ex sensiti-
va, ambas quippe ad eumdem finem ordinari,
perfectiorem scilicet vitam animalis. Unde
sensus, appetitus et potentia motiva propor-
tionaliter se habent in illo, et perfectiorem
sensum perfectior virtus motiva comitatur.
Quo fit, ut quaedam moveantur ad distautia
loca, quia a distantibus sensibilibus immutari
possunt, et inter ipsa quaedam moventur per
aerem volaudo, alia per aquam natando, aha
vero per terram reptando, vel gradiendo, et
quae gradiuntur perfectiora inter omnia cen-
sentur, animahbus autem imperfectissimis et
conchyliis, quia fixa etiam moventur secun-
dum partes, non omninodeestmotrix potentia,
ut S. Thomas notavit, 1. 3, de Anima, cap. 8,
etsuo cap. OCajetanus. Namhabent potentiam
ad dilatandum se et constriugendum, quia cum
imaginatione et appetitu efficiunt, et ideo ta-
lis potentia motrix animalis etiam est , quia
etiam Aristoteles docet 3, de Anima, textu 57,
scribens, sicut iUis animalculis inest motus, ita
inesse imaginationem, quod liquet, quia punc-
ta contrahuntur , et delectatione expandunt
sese : cum imaginatione igitur, et appetitu id
exequuntur.
1 3 . Duhiicm tertium. — Primum pronmitia-
tum. — Tertium dubium est, an in homine
possit aliquando voluntas movere localiter im-
mediate absque appetitu sensitivo, vel appeti-
tus sensitivus absque voluntate. S. Thomas, 1
p., qusest. 80, art 2, ad 3, sentire videtm- vo-
CAP. X. DE POTENTIA MOTIVA LOCALITER, SITNE ACTIVA, ETC.
781
luntatem non nisi medio appetitu sensitivo
movere, et q. 81, art. l, ait, appetitum sensi-
tivum absque voluntate non movere. Dico ta-
men primo. Appetitus sensitivus, seclusis im-
pedimentis, movere non potest renuente vo-
luntate. Probatur, quia motio localis in nobis
libere fit, exceptis quibusdam motionibus, quse
naturali quadam alteratione fmnt, et ab appe-
titu etiam sensitivo non pendent, ut supra no-
tavi : ergo talis motus exerceri non potest
renuente voluntate, Secundo ita exigit debita
hominis compositio, in quo voluntas tanquam
primum movens et tanquam primum princi-
pium humanarum operationum se liabet.
14:. Seamdum pronunliatum . — Dico se-
cundo. Appetitus sensitivus de se sufficiens est
ad movendum si vohmtas non contradicat.
Pro expositione notandum, vohmtatem multis
modis posse spectari. Primo, quando impedita
est ad perfecte operandum , sicut in pueris
ante rationis usum, et in amentibus : tunc vero
ipsa nec impedit appetitum , nec impeUit,
proindeque appetitus valet interim causare
motum, ut experientia docet, et ratione patet.
Nam in brutis appetitus sufficit ad causandum
motum : ergo etiam in nobis sufficiet, nisi im-
pediatur. Altero modo spectari potest voluntas,
ut apta est ad renuendum, vel consentiendum,
nec a quoquam impedita , ita tamen ut indif-
ferenter se habeat, nec iu actum exeat, in quo
etiam statu poterit appetitus movere absque
voluntate : tum propter eamdem causam :
tum etiam , quia licet tunc voluntas explicite
non consentiat, virtute saUem consentire sen-
setur. Raro autem, aut nunquam fortasse po-
terit sic se habere voluntas, quando fit actus.
Tertio denique modo potest se habere vohm-
tas, ut positive moveat, vel impediat, tuuc
vero constat satis quid dicendum sit in propo-
sito dubio. Atque itapatet universim, quomo-
do appetitus possit movere, vel non movere
absque vohmtate.
15. Tertmm pronuntiatum . — Jam dico
tertio. Vohmtas de se potest movere absque
appetitu, imo ipso contradicente movere. Pro-
batur, quia potentia hbera est, et principium
omnis motus, ut supra diximus. Item, quia
nuUa se offert ratio, quare hac in parte pen-
deat ab appetitu, id quod satis videtur docere
experientia. Crediderim tamen communiter
paulatim appetitum trahi ad consensum volun-
tatis, simulque cum illa movere, cum id exigat
suavis rerum dispositio, ut superiora regant
inferiora per media, si tamen media ipsa non
repugnent, sed debite exequantur influxum
superioris : unde potest intelligi localem mo-
tum non elici immediate ab appetitu, sed im-
perari : vohmtas enim impedire nequit actum
elicitum appetitus, ipso renueute, licet tunc
eidem voluutati non imputetur : motum autem
localem impedire efficaciter potest, ut expe-
rientia constat.
PmiS LIBRI QUINTI DE APPETITU SENSITIVO.
ELENGHUS CAPITUM LIBRI SEXTI
DE STATU ANIMiE SEPAUATJl.
Cap. I. An per separationem a corpore
aliquid acqiiirat, vel amittat anima.
Cap. II. Qiiomodo anima separata sit in
loco, et moveatur.
Cap. III. Quce potentice species, et liabi-
tus moveant in anima separata.
Cap. IV. An anima separata habeat so-
las species, quas liic acquisivit.
Cap. V. An et quomodo anima separata
se cognoscat.
Cap. VI. Quomodo Deum, et alias sub~
stantias separatas.
Cap. VII. An, et quomodo res materia-
Les.
Cap. VIII. An anima separata perfectius
ititelligat quam conjuncta.
Cap. IX. An in corpore, an potius extra
illud anima sit magis connaturaiiter.
Cap. X. An anima separata appetat re-
uniri corpori.
LIBER SEXTUS.
STATU ANIMJl SEPARAT Jl.
De his, qiise ad essentiam Animse^ et illius
proprietates pertinent,in libris absolutis dixi:
nunc superest tautum de statu,, quem anima
nostra habebit post recessum a corpore, quse
disceptatio in sola iUa locum habet, quia sola
immortalis est : de qua re Aristoteles nihil
scripsit;, non tamen ideo res hsec aliena censen-
da est ab hoc tractatu, quoniam vere pertinet
ad perfectam notitiam habendam de anima
nostra, et ideo S. Thomas^ d p., in fine trac-
tationis de Anima , hauc etiam materiam dis-
putavit, queest. 29.
GAPUT I.
TJTRUM ANIMA PER SEPARATIONEM ALIQUID SUB-
STANTIALE ACQUIRAT, VEL AMITTAT.
1. Aninue separatcB et conjunct(e eadem
existentia. — Quid de sulstantia sentiat Caje-
tanus. — De substantia animse separatae fere
nihil dicendum superest, cum eadem numero
sit anima, quse in corpore erat, et separata
manet; ejusdem ergo substantiee erit in utro-
que statu, de se enim ad vivificandum quidem
corpus est ordinata;, non tamen de essentia
ejus est;, quod actu vivificet. Sed licet hoc sit
verum ad essentiam attinet, dubium tamen
superest, utrum quoad ahquid substautiale
mutetur per separationem, et difficultas con-
sistere potest in duobus, sciUcet in existentia
et substantia, seu personahtate saltem par-
tiali. Ac de existentia certum est, quod con-
servet eamdem, quam habebat in corpore, si
enim iham amitteret, corrumperetur : tum
etiam, quia idem est esse existentiee cum es-
sentia. Utrum vero essC;, quod anima separata
retinet, sit idem cum esse totius hominis, aha
difficultas est supra definita;, lib. 1, cap. 12.
Tantum ergo restat difhcuKas de personaU-
tatC;, quam tangit Cajetanus, 3p., queest. 6;,
artic. 3;, ac putat animam post separatiouem
esse semipersonam, quod autea non vendica-
bat : et Ucet obscure loquatur, mens ilUus hsec
videtur esse : ponit sciUcet in natura humana
prffiter corpus et existentiam quamdam aUam
entitatem;, quse personaUtas dicitur, a qua
natura habet quod subsistat, et quia dum'
homo vivit, unicum est subsistens, ideo ait,
anima dum est in corpore non subsistit, nec
propria persouaUtate terminatur. At vero ;,
cum primum separatur, incipit subsistere;, re-
suUatque propriaentitas per quam terminatur;,
inde ergo habet quodammodo rationem per-
sonee; quia tamen natura completa non est,
sed pars, semipersona, merito dicitur^, in cor-
pore verO; quia non subsistebat, semipersona
non erat : addit tamen Cajetanus in resurrec-
tione, cum anima reunietur corpori evasuram
subsistentem et semipersonam ; sed non ex-
pUcat distincte Cajetanus utrum ne entitas,
per quam anima subsistit, et semipersouatur;,
sit distincta a personaUtate totius, insinuat
tamen distiuctam esse.
2. Notatio pro vera sententia. — Hahetur in
disjj. 34, MetapJiysicce, sect. 3, n. 27. — Htec sen-
tentiain muUisdispUcet. Ac supponoprimo,ani-
mam nostram etiam in corpore subsistere, par •
tiali subsistentia spirituaU^quseiUiidentificatur:
subsistere ctiam materiam partiaUter, utrum-
que vero aUbi osteudimus. Et ratio obiter est :
quia anima etiam dum est in corpore existit
per se non sustentata ab aUo : hsec nimirum est
diflferentia inter homines et reliqua viventia,
quod in aliis eorum animfe non subsistant, sed
afFectiones qusedam sint materise affixa?. Unde
subsistentia illorum viventium in materia po-
tissime fundatur et inchoatur, completiu- vero
per actuationem formaj. At iu rationaU com-
posito licet quod prsecipue subsistit sit homo,
tamen subsistentia heec prsecipue obvenit ra-
tione animas, quee unitur corpori, non ut su-
stentetur ab iho, sed potius ut utatur iUo, ut
instrumento conjuncto : subsistere enim tan-
CAP. I. AN PER SEPARATIONEM A
tum est per se, et independenter ab alio sii-
stentante existere : et hinc fit;, ut subsistentia
hominis perfectior sit^ quam aliorum compo-
sitorum : heec enim completur ex duabus par-
tibus subsistentibuSj illorum vero^ minime.
Hoc supposito, sit conckisio.
3. Conclusio frolattir multipliciter . — In
MetapJiysica, disp. 3i, per totam. — Disp. 34,
sect. -4, num. 33. — Disp. 36, sect. i, cle In-
carnat.—- Anima separata eamdem habet sub-
sistentiam, quam habebat in corpore, nec per
separationem mutat entitatem, sed tantum
modima essendi. Probatur primo : quia super-
flua est illa variatio entitatiun. Secundo, quia
anima etiam in corpore per propriam entita-
tem, licet incompletam, est subsistens, ut po-
suimus, separata vero multo minus substen-
tatur a corpore : ergo in utroque statu manet
cum eadem subsistentia. Deinde, quod nullam
entitatem amittat , probatur : quia in animse
substantia non est aUa entitas prfeter ipsam
animam (corpus enim, et omnia aha pertinent
ad modum essendi, nos autem de entitate sub-
stantiali agimus) anima vero non amittit pro-
priam entitatem : quia est incorruptibihs : er-
go, etc. Item anima per separationem non
amittit entitatem essentise, alias corrumpere-
tur : neque existentise , tum quia hsec distincta
non est ab essentia, tum quia similiter corrum-
peretur : corrumpi namque idem est, atque
existentiam perdere : neque amittit entitatem
personahtatis, quia distincta a natura non est
reahter : quin etiam hcet distincta esset tahs
entitas, in homine plane spirituahs esset : si-
quidem primo deberet convenire animaj, et ab
iha communicari corpori, sicut de existentia
philosopliatur D. Tliomas, de quo alibi: esset
ergo indepeudens a corpore, sicut anima ipsa :
ergo manerei in anima separata : nuha est
ergo entitas substantiahs, quam anima perdat,
cum separatur. Quod vero nuUam acquirat,
patet eisdem rationibus, neque enim acquirit
entitatem essentiee, neque existentiee, neque
personalitatis : sohim ergo variat modum es-
sendi, scilicet informationem : ante enim in-
formabat et communicabat se corpori, cui erat
unita, postea vero caret tah modo essendi : mu-
tat ergo modum.
4. Primum corollarium ex dictis. — Ex quo
deducitur primo, dictam mutationem non esse
ab uno modo positivo in aham, sed in priva-
tionem illius. Nam animam esse corpori uni-
tam, positivum modum importat, scihcet in-
formationem, seu unionem : separari vero non
est novum modum acquirere, maxime enim
CORPORE ALIQUID ACQUIRAT, ETC. 783
acquireretur subsistentia, hanc tamen non ac-
quirit anima, quia jam in corpore illam habe-
bat : separatio ergo tantum privat modo quem
anima antea liabebat. Et coufirmatur, nam si
agens impediatur ab actione, non requirit mo-
dum positivum, sed caret causahtate, ita vero
est in anima : separari enim niliil est, quam
ab illa removeri causahtatem formalem circa
corpus. Declaratur amplius : nam anima separa-
tur per corruptionem hominis, corruptio vero
nihil afi^ert, sed potius aufert : ergo anima in
corruptione hominis positivo ahquo privatur,
neque positivum ahud acquirit.
5. Secundimi corollarimn, de quo siipra l.l,
c. 12. — Habctiir jam disp. 38, m.axime sect. 4.
— Deducitur secundo, animam separatam non
magis esse personam, quam unitam, et ideo
utrobique dici posse semipersonam. Probatur
primo : quia ratio personse tantum per positi-
vum completur, ut tradimus in Metaphysica,
sed anima per separationem solum habet ne-
gationem novam: ergo non magis est persona
quam antea. Secundo, anima in corpore, et
extra illud est subsistens communicabiliter
respectu corporis, incommunicabiliter vero
respectu inferiorem, hoc tantum differens,
quod actu se communicet, vel non communi-
cet^ quod non variat rationem semipersonoe
dicitur autem semipersona, tum quia est tan-
tum pars naturse, cum tamen de ratione per-
sonse sit, ut connaturalis sit terminus naturse
integrffi, individuee scilicet substantiee : tum
quia non est omnino incommunicabilis, quod
tamen de rationc personee esse, notissimum
est, cum oporteat esse integrum suppositum.
6. Tertium corollarium. — Ex quo deducitur
ultimo. Si anima post separationem corpori
uniatur, minime comparaturam alium modum
essendi, quam eum quem nunc quoad sub-
stantiam suam habet, reunietur siquidem per
veram informationem, et ita acquirit modum
essendi, quem nunc unita habet, quemque per
separationem amiserat : non ergo est, in quo
differre possit, uec contra Iioc aftert Cajetanus
argumenta ulla : solumque arguet quispiam,
sequi in morte hominis omnino nihil corrum-
pi, occurrendum vero corrumpi hominem,
atque in re tantum destrui realem unionem
inter animam et corpus.
CAPUT II.
QUOMODO ANIMA SEiAHATA SIT IN LOGO, ET
MOVEATUR.
4. Uatio aUenitrlus partis. — Quando de
784 LIB. VI. DE STATU
substantia animce separatae dictum est, agen-
dum sequebatur de conditione illius status^ an
scilicet naturalis ei sit, vel violentus, quia ta-
men lioc pendet ex multis^ quae in sequentibus
tractanda sunt^ commodius de hoc agetur in
fine libri : nunc antequam deveniamus ad po-
tentias, et actus animse separatffi^ dicendum
de motu illius^ et existentia in loco, videtur
enim non posse in loco existere. Ratio enim
essendi in loco est quantitas^ anima vero quan-
titate caret : similique ratione videtur non
posse moveri localiter, quia motus localis exi-
stentiam in loco supponit, et ad illum tendit :
de aliis autem motibus nutritionis^ accretionis^
etc, certum est eos non convenire auimse se-
paratse : ergo, etc. In contrarium est, quia di-
cimus animas esse in coelo, aut inferuo, per
quod significamus eas in loco existere, et cum
separantur a corpore^ ad illa loca moveri cre-
dimus^ imo lides docet, animam Christi des-
cendisse ad infernos.
2. Notatio prima pro resolutione. — Notan-
dum primo locum in rigore philosophorum
pertinere ad substantias quantitate prteditas,
et ideo commune axioma sapientum esse, in-
corporea in loco non esse. At enim quia esse
hic_, vel ahbi tribuitur etiam spirituahbus sub-
stantiis, merito quseritur , quidnam in iUis
hoc significet, quod hcet non sit ejusdem ra-
tionis cum ubi corporalium, sit tamen aliquid
illi proportionale.
3. Notatio secunda, inMetaphysica, disp. 35,
sect. i, n. 25. — Consule auctorem^ in ^.p.,
t. 2, disp. 12, sect. 2, § Gum igitur. — No-
tandum est secundo, animam separatam natu-
raliter loquendo sortiri non posse circa corpora
actionem , aut passionem uUam , quia cum
spirituahs sit a corporibus pati nou potest :
cum vero sit pars compositi, et imperfectum
quippiam , actionem circa corpora exercere
non valet, siquam enim, localem maximemo-
tionem ederet, hanc vero non posse ostenditur,
quia spirituaiis res non potest movere corpo-
ralem, nisi, aut informando illam, aut quasi
exterius impellendo. Primo quidem modo
corpus nostrum movet auima, quo certe modo
non potest movere quidquam, quando sepa-
rata existit , cum niliil informat, Secundo
modo movent plane Angeh corpora , non ve-
ro anima, quia ad actiones mere externas,
quahs est motus in rem alteram, non nisi me-
dio corpore, quasi exteriori instrumeuto potest
exire, cum natura sua interna sit forma cor-
poris. Dixi naturaliter, quoniam supernatura-
hter potest anima a corpore pati, ut apud iu-
ANIMvE SEPARATiE.
feros : potest etiam movere corpus, ut anima
Moysis, Matth. 17, corpus assumpsit, etin illo
loquebatur in transfiguratione, uti docet divus
Thomas, 3 p., q. 54, a. 3, ad 2, Abulensis,
Matth. 17, q. 54 et 55, D. Gregorius 4, Dialo-
gorum, referens plerasque animas apparuisse,
locutasque fuisse in corporibus , quod divina
virtute fecisse, et non naturahter, doeet D.
Tliomas supra, et 1 p., q. 110, a. 3, et q, 117,
art. 4. Unde falsus est ^Egidius, quodlibeto 4,
q. 7, tribuens animee separatae virtutem natu-
ralem ad movendum corpora.
4, Assertio pro qua mde auctorern in 3 p.,
t. 1, disp. 43, sect. 2, — His positis, sitprima
conclusio, Concedendum aliquo modo est ani-
mas separatas esse in loco, licet non eo modo,
quo res corporales, nam secundum fidem par-
tim in ccelo sunt, partim in inferno et purga-
torio, Nec solum dicendum est esse in coelo,
id est, beatas esse : constat quippe in loco iUo
deputatio prsemium bonorum, vel malorum
operum a Deo recipere. Item Deus dicitur ah-
quo modo esse in loco, coelum et terrarn ego
impleo, Jerem. 23, et Angeli simpliciter : ergo
et anima separata in loco esse recte dicetur,
5. Secunda assertio. — Secunda conclusio.
Anima non est in loco per aliquam actionem,
vel passioncm, neque per applicationem vir-
tutis ad ageudum, vel patiendum, Probatur,
Imprimis enim anima in loco non est per ac-
tionem immanentem, intellectionem scilicet,
aut volitionem, quia talis actio omnino inde-
pendens est a loco, nec per iUam anima ordi-
natur ad lucum, cum sit actio mere interior
et spirituahs. Deinde neque anima in loco est
per actionem transeuntem, ut patet ex se-
cundo notabili in num. 3. Quia naturahter
nuUam actionem, vel passionem transeuntem
potest habere, et tamen naturaliter potest esse
in loco sno modo, et de facto animse, quae
sunt in coelo empyreo, nuUam actionem tran-
seuntem habent circa Ulud, cum nec Ulud lo-
caliter moveant, nec alterent, nec ab eo aliquid
patiantur. Similiter, quse in limbo detinentur,
nuUam actionem trauseuntem, vel passionem
habent, non enim poena sensus afficiuntur.
Ex quibus coliigitur neque animas damnatas
in loco esse per passionem iUam tormentorum,
quod etiam probatm% quia licet non pateren-
tur, possent intelhgi ibi existere : nou ergo
per passionem suut primo, et per se : et con-
firmatur. Quando euim res alicubi patitur,
non ideo Ibi est, quia ibi patitur, sed potius
e contra, Nam, et animffi damnatorum ideo
in inferno existunt, ut ibi patiantur : non
CAP. II. QUOMODO ANIMA SEPARATA SIT IN LOCO, ET MOVEATUR.
ergo est anima per actionem vel passionem in
loco, nec per applicationem virtutis, qiiia si
illam virtntem transeunter agendi non liabet,
applicare illam non potest, de Angelis vero
id disputandum suo loco relinquimus.
6. Tertia assertio. — Haheturjam doctrina
hsc depriesentia, seu iibi suhstantiw spiritualis,
l. A,de A?iff .,aprincip!o. — Tertia conclusio.Ani-
ma separata per prsesentiam tantum suse sub-
stantise est in loco. Probatur : quia in substan-
tia spirituali inveniuntur solum substantia,
potentia et actiones, sed ostensum est animam
separatam non esse iu loco per virtutem^ nec
per actionem : ergo sola restat prsesentia suiB
substantiee, per quam in loco esse possit. Ex-
plicatur conchisio : nam anima parvuli dece-
dentis in originali dicitur in limbo esse^, quia
substantia animse illius ibidem prsesentialiter
conckiditur, ita ut si videri possit illi spatio
prffisens, et non alteri videretur, ac per condi-
tionalem ita explicatur, si talis anima esset,
quanta repleret sua preesentia illum loeum et
non alium : si passibilis esset ab agente, ibi
prsesente pateretur et non ab aliis. Item per
relationem, nam anima, qua^ in limbo est,
vere distat ab anima, quse apud nos est, et
propinqua est animse alteri in limbo forte exi-
stenti. Denique exemplo explicatur. Si enim
Deus ab aqua in vase auferret quantitatem,
neque permitteret illam localiter moveri, ea
certe ablata quantitate , non existeret proprie
localiter in vase, cum non repleret dkid, ta-
men vere esset ibi per preesentiam substantife
penetrative cum corpore ilhic subintrante : per
similem ergo snee substautise preesentiam, mo-
dumve locali mutatione ab ipsa substantia ac-
quisibilem, et amissibilem dicuntur animai se-
paratge in loco esse. Atque hsec conclusio, quo-
niam seque de Angelorum modo essendi in loco
procedit, suo loco uberius exphcatur.
7. Qicarta assertio. — Hinc vero colhgitur
jam quarta conchisio. Anima separata etiam
ahquo modo locahter movetur, dum substan-
tiai preesentiam mutat. Ita patet ex iho argu-
mento, quod anima Christi descendit ad infe-
ros, et animse sanctai deferuntur ad coelos,
damnatte vero ad inferos, quaj omnia pertineut
ad motum localem. Item, quia esse in loco, et
mutare locum se mutuo cousequuntur in sub-
stantiis, quse non replent omnia loca, cujus-
modi sunt creatse omnes : quare, etc.
8. Qucestiuncula^ subortw pars altera su,a-
detur tripliciter. — Verior enodatio. — Dubium
tamen est, an anima separata possit se mutare
a loco iu locuni, an necessario debeat, ab aho
m.
785
deferri. Quidam affirmant hoc posterius , et
confirmant primo ex iUo Luc. 16: Quod men-
dicus portatus sit ab Angelo in sinum Abraha?.
Secundo, quia alias anima si velletposset egre-
di a corpore. Tertio, quia animaj separata^ li-
bere possent ad nos venire. Verius tamen
muho est, animam separatam habere virtutem
se movendi. Namque in corpore virtutem mo-
tivam possidet, eamque corpori communicat :
ergo et separata eam habebit suo modo, cur
enim iham amittet : Prasterea animee nostrai
separatee possent inter se naturaliter sociatim
vivere, hoc enim proprium est creaturae ratio-
nalis : ergo possent mutare locum, alias per-
petuo manerent in certo loco, quod est imper-
fectio concliyhorum, ac simihum imperfectis-
simum gradimi vitse possidentium: at vitaani-
mse nostra3 separatae perfectissima est : ergo,etc.
9. Ad privium in n. prcec. — Ad secundum.
— Adtertium.. — Ad ihud Lucse 16, responde-
tur notando, animas in instanti separationis a
corpore agnoscere , utrum coelo , vel inferno
deputentur vel etiam purgatorio. Unde simul
ac id cognoscunt propria virtute, ihuc moven-
tur, honoris tamen gratia sociantur anim»
justee ab Augelis, saUem a custode, quo qui-
dem modo deportata fuit anima Lazari, animee
vero deputatse ad infernum vi dsemonum ilhic
deferuntur. Ad primam rationem dic, sicufc
anima non potest, cum vult, uniri ad corpus,
sed per naturalem tantum generationem, ita
nec potest ab eo dissolvi, nisi per naturalem
corruptionem, quia etsi illa propriam et spiri-
tualem potentiam sui motivam habeat, tamen
dum in corpore adsunt dispositiones ad infor-
maudum necessarise , ita est per naturalem
unionem vehiti rehgata, ut nequeat ahter sese
movere quam moto simul per potentiam mate-
rialem corpore. Unde nec prius deserere cor-
pus poterit quam dissolvantur dispositioues :
ex eo tantum quod naturahs ejus forma sit, et
consequenter iha unio nuUo modo hbera. Ad
secundam responde, animas separatas regula-
riter ex lege Dei a suis receptacuhs non egredi,
vel quia invite detinentur, vel quia hbere obe-
diunt divinse vohintati : ahquando huc venire,
quem eventum D. Thomas, 4 p., q. 89, art. 1,
ad 2, cum Augustino, hb. de Gura pro mor-
tuis agenda, docet esse inter miracula compu-
tandum. Alia vero hic restabat quaestio, quo-
modo anima moveatur , trauseundone ab ex-
tremo ad extremum sine medio , in instanti
ne, an in tempore. Sed qutBstio communis est
in Angehs , et ideo in suum locum rehn-
quenda.
50
786
LIB. M. DE STATU
CAPUT III.
QU^NIM POTENTI^, SPECIES ET HABITUS MANEANT
IN ANIMA SEPARATA.
\ . Prima assertio. — Dicto de siibstantia
animge separata3^ et de motii illius, dicendum
sequitur de proprietatibus, et consequenter de
actibus et habitibus ejusdem, et loquimur
preecipue de anima separata secundum ea,
quse illi naturalia sunt, quse vero Deus circa
illam supernaturaliter operatur, hic tantum
obiter attingemus. Sit ergo prima conckisio.
In anima separata manent ex potentiis sohis
intellectus, vohmtas et motiva sui potentia.
Est certa ex dictis supra de potentiis animse.
Nam inter omnes, hse tantum sunt spirituales,
et in anima subjectatse, nullo autem modo in
organo corporeo, sicut rehquse. Et de potentia
sui motiva, de qua ahqua esse poterat dubita-
tio, speciatim probatur, quia sicut in Angehs,
eo quod se moveant, potentia motiva admitti-
tur, ita et anima etiam, qu» separata sese ip-
sam locahter movet, ut capite pra^cedenti vi-
dimus, specialem deposcit facuhatem : ergo
iUse tres manent in anima, a qua naturahter
fluunt, et in qua recipiuntur sine dependentia
a corpore. Ahee vero omnes, cum sint in cor-
pore, destruuntur. Est etiam communis theo-
logorum et philosophorum. Sohis Gregoriusde
Arimino falsus est in hoc, putans in anima
separata manere potentias sensitivas, quia cre-
dit subjectari in anima^ aut ab ea non distin-
gui^quem supra impugnavimus, hb. % cap. 3;,
a n. 2.
2. Secimda assertio dipartita. — Prior pars
ostenditur.— Consule auctorem, lil). ^, de Gfrat.,
prcesertim cap. 20. — Secunda conclusio. In
anima separata manent, quantum est ex na-
tura sua, omnes species intenectuales, et habi-
tus inteUectus et voluntatis, quos in vita hac
acquisivit : non tamen maneut species, aut
habitus, qui erant in portione inferiori. Pro-
batur prior pars ex prsecedenti : species enim
et habitus inteUectus et vohuitatis sunt spiri-
tuales, cum sint iu subjecto spirituah, nec
pendent a corpore uUo modo, cum hoc non
sit causa iUarum materiahs, neque efficiens^
utpote inferioris ordinis, nec potest fingi ahus
modus depeudentias : si ergo non pendent a
corpore, manebunt plane in anima separata.
Dixi, quantum ex natiira sua, quia cum auima
separata in hoc rerum ordine non maneat in
puris naturahbus, sed vel prsemio glorias, vel
ANIM.^: SEPARAT^.
poena inferni afiiciatur, de facto uon manent
in illa muUa ex iis, quse hic acquisivit : nam
in beata non manebunt imperfecti habitus^
quia iUum statum non decent, damnatee vero
animsenihil supernaturale retinebunt, eliamsi
maneant habitus naturales, ut cedant iUis in
pffinam. An autem in anima beata maneant
Theologia et fides, non est hujus loci : puto ta-
men scientias omnes evidentes manere in pa-
tria : ahos vero habitus obscuros, minime :
quia cum in iUo statu neqneant ehci actus im-
perfecti, superflue ibi habitus obscuri admit-
terentur. Dices \, ad Corinth. 13, haberi, quod
scientia destruetur. D. Thomas supra inteUigit
de dicta humana scientia. Sed contra : nam
actus scientise acquisitse manebit : ergo et ha-
bitus. Occurretiu" fortasse, manere quoad sub-
stantiam, sed destrui quoad modum, quia non
ehcietur cum phantasmatibus. At certe non
est hic sensus Pauli : cum ibi non loquatur de
conver.sione ad phantasmata, sed de dono
scientiffi, quod comitatur Fidem, et est obscu-
rum, sicut iUa, ut patet ex 2, 2, q. 9, a. 1 et
3. Ac quod hsec si mens Pauh, patet ex con-
textu, ibi enim, comparat charitatem donis,
et iUam exceUentiorem esse ostendit, sive pro-
plietice evacualuntur , sive linguce cessalunt,
sive scientia destruetur.
3. Ostendit posterior pars. — Secunda pars
conchisionis patet ex dictis, corruptis enim
uobis, corrumpuntur quee suut in nobis, ut
dixit Aristoteles, sed separata anima corrum-
puntiu' potentise sensitivae : ergo omnes habi-
tus, et species iUarum. Unde Ucet forte in
parte sensitiva sint virtutes infusse, et dona
Spiritus sancti, omnia consequenter esse de-
sinent : nee sunt necessaria dum anima cor-
pore caret : restituentur tamen omnia in
resurrectione propter gratiam iu anima ma-
nentem, quee quasi in virtute omnia continet.
Hinc coUiges, in anima separata non manere
actus ad partem sensitivam pertinentes, quod
si aUquaudo in Scriptura iUi tribuuutur, ut
sentire, refrigerari, etc, figurata locutio est
ad explicandas actiones, vel passiones spm-
tuales, ac reales ipsius.
A. Quarta assertio de Fide. — Tertia con-
chisio, Anima separata potest intelhgere et
amare. Est de fide, in Scriptura enim animse
defunctorum introducuntur ut loquentes et
ratiocinantes^ Luc. 16, Pater AlraJiam, etc,
Sapientige 5, Dicentes intra se, M sunt, etc Et
animffi beatse vident et amant Deum, et dam-
nati cognoscunt perditiouem suam, habentque
vermem conscieutice. Et ratio est evidens ,
CAP. IV. AN ANIMA SEPARATA
anima enim principiiim est intelligendi^ et in
ea manet intellectus cum speciebus intelligi-
bilibus : ergo nibil deest ad intelligendum.
Dices deesse sensum a quo in cognitione de-
pendet, dependet quidem non ut ab organo,
sed a ministrante species in hac vita, ac pro-
pter quamdam concomitantiam operationum^
quee non est essentialis intellectui^ sed accidit
illi dum est in corpore propter actualem coUi-
gationem harum inter se potentiarum : abla-
tis vero potentiis sensitivis^, cessat dependentia.
Et confirmatur : nam si anima separata non
posset intelligere, otiosa maneret.
5. Ohjectio ex Eccl. 9, ut diluatur a D.
Hieronymo et aiiis. — Planior dilntio. — Oppo-
nes. Ecclesiastes 9j dicitur : Mortui vero niliil
noverunt. Et infra : Nec opus, nec ratio, nec
sapientia , nec scientia erunt ajmd inferos.
Respondet ibi D. Hieronymus prosopopoeiam
esse in persona hominis suadentis aUum, utse
tradat vohiptatibus, unde subdit : vade ergo,
et comede in Iwtitia panem tuum. Alii respon-
dent^ Sapientem loqui ironice;, quasireferendo,
et irridendo ea, quse mali apud se arbitran-
tur. Ahi exponunt^ quod nihil noverunt mor-
tui eorum quse in hac vita geruntur^ quod
verum esse de animabus non glorificatis ha-
betur in additionibus ad D. Thomam, q. 72,
art. i, ad \, et 2 ex D. Augustino, de Cura
pro mortuis agenda. Vera tamen expositio est,
damnatos nihil novisse eorum, quse ilUs de-
berent prodesse : nec est illis ratio, ut suam
salutem quEerant, unde cum subditur, vade
ergo , etc, non significatur, trade te vohipta-
tibus, sed comede cum lc&titia, id est, cum tes-
timonio bonse conscientise : et ideo subditur,
Quia Deo placent opera tua : ita Nicolaus de
Lyra ibi, et consonat totus contextus, manent
tamen circa lianc conchisionem multa dubia,
et prsecipue ex parte inteUectus : nam ex parte
voUnitatis nihil est, quod inquiramus, fere
enim eodem modo se habet quo in hac vita,
ac semper inteUectum comitatur. De intellectu
ergo multee sunt difBcultates : quse singulas
quffistiones petunt.
GAPUT IV.
UTRUM ANIMA SEPARATA HABEAT SOLAS SPECIES,
QUAS IN HAC VITA ACQUISIVIT.
1. Quonmdam placitum in hoc capite.- — Re-
jicittcr. — Videtur quidem non habere aUas^,
quia non apparet modus acquirendi illas ,
contra vero est, quia si alias non habet, nimis
HABEAT SOLAS SPECIES, ETC. 787
imperfecta erit ejus cognitio. Tn hoc fere om-
nes doctores conveniunt, animam separatam
non tantum habere species hic acquisitas, sed
etiam quasdam aUas : licet aUqui id expUcent,
non de anima secundum pure naturaUa, sed
ut de facto elevatur ad aUquid supernaturale.
Nam ex natura sua, inquiunt, anima nostra
forma est corporis, ideoque ex natura sua re-
cipit species ad inteUigendum per corporales
sensus, quare si a corpore separetur, statum
obtinet praiternaturalem, in cpio proinde non
potest naturaUter acquirere species : intelUget
ergo soUim per eas, quas in hac vita habuit.
Quod si nunc aUter contiiigit, supra naturam
animse profecto contingit. Ha3c tamen sententia
contra D. Thomam et communem militat.
Nam aperte loquitur S. Doctor de anima se-
cundum naturam suam, et non secundum su-
pcrnaturalem aUquem statum spectata, non
videtur prseterea rationaUs opinio, ex iUa enim
sequitur, auimam pueri decedentis absque
speciebus, debere ex natura perpetuo carere
cognitione, ut plurimum posse se cognoscere,
et si forte alia inteUigeret, non nisi imperfecte
et confuse id preestaret, atque adeo de facto
anima pueri decedentis in originaU, sub ea
imperfectissima conditione in perpetuum re-
hnqueretur, cum Deus nihil gratuitum illi
conferat, sed tantum ea, quee naturalia sunt.
Praeterea, licet status iUe sit aliquomodo pree-
ter naturam animge, tamen absolute sequitur
ex conditione ipsius. Quia enim anima et for-
ma est subsistens, et corporis corruptibiUs,
necessario manere debet ahquando separata,
et cum necesse sit hominem corrumpi, imo
diutius manere separata, quam in corpore na-
turaUter loquendo : est autem inconveniens,
quia pro statu brevissimo habeat anima natu-
ralem modum acquirendi species, et non pro
diuturno statu separationis : ergo, etc.
2. Quomodo anima separata nonas species
com,paret. — Scoti et G-ahrielis opinio et ratio.
— Confirmatur. — Impugnatur Scotus. —
Quare probabilius videtur, animam separatam
habere species rerum preeter eas, quas in hac
vita acquisivit, sed difficuUas est de modo, quo
iUa comparet. Scotus, in 4, dist. 45, 46, q. 2,
credit animas separatas accipere species a
rebus per abstractionem inteUectus agentis.
Idem Gabriel, in canone, lectione 32. Ratio
Scoti est, quia si anima conjuncta corpori po-
test abstrahere species a pliantasmatibus, se-
parata poterit abstrahere iUas ab objectis,sicut
enim in corpore convertit se ad phantasmata,
ita separata potest se convertere ad res objec-
788 Lm. VI. DE STATU
tas. Confirmatnr, qnia alias, ut dicebamiis,
anima separata imperfectissima esset, si non
posset in actu exire per intrinseca sibi, sed ab
extrinseco tantum species ei infunderentur.
Heec Scoti sententia procedit ex falsa doctrina
circa modnm, quo intellectus agens producit
species : certum quippe est illnm non esse
productivum specierum nisi ab aliquo deter-
rainetur, dum autem imitur corpori, determi-
natur quidem a phantasmate, separatus vero
jam deferminari nequit, quia determinatio per
lioc perficitur, quodutrumque in eadem anima
radicetur, sicque anima operante per phanta-
siam,versanteque circa hoc objectum trahitur
intellectus ipse ad efficiendam speciem illiu.s,
atque hoc est ad phantasmata converti : nihil
autem horum locum habet in anima separata,
quia phantasia caret. Nec vero hngi potest
modus, quo ab externis ol^jectis intellectus de-
terminetur, ut Scotus autumat. Etenim anima
non convertitur ad res, nisi cognoscendo, vel
amando illas, hsec autem conversio supponit
species in intellectu : non ergo per talem con-
versionem determinatur intellectus ad produ-
cendas speeies. Vide supra in libro A, cap, 7,
unde constabit dari non posse in anima sepa-
rata intellectus agentis operationem, eo quod
liabeat intrinsecam dependentiam coguitioue
phantasise.
3. Opinio altera D. Thomce. — Ahter ergo,
1 part., qusest. 89, art. l, opinatur D. Tho-
mas : nimirum auimam nostram in corpore
ideo cognoscere per conversionem ad phan-
tasma sensibile, quia tunc habet modum es-
sendi formarum sensibilium : at extra corpus,
cum habeat modum essendi substantiarum
spiritualium, intelligere per conversionem ad
ea, qucB sunt intelligibilia simpliciter, sicut
alise substantise separatae, nimirum Angeh :
tum quia semper (inquit) modus operandi se-
quitur modum essendi : tum quia non est pos-
sibihs alius modus intelligendi, nisi duplex
ille : cumque aniniEe separatge non conveniat
operari per conversionem ad phantasmata,
necessario modus alter convenire debet : eo-
gnoscere porro per conversionem ad res actu
intelligibiles , idem valet, atque cognoscere
recipiendo species per infusionem a substantiis
separatis, quee sunt intelligibiles actu,et maxi-
me a Deo, qui auctor totius naturse est, ut ex-
ponunt Thomistse., colligiturque ex illo art. 1,
et preecipue in solutione ad 3, quare secundum
D. Thomam, animse separatse nou nisi per in-
fusionem, species conquirunt.
4. Ffima diffiGultas contra opinionem dlvi
ANIM^ SEPARAT.^.
Thomcp. — Secimda. — Tertia. — Quarta.'
Sed jam occurrunt difficultates non paucael
contra hanc sententiam, Prima est, quia hic
loquimur de anima secundum ordinem natu-
ralem, non de his, quas Deus circaidam potest
supernaturaliter operari : haec autem infusio
specierum, quse dicitur fieri a Dco, non vide-
tur naturalis esse, sed ex libera voluntate Dei
pendens, atque adeo supernaturalis et gratuita.
Secunda,cp.iarum nam rerum infundantur spe-
cies animee in puris naturalibus exislenti : seu
in beatitudine naturali? Ac de facto habet lo-
cum difficultas in puero decedente in origina-
li : nam licet in poenam sit carentia vi.sionis
Dei, attamen aliam uon habet poenam, et alias
habere potest omnem perfectionem naturse
consentaneam. Tertia, an fiant dictae species
immediate a Deo, vel mediis Angelis. Quarta,
quomodo anima intelligat per illas.
5. Prima difficultatis enodatio. — Cliild de
aliis difficultatilus. — Ad primam respondet,
ad naturalem Dei providentiam spectare, ut
infundat aniraai separatee necessarias species
ad cognoscendum naturaliter, ideoque illam
infusionem supernaturalem non esse, sed intra
ordinem naturee contineri, sunt ejusdem ani-
mffi infusionem in corpus, quia probat illa
confirmatio Scoti, quia alias raale esset provi-
sum animce nostrse, si nec ab intrinseco esset
in actu primo constituta, nec secundum na-
turalem ordinem posset ab aliquo agente iu
actu prirao constitui ad operandura. Adde na-
turalem rerum ordinem esse, ut superiora ju-
vent inferiora, et prsecipue quia unaqueeque
res juvetur ab auctore suo, et ab illo recipiat
complementura necessarium. Dices : si hoc
naturale est recipiet etiam anima damnata in-
fluxum specierum, cum Deus non deneget
providentiam naturalem. Respondendum, in
poenara peccati, posse Deura illam perfectionera
naturalera non tribuere, satis enira esse non
auferre naturalia, quse serael contulit. Secundo
respondendum, forte recipere species ad raa-
jorem certe poenam. Reliquas difficultates sol-
ventur melius in sequentibus.
CAPUT V.
AN, ET QUOMODO ANIMA SEPARATA COGNOSGAT SE.
1., Anima separata se cognoscit etiam quid-
ditative. — Quod anima separata cognoscat
seipsara aliquo modo, certissimum est. Nara si
in hac vita dum est corpori immersa id potest,
melius poterit separata, et a corpore non im-
CAP. V. AN ET QUOMODO ANIMA SEPARATA SE COGNOSCAT.
pedita, quin potiiis quod non tantum utrum-
que. sed etiam quod intuitive et quidditative
se cognoscat^ videtur satis credibile primO;,
quia in eo statu niliil est^ quod animas impe-
diat cognitionem. Secundo, quia inconveniens
est animam semper liabere naturale deside-
rium se cognoscendi perfecte^ quod illi impos-
sibile per naturam complere. Tertio, quia ani-
mse essentia^ et perfectio est limitata^ compre-
hensibilisque ab intellectu creato : ergo etiam
a proprio intellectu. Nam rationabile est^ ut
virtus intellectiva adaequetur perfectioni ipsius
animae : sic enim^ et Deus se compreliendit^
quia intellectus divinus adeequatur su£e essen-
tige infinitse : Iiabet ergo intellectus noster
suttlcientem virtutem naturalem ad intelli-
gendum perfecte animam ipsam, atque adeo
inconveniens est^ potentiam hanc semper otio-
sam manere, nec in actu reduci posse-: ergo
naturaliter loquendo anima potest se dicto
modo cognoscere : ergo maxime separata po-
terit.
2. Modus se ita cognosce7icli, nt expUcetur a
D.-Thoma. — Arguiticr contra Imnc modum. —
Qnapropter hoc supposito, ut probabiliori, dif-
ficultas restat de modo, quo anima separata se
cognoscat. Divus Thomas, 1 part., qusest. 87,
docet non cognoscere se per speciem aliquam
sui, sed per substantiam suam, quod est diffi-
cile : intellectus enim noster est in pura po-
tentia, et non est de se constitutus in actu
primo ad cognoscendum alia : ergo anima se-
parata non potest se cognoscere, nisi ejus in-
tellectus ad hoc constituatur in actu primo :
ergo debet prius recipere speciem sui. Et con-
firmatur primo : nam de Angelo ideo dicitur,
quod cognoscit se per suam substantiam, quia
ejus intellectus est constitutus ex natura sua
in actu primo ad cognoscendum se : ergo cum
intellectus noster hoc non habeat, non potest
anima se per seipsam intelligere. Confirmatur
secundo : nam si hoc posset anima separata,
etiam quando est conjuncta corpori, posset, si
enim de se constituta esset in actu primo ad
hanc cognitionem non dependeret utique a
sensu , nam in tantum intellectus pendet a
sensu, in quantum per illum actuatur. Confir-
matur tertio. Anima per separationem priva-
tur solum modo essendi in corpore, ut in ca-
pite primo ostensum est : ergo ex vi prsecisee
separationis, seu quin tribuatur ei ali(juid po-
sitivum, non potest intelligere, quod in cor-
pore non poterat. Dices, quod aufertur saltem
ab illa impedimentum, sed non recte. Contra,
si euim virtutem sufficientem ad talem cogni-
789
tionem habebat, quo qua^so modo poterat cor-
pus illi esse impedimentum, maxime cum na-
turale illi sit esse in corpore?
3. Quo pacto rem expediat Cajetanus. —
Hanc difficultatem tangit Cajetanus, 1 p. ,
q. 89. a. 2, respondetque obscure satis, aui-
mam secundum propriam naturam esse intel-
ligibilem in potentia . eo quod secundum
propriam naturam sit forma corporis, et imi-
tetur modum formarum materialiurn. Unde
sicut illa^ sunt intelligibiles in potentia, ita et
auimam nostram : et hinc esse, quod in cor-
pore non possit cognoscere se nisi per conver-
sionem ad phantasmata. At vero dum a corpore
separatur, absque extrinseco influxu fieri actu
intelligibilem, quia participat naturam sub-
stantiarum separatarum, modumque essendi
earum habet. Nam sicut ex natura animaB, ut
corpori unitas, sequitur naturaliter conversio
ad sensibilia, ita, inquit, ex vi separationis
sequitur natin^aliter conversio sui, et omnium
virium suarum ad se, sicque intellectus agens
convertitur primo ad illustrandam substan-
tiam animfB, ac proinde anima, quse anteaerat
intelligibilis in potentia, fit actu intelligibilis
sine alia specie per conversionem luminis in-
tellectus agentis supra illam.
4. Arguitur contra, et prohatur animam se
intelligere per speciem. — Sed hgec nec satis-
faciunt, nec intelliguntur satis. Nam animam
ex intelligibili in potentia, fieri intelligibilem
actu per hoc tantum, quod desinat informare
corpus, minime videtur possibile, primo, quo-
niam sive anima informet, sive non, semper
habet eamdem entitatem spiritualem : ergo
semper habet eamdem intelligibilitatem, in-
telligibilitas enim ex entitate provenit, non
ex modo essendi, Si respondeas, quodinsinuat
Cajetanus fieri inteliigibilem actu, non per
solam separationem, sed per illustrationem
intellectus agentis, quae inde consequitur : ea
certe illustratio non est intelligibilis : nam vel
per illam poneretur aliquid in auima, quod
non esset facile fingere. Vel nihil, ut Cajeta-
nus ipse concedit, et sic illa illustratio nihi
efficiet, quia sicut non entis nullse, sunt pro-
prietates, ita et effectus nulli. Secundo, si in-
tellectus agens illustrat substantiam animae
separatae, cur non etiam conjunctaj ? cur item
non potest converti ad illam ? licet enim con-
vertatur ad sensibilia, nihilominus si posset
separata converti ad se, posset et conjuncta.
Tertio , quaenam quseso e.st hajc conversio :
non enim est cognitio, quia cognitionem aote-
cedit, neque est actio aliqua : est ergo omni-
790 LIB. VI. DE STATU
no nihil. Quarto, per illam illustrationem vel
fit anima tantum objective intelligibilis^ vel
etiam formaliter. Si primum, id certe non est
suflHciens, ut anima se cognoscere dicatur,
nam quantumvis objectum in se sit illustra-
tum, si non uniatur potentise, non poterit
cognosci. Si secundum : ergo jam per produc-
tionem speciei illustratur : hsec enim est for-
mahs illustratio^ quam intellectus agens eflQ-
cit_, imo nulla est alia, ut supra dictum est :
ergo cognoscit anima se per speciem^ quod est
intentum. Denique non recte dicitur a Caje-
tano speciem hanc ab intellectu agente animge
separatse fieri^ ut argumenta facta contra
Scotum probant : habebitur ergo per infusio-
nem. Atque hse rationes partem hanc faciunt
probabilem.
5. Instantia prima contra guinta proxime
dicta. — Sicunda. — Ad primam instantiam .
J)e hoc tamen antecedente, vide disp. 35^ Meta-
pliysicw, sect. A, et l. i, de Angelis, c. 4. —
Ad secundam. — Argues tamen. Angelus ad
cognoscendum seipsum non indiget specie ,
sed per suam substantiam se cognoscit : ergo
et anima. Patet consequentia, quia ideo An-
gelus id potest, quia est forma actu intelUgi-
bilis, atque subsistens, quod etiam vendicat
anima. Secundo , intelligibile per seipsum
praBsens intellectui^ per se etiam inteUigi po-
test;, superfliuaque est media species_, sed ani-
msB separatse substantia est prsesentissima
ipsius intellectuij et illi conjunctissima : ergo
supervacanea est species. Ad primum dicito
antecedens non esse omnino certum. Secundo
consequentia quoque non valet , dupHciter
enim potest intelhgi, Angehim se per suam
substantiam cognoscere. Primo, ut per sub-
stantiam actuat intellectum , concurratque
cum illo ad iutellectionem ad modum, quo
essentia divina dicitur habere locum speciei in
beatis. Altero modo potest intelhgi^ quod an-
gehcus intellectus dimanet ab essentia consti-
tutus jam in actu primo ad intelligendum se^
neuter tamen modus videtur habere locum in
anima separata : ac de secundo patet ex dictis
in superioribus_, cum ostendimus intellectum
humanum de se esse nudam poteutiam^ ac
tabulam rasam. De primo ostenditur, quia
anima adeo est imperfecta, ut vere sit forma
corporis : non ergo habet immateriahtatem
requisitam, ut supplere possit rationem speciei
intelhgibilis^ unde non actu intelhgibihs est,
sed potentia : siquidem per se minime actuare
potest intenectum. Ad secundum dices, hcet
anima separata suo intellectui coujunctissima
ANIM.^ SEPARATiE.
sit reahter, non tamen intelhgibihter^ et ideo
necessariam esse speciem sicut etiam lumen,
quod intra visum existit^ non potest per se
videri^ nec calor intra tactum potest sentiri,
eo quod iha materiahs conjunctio non sufficit
ad cognitionem, nisi adsit intentionahs.
6. D. Thomm sententia commode explicatur.
— Consule auctorem in Metaphysica, disp. 35,
sect. 7, 71.^. — Hsec pars est quidem probabihs^
in re tamen obscura, et opinio divi Thomae
probabihter defendi solet : credi ergo potest
animam separatam, se intelhgere immediate
absque specie instar Angelorum, quia vero dif-
ficultas hujus sententiaj sita est in exphcanda
ratione, cur in corpore non ita se intehigat, aut
quid ihi conferat separatio : notandum, ani-
mam se intelligere duphciter dici posse, ut
paulo ante de Angelo. Ac quoad primum mo-
dum, dicendum, animam non posse habere
tale munus dum est in corpore, quia cum sic
habeat modum formai materiahs, non potest
exercere effectum formae intentionaUs, eaque
de causa in corpore existens dicitur inteUigi-
biUs in potentia^ quia non per se inteUigit,.sed
per aUenas species : quoad secundum vero
modum dicendum est inteUectum in actu pri-
mo ex natura sua esse constitutum ad cogno-
scendum se, atque animam : dum tamen est
in corpore, exire non posse in actum secun-
dum, propter coUigationem, quam habet a
sensibus, unde pendet in operari, sicut ad in-
teUigendaobjecta aUa externa : namque Ucet
inteUectus sit constitutus per species inteUi-
gibiles, non potest iUis uti_, nisi sensus comi-
tetur iuteUectum : quia ergo sensus nequeunt
comitari inteUectum circacognitionem animae,
ideo non potest ipse in corpore talem habere
cognitionem : extra corpus vero maxime. At-
que hic secundus modus facUior esse videtur,
ac solvit diflQcuhates, iUa excepta, quod anima
a corpore impediri videatur^ de qua infra.
Juvatur porro data sohitio ex multis, quse
supra diximus., 1. ^, c, 1, de modo inteUigendi
animte in corpore, ubi reddidimus rationem
hujus coUigationis quam inteUectus cum sen-
sibus habent in vita mortali.
GAPUT VI.
QUOMODO ANIMA SEPARAIA INTELLIGAT DEUM;, ET
RES ALUS IMMATERIALES.
1, Prima assertio. — Diximus jam quomodo
anima separata se cognoscat, quoniam cogni-
tio sui est prima operatio naturalis in unaqua-
CAP. VI. QUOMODO DEUM, ET ALIAS SUBSTANTIAS SEPARATAS.
791
que re spiritiiali.Nimcestvidendumjquomodo
alia a se cognoscat^ quomodo item Deum^ et
substantias reliquasimmateriales^ sive Angelos,
sive auimas separatas. Supponendum vero
est, animam separatam cognoscere aliqualiter
Deum , et substantias alias separatas^ quia id
evidens est : iuquirimus autem modum, quo
alias cognoscit. Sit ergo prima conclusio. Ani-
ma separata per suammet essentiam cognoscit
Deum, sicut cognoscit seipsam : loquimur
porro in boc capite de cognitione^ quam aui-
ma habere potest ex propria natura : non de
illa^ quam Deus infundere valet : Anima ergo
per naturalem scientiam nequit Deum cogno-
scere per illius essentiam increatam^ quia hsec
est supernaturalis cognitio^ quas per solam
gratiam habetur : cognoscit ergo illum per
sui essentiam. A posteriori probatur conse-
quentia, quia naturale est^ cognito eflfectu
devenire in cognitionem causae, sed anima est
eflfectus Dei;, seque separata cognoscit eviden-
ter , et comprehensive , atque adeo esse se
creaturam producibilem per creationem : ergo
cognoscit per se creatorem suum. Confirmatur:
nam anima non tantum est eflfectus, sed quaj-
dam non vulgaris imago, et similitudo Dei :
anima ergo se intuens intuetur quamdamDei
similitudinem : ergo per illam cognoscet
Deum saltem imperfecto modo. Verum est ta-
men animam non tantum per se, sed etiam
percognitionem aliarumcreaturarum^ et prse-
cipue animarum^ atque Angelorum posse Deum
cognoscere^ cum sequaliter de eis procedant
rationes factse. An vero naturaliter loquendo
posset auima separata habere majorem ali-
quam Dei cognitionem tributam illi a Deo
speciali providentia naturali^ in qua ejus bea-
titudo naturalis consisteret, alia qusestio est,
quse ex multis principiis alterius loci propriis
pendet.
2. Semnda assertio. — Secunda conclusio.
Anima separata cognoscit Angelos et alias
animas per species illorum;, non tantum per
essentiam ipsius animse. Videtur esse contra
D. Thomam^ q. 89^ art. 2, in corpore;, ubi ait
animam separatam habere cognitionem alia-
rum animarum^ et Angelorum per modum
substantiee suee^ sed vere non est contra illum.
Nam ad secundum docet, animam separatam
intelligere Angelos per similitudines divinitus
impressas: de aliis vero animabus niliil docet.
Pro intelligentia ergo conclusionis recolendum^
animas separatas ejusdem esse inter se speciei,
cum Angelis vero convenire solum in gradu
essendij illumque nonhabere completum: at-
que hinc nasci quod ipsa anima ex vi cogni-
tionis, quam de se habet, valeat alias animas
quoad utriusque communem et essentialem
rationem quidditative comprehendere, cum
eadem sit, et in omnibus aliis ratio. At quod
alias animas in particulari distincte cognoscat,
non potest per essentiam suam: quippe quse
non repreesentat illi propriam singularitatem
aliarum animarum, sed illam tantum commu-
nem rationem: unde necessario indiget pro-
priis speciebus reprffisentatibus singulas ani-
mas. Dices. Per speciem universalem potest
anima separata cognoscere singularia: ergo
cum anima per essentiam possit cognoscere
rationem communem, per illam etiam poterit
cognoscere omnia singularia. Argumentum
tamen procedit in opinione negantium species
singularium, et ideo dixi superius majus in
hoc dubuim esse, attenta opinione D. Tliomse;
iu nostra enim antecedens falsum est, ut patet
ex lib. A, cap. 3. Sed et in opinione D. Thomse
dici posset argumentum non procedere : ante-
cedensque habere verum, quando universale
cognoscitur per speciem abstractam a phan-
tasmate rei singularis, quia in ea specie uni-
versale reprsesentatur abstracte, per quam for-
tasse non possunt secundum D. Thomam co-
gnosci omnia singularia, sed illud tantum, ex
cujus phantasmate fuerat abstracta, Quo certe
modo anima separata per essentiam suam non
potest alias animas in particulari distincte
cognosccre, ac videtur colligi ex qusestione de
Anima, art. 12, ad 4, quod de aliis inteUigen-
tiis majoriratione erit philosophandum; anima
enim per suam essentiam, cum maxime potest
arguitive cognoscere habere se infimum locum
in intellectualibus, in eoque incompletum esse
sortiri, atque inferre ad perfectionem universi
pertinere tales substantias dari, non tamen
cognoscere valeret per substantiam suam dis-
tinctius aliquid de intelhgentiis : ad id ergo
peculiares species erunt necessarise.
3. Instantia ima. — Altera. — Ad semndam.
Instabis, non oportere, ut anima habeat dis-
tinctam cognitionem singularum animarum,
nec perfectiorem cognitionem intelligentia-
rum, ideoque speciebus non egere. Vel certe
instabit alius, licet habeat eam cognitionem
anima, non indigere tamen speciebus, quia
quamhbet animam et intelhgentiam potest
per propriam illius substantiam cognoscere,
sicut se cognoscit per suam, cum par sit ratio :
nam omnes ejusmodi substantige actu sunt in-
telligibiles. Ad primam instantiam responde-
tur^ assuBaptum non esse verisimile. Primo,
792 LIB. VI. DE STATU
quia anima cum rationalls sit ex natura sua,
est etiam sociabilis, liabet autem consortium
cum aliis animabus et cum intelligentiis : ergo
necesse est^ habeat propriam cognitionem il-
larum^ atque adeo proprias species earumdem.
SecundOj quia anima ex se habet lumen sufQ-
cieiis ad perfectiorem cognitionem auimarum
et Angelorum, quam sit illa communis et con-
fusa : ergo est illi naturale habere species, quse
ilh lumini adsequentur : alias superfluum esset
tale himen^ sicut cognitio Dei per essentiam,
non est quidem animae naturaUs, eo quod non
habet lumen naturale sufliciens ad illam co-
gnitionem, tamen naturale est animee, ut ha-
beat medium sufEciens ad cognoscendum Deum
tara perfecte, quantum suo kimine naturali
potest assequi. Ad secundam instantiam re-
spondetur, manasse opinionem illam ex Du-
randO;, dist. 3, q. 6, dicente Angehim quem-
libet cognoscere alium per essentiam ejus ,
quae opinio falsa est^, ut in 1 part., qusest. 56,
art. 2j tractatur. Ratio vero inde sumitur, quia
substantia fmita non potest per se uniri intel-
lectui alterius, nec actuare ilhim, cum illove
concurrere, id enim soli Deo tribuitur propter
suam infinitam virtutem, de quo etiam a nobis
difficile satis intelhgitur. Adde nos a sensibili-
bus ad intelhgibilia ascendendo debere pro-
portionaliter loqui : cum ergo res actu sensibi-
les non per se moveant sensus, sed per species,
sic et intelhgibiles non per se, sed per species
intehectum ab eis diversum movere poterunt.
Denique, quia jam anima separata non intel-
hgeret aliam animam,quoties vellet: sed tunc
sohim cum vellet ipsa intelligenda ei uniri,
qui sane ordo rectus non esset : intelhgit ergo
substantias immateriales per species earum.
4. Habeatne anima species a Beo , an ab
Angelis, de guo nove auct. lib. 1, de A^igelis,
c. 5, et si placef, in Metapliysica, disp.^, sect.3,
n. 9. — Unde vero habet anima tales species?
Communiter respondetur liabere per mfusio-
nem a Deo, quod insinuat D. Thomas supra,
probabiliter etiam dici posset animam separa-
tam eas recipere ab ipsis substantiis spiritua-
hbus eo modo, quo albedo imprimit, species
in visu, aut quodvis sensibile in proprium
sensum : probaturque a paritate rationis : al-
bedo enim imprimit speciem sui in visu, quia
actu visibihs est, ut probatum est hb. 3, cum
ageremus de visu : sed Angehis est etiam actu
intelhgibiUs : ergo potest imprimere sui spe-
ciem in anima separata. Patet consequentia a
fortiori: objectura enim sensibile efhcit spe-
ciem sui, Hcet illa quodammodo sit immate-
ANIM.4! SEPARAT^.
rialior, sed Angelus, vel anima separata im-
materiahor, fortasse est, quam species ejus:
ergo poterit illam efiicere. Confirmatur primo,
quoniam ideo astruitur intellectus agens ad
efTiciendas species, quod phantasia sit mate-
rialior, nec proinde efficere possit species im-
materiales, posset autem si phantasma spiri-
tuale fuisset, neque jam intellectus agens
adraitteretur: ergo objecta, quee de facto spi-
ritualia sunt, poterunt efficere species sui in
intellectu. Confirraatur secundo, quia res actu
tahs, potest iraprimere sui similitudinem in id
quod est potentia tale, sed substantise spiri-
tuales sunt actu intelligibiles, et intellectus est
in poteutia ad earum simihtudines : ergo, etc.
Confirmatur tertio, quoniam intentionales spe-
cies res iraperfectse sunt, producibilesque pro-
pria actione, ex pra^supposito subjecto : ergo
non est cur ab angelo non possint produci.
5. Objectiones contra proxime d.icta. — Sol-
vuntur. — Sed coDtra haec arguitur prirao, quia
talis productio speciei deberet esse naturahs,
et fieri iraraediate a substantia Angeh, videtur
autera impossibile, creaturara iraraediate ope-
rari per substantiam suara : ergo, etc. Secundo
sequeretur, quod de facto unus Angelus im-
primeret speciem sui in alterum. Consequens
falsum est : ergo, etc. Tertio sohis Deus movet
efficaciter voluntatera, sed intellectus non est
nobilior voluntate : ergo neque in inteUectum
agens aliud, preeter Deum, impriraere potest
speciem. Quarto species debet esse immate-
rialiter, quam objectum repraesentatum, cum
sit forma actu intelligibilis : ergo non potest
produci a substantia etiam spirituaU. Ad pri-
mum dic, nuUum esse inconveniens Angelum
immediate per substantiara suam efficere spe-
cies intentionales, ut patet etiam in colore
aUisque sensuam externorum objectis: quae
sui species, et ut proprie agentia imraediate
producunt, neque rursus inconveniens uUum
est substantiam esse immediatum principium
alicujus actionis prsecipue assimilativse in esse
intentionali. Ad secundura negatur sequela,
quoniam de facto omnes AngeU reeeperunt
totam suam perfectionem a principio, omnes-
que species inteUigibiles, unde non est cur
aliunde recipiant. Neque inferas : ergo animara
quoque debuisse perfici a Deo tantura, cura ab
iUo tantura creetur et conservetur : negandum
enim autecedens, multse siquidem res creantur
a Deo qusein actionibus suis de csetero juvan-
tur ab aliis causis: hac enira ratione Angehis,
etiara Augelura iUurainat. Tertium arguraen-
tum non est simile ; voluntas enim non move-
CAP. YI. QUOMODO DEUM, ET ALIAS SUBSTANTIAS SEPABATAS.
793
tur ab alio effective, quoad actum primum,
intellectus vero in actu primo ab objecto suo
constituitur. Ad quartum negatur anteeedens^
substantia quippe spiritualis immaterialior est
quolibet accidente. Deinde antecedente ad-
missO;, negatur consequentia^ habetque instan-
tiam in objectis sensibilibus : ex his ergo pro-
babilis fit hsec sententia^ ac tribuitur Alensi.
Certe rationes pro illa factae in numero prsBce-
denti urgentiores videntur, quam qua3 pro
opposita parte proxime factse sunt, atque dis-
solutae,
6. Bubium %num expeditur. — Dubium
tamen primum est, an per eas species co-
gnoscat anima separata alias animas atque
Angelos : in quo videtur plane certum^ quan-
tum praesens materia patitur, animam sepa-
ratam perfecte compreliendere alias sicut
seipsam, primo quia ejusdem sunt perfectionis
essentialis. Gradus vero individuales facile
possunt intelligi, quippe qui parum addant
supra essentialem perfectionem. Secundo, ra-
tiones^ quibus supra probavimus, animam se
perfecte cognoscere, de aliis animabus, quan-
tum ad naturalia^ etiam valent : quantum vero
ad supernaturalia, actusque liberos, alia est
ratio, cum harum rerum mensura non ex na-
tura pendeat, sed ex gratia, atque libertate.
De cognitione vero Angelorum est majus du-
bium. D. Thomas supra loquendo de Cogni-
tione Jiaturali, vult animam separatam habere
imperfectam et deficientem cognitionem An-
gelorum, et art. 3, indicat, esse tantum veluti
in genere, seu in confuso, idemque colligitur
ex articulo primo.
7. Primum audoris prommtiatum in /wc
duhio probatur. — Hsec tamen sententia difli-
cilis est. Ac dico prinio animam separatam
habere propriam cognitionem, et intuitivam
cujuscumque Angeli. Primo quia quemlibet
Angelum per propriam speciem illius novit :
tum quia species rerum spiritualium ab ob-
jectis manant : ergo species propria a proprio
illius objecto : tum quia licet species hee in-
fundantur a Deo, nulla ratio est, cur non in-
fundantur animse proprise species cujusque
Angeli, ut per illam possit cognoscere singu-
los. Secunda ratio una propter quani anima
separata ex natura sua vendicat cognitionem
intelligentiarum, est societas, quam cum illis
habet, teste D. Tho^ma, q, de Anima, art. 17.
Sed ad hanc societatem non satis est cognitio
confusa, nisi singu. as personas cognoscat, qui-
bus associari debeat, ne anima inter Angelos
instar cseci hominissegereret, quialios confuse
cognoscit homines esse, nihil in particulari de
illis discernendo : hoc autem magna esset im-
perfectio. Tertio, quia ad confuse Angelos co-
gnoscendum non indigeret speciebus, cnm per
suam substantiam ita posset cognoscere, ut
supra dictum est : recipit autem species An-
gelorum, ut ipse D. Thomas docet : ergo ha-
bet propriam eorum cognitionem.
8. Secitndimi pronuntiatum hipartitum. —
Dico secundo, hsec Angelorum cognitio in
anima separata quidditativa est et distincta :
an vero sit comprehensiva, certo sciri non po-
test. Prima pars probatur, intellectus enim
noster cognoscitivus, est quidditatum, neque
in solis accidentibus sistit : cum ergo habeat
proprias species Angelorum, repraesentantes
propriam cujusque essentiam, cognoscit sane
illam lumine naturali : maxime quia essentiee
Angelorum fmitee sunt, nec est cur ab intel-
lectu nostro separato cognosci non possint
quidditative : cum sic assimiletur Angelis,
tum in modo esseudi, tum in speciebus. Se-
cunda pars suadetur, quiacomprehensio mul-
tum addit supra cognitionem quidditativam,
ad hanc enim sat est cognoscere prsedicata
omnia essentialia, ad comprehensionem vero
oportet cognoscere cunctas rei proprietates,
omnesque rationes illius penetrare. Unde bea-
ti Deum quidditative cognoscunt, non vero
comprehendunt : tum ergo Angeli sint excel-
lentiores ipsa anima, atque habeant altiorem
modum cognoscendi, utpote sine discursu, et
per universaliores species : excedunt fortasse
capacitatem auimse, ne ab ea comprehendi
possint. Alia vero ex parte, cum sint fmitse
naturse, videri poterunt comprehendi posse ab
intellectu habente perfectas speeies illorum,
prgecipue inferiores Angeli, qui non multum
in perfectione animam excedunt : in hoc ergo
nihil est certum, sed prior pars videtur pro-
babilior.
9. Dulium tertium multiplex . — A.lioremitti-
tur. — Dubitatur rursum, an anima separata
possit cum alia colloqui, aut etiam cum An-
gelis, et quis sit modus locutionis eorum. Item
quomodo anima separata cognitiones et ope-
rationes liberas cognoscat. In hoc tamen ea-
dem est ratio de anima et Angelis, et ideo
queestiones istse in materiam de Angelis trans-
mittuntur: satis sit monere, animam separatam
non posse cognoscere cogitationes, neque ope^
rationes liberas, nisi ex voluntate illius, cujus
suut operationes, atque Iiinc est necessaria
animabus separatis locutio, qua proprios con-
ceptus explicent, alias non possent civiliter
794 LIB. VI. DE STATU
vivere;, neque esset respublica bene ordinata,
loquuntur vero modo angelico, quis porro sit^
docetD. Tliomas^ 1 p., q. 101, etin citatama-
teria de Angelis explicari utcumque solet, est
enim res nobis in hac vita satis abdita.
CAPUT VII.
QUID ANJMA SEPARATA COGNOSCAT IN REBUS
MATERIALIBUS ET QUOMODO.
1. Prima qucestio Imjus capitis, ac D. Tho-
mce circa eam resolutio. — Pro expositione
qusestionis. Nota res materiales dividi in tria
genera, quaidam sunt singulares, alia3 univer-
sales, aliaa sunt eflfectus, et operationes rerum
singularium. Unde triplex hic est qusestio, pri-
ma, an, et qua3 singularia anima separata co-
gnoscat, Secunda^ancognoscatfacta^ qusecon-
tingunt in hac vita. Tertia utrum habeat scien-
tiam naturalem rerum. Circa primam divus
Thomas et discipuH ilHus sentiunt aniinam
separatam cognoscere singularia : de modo
autem sunt anxii^ cum non ponant in illa spe-
cies singularium. Unde D. Thomas, supra a. 4,
ait eam cognoscere quaedam singularia_, non
tamen omnia, cognoscere autem illaper species
infusas a Deo, quse determinantur ad hsec^
vel illa singularia per preecedeutem cognitio-
nem, et per aliquam affectionem, vel per na-
turalem habitudinem_, vel per divinam ordi-
nationem : qua de causa eo loco ad primum,
docere videtur, aniinam separatam per species,
quas ex hac vita detulit, non posse postea
cognoscere singularia sensibilia, quse in vita
cognovit : idem credit Cajetanus ibi. Rursus
D. Thomas, q. de Anima, art. 20, iii corpore,
et ad 1 1 . Ac videtur consequenter loqui, nam
illee species acquisitse tantum repreesentant
naturam universalem, et ideo per illas non
posset anima cognoscere singularia, manet
tamen apud D. Thomam eadem difficultas in
speciebus infusis, quales ipse ponit, non re-
praasentantes scilicet directe singularia : omnes
vero allati modi determinandi species, nec
bene intelliguntur, nec satisfaciunt,, et iidem
fingi possent in speciebus acquisitis : quare
hac in re sit.
2. Prima assertio. — Prima conclusio. Ani-
ma separata cognoscit omnia singularia, quae
in vita cognovit, per species illorum acquisitas.
Heec conformis est valde modo loquendi Scrip-
turse, ac sequitur ex dictis supra. Anima enim
separata conservat species, qiias in hac vita
comparaverat;, et per eas potest cognoscere
ANIM.^ SEPARAT^.
quidquid illse repraesentant, reprsesentant au-
tem directe singularia : ergo, etc. Consequen-
tia est evidens, antecedens autem jam in su-
perioribus ostensum est : quare, etc.
3. Secunda assertio. — ExpUcando suadetur.
— Sit tamen secunda conclusio. Loquendo ex
natiira rei : anima separata non cognosceret
alia singularia materialia, nisi ea, quee in vita
cognovit, quorumqiie species detulit, de facto
tamen cognoscit alia, juxta dispensationem
Dei infundentis species illa repreesentantes.
Explicatur et probatur. Nam si anima in puris
natiiralibus separata maneret, eonservaret
utique species singularium, quas acquisivit
conjuncta : alia vero singularia haiid propriis
conceptibus attingeret, nisi per proprias eo-
riim species, quas tamen a rebus desumere non
valet, ut supra probatiim est : oporteret ergo
illas a Deo recipere. Non videtur autem neces-
sarium, neque ad naturalem Dei providentiam
spectare talium specierum infusio, ciim rerum
singiilarium cognitio, per se sumpta, minime
necessaria sit ad perfectionem intellectus, sed
ad praxim tantum, quse in separatis animis
locum non habet, cum in eo statu, nec debe-
rent animse ciim aliis hominibus conversari,
nec aliis rebus materialibiis uti, qua etiam de
causa aiiima conjuncta corpori cognitionem
possidet reriim singulariiim alterius vitse. At
vero de facto, beatee qiiidem animae cognitio-
nem participant multorum singularium, vel
per divinam essentiam, quam vident, vel per
species eoriim, idqiie vel ratione status beati-
tudinis ad plenum gaudium animarum , vel
propter bonum hominum viatoriim, ut juvari
modo aliqiio possint ab animabus illis. Animae
quoque damnatee recipiiint cognitionem sin-
gularium, qiice inservierit ad debitum suppli-
cium earum : animae deniqiie parviilorum de-
cedentium in originah nuUam obtinent cogni-
tionem singiilariiim materiahum, qiiantum
conjicere possumus, quia iUis necessaria non
est, nec natm^aliter debita, et hsec de prima
qiigestione.
4. Secunda qucestio, ejus resolutio per tertiam
assertionem bipartitam. — De liac re nonniliil,
l. 2, de Attributis, c. 28, num. 14. — Secunda
pars assertionis. — De secunda qusestione pro-
portionaliter loqiiendum videtur, iinde sit ter-
tia conclusio. Anima separata non cognoscit
particulares actiones et effectus materiales, et
singiilares hujus Universi, nisi forte ahquas
cognoscat referentibus Angelis. Prima pars
suadetiir a quibusdam, quia di?tantia localis
impedit coguitiouem, est tameu ridicula ratio,
CAP. VII. AN, ET QUOMODO RES MATERIALES.
795
quia distantia localis^ ut plurimumimpeditac-
tiouem localem^ iion pure spiritualem, quia
non pendet a loco^ in sensibus vero impedit^
quia recipiunt species ab objecto^ quse necessa-
rio per medium diffunduntur, si tamen sensus
apud se haberet species^ profecto distantia
non impediret sensationem. Ratio ergo sumi-
tur ex defectu specierum: anima enim sepa-
rata tantum defert speciem illarum rerum^
quas hic cognovit : unde illarum tantum re-
cordatur : effectuum vero, qui eveniunt post
discessum ilhus^ nec species defert, nec ihas
a rebus desumere valet^ nec denique est cur a
Deo infundantur ex natura rei loquendo^ quia
iharum cognitio non est necessaria ad perfec-
tionem naturalem animse debitam^ cum sit
cognitio nimis accidentaria et extranea, nec
pertineat ad ilhim statum nosse^ quae hic ge-
runtur. Addidi secundam partem conckisionis^
quia non est inconveniens Angelos^ vel animas
posterius decedentes referre posse animabus
antea separatis nonnuUa de gestis mortahum.
Dixi paulo ante ex natura rei, id est, seclusa
gubernatione supernaturali;, cjuse de facto est
circa animam^ quoniam hac providentia spec-
tata dicendum ahud est. Animse quippe dam-
natorum, quse hic geruntur^ non nisi per dae-
mones, vel ex Dei ordinatione norunt, ad
majorem poenam iharum. Animas etiam in
hmbo nihil cognoscunt de hac vita, cum nihil
ad eas attineat. Beatis denique animabus ple-
raque revelantur. Vide Gregorium 12, Mora-
hum, cap. 13 et 15, et Psal. 108, Augustinum
de Gura pro mortuis, D. Thomam, secunda
secundsej qusBstione 83, art. 4, ad 2, et prima
parte, queest. 80, articulo 8, c[ui Patres docent
animam beatam cognoscere omnia praisentia,
quee hic fiunt, et Cajetanus in proximo loco
ponderatdixisse D. Thomsim, omnia prcesenfia,
ut denotaret, quod non cognoscit futura, at-
que ita vox omnia, ut inquit Gajetanus, distri-
buit tantum pro effectibus naturahbus, ut ex-
cludantur supernaturalia , et hbera Dei, Au-
gelorum ethominum. Undenon quihbet beatus
cognoscit preces omues, quse ad animam ahe-
rius beati funduntur, quEe limitationes veree
communiter videntur. Addo tamen illam
cognitionem omnium effectuum pioesentium,
quam divus Tliomas tribuit beatis non fieri
per visionem beatificam, hcet contrarium in-
sinuet Cajetanus ibidem, ac Ferrarius 3, con-
tra, c. 59, quia jam in visione beatifica dare-
tur frequens mutatio, siquidem videret beatus
uunc res prsesentes, quas, antequam fierent,
non videbat: quapropter si ahquos effectus
contingentes denuo videt beatus in verbo, iUos
plane videbat antequam fierent. Quando ergo
dicitur, beatos cognoscere omnes effectus na-
turales, accipieudum, id est, per visionem, quse
fit propriis speciebus extra verbum , sicque
non oportet, ut actu omnia cognoscant, quia
non necessario per species omnibus attendunt,
satisque est posse cognoscere, cum vohierint.
Addit quocjue Cajetanus eoloco, post judicium
omnes beatos visuros qusecumque Deus videt
scientia visionis, de quo ahbi, mihi certe uec
videtur verum, nec multum probabile.
5. Tertia qucesiio duo lialet certa. — Secun-
dum amhiguum enodatur a D. Tlioma duflici
dicto. — Dictum frolatur. — Girca tertiam
quEestionem, primo certum est, animam Beati
habere, ex natura sua loquendo, scientias,
quas hic acquisivit, ut patet ex superioribus.
Secundo est certum habere omnem scientiam
reriim naturahum non tantum per visionem
Dei, sed proprias species, cum hoc pertineat
ad perfectionem ilhus status. Utrum vero in-
tra hmites naturse animaseparata habeat scien-
tiam omnium rerum, licet hic iham non ac-
quisierit, dubium est. D, Thomas supra res-
pondet habere cognitionem naturahum per
species infusas : addit tamen habere imper-
fectam. Primum dictum videtur quidem ratio-
nabile, tum propter rationes supra factas, tum
quia anima ex natura sua habet lumen intel-
lectuale sufficiens ad cognoscendas res natura-
les : ergo ad providentiam Dei spectat dari iih
species necessarias ad operandum cum iUo
himine, ne iUud sit perpetuo otiosum. Secuu-
do, quia cognitio rerum naturahum per se
loquendo est magna perfectio animae, ac na-
turalis ilh : ergo connaturale est, ut conferan-
tur ei species ad res has cognoscendas. Tertio
ostensum est supra, infundi animae nonnuUas
species : nuUa est autem ratio, cur iUi magis
harum rerum, quam aharum conferantur :
ergo omnium conferuntur. Quarto, quia sine
cognitione naturahum rerum, non potest ani-
ma se perfecte cognoscere, cum enim sit forma
materise, ut perfecte comprehendat se, oportet
materiam cognoscat, et cum sit media inter
formas mere spirituales et materiales, oportet,
ut utrumque extremum attingat, ut se perfec-
tius cognoscat : probabile ergo est liabere il-
lam species omnium materialium per infusio-
nem et non a rebus acceptas.
6. QicwstiunciUa incidens , ut resolvatur a
D. Thuma et aliis. — Aliorum placitum non
evincit. — Utrum vero dictai species infundan-
tur immediate a Deo^ an per Angelos, divus
796 LIB. VI. DE STATU
Tliomas, de Anim.^ a. 20^ ad undecimum per
Angelos infundi arbitratur, et idem, 1 part.,
qusest, 89;, art. l, ubi ait animam separatam
inlelligere per conversionem ad res actu intel-
ligibiles, sub quibus comprehenduntur Angeli,
et consentiunt Gajetanus ibi ad tertium, et
Ferrarius tertio, contra Gent., cap. 68, col. 4.
Et videtur probabile, qua enim possunt ficri
per causas secundas, Deus non facit se solo : in
priesentiveroeffectus, de quoloquimur, potest
fieri per Angelos, producuntur siquidem spe-
cies per actionem intentionalem, quse non re-
quirit tyansmutationem subjecti_, qua etiam
de causa potest Angelus movere corpus loca-
liter, et illuminare alium Angehim similiter :
ergo et producere species. Contrarium opinan-
tur multi, eo quod Angehis nequeat educere
formam de materia, nisi forte illiusmet re-
pra?sentativum, qusetamen ratio non convincit,
quamvis enim Angelus nequeat producere qua-
Utates materiales : quippe , quas eminenter
non continet : valet tamen qualitates intentio-
nales, quia sui sunt ordinis, illasque ahquo
modo continet, cum sit plenus specierum :
sine qua vii-tute non apparet, quomodo exph-
canda sit locutio, aut ilhiminatio Angelorum.
7. PrionuTd dictum D. Thomce talde du-
Mum. — Quod vero secundo loco D. Thomas,
numero 5, allatus addit, praidictam scihcetco-
gnitionem esse imperfectam, dubium habet.
Ejus vero ratio colhgitur ex articulo primo
ilhus quEestionis. Pro cujus intehigentia no-
tandum, species duphciter posse esse infusas :
per se nimirum, aut per accidens per se infu-
sai dicuntur, quse ex naturah modo productio-
nis postulant infundi: peraccidens vero, quae
ex natura sua poterant fabricari per intehec-
tum agentem, ex accidente tamen per infu-
sionem dantur, unde species per se infusse
aherius rationis sunt ab acquisitis : per acci-
dens vero infusse cum eisdem sunt ejusdem
rationis. Supponitergo D. Thomas species quse
animee infunduntur esse per se infusas , et al-
terius rationis : unde jani arguit. Unaquseque
natura intehigens distincte cognoscit per spe-
cies iUi naturales et adajquatas capacitati suae :
per species vero universahores, et quse adee-
quate conveniunt superiori naturaj, imperfecte
cognoscit natura inferior : quia non habet
virtutem sufficientem ad utendum ilhs : cum
ergo anima nostra in infimo sit gradu intel-
lectuahum et connaturale iUi sit, cognoscere
per species imperfectas, utpote per sensus ac-
ceptas, si extra hunc statum constituatur, ihi-
que infundantur species superioris rationis
ANIM.« SEPARAT.^.
capacitatem ihius excedentes, non poteritsane
per ihas distincte intehigere : hgec ergo sen-
tentia est valde dubia,
8. Quarta asserlio circa proximum duHum.
— Probalicr. — Unde sit quarta conclusio, Pro-
babihus videtur, animam separatam habere
distinctam cognitionem rerum naturahum per
species ihi infusas, ita ./Egidius, quodhbeto
quinto, qusestione ultima. Probaturque primo,
quia nuha est necessitas ponendi cognitionem
confusam : rationes autem n. 5 factae. ad pro-
bandum animam cognoscere uaturaha, viden-
tur etiamprobare de cognitione distincta : vel
ergo non concedatur animse cognitio natura-
hum, vel concedatur distincta, quia naturahs
animee perfectio non consistit in confusa cogni-
tione, sed in distincta, ihi naturaUter possibih,
nec naturale desiderium animee sistit in incon-
fusa. Secundohimen naturaleintehectuspotens
est ad cognitionem distinctam, non tantum ad
confusam : ergo ihi debentur species ad talem
cognitionem. Tertio Deus supplet vicem causae
naturahs : ergo perfectius operabitur, quam
inferiora agentia : ergo dabit animae separatoe
species ihi proportionatas, perfectio enim ope-
rantis, non in eo tantum est, ut agat res per-
fectas, sed etiam proportionatas. Quarto, vel
est possibile concedi animae separatse species
proportionatas ejus viribus, vel impossibile :
si primum, ergo dantur ilh : hoc enim est ma-
gis consonum naturse, proindeque judicandum
est Deum operari ea, quse rerum naturis magis
consonant, ac sunt possibiha : sine fundamento
autem existimabuntur tales species impossibi-
les : ergo de facto communicantur hujusmodi
species separatse animse. Dices : impossibile
esse animoe species per se infusas ponere, ac
simul proportionatas. Sed contra primo quia
si hoc impossibile esset, jam non recte pone-
retur DEUS conferre animte species per se in-
fusas, sed infundere solum ejusdem rationis
cum acquisitis ad supplendum vicem earum :
namque mehus est habere species proportio-
natas, quam nimis perfectas cum impropor-
tione, Secundo nuha ratione probari potest
esse impossibile DEO efficere species perfec-
tiores, quam quas efficit intehectus agens, mi-
nus tamen perfectas, quam angehcas, qufeque
proportionentur anima? separata3 : quin potius
videtur contra rationem, animam in ordine
substantiarum separatarum constitutam habere
non posse species pro iUo statu proportionatas :
cum eiiim status ihe sit perfectior, utpote a
materialitate expeditus, hcet species sint ah-
quantulum perfectiores, quam nostras, erunt
I
CAP. VIII. AN ANIMA SEPARATA
illi proportionatse : sunt itaque possibiles spe-
cies medice inter angelicas ac nostras, quse
proportionatse sint anima; separatos liabenti
statum medium inter Angelos et statum es-
sendi in corpore : manet ergo probata conclu-
siOj et solutum fundamentum contrariee sen-
tentise.
GAPUT VIII.
UTRUM ANIMA SEPARATA PERFECTIUS INTELLIGAT,
QUAM CONJUNGTA.
1. Qiiid D. Thomas sentiaf i7i prcpsenti. —
Quid Scotus. — Postquam dictum est de co-
gnitione animse separata^, superest compare-
mus modum cognoscendi illius^ cum modo ani-
mse conjunctae^ ut colligamus quis borum sta-
tuum sit melior. D. Tliomas supra respondet,
licet modus cognoscendi auimae separatae se-
cundum se sit mebor, non tamen animae, quia
improportionatus. Itaque videtur sentire ani-
mam conjunctam melius cognoscere. Ratio
illius est, quia animse uniuntur corporibus, ut
perfe.'tiorom cognitionem rerum habere pos-
siiit. Scotus, ini, dist. 45, q.2, vultcognitionem
quoque aniinae conjunctae esse perfectiorem,
atque adeo cognitionem sine dependentia a
phantasmate non esse simphciter meliorem
cognitione cum dependentia, sed ex dictis vi-
detur aliter dicendum, et primo suppono con-
tra Scotum cognitionem sine dependentia a
corpore, et phantasmatibus perfectiorem esse,
quam cum dependentia. Quod D. Tliomas po-
suit, nec potest negari ab Scoto, quia illa co-
gnitio est perfectior simpliciter, utpote Deo
conveniens et Angelis : quare si animse non
ideo est, quod non sit melior, sed quod anima
minus capax sit ilhus, quemadmodum cogni-
tio sine discursu perfectior est, quam cum
discursu licet animse non sit melior, quia illi
impossibilis. Secundo suppono, dictam compa-
rationem fieri absolute, vel etiam circa res de-
terminatas,
2. Prima assertio oslendit^ir multipliciter. —
Prima conclusio absolute loquendo, melius in-
telligit anima separata, quam conjuncta. Patet
ex dictis, primo, quia intelligit se quidditative,
quod in corpore non preestat. Secundo conci-
pit intehigentias propriis conceptibus, et non
per negationes, quod non sic in corpore. Tertio
Deum melius cognoscit, quia cognoscit melius
effectus illius et meliores. Quarto, cum sit li-
bera a corpore, aptior est ad intelhgendum, et
ad perseverandum in actibus intellectus, ut
PERFECTIUS INTELLIGAT, ETC. 797
D. Thomas, art. 2, ad 1, docet et colligitur ex
illo Sap. 9 : Cor^ms, quod commipitur , aggra-
vat animaiv., ei terrena inhabitatio deprimit
sensummuUa cogitantem.
3. Secunda assertio explicans varias com-
parationes circa titulum cajntis. — Secunda
conclusio. Comparando etiam cognitiones, me-
lius intelligit anima separata res etiam mate-
riales, quam conjuncta. Pro qua observa, in
animaseparatadarispecies materialium rerum,
quas hic acquisivit, dari etiain species infusas,
utique per se : quse namque infusse sunt per
accidens, neutiquam infunderentur de iis re-
bus, quarum jam anima in corpore species ac-
quisierat, sed supplerentur tantum, quse dees-
sent : suppouendo ergo per se infusas esse
(qiiod est probabile, neque ad praesens refert)
comparatio intenta fieri potest multis modis
quibus omnibus anima separata melius intelli-
get, quain conjuncta Prima comparatio. Ani-
ma separata melius intelligit per species acqui-
sitas, quam conjuncta, quia est liberior, et
lumen intellectus expeditius. Secunda compa-
ratio. Per infnsas melius intelhgit, quam per
acquisitas, quia infusse sunt perfectiores, atque
animae pro illo statu magis proportionatse,
quam acquisitae, estque rationabile, ut anima
per conversionem ad superiora melius intelli-
gat, quam per conversionem ad inferiora. Unde
patet quod separata per infusas melius intelli-
get, quam conjuncta per acquisitas, quse est
ultima comparatio. Itaque modis omnibus me-
lius intelliget separata.
CAPUT IX.
UTRUM MAGIS NATURALE SIT ANIM^ ESSE IN COR-
rORE, QUAM EXTRA CORPUS.
1 . Primum argumentum pro statu separatio-
nis. — Plato7iis et Amcennce sententia. — In
quo discrepent. — Accedit Scotus sententice divi
Thomce. — Heec quaestio oritur ex prsecedenti :
omnis enim forma unitur materise, ut melius
illi sit, quam si extra corpus maneat, atque
ut melius exerceat operationes suas, animse
vero rationali non sic contingit, potius eiiim
unio ad corpus illi deterior est, quia impedi-
tur valde ab operatione sua : ergo melius illi
est, esse separatam. Secundo animas status in
corpore est contra naturalem ejus inclinatio-
nem, inclinatur siquidem vehementer ad co-
gnoscendum Deum ^t Angelos, et ad perfecte
intelligenda omnia : quas certe inclinatio im-
peditur in corpore : est ergo ibi violenter, atque
798 LIB. VI. DE STATU
adeo naturale ei est esse extra corpiis. Heec
fundameuta coegerunt Platonem in Timseo^
Phsedro et Piisedone ad dicendum animas
nostras non esse existimandas, sicut formas
naturales^ quse ideo naturali vinculo uniuntur
materiee^ quia earum esse est materiale et im-
perfectum, nostras vero esse immortales et
subsistentes^ ac proinde quasi invitas teneri in
corpore, indeque egredi optare. Ita etiam Avi-
cenna 9, Metapliysicse^ cap. l, dicens propriam
perfectionem anim£e nostrse esse^, ut describa-
tur in ea forma totius universi^ ac fiat sseculum
intelligibile, corpus vero multum nocere ani-
mse ad hanc perfectionem obtinendam^ quam
naturaliter desiderat : differt autem Avicenna
a Platone^ quod non neget esse naturale ani-
mas nostrse in principio uniri corpori, sed ait
esse statum naturalem imperfectum^ sicut sta-
tus pueritiee homini est naturalis, licet imper-
fectus, statum tamen separationis esse animae
magis naturalem^ magisque perfectum. Ita
quoque Scotus^ in A; dist. A6, qusest. 2. Non
placet autem D. Tliomae heec sententia, quo-
niam essentia animse tota est ad informandum
corpus. Unde aptitudo et inclinatio ad corpus
omnino est inseparabilis ab illa^ et quidquid
huic inclinationi repugnat, prseternaturale est
ipsi animffi. Qua de causa_, in quaast. 81, art. i,
scribit intelHgere animoe separat^ prseterna-
turale ei esse, cum et status ipse prseternatu-
ralis sit : licet ad tertium addat, naturale esse,
prout distinguitur contra supernaturale. Unde
conatur S. Doctor salvare intelligendi modum
animse in corpore illi potiorem esse, quam ex-
tra corpus, quia censuit inconveniens intelH-
gendi modum preeternaturale prsestare natura-
li. Verum superius ostensum est, intelligere
extra corpus esse melius, sicque integrum ma-
net dubium, ac plane non faciifi. Nec est mira-
bile in liac mirabili hominis compositione dif-
ficultatem obtrudi. Nam in materia quoque
moraH et naturali gravissima dubia oriuntur
ex iHa corporis et spiritus copulatione. Quo-
modo, inquam, anima nostra spiritualis sit, et
corpori immersa, quomodo subsistens, simul-
que vere informans, quomodo intellectiva et
sensibus aHJgata, quse repugnantiam quamdam
includere videntur. Ex quibus ulterius alise
oriuntur salebrse in eo potissime fundatse, quod
Immanam compositionem veHmus ad modum
aliarum compositionum naturaHum raetiri,
quod tamen nec stare semper potest, nec est
cur stet, quia si compositio liominis singularis
est et mirabilior aHis, non est mirum, si ali-
quid ex illa sequatur singulare.
ANIM^ SEPARATJE.
2. Prima assertio prolatur tripliciter. —
Dico ergo primo certissimum esse animam na-
turaliter uniri corpori , et lianc esse naturalem
conditionem iHius. Probatur, quia, ut dictum
est ex D. Thoma anima essentialiter est for-
ma, omnis vero forma naturaHter informat.
Secundo, quia naturale est, ac maxima perfec-
tio naturee, quod in sensibiH mundo existat
homo, propter quem totus fabricatus fuit :
consurgit autem homo ex informatione ani-
mee : ergo taHs informatio naturalis est. Ter-
tio, anima ex se est imperfectum ens ad aliud
constituendum, seu perficiendum ordinatum :
constituere ergo naturale illi est , aHudque
componere, ac perficere.
3. Secunda assertio tripartita. — Dico se-
cundo, videri certum, ex unione ad corpus
animam non reddi imperfectiorem in substan-
tia sua, quin potius expHcare perfectionem
perficiendo aliud : quare licet substantialiter
non perficiatur, habere tamen in corpore mo-
dum essendi magis conformem ipsi substan-
tise. Ha3c conclusio quoad omnes partes liquet
ex dictis. Nam tota substantia animee, quae est
in corpore , manet extra corpus : non ergo
perficitur anima, nec fit imperfectior propter
communicatiouem, vel separationem. Atenim
dum corpori unitur, totum perficit hominem,
in eoque explicat perfectionem suam , cum
omnis cansa, dum efi^ectum causat, virtutem
suam declaret : quia vero causalitas per in-
trinsecam fit informationem, ad quam anima
ex se ordinatur, ideo substantia animee natu-
raHter apta est ad corporis informationem :
unde tandem actualis informatio maxime con-
sonat substantise animce, sicut in universum
actus proportionatur potentiae, perfectioque
illius censetur : considerando ergo substan-
tiam animse, non dubium, quin melior sit illi
status in corpore, quam extra corpus.
4. Terl 'a assertio etiam tripartita. — Tertia
conclusio. In ordine ad operationes, extensive
perficitur anima in corpore, quoad modum
tamen efiiciendi perfectiores operationes non
est ei melius esse in corpore corruptibiH, sed
potius ex iHo impeditur, quod contra naturam
animse non est, sed naturalis potius imper-
fectio , quse imperfectam conditionem illius
comitatur. Prima pars suadetur : namque ani-
ma in corpore principium est operationis ve-
getativse et sensitivee, et caeterarum omnium,
quas per corpus solum exercet. Secunda pars
habetur ex dictis. Tertia declaratur iuduc-
tione, multa enim conveniunt rebus insepara-
bihter, non ut perfectiones earum, sed potius
CAP. IX. AN IN CORPORE, AN POTIUS EXTRA ILLUD ANIMA, ETC.
799
ut imperfectioneS;, et^ iit ita dicam, miseriee;,
quee ex imperfectione subjecti consequuntur^
sic naturale est liomini esse mortalem^ non ut
perfectio^ sed ut imperfectio, sic in prsesenti
propria conditio est animse nostrfe uniri cor-
pori corruptibili , naturalisque modus incep-
tionis ejus. Ex quo si aliquod detrimentum
patitur in operandO;, naturalis profecto perfec-
tio ejus est, ac miseria, non violentia : quem-
admodum melius esset animse semper ratione
uti, nec carere unquam usu rationis^, et tamen
naturale illi est per aliquot annos eo usu ca-
rere^ neque hoc violentum dici.potest, sed
qusedam naturalis imperfectio. Declaratur ra-
tione^ cum enim aliquid intrinsece ordinatur
ad finem, hujus consecutio perfectio est iilius,
et status in tali fine maxime naturalis^ quse
vero inde incommoda fortasse sequuntur, non
violenta putantur^ sed naturales sequelse ex
tah conditione naturse , sic finis naturalis pe-
dum est totum corpus sustinere, ex quo plane
sequitur esse illos debere in infimo loco, pa-
tique oportere incommoda, quse non contra
illorum naturam sunt, sed eorum comitantur
imperfectionem : cum ergo animse nostree finis
sit^ constituere naturale compositum omnium
perfectissimum^ id attenditur magis : ex quo
si ahquod detrimentum patitur^ naturahs con-
ditio est^ non violenta. Dices : ergo infelicior
est conditio animse nostrse inter omnes formas
corporis^ cum omnes alioe perficiantur in cor-
poribuS;, non vero nostra. Sed non recte^ po-
tius enim fehcior est ahis, quia et in corpore
perfectiores exercet, et preeterea a corpore se-
parata alium perfectum modum operandi ha-
berepotestj quae non infehcitas^ sed felicitas
magna est : cum nequeat ab illa auferri tota
perfectio^ sicut ab ahis formis^, quee in separa-
tione desinunt esse, sed dum ilh aufertur per-
fectio, quam habebat in corpore^, aha succedit.
5. Adpnm%m afgmientum inn. 4. — Ad
secundum. — Qncestiuncnla suhorta. — Ad pri-
mum argumentum initio positum dicito^ ani-
mam ex unione ad corpus in multis perfici :
quod vero in ahquo impediatur^ singulare ihi
est, nec mirum , quia singularis est inter om-
nes^ neque debet imputari Deo^, quod lianc na-
turam nostram cum multa intra se pugna
constituerit , cum non fuerit modo aha natu-
rahter factibihs. Ad secundum dices^ statum
in corpore esse naturalem^ utpote conformem
essentise , hcet non expleat omnes illius natu-
rales iuchnationes , non tamen propterea est
omnino violentus separationis status, sed ah-
quo modo etiam naturahs, cum anima ex sua
essentia subsistens sit et incorruptibihs, Rur-
sus ex conditione naturee suse vendicat uniri
corpori corruptibili, ex quo naturahter sequi-
tur debere tandem ab iho separari, post sepa-
rationem vero naturale quoque ilh est ita ma-
nere_, id est, ex se liabet vires ad manendum,
ac de facto manet in statu satis perfecto, ubi
expletquamdam inchnationem naturalem per-
fectissimam : unde status ille seciuidum haic
omnia naturahs illi est, licet ex parte, qua non
habet essentialem finem, id est, informatio-
nem, ad quam ordinatur, sit prseternaturalis.
Petes igitur, quisnam status illorum sit simpli-
citer magis naturahs,, neuter enim videtur ita
naturahs , ut totam capacitatem animse ;, et
omnes ejus inclinationes expleat, Pro quo sit,
6. Quarta conclusio. Absolute loquendo sta-
tus in corpore est magis naturalis anima3. De-
claratur : nam hcet status extra corpus magis
naturalis sit ea ratione, qua anima cum intel-
ligentiis convenit, ac secundum ea<, qua3 pro-
pria ihius sunt, ac secundum differentiam ul-
timam essentialem, qua est forma corporiS;,
magis naturahs est ilh status in corpore, atque
adeo simpliciter magis naturahs : cum magis
naturaha sint absolutC;, quEe conveniunt rei
secundum essentiaha;, quam quse conveniunt
secundum communia. Dices : Magis naturale
est, quod diuturnius est, esse autem in cor-
pore est temporarium^ at extra corpus seter-
num, naturaliter loquendo : hoc ergo est ma-
gis naturale respondetur primo, magis na-
turale diuturnius esse ex parte rei, cui est
naturale, secus si ab extrinseco impediatur,
ut in preesenti cernitur, anima enim in cor-
pore semel creata semper in eo de se maneret,
hinc enim illa tam insita inclinatio hominum
ad vivendum 2, Corinth,, c, 5 : Nolumus ex-
spoUari, sed supervestiri : attamen quia ab ex-
trinseco impeditur a contrariis agentibus, ideo
non permittitur perpetuo manere in statu cor-
poris. In alio vero statu perpetuo manet,,
quia abest a contrariis, Secundo respondetur,
statum maxime consonnm inclinationi ani-
m£e nostrse esse perpetuam cum corpore unio-
nem corruptioni non obnoxiam, et a cognitione
perfecta rerum omnium non impedibilem,
quem statum Iiabebunt animse beatorum post
resurrectionem, quse certe resurrectio, si na-
turalis esset, cessaret difficultas prassens, di-
ceretur quippe animam quasi ab imperfecto
ad perfectum procedere, ut primo naturale ei
esset residere in corpore, in quo pro aliquo
tempore non uteretur ratione^ deinde, ut pau-
latim acquireret corpus, iu quo uti posset ra-
800 LIB. VI. DE STATU
tione, sed adhuc imperfecte, et quasi in via
ad statum perfectiorem ; postmodum vero a
corpore separatam^ subire naturalem conditio-
nem^majoremque intellectus perfectionem ac-
quirere, ut ita omnem essendi modum expe-
riretur. Denique corpori reunitam a Deo nan-
cisci omnem suam perfectionem. At enim quia
resurrectio naturalis non est, sed ex gratia,
ideo in hac evasione non quiescit intellectus.
Dici ergo posset, Ucet resurrectio eo modo,
quo nunc iit^ et respectu finis, ad quem ordi-
natur, sit absokite supernaturaliS;, attamen
etiam intra leges naturai sistendo, videri na-
turalem conditionemhominis postulare, ut ba-
beat fuiem aliquem perpetuum non solius
animee^ sed totius compositi^ et quod aUqua
detur retributio malorum et bonorum, non
tantum in animabus, sed etiam in compositis :
siquidem bomines ipsi sunt, qui bene, vel male
operantur. Unde consequenter dicendum esset,
ad providentiam Dei, ut auctor naturse est,
pertinere reunire animam separatam corpori
ahquo modo incorruptibili, in quo possit totam
suam nataralem perfectionem obtinere et com-
plete beari, quod quidem apparenter dictum
est. Sed ilhid longius examinari ahbi solet,
maxime enim pendet ex cognitione naturahs
fmis animse nostrae. Quod si hoc non credatur,
astrui necessario debet, naturam humanam
tahs esse coiiditionis, ut intra leges naturse
standO;, nequeat perfectum statum naturalem
habere, sed per gratiam perfici, nec posse se-
parari a gratia cum tota sua perfectione natu-
rah;, et ideo a Deo ad fmem supernaturalem
elevatam esse, et per gratiam ei concedi, quod
per naturam deerat, nec hoc ex imperfectione
humanse naturse provenire, sed ex perfectione,
quia enim tahs natura multa ambit, non po-
tuit naturahter tota ejus capacitas repleri, sed
necessaria fuit gratia.
CAPUT X.
UTRUM ANIMA SEPARATA APPETAT ITERUM REUNIRI
CORPORI.
4 . Opinio Scoti diiplici argumento suadettir.
—Opinio D. Thomce co»^rm'«.— • Hcec qufestio
facile resolvitur ex dictis, Scotus enim supra
consequenter negat talem appetitum : tum
quia, inquit, anima ex unione nihil perficitur :
tum quia iha reunio est impossibihs per natu-
ram, inchnatio vero nalurahs non est ad im-
possibile, vel dicendum falso esset resurrectio-
nem esse uaturalem, D. Thomas ubique tradit
ANIM^ SEPARAT^.
contrarium : nominatim 1 p., quffist. 26, art. \ ,
ad 6, colligiturque ex queest. 4, art. o, de Spi-
ritual. creaturis, art. 1, ad 5, de Potentia,
quaist. 5, art. d, ad 5, in4, dist. 43, queest. \,
art. \, qusestiunc. 3, ad 4, dist. 49, quaest. \,
art. 4, qusestiunc. 4 . Est autem pro resolutione
notandum appetitum duphcem esse, natura-
lem scihcet et ehcitum. Notandum item cor-
pus animse posse reuniri, idem quod antea,
atque eodem modo, sciUcet corruptibihter, ac
miseriis obnoxium, et impediens perfectam
cognitionem superiorum : posse denique per-
fectiori modo disponi, hbertatum scihcet a
corruptione : de anima simihter loqui possu-
mus, vel secuudum prscisam cognitionem na-
turalem, vel absolute prout nunc res habet.
2. Prima asse7'tio. — Ad primum Scoti in
in num. prwcedenti. — Ad secundum. — His
positis sit prima conchisio. Appetitu naturah
anima separata appetit corpus. Probatur, quia
appetitus naturahs est solum rei qusedam apti-
tudo naturahs, quee metaphorice nomiue appe-
titus exphcatur, ut dictum a nobis est 4 phys.,
et ahbi non semel, sed anima separata semper
retinet eamdem aptitudinem ad corpus, sem-
perque est pars ex natura sua ad perficiendum
ahud; ergo, etc. Neque vero contra hoc proce-
dunt arguuicnta Scoti. Ad primum euim ne-
gatur consequentia. Nam appetitus uaturahs
partis non semper respicit necessario bonum
partis, sed bonum totius : satis ergo est, ani-
mam perficere homiuem, ut corpus appetere
dicatur . Secundo respondeo in iUa etiam unione
perfici aUquo modo animam, ut supra osten-
sum jam est. Ad secundum dicito, unionem
animse ad corpus absohite esse naturalem, et
hanc respici ab appetitu naturah. Quod vero
iUa sit reunio, et non prima unio nihil referre
ad appetitum naturalem, atque hoc est, quod
ahter dici solet, Ucet reunio ad corpus quoad
modum sit prseternatm^aUs, quoad terminum
tamen, id est, unionem esse naturalem, incU-
nationem autem ad terminum dirigi, ideoque
naturalem esse simpUciter.
3. Secunda assertio bimemiris. — Secunda
conchisio. Valde probabile est, animam sepa-
ratam ratione naturah ductam non appetere
appetitu ehcito reunionem ad corpus, nisi
forte veheitate quadam et sub conditione,
quam putaretimpossibUem per naturam. Hanc
conclusiouem sic exphco. Auima separata ra-
tione naturah ducta judicaret esse impossibile
iterum reuiiiri per natm^am, nisi forte attenta
Dei potentia absoluta judicaret, etiamsi imio
esset iterum facienda, fore ad corpus ejusdem
CAP. X. AN ANIMA SEPARATA
rationis cum priore. Anima ergo separatahoc
cognoscens noUet^ ut censeo, reunionem ad
corpus. Probatur, quoniam recte judicarethoc
iin cedere in makim potius, quam bonum, in
eoque magis perdere, quam acquirere, quia
Hcet statum magis naturalem acquireret;, amit-
teret tamen statum magis spiritualem et libe-
rum ab omni gravamine corporis : et licet
edere posset denuo quasdam operationes : amit-
teret certe perfectissimas ahas, et consortium
substantiarum separatarum. Confirmatur pri-
mo : nam licet liomo naturahter sit mortahs,
si semel a mortahtate hberaretur, non iham
appeteret, quia hcet magis naturahs sit^ non
tamen est major perfectio : magis autem appe-
titur^ quod perfectius est. Confirmatur secundo,
quia vel anima reunionem appeteret propter
bonum suum, vel propter perfectionem uni-
versi^ ad cujus perfectionem homo spectat.
Non primum^ ut ostensum est : non secundum,
quia hcet nuha anima reuniretur corpori, non
deesset mundo species humana per continuam
hominum generationem. Secunda pars con-
chisionis patet ex dictis in prsecedenti quais-
tione. Nam si animse separatae daretur corpus
obnoxium corruptioni, a quo non impediretur
in operationibus intehectuahbus^ tale corpus
quidem appeteretur ab anima. Unde anima se-
parata ehcere posset ejusmodi actum : Si mihi
daretw immortale corpus, ei uniret : quia tamen
APPETAT REUNIRI CORPORI.
801
putaret impossibilem informationem;, eam non
appeteret^ efficaciter et absohite. Contra pri-
mam partem conclusionis inferret quispiam :
ergo nunc naturahter desideraret anima exire
a mortah corpore, cujus contrarium experi-
mur. Respondeo nunc quidem ahigatam esse
animam appetitui sensitivo, qui maxime re-
hictatur morti, per quam destruitur. Ad hsec
cognitio futurse vitse curta est et status dubius :
merito igitur formidatur exitus. Denique amor
prsesentium trahit animam : et futura bona,
quia futura, minus eestimantur : non ergo est
eadem ratio animse conjunctse et separatae.
-4. Tertia asseHio . — Quarta conclusio. Nunc
de facto animse separatse, ac justse appetunt
reuniri appetitu ehcito et absohito, Apocal. 6:
Vidi suhtus altare animas, et clamalant, usque-
quo Bomifienonjudicas, etc. Etratioinpromptu
est, quia cognoscunt fore ut reuniantur cor-
poribus in quibus omnem perfectionem asse-
quentur, et nuha privabuntur, quse quidem
cognitio supernaturahs est^ et ideo hac ex
parte appetitio etiam supernaturahs, hcet ex
parte termini, ut dixi, absolute sit naturahs,
nec tamen ob id nunc violentiam patiuntur,
quod ihis corpora non tribuuntur, sed hbenter
obediunt, et certe sciunt suo tempore propria
corpora recuperaturas, in quibus perpetuo Deo
fruentur : cui soh honor et gloria in ssecula
sseculorum, Amen.
FINIS LIBRORUM DE AJNIIMA.
(^ (§) "g)
m.
51
"^™*''^"""" '"""""TMNMHHIM
INDEX MRUM NOTABILIUM
QU^ IN HOG TRAGTATU GONTINENTUR.
ADMIRATIO.
ABSTBACTIO.
1. Abstractio intellectus quid sit, et quomodo fiat,
lib. 4, cap. 3, num. 19 el 20. 728
2. Per abstractionem intellectuSj an vero per con-
ceptum comparativum reddantur res universales,
ibid. late anum. 21. 728
3. Abstracliva cognitio in sensu interno reperitur,
lib. 3, cap. 12, num. 6. 657
In externo saltem divinitus dari potest, ib., n. S. 657
1. Admiratio et gaudium qua ralione causent risum,
lib. 5, cap. 5^ num. 13. 757
1. Accidens ne an subslanlia prius a nostro intellectu
concipiatur, lib. 4, cap. 4, num. 5 et 6. 732
2. Accidentium cognitio qualiter ad cognitionem sub-
stanlise inserviat, ibid., num. 7. 733
ACTIO.
1. Actio vitalis an necessario immanens, lib. 1, cap. 4,
num.l3. 495
2. Actiones immanentes in duplici differentia quarum
quselibet vitalis esse potest, ibid. 495
3. Actioni vitali non repugnat fieri per qualitates ele-
mentares, ibid., num. 14. 496
4. Actio vitalis elnon vitalis circa eumdem tcrminum
an sint ejusdem speciei, ibid., num. 16. 496
5. Actio vitalis elici nequit a potentia separata^ lib. 2,
cap. 1, num. 8. 574
6. Actio immanens, a transeunte in quo differat,
lib. 3, cap. 5^ num. 24 et 25. 636
7. Actio omnis est productiva termini, lib. 3, cap. 5,
num. 4. 631
Vide etiam verbo operatio.
ACTOS.
1. Actum esse primum dupliciter intelligi potest,
lib. 1, cap. 4, num. 5. 493
Anima est actus primus, ibid., num. 4. 493
2. Actus quomodo per objccta specificentur, lib. 2,
cap. 2, num. 15. 578
8. Actus specie distincti ab eadem potentia elici pos-
sunt, ibid., num. 17. 578
4. Actum cognoscendi ab specie vel potentia qui non
distinguant, lib. 3, cap. 3, num. 1. 625
Ab utraque, re ipsa, ditferre verior et communior
sententia, ibid.,a num. 2. 623
5. Plures actus ejusdem speciei quomodo possint si-
mul in eadem potentia consistere^ lib. 3, cap. 6,
num. 8. 639
6. Actus suos vel etiam voluntatis quomodo intel-
lectus in hac vita cognoscat, lib. 4, cap. 5^n. 3. 734
7. Aclus appetitus cur dicantur passiones, lib. 5,
cap. 5, num. 1. 764
1. Alimentura quotupliciter dicatur, lib. i, cap. 4,
num. 2. 586
2. Primum alimentum quid, et quomodo in cibum et
polum partiatur, ibid., num. 2 et 3. 586
3. Alimentum non effective, sed materialiter alit,
num. 5. 587
4. Alimentum ultimum est sanguis in venis decoctus,
ibid., num. 6. 588
Qui alimentum medium, ibid. 588
5. Alimentum quomodo objectum potentise vegeta-
tiv«, ibid., num. 8. 588
6. A conversione alimenti in substantiam suam an
possint aliquando viventia cessare, lib. 2, cap. 6, a
num. 3. 592
ANGELUS.
1. Angelorum cognitio non ita accommode nos ad
cognitionem Dei perducit, ac propriae animae cogni-
tio, in prooemio tractatus, num. 2. 463
2. Angelus cur nequeat informare corpus, lib. 1,
cap. 12, num. 17. 560
Cur sibi similem non generet, lib. 2, cap. num. 8. 555
3. De Angelis quantam in hac vita notitiam habere
possit intelleclus humanus, lib. 4, cap. 6, num. 4,
et sequentibus. 736
4. De Angelis cur minus, quam de Deo naturaliter
cognoscamus, ibid., num. 5. 736
5. Angelos an, et quomodo cognoscat anima sepa-
rata, lib. 6^ cap. 6, a num. 2. 791
6. Angeli an species infundant animae separatse, vel
Deus ipse immediate, lib. 6^ cap. 7, num. 6. 795
ANIMA IN COMMUNI.
1. AnimEB duplex definitio ex Aristotele expenditur,
lib. 1, cap. 1, num. 1. 467
2. Anima est forma substantialis, et actus primus
materise. ibid., num. 4. 468
Non accidens, aut accidentium harmonia, n. 10. 470
3. Anima essentialiter est vera et substantialis forma,
num. 8 et 9. 469
An forma informans vel tantum assistens, nura. 12
et 13. 470
4. Anima tantum assistens, an forma dicipossit,ibid.,
num. 14. 471
5. Anima cujus corporis forma sit, lib. 1, cap. 2, late
a num. 1. 471
6. Ab anima an proveniat organisatio materise. Vide
ORGANISATIO.
7. Animarum aliae indivisibles, alise sectiles, lib. l,
cap. 2, num. 16. 476
INDEX RERUM.
8. Animse divisibiles habent partes heterogeneas pro
varietate organorum, lib. 1, cap. 2, num. 19, 20
et21. 477
9. Anima quo sensu dicatur actus corporis organici,
ibid., num. 25. 479
10. De ratione animae an sit, esse semper in aliquo
actu secundo, nec ne ? eodem cap. 2, a n. 37. 483
11. Anima perfectius ab operatione cessat, quam re-
liquse formas non viventes, num. 40 et 41. 484
12. Anima an recte defmiatur principium primum
nutriendi, sentiendi, intelligendi^ et loco movendi,
lib. 1, cap. 3, a num. 2. 485
13. Posterior hsec animfe defmitio quomodo differat a
priori, ibid., a num. 7. 486
An et quomodo una per alteram demonstretur ? late
a mrni. 13. _ 488
14. De ratione animse est quod sit forma corporis,
principium actionum vitalium, lib. 1, cap. 4, a
num. 4. 493
15. Animseratio in vegetantem, sensitivam, et ratio-
nalem recte quadrat, ibid. 493
16. Anima vegelans, sensitiva, et ralionalis quomodo
inter se seperabiles sint, lib. 1, cap. 5, num. 1 et
sequentibus. 499
Quomodo inter se ordinentur ? a num. 4. 300
17. Animse partitio sitne in tria dicta membra, ut re^
an sola ratione distincta, lib. 1, cap. 6, num. 13 et
14. 505
18. Animarum tres tantum sunt gradus, nec plures,
nec pauciores, lib. 1, cap. 7, a num. 3. 506
19. Animarum non quilibet gradus est seque univer-
salis, ibid., num. 7. 507
20. Cum plures sint potentise cur non item animae,
ibid.,num. 8 et 9. 508
21. Animarum divisio Platonica qualis in concupi-
scibilem, irascibilem, et rationalem, eodem cap. 7,
num. 15. 510
22. Animse divisio in vegetativam et sensitivam uni-
voca est, lib. l, cap. 8, num. 1. 510
An etiam in rationem duplex opinio extrema, a nu-
mero 2. 510
Vera resolutio affirmans, num. 7 et sequentibus. 512
23. Animse divisio prsedicta an sit generis in species,
vel qualis sit, ibid. a num. 16 515
24. Anima divisibilis et extensa tota totam informat
materiam, et pars partem, lib. 1, cap. 14, n. 2. 567
25. Anima indivisibilis omnis et sola, est tota in tota
materia,et lota in qualibet ejus parte, ibid., n.9. 570
Vide verbo vivens.
26. Anima indivisibilis an moveatur ad motum solius
brachii, vel pedis, lib. 1, cap. 14, num. 10. 570
27. Animarum successio in utero qualis^ lib. 2, cap. 7,
num. 6, 6 et 7. 594
803
ANIMA RATIONALIS.
1. Animse rationalis cognitio accommodatius quam
Angelorum, ad Dei nos cognitionem perducit, in
prooemio, num. 2. 463
2. De anima ditferenter tractat Philosophus ac Theo-
logus, ibid.,num. 4. 464
3. Animarationalisquidsignificet, l.l,inpr8eludio.467
Dari animam rationalem, fundamentum est totius
Theologiae, ac vita? Christianse;, ibid. 467
4. Anima rationalis et est actus corporis^ et princi-
pium vitalium operationum^ lib. 1, cap. 1, n. 4.468
5. Anima rationalis separari nequit a sentiente et ve-
getante, lib. 1, cap. 5, num. 2. 499
lllse tamen a rationali separantur, ibid., n. 2 et 3. 499
6. Animam rationalem esse veram corporis formam,
fide conslat, lib. 1, cap. 8. num. 4. 511
Univoce convenit cum reliquis in ratione anim8e,ibid.,
a num. 7. 512
7. Anima rationalis non est corporea constans phy-
sice materia capaci quantitatis, lib. 1, c. 9, n. 2. 517
Nec materia per quantilatem extensam, num. 3. 517
8. Animam hominisimmortalem esse, sedtamen cor-
poream, qui dixerint, ibid., num. 4 et 5. 517
9. Animam hominis spiritualem esse juxta principia
fidei constat, lib. 1, cap. 9, n. 8, et sequentibus. 518
Item secundum rectam rationem, ibid., latissime a
num. 13. S20
10. Animam hominis non extingui cum corpore fide
constat, lib. 1, cap. 10, a num. 1. 529
Imo perpetuo esse duraturam, ibid., a num. 4. 530
11. Animam rationalem de se, et ab intrinseco incor-
ruplibilem esse fide conslat, ibid.,Iate a num. 9.532
12. Animse immortalitatem plures antiqui Philosophi
agnoverunt, eodem cap. 10, a num. 13. 533
13. Animse immortalitas ratione nalurali demonstra-
tur, ibid., a num. 16. 534
14. Anima separata, etiamsi foret ex ahqua materia
composita, esset nihilominus incorruptibilis, eodem
cap. 10, a num. 26. 537
15. Animse immortalitatem rationes morales ut de-
monstrent^ ibid., a num. 29. 538
16. Circa animse immortalitatem non errasse Aristo-
telem late probatur, lib. 1, cap. 11, a num. 6. 544
17. Animam, si habeat operationem propriam, se-
parabilem esse, quo sensuverum, et Aristotelicum,
ibid., a num. 11. 555
18. Animam rationalem non esse veram corporis for-
mam qui docuerint^ lib. 1, cap. 12, num. 1. 552
19. Animam rationalem esse veram corporis formam
de fide esse late ostenditur^ ibid., a num. 4. 553
Demonstratur ratione naturali, a num. 8. 553
Imo hoc ipsum demonstrarat Aristoteles, num. 16.559
20. Anima rationalis est entitative indivisibilis, lib. 1,
cap. 13, num. 1. 562
Esttota in toto, et tota in quavisparte corporis, lib. 1,
cap. 14^ num. 9. 570
21. Anima rationalis an moveatur, moto vel solo bra-
chio, vel pede, ibid., num. 10. 570
22. Animam ex natura sua esse similem rebus per eam
cognitis vetus quorumdam opinatio rejicitur, lib. 4,
cap. 2. num. 1. 715
23. Animas rerum speciebus consignatas fuisse anle
corporum informationem error Platonis rejicitur,
ibid., num. 2. 716
24. Anima quomodo se in hac Vita cognoscat;, lib. 4,
cap. 3, num. 4. 735
25. Animaetiam in corporepartialitersubsistit, lib. 6,
cap. 1, num. 2. 733
ANIMA SEPAEATA.
1. Anima separata etiamsi admittatur ex aliquali ma-
teria constare, esset adhuc incorruptibilis, lib. 1,
cap. 10, a num. 26. 537
2. Animse separatse et conjunctse eadem est existen-
tia, lib. 6, cap. i, num. 1. 782
Et eadem subsistentia^ num. 2 et 3. 732
3. Anima per separationem, solum essendi modum
immutat, non substantiam, ibid. 752
4. Animse separatio est mutatio a modo posilivo unio-
nis in privationem illius, num. 4. 733
5. Anima separata non magis persona, quam con-
juncta, num. 5. 753
804 INDEX
6. Anima reunita eumdem quem antea modum es-
sendi sortietur, num. 6. 783
7. Anima separata nuUam potest naturaliter circa
corpora actionem elicere, lib. 6, cap. %, n. 3, 784
Supernaturaliter potest^ ibid. 784
8. Animse separalse sunt in loco, etsi non eo modo
quo res corporales, ibid., num. 4. 784
9. Anima separata non est in loco per actionem vel
passionem, nec per applicationem virlutisad agen-
dum vel patiendum, eodem cap. 2, num. 5. 784
Sed per prcesentiam tanlum suaj substantia? molu lo-
cali acquisibilem et amissibilem^ num. sexto. 785
10. Anima separata localiter movetur dum prsesen-
tiam mutat, num. 7. 785
Non necessario ab alio defertur, sed sese ipsa movet,
num. 8 et 9. 785
11. Anima separata an moveatur transeundo ab extre-
mo ad extremum sine medio : in instanti, an in
tempore, eodem num. 9, remissive. 785
12. In anima separata tres tantum remanent faculta-
tes : intellectus, voluntas et potentia sui motiva,
lib. 6, cap. 3, num. 1. 786
13. In anima separata remanent ex natura sua omnes
species et habitus intellectus el voluntatis quos in
hac vita acquisivit, ibid.,num. 2. 786
De facto tamen non omnes permanent, ibid. 786
14. In anima separata non manent species aut habi-
tus qui erant in portione inferiori, eodem cap. 3,
num. 3. 786
15. Anima separata potest intelligere et amare, ibid.,
num. 4 et 5. 786
16. Anima separata, ex natura sua, est receptiva spe-
cierum intelligibilium de novo, lib. 6,c. 4,n. 1.787
Non eas ab objectis medio intellectu agente, num. 2.
Sed immediate a Deo auctore naturEe, anum. 3. 787
17. Anima separata sese ipsam quidditative et intui-
tive cognoscit, lib. 6, cap. 5, num. 1. 788
An per suam ipsius substantiam, vel per species su-
peradditas, ibid., a num. 2. 789
18. Anima separata per suam ipsius naturam, vel
etiam per cognitionem aliarum creaturarum, Deum
naturaliter cognoscit, lib. 6, cap. 6, n. primo. 790
19. Anima separata cognoscit Angelos et alias ani-
mas, tum per suam substantiam, tum per species
superadditas, ibid., num. 2. 791
20. Anima separata recipiat ne species aDeo, vel ab
ipsis objectis intelligibilibus, num. 4 et 5. 792
21. Anima separata alias animas, sicut et seipsam,
comprehendit, eodem cap. 6, num. 6. 793
Angelos cognoscit quidditative et intuitive, num. 7
et 8. 793
An etiam comprehensive, eodem num. 8. 793
22. Anima separata possit ne cum alia vel cum Ange-
lis colloqui, et cogitationes, ac operationes liberas
cognoscere, eodem cap. 6, num. 9. 793
23. Anima separata cognoscit per species acquisitas
omnia singularia qu8e in hac vita cognovit, lib. 6,
cap. 7, num. 2. 794
Nec ex natura rei alia cognosceret, quamvis de facto
alia cognoscat ex dispensatione Dei species infun-
dentis, num. 3. 794
24. Anima separata ex se non cognoscit particulares
actiones et effectus materiales hujus universi, ibid.,
num. 4. 794
De facto tamen multa ei revelantur supernaturali
virlute, vel aliter, ibid. 794
25. Anima Beati ex natura sua habet omnem scien-
tiam, quam hic acquisivit, eodem cap. 7, n. 5. 795
RERUM.
Imo scientiam omnium rerum naturalium ])er pro-
prias species infusas, ibid. 795
26. Anima separata species infusas an rccipiat imme-
diate a Deo, vel mediis Angelis, ibid., num. 6. 795
27. Animae separatse, species alise per se, alise per ac-
cidens infunduntur, ibid., num. 7. 796
Per species infusas distinctam elicit rerum natura-
lium cognitionem, num. 8. 796
28. Anima separata absolute loquendo perfectius in-
telligit, quam conjuncta, lib. 6, cap. 8, num. 2. 797
Et per species infusas melius, quam per acquisitas,
num. 3. 797
Item separatamelius per acquisitas, quam pereasdem
conjuncta, et per infusas melius, quam conjuncta
per acquisitas.eodem num. 3. 797
29. Animse stalus unionis naturalis est, lib. 6, cap. 9,
num. 2. 798
Nec per unionem ad corpus imperfectior redditur in
substantia : quin potius suam quodammodo magis
explical perfectionem, num. 3. 798
30. Anima in corpore extensive perficitur in ordine
ad ojierationes, non intensive, ibid., num. 4. 798
31. Animam in corpore non operari ita perfecte ac
separala naturalis ejus imperfectio est, non aliquid
contra naturam, ibid. 798
32. Animfe ulerque status, unionis et separationis,
est naturalis, num. 5. 799
Absolute status unionis est magis naluralis, n. 6. 799
33. Anima separata appetitu innato appeiit corpus,
lib. 6, cap. 10, num. 2. 800
An etiam elicito, num. 3 et 4. 800
ANIMA SENSITIVA.
1. Anima sensitiva et est actus corporis, et princi-
pium actionum vitalium, lib. 1, cap. 4, num. 5
et6. 493
2. Anima sensitiva separabilis est a rationali, lib. 1,
cap. 5, num. 2. 499
Non tamen e contra, ibid., num. 4. 500
3. Animam sensitivam inbrutis non dari, quorumdam
error, ibid., num. 5. 501
4. Aninice sensitivse tantum, aliae specie, aliae solo
numero differunt, lib. 1, cap. 6, num. 5. 503
5. Anima sensitiva cur dicatur operari per qualitates
non materiales, lib. 1, cap. 7, num. 5. 507
6. Animasensitivanusquam separatur omnino a loco
motiva, ibid.. num. 11. 508
7. Animam omnem sensitivam indivisibilem et in-
extensam quidam ponunt, lib. 1, cap. 13, n. 3. 563
8. Animse imperfectorum viventium sectiles omnes
sunt, num. 3, 4 et 5. 563
Imo etiam perfectorum quidam probabiliter, n. 6. 564
Quidam oppositum, num. 7. 564
Statuitur conclusio pro secunda opinione, num. 9 et
sequenlibus. 565
ANIMA VEGETATIVA.
1. Formam vegetativam prsecise spectatam non esse
animam qui teneant, lib. 1, cap. 4, num. 7. 493
Pars aftirmans statuitur, late a num. 11. 495
2. Anima vegetans potest dari sine sentiente, lib. 1,
cap. 5, num. 1. 499
Non tamen e contra, num. 6. 501
3. Animarum vegetantium alise specie, alise solo dif-
ferunt numero, lib. 1, cap. 6, num. 2. 502
4. Ejusdem animse gradus non differunt inter se rea-
liter, num. 3. 502
5. Anima vegetans in communi per quas differentias
INDEX
contrahatur ad eam,qu8e est in equo, verbi gratia,
et eam, quse in oliva, lib. i, cap. 6, a num. 7. 503
6. Anima eadem conslituit brutum in esse vegetabilis
etviventis, ibid., num. 10. 504
Imo et hominem, num. 12. 505
7. Anima vegetativa cur dicatur operari per qualitates
materiales: non item sensitiva^ lib. 1, cap. 7, num.
4 et 5. 507
8. Animse vegelabiles tantum sunt divisibiles et exten-
sae, lib. 1, cap. 13, num. 2. 563
1. Animal omne tactu pollel, lib. 3, cap. 28, n. 6. 699
Et probabiliter gustu, ibid. 699
Oppositum tamen probabilius, num. 7. 699
2. Omnia fere animalia perfecta quinque sensibus do-
nantur, num. 8. 699
Ex imperfectis quaedam quinque sensus oblinent, alise
non item, ibid.,num. 9. 699
Vide etiam verbo vivens^ et verbo generatio, num. 11
ell2.
APES.
1. Apes memoria et auditu pollere, probabilius, lib. 3,
cap. 31, num. 4. 710
APPETITUS.
1. Appetitus naturalis et elicitivus in quo differant,
lib. 5, cap. 1, num. 1. 753
2. Prseter appelilum naturalem est in quavis re co-
gnoscenie specialis potentia vitaliter appetitiva,
ibid., num. 2. 754
3. Appetitus elicitivus, alius est materialis et sensi-
tivus : alius immaterialis et ralionalis, ibid., n. 3. 734
Utrumque in homine reperiri fide constat, ibid. 754
Et reipsa differre fidei magis consonat, ibid. 754
4. Appetitus rationalis in Deo qualiter admittendus,
eodem cap. 1 , num. 4. 754
5. Appetitus objectum adaequatum est bonum^ vel
aliqua boni ratio, lib. 5, cap. 2, a num. 3. 756
6. Appetere non esse simpliciter an aliquis sibi pos-
sit? ibid., num. 5. 756
An impossibile? num. 6. 757
7. Appetibile bonuin an necessario esse debeat ipsius
appetitus? ibid., num. 7. 757
8. Appetitus absque efficentia appetibilis cogniti suum
elicit actum, lib. 5, cap. 3, n. 3 et sequentibus. 758
9. Appelitus nunquam fertur in incognitum, ibidem,
num. 8. 760
Cognito non effective concurrit, sed ut causa appli-
cans vel conditio omnino necessaria, ibid. 760
10. Unus actus appetitus in alium effective influit,
ibid. 760
11. Per actum appetendi produci terminum modali-
ter distinctum contra nonnullos convincitur, nu-
mero 9. 760
12. Appetitum scnsitivum dividi in irascibilem, et
concupiscibilem, tanquam in duas potentias rea-
liter distinctas, quorumdam opinio, lib. 5, cap. 4^
num. 1. 761
Opposita probabilior, num. 2 et 3. 761
Utriusque appetitus quodnam sit objectum ? ibid., a
num. 4, 762
13. Appetitus sensitivus in corde residet? ibid.,
num. 8. 763
14. Actus appetitus cur dicantur passiones, lib. 5,
cap. 5, num. 1. 764
15. Actus appetitus sensitivi quot sint, et quomodo
colliganlur, ac diversificentur ? Yide verbo PA^gio.
RERUM. 805
16. Appetitus sensitivus movelur a voluntate, media
ratione, lib. 5, cap. 6, num. 2. 769
Subditur politice, non despolice, ibid. 769
17. Appetitum sensitivum libertate donari ad pecca-
tum saltem veniale, error Cajelani impugnatur,
ibid., num. 4 et 5. 770
18. Appetitus an obediat rationi circa objecta super-
naturalia versanti?ibid., num. 7. 770
19. Appetitum sensitivum immediate elicere motum
progressivum, qui velint, lib. 5, cap. 10, n. 4. 778
Oppositum probabilius, ibid. a num. 5. 779
20. Appetitui sensitivo qualiter subjaceat motiva po-
tentia quoad progressum ? ibid., a num. 13. 780
APPREHENSIO.
1. Apprehensio el judicium in potentiis cognoscen-
tibus quomodo differant? lib. 3^ cap. 6, a n. 1. 637
2. Apprehensio simplex in omnibus sensibus, et po-
tentiis cognoscitivis reperitur, ibid., num. 6. 638
ARISTOTELES.
1. Aristotelem errasse circa animse immortalitatem,
plures docuerunt, lib. 1, cap. 11, num. 1. 542
Communior senlentianon errasse late probatur, ibid.,
a num. 6. 544
AUDITUS, AURIS.
1. Auditus organum est quidpiam aereum, non purus
aer, lib. 3, cap. 22, num. 1. 685
Nec ncrvus a cerebro ad aures descendens, n. 3. 685
2. Aurium anfractus ad quid a naturainstituti, ibid.
num. 2. 685
3. Auditus organum quomodo, juxla Aristotelem,
immobile? num. 4. 683
4. Auditus in quibusdam animantibus medio in cor-
poreresidet, ibid., num. 5. 686
5. Auditu pollere apes probabiliuS;, lib. 3, cap. 31,
num. 4. 683
Vide plura verbo sensus exterior, el verbo sotus.
B
1. Bruta pollere raiione quorumdam error refellitur,
lib. 2, cap. 3, num. 2. 580
Ne vi sentiendi pollere aliorum extremus error^ num.
3. 580
2. Bruta non judicant componendo^ et dividendo,
lib. 3, cap. 6, num. 7. 639
3. Bruta per eamdem animam constituuntur in esse
vegetabilis, et viventis, lib. 1, c. 10, a n. 10. 532
Vide ANIMAL et VIVENS.
CALOR.
1. Caloris divisio in coelestem, elementarem, et vita-
lem apud quosdam, lib. 2. cap. 9, num. 9. 600
2. Calor omnisejusdem speciei, ibid., n. 8 et 10. 600
3. Non solus calor, sed aliae etiam primiie qualitates
ad nutritionem concurrent, num. 11 et 12. 601
Calor autem principaliter, num. 13. 601
4. Calor naturalis , et vitalis influens , et innatus,
quid? lib. 2, cap. 11, num. 6. 607
1. Capilli an vivant et nutriantur? lib, 2, cap. 11,
num. 5. 606
806
INDEX RERUM.
CEREBRUM.
COMPOSITCM.
1. Cerebrum est fons et prima sentiendi radix, lib. 3
cap. 13, a num. 4. ' g^g
2. Cerebrum in sensus externos influere quinegeni?
num. 5. ggg
3. Cerebrum in sensus influit non immittendo inten-
tionalem qualitatem, num. 6. 659
Sed mediis spiritibus animalibus fovendo organa
sensuum, num. 7. 559
4. Cerebri influxus in sensus quomodo per somnum
impediatur ? ibid., num. 10. 660
5. In cerebro residet sensus internus, et qua ejus
parte? lib. 3, cap. 31, num. 5. 710
CHILUS.
1. Chilus est objectum nutritionis in ventriculo, I. 2,
cap. 4, num. 8. 583
2. Chilus propriam habet formam, non tamen viven-
tem, lib. 2, cap. 5, num. 1. 589
COGITATIVA, Vide SENSUS INTERNUS.
COGNITIO.
1. Cognitionem extranei intus existens quo pacto pro-
hibeat, lib. 3, cap. 2, a num. 30. 623
2. Cognitio actualis a potentia et specie recepta rea-
liter differt, lib. 3, cap. 3, a num. 2. 625
3. Omnis cognoscitiva actio est productiva unius tan-
tum termini modaliter distincti, lib. 3, cap. 5,
num. 4, 5 et 6. 631
4. Omnis actio cognoscendi est producliva verbi, vel
alterius termini proportionati, num. 7 et sequen-
tibus. Vide verbum.
5. Cognitio apprehensiva et judicativa, vide appbe-
HENSIO et JUDICIUM.
6. Cognitio experimentalis, proprie loquendo, imme-
diate fit a sensibus externis, lib. 3, cap. 6, num.
10. Quomodo sit etiam in inlellectu ? Ibid. 640
7. Cognitio abslractiva in sensibus internis reperitur,
lib. 3. cap. 12, num. 6. 657
Non in externis, num. 3. 656
Potest tamen in externis divinitus dari, num. 5. 657
8. Cognitione quid prius, substantia ne, an accidens?
universale an singulare ? Vide intellectus.
9. Cognitio animse separatse, vide anima separata.
1. Colorum alii veri, alii apparentes, lib. 3, cap. 15,
num. 7. 666
2. Colores etiam veros in nubibus et iride reperiri,
probabilius, ibid. 666
3. Colores veri ab apparentibus quomodo discernan-
tur, ibid. 666
4. Colores etiam veros a luce qui non distinguant?
eodem cap. 15, num. 1. 664
5. Colores veri sunt qualitates permanentes in cor-
pore colorato resultanles cx primarum qualitatum
permixtione, ibid., a num. 2. 664
6. Colorum generatio qualiter fiat? nuni. 3. 665
7. Coloris definitio ex Aristotele explicatur, et ger-
mana traditur, ibid.,num. 4. 665
8. Colorum duo cxtremi, albedo et nigredo, et quam
utraque temperiem sequatur?ibid., num. 5. 666
9. Quid de coloribus mediis ? ibid., num. 6. 666
Vide visus, num. 1.
1. In quovis composito physico una tantum forma
est, per quam realiter et physice in esse talis com-
positi constituilur, lib. 1, cap. 6, num. 4. 502
COMPREHENSIO.
Vide anima separata, num. 21.
COR.
1. Cor hepate postcrius in animali fabricatur, et in-
formatur, lib. 2, cap. 7, num. 3 et 5. 594
2. Cor cum primum fabricatur, anima tantum sensi-
tiva informatur, num. 5 et 6. 594
3. Non in corde, sed in cerebro est principium sen-
liendi^ et gignuntur spiritus animales, lib. 3, c. 13,
anum. 4. 659
1. Corpus organicum potentia vitam habens quid ?
lib. 1, cap. 2, late a num. 1. 471
Vide ORGANICiE PARTES.
2. Corporeum aliquiddupliciter dicitur, lib. 1, cap. 9,
num. 2. 516
3. Corpora viventium successive fabricantur, et quo
ordine? lib. 2, cap. 1, a num. 2. 593
D
Definitio animae, vide anima in communi, num. 1, 12
etl3.
DENTES.
1. Dentes vivunt et nutriuntur, lib. 2, c. 11, n. 5. 606
1. Deum aliqualiter cognoscere naturali lumine in-
tellectus noster potest, lib. 4, cap. 6, num. 1. 735
Non per propriam speciem, sed tantum per effectus^
num. 2. 735
2. Deus quoad an est polest evidenter cognosci per
creaturas, item quoad quid est, confuse tamen et
imperfecte^ ibid., num. 3 et 4. 735
3. De Deo plura naturaliter novimus, quam de aliis
substantiis separatis, ibid., nuni. 5. 736
4 Varii modi cognoscendi Deum ex Dionysio, ibid.,
num. 7. 737
5. Deum quomodo cognoscat anima separata, lib. 6,
cap. 6, num. 1. 770
6. Species impressa Dei est possibilis, lib. 3, cap. 5^
num. 23. 636
BIALECTICA.
1. Dialecticaan scientia practica^ vel speculativa^ 1. 4,
cap. 9, num. 14. 749
DOLOR.
1. Dolor ubi resideat, lib. 5, cap. 5, n. 5, 6 et 7. 765
Quodnam illius objectum ? ibid., a num. 8. 766
CONSCIENTIA.
1. Conscientia quid, lib. 4, cap. 10, nura. 9.
752
E
ECHO.
1. Echo est soni reflexio, lib. 3, cap. 20, num. 4. 680
Haec reflexio quomodo fiat, ibid. 680
Cur postrema tantum verba referat ? ibid. 680
1. Ens in tota sua latitudine est adsequatum humani
intellectus objectum, lib. 4, cap. l, num. 3. 713
INDEX RERUM.
807
An ens etiam rationis, ibid., num. 3 et 4. 713
2. Entia rationis per quas specics cognoscantur? 1. 3,
cap. 2, num. 28. 622
F
Falsitas in sensu an reperiatur circa sensibile pro-
prium vel commune ? Vide sensus.
4. Gustus medium quodnam sit, ibid., num. 8. 696
Ejus defmilio, num. 9. 696
5. Gustus a tactu an re ipsa differat, lib. 3, cap. 28,
num. 3. 697
Gustus quomodo quidam tactus, ibid. 697
6. Nullum animal gustu carere probabile, lib. 3, cap.
28, num. 6. 699
Oppositum tamen probabilius, num. 7. 699
Vide etiam sensus externus.
Fames quid, et quomodo in animali excitetur ? lib. 2,
cap. 7, num. 4. 594
FLETus^ vide PASsio, num. 5.
FQETUS.
Foetus in utero quam habeat animarum successionem ?
lib. 2, cap. 7, a num. 5. 594
, Forma substantialis una numero est in quovis com-
posito physico, lib. 1, cap. 6, num. 3 ct 4. 520
. Forma hominis specie differt a formis brutorum,
lib. 1, cap. 12, num. 10. 556
Vide ANiMA.
GENERANS.
A generante quomodo dicantur produci proprietates
et potentiae, lib. 2, cap. 3, num. 11. 583
1. Generatio substantialis est peculiariter propria vi-
ventium, lib. 2, cap. 7, num. 2. 593
Sohs, non tamen omnibus competit, num. 4. 594
2. Generationis presse sumptee germana definitio ex-
plicatur, ibid., num. 3. 594
3. Generatio sui similis quomodo naturalissimum
opus viventium ? ibid., a num. 4. 594
4. Generationi non sunt propensiora viventia, quam
nutritioni, num. 6. 594
5. Generatio non est essentialiter nutritione perfec-
tior, ibid. 594
6. Generare cur nequeant substantise separatae, ibid.,
num. 8, 595
7. Generatio perfectorum viventium , quo modo , et
ordine perficiatur ? lib. 2, cap. 8, a num. 2. 595
8. Generare sibi simile non omnia viventia possunt,
lib. 2, cap. 12, num. 1. 609
9. Generandi potentia quse viventia careant? ibidem,
num. 4 et 5. Vide potentia. 609
10. Generationem an etiam foemina effective attingat?
ibid., num, 2 et 3. 609
11. Quse per generationem ex semine fiunt, an ejus-
dem speciei cum his^ quse ex putri materia? ibid.,
num. 5. 610
12. An quse generantur ex semine possint fieri ex pu-
tri materia, num. 6. 610
1. Gustus non sentit saporem organo inhserentem,
sed rei sapidae ac distinctse, lib. 3, c. 26, n. 2. 690
2. Gustus immulatur ab objecto per species intentio-
nales, ibid., num. 5. 691
S. Organum gustus non exterior linguse pars, sed
nervus interior, lib. 3, cap. 27, num. 1. 693
H
1. Habitus sibi aut voluntati inhserentes quomodo
intellectus in hac vita cognoscat, lib. 4, cap. 5,
num. 3. 734
2. Habitus practicus, vel speculativus, vide praxis.
3. Quos habitus secum deferat anima separata. Vide
anima separata, num. 13 et 14.
4. Habitus scientiarum hominibus congenitus dogma
Platonicum exploditur, lib. 4, cap. 2, num. 2. 716
1. Hepar ante omnia membra in animalibus perfec-
tis fabricatur et animatur, lib. 2, cap. 6, num. 3
et 5. 592
2. Hepar primo informatur anima tantum vegetativa,
num. 6. 592
HUMORES.
1. Quatuor humores corporis, ab anima non infor-
mantur, lib. 2, cap. 5, a num. 6. 590
I
IGNIS.
1. Ignis accretio fit per juxta positionem ad extra,
lib. 1, cap. 4, num. 17. 497
Cur non sit illa actio vitalis sicut in plantis, ibid., et
num. 18 et 19. 497
2. Ignem ali et nutriri^quo sensu dicatur, n. 20. 498
imaginatio.
Imaginatio quomodo efficiat casum, vel fegritudinem
in corpore, lib. 3, cap. 3, num. 9. 626
Vide SENSUS internus.
Immortalitas anim^, vide anima rationalis-, a n. 10.
Intinitse non essentgenerationes^.esto homo ab asterno
crearetur, lib. 1, cap. ll^ num. 24. 551
INTELLECTUS.
1. Intellectum esse spiritualium quomodo ex cogni-
tione spiritualium coUigatur^ lib. 1, cap. 9, num.
21 et 22. 522
Quomodo ex cognitione corporalium, nurn. 23 et
sequentibus. 523
2. Intellectum esse spiritualem ex objecto ejus adse-
quato convincilur, lib. 1, cap, 9, n. 33 et 34. 526
3. Ex intellectu et intelligibili fieri magis unum quam
ex materia et forma^ falso docuit Cajetanus, lib. 3,
cap. 2, num. 5 et 6. 617
4. Intellectus an, et quomodo plura ut plura simul
concipiat, lib. 3, cap. 6, a num. 4. 637
808 INDEX
5. Intellectus humanus potest cognoscere quidquid
entilatem habet, hb. 4, cap. 1, num. 2. 713
6. Intellectus humani adaequatum objectumest ens in
tota sua latitudine comparatum, num. 3. 713
An eliam ralionis, ibid. et num, 4. 714
7. Objectum proportionatum humano intellectui se-
cundum statum naturalem est res sensibilis^ ibid.,
num. 5. 714
An etiam substantia materiaUs sub accidenti sensibili
latens, num. 6. 714
8. Inlellectum humanum et angelicum differre spe-
cie in ratione potentise, non autem in ratione pro-
prietatis^ opinio Cajetaniimpugnatur, eodem cap. 1,
num. 7. 714
9. Intcllectus humanus ab angehco specie differt,
ibid., num. 8. 715
An etiam angelici inter se, ibid. remissive. 715
10. Intehectus est simpliciter voluntate prsestantior,
hb. 5, cap. 9, late a num. 2. 774
11. Intellectus ne an voluntatis actus sit simpHciter
prior, lib. 5, cap. 7, num. 6. 773
12. Intellectus humanus cognoscit singulare etiam
materiale^proprium acdislinctum deeo conceptum
efformando, lib. 4, cap. 3, num. 3. 722
Idque per propriam illius speciem, num. 5 et 6. 723
Et cognitione directa absque reflexione.ibid., num. 7
et S. 724
13. Intellectus humanuscognoscituniversaliaproprio
conceptu, abslrahendo illa a singularibus, lib. 4,
cap. 3, num. 11. 725
14. Intcnectus primo percipit naturam communem,
per speciem rei singularis, ibid., num 12. 725
Quo pacto eam percipiat, num. 13. 72G
15. Ex cognitione rei universalis manetne in intellectu
species propria et memorativa naturse communis,
num. 14. 726
16. Intellectus quid prius concipiat, naturam necom-
munem, an vero singularem, eodem cap. 3^ num.
15 et 16. 726
17. Solus intellectus naturam universalem concipit,
ibid., num 17 et 18. 727
18. Intellectus an faciat universalia per actum abstrac-
tivum, aut per comparativum, eodem cap. 3, a
num. 21. 728
19. Intellectus non percipit primo sensibilia per acci-
dens, per propriam speciem, lib. 4, c. 4, n. 1. 731
20. Intellectus non efformat proprium ac distinctum
conceplum de his quaj per se non sunt sensibilia;,
ibid.^ num. 2. 731
21. Intellectus quo ordine procedat in prima rerum
cognitione;, num. 3. 732
22. Intellectus deveniens per discursum in cognilio-
nem substantise^ vel allerius similiS;, ejus in se spe-
ciem efformat, ibid., num. 4. 732
Intellectus quid primo concipiat;, substantiam ne, an
accidens, num. 5 et 6. 732
Intellectus humanus neque ipsam animam aut poten-
tias spirituales per se ipsas^, aut per proprias spe-
cies cognoscit, lib. 4, cap. 5, num. 2. 734
23. Inteliectus quomodo cognoscat aslus aut habitus
sibi velvoluntati inha^rentes, ibid., num. 3. 734
Quomodo ipsas intelligibles species, num. 4. 735
24. Inlellectus pro hujus vitse statu in aliqualem Dei
cognitionem pervenire potest^ lib. 4, c. 6, n. 1. 735
Per aliquem effectum, non per propriam speciem,
num. 2. 735
25. Intellectus Deum, quoad an est, per creaturas
evidenter cognoscit: quoad quidditalem, confuse
RERUM.
et imperfecte, ibid., num. 3 et 4. 735
26. Intellectus humanus in hac vita, qua certitudine,
et evidentia cognoscat Angelos, num. 4 et sequen-
tibus. 736
Qua animam rationalem, num. 9. 738
27. Intellectus etiam in statu animae conjunctse operari
poiest, nullo operante sensu externO;, lib. 4^ cap. 7,
num. 1. 738
Non autem sine conversione ad phantasmata, num. 3
et sequentibus. 739
28. Intellectus conservat species intelligibiles peracta
cognitionC;, lib. 4, cap. 10, num. 3. 750
29. Intellectus noster est proprie admodum memoria,
et multo perfectior;, quam in parte sensitiva repe-
riatur;, ibid., num. 4. 750
30. Intellectus noster quomodo cognoscat futura, ibid.,
num. 5. 751
31. Intellectus varia nomina explicantur, eodem cap.
10, num. 6, 7 et 8. 751
Est unica tantum potentia diversis nominibus appel-
lata, ibid., num. 7, 751
32. Intellectus animse separatge. Vide anima separ.4.ta,
late a num. 12 usque ad 28.
33. Intellectus non est substanlia separata, lib. 4,
cap. 8^ a num. 4. 741
Nec unus et idem in omnibus hominibus, n. 8. 743
INTELLECTUS AGENS ET PATIENS.
1 Intellectus agens ad producendas species intelligi-
biles admittendus, lib. 4, cap. 2, num. 3 et 4. 716
2. Intelllectus agens quomodo illustret phantasniata
juxta Cajetanum, num. 4. 716
Refellitur, num. 5. 717
3. Intellectum agentem simulcum phantasmate effec-
tive producere species intelligibiles quorumdam
sententia examinatur , ibid., a num. 6. 717
4. Intellectus agens nunquam efficit speciem, nisi a
phantasmate determinetur, num. 11. 719
Ha3c determinatio non effective fit, sed ad modum
exeraplariS;, num. 12 et 13. 719
5. Intellectus agens ut sic nullam exercet actionem
praeter productionem speciei, diversis nominibus
signiflcatam, ibid., num. 14. 720
6. Intelleclus agentis tria munera solo nomine diffe-
runt, num. 14 et sequenfibus. 720
7. Abstractio speciei intelligibilis fit ab intellectu
agente : naturas communis a possibili^ lib. 4, cap. 3,
num. 19. 728
8. In intellectu possibili alia est abstractio formalis:
alia universalis, ibid., num. 10. 725
Quid utraque, et ad qute inserviat, ibid. 725
9. Intellectus agentis et possibilis, duplex differentia,
lib. 4, cap. 8, nura. 2. 741
10. Intellectum agentem, acpossibilem esse substan-
tias separatas qui putarint, lib. 4, cap. 8, n. 3. 741
Refelluntur, a num. 4. 741
Quid in hac re senserit Aristoteles enucleatur, ibid.;,
num. 6 et 7. 742
11. Intellectus agens est spiritualis potentia tantum
acliva : possibiUs activa simul et passiva, ibidem,
num. 8. 743
12. Intellectus uterque qua ratione lumen appelletur,
ibid., num. 9 et 10. 743
13. Intellectus possibilis est perfectior, quam agens,
eodem cap. 8, num. 11. 744
14 Intellectus agens an re ipsa a possibili differat,
num. 12etl3. 744
An saltem formaliler, lib. 4, cap. 10, num. 7. 751
INDEX
INTELLECTUS PRACTICUS ET SPECULATIVUS.
pntelleclus practicus et speculativus nec realitcr^ nec
!| formaliter differunt, lib. 4, cap. 9, a num. 10. 748
^' Vide verbo practicum.
INTELLIGIBILE.
1. Res quomodo sint actu vel potentia intclligibiles^
lib. 4, cap. 2, num. 16 et 17. 720
2. Intelligibile aliler immutat potentiam, ac sensibile,
ibid., num. 17. 721
3. Ex intelligibili et intellectu fieri magis unum,
quam ex materia et forma, et perperam docuit
Cajetanus, lib. 3^ cap. 2, num. 5 et 6. 717
BERUM. 809
Ex parte medii consequenter magis, quam per se,
num. 5. 668
Ex parte potentise non est simpliciler necessarium,
eodem num. 5. 668
12. Lumen et res illuminata est adaequatum visivae
potentiae objeclum, lib. 3, cap. 16, num. 6. 669
13. Sola lucida in tenebris videntur, et non colorata,
ibid., num. 7. 668
14. Lumen intellectuale quid, et quotuplex, lib. 4,
cap. 8, num. 9 el 10. 743
M
1. Judicium in cognoscitivapotentia^aliud proprium,
aliud improprium, lib. 3^ cap. 6, num. 2. 637
2. Judicium proprie in quo consistat, n. 3 et 4. 637
An sit una simplex qualitas, necne, num. 5. 638
3. Judicium improprie sumptum in omnibus sensibus
reperitur, num. 6. 638
Non item compositio, aut divisio, ibid. 638
4. Judicare componendo, aut dividendo bruta ani-
mantia non possunt, num. 7. 639
Imo nec uUus sensus eliam interior in homine, ibid.,
num 8 et 9. 639
Lapis quo pacto nutriri et augeri dicatur, lib. 1, cap. 4,
num. 17 et 20. 497
LUMEN, LUX, LUCIDUM.
1. Lumen nihil esse aliud praeter ipsam coloris mani-
festationem, antiquata quorumdam opinio, hb. 3,
cap. 14, num. 1. 661
Esse corpus vel forma substantialem coeli falsa etiam
aliorum opinatio, ibid. 661
2. Lumen est actus accidentalis ad qualitatem spec-
tans, ibid., num. 2. 661
Esse qualitatem inlentionalem falsa Scoti opinio :
eminenter realem simul, et intentionalem ficta Ca-
jetani, ibid., num. 3. 661,
3. Lumen habet verum esse naturale ac reale, ibid.,
num. 4. 662
Est qualitas non per seipsum, sed per sui speciem
visibihs^ num. 5. 662
4. Per lumen non videtur Sol, tanquam per speciem,
ibid. 662
5. Lumen cur interdum vocetur quahtas intentiona-
hs, eodem num. 5. 662
6. Luminis definitio ex Aristotele explicatur, ibidem,
num. 7. 663
7. Luminis subjectum est corpus transparens secun-
dum se totum ; opacum vero secundum extimam
superficiem, ibidem, num. 8. 663
8. Lumen omne esse ejusdem speciei, probabihus,
num, 9. 663
9. Lumen, lux, radius, splendor in quo differant,
eodem cap. 14, num. 2. 661
10. Lumen est objectum visus, vel certe illud com-
plet, eodem c. 14, n. 1, c. 16, n. 5 et 7. 661 et 667
11. Lumen non omnino requiritur ex parte medii, ut
oculus videat, hb. 3, cap. 16, num. 2 et 3. 667
Requiritur autem ex parte objecli, num, 4. 668
1. Memoria sensitiva pohent bruta, lib. 3, cap. 31,
num. 2, 3 et 4. 710
An apes et formicse, num. 4. 710
2. Memoria perfectior in intellectiva parte quam in
sensitiva reperilur, lib. 4, cap. 10, num 4. 750
1. Mors animalibus multipliciter contingit, hb. 2^
cap. 6, num. 7. 593
MOTIVA POTENTIA.
1. Motiva potentia, et motu pohent omnia animalia,
etsi non aeque perfecte, lib. 1, cap. 7, num. 11
et 12. 508
2. Potentia ad motum naturalem speciahs est in ani-
ma, distincta ab appetitu sensitivo, et residens in
corde ac pulmonibus, lib. 5, cap. 10, num. 2. 778
3. Motiva potentia ad motum progressivum passivam
tantum esse^ non activam, qui dixerint, lib. 5,
cap. 10, num. 4. 778
Refelluntur, ibid., a num. 5. 779
4. Motiva hsec potentia ubi subjectetur, num. 10 et
11. 780
An sit communis omni animanti^ num. 12. 780
5. Motiva polentia quomodo subsit voluntati aut ap-
petitui sensitivo, ibid., a num. 13. 780
6. Motivapotentia spiritualisinanimaralionali, etiam
dum corpus informat, Iib.'6, cap. 2, num. 9. 785
Animam in statu separationis comitalur, ibid., cap. 3,
num. 1. 786
MOTUS.
1. Movere seipsum, quomodo proprium viventis,
lib. 1, cap. 8, num. 14. 514
2. Motus localis in animantibus, alius est naturalis,
alius animalis, lib. 5, cap. 10, num. 1. 777
3. Ad motum progressivum concurrunt cognilio, ap-
petitus, et externa membra suflicienter disposita,
ibid., num. 3. 778
4. Membra ad motum non concurrere efficiendo, sed
patiendo tantum, qui velint, ibid., num. 4. 778
Oppositum probabilius, a num. 5. 779
5. Motus nequit ab appetitu sensitivo imperari, re-
nuenle voluntate, ibid.,num. 13. 780
Secus si voluntas non repugnet, num. 14. 781
6. Motum imperare potestvoluntas immediate absque
appetitu: imo illo eliam repugnante, num. 15. 781
N
NERVUS OPTICUS.
1. Nervi oplici a cerebro in oculo promanant^ lib. 3,
cap. 18, num, 8, 675
810
INDEX RERUM.
675
2. In iis visionem fleri qui putent, ibid.
Refelluntur, num. 9. 675
3. Nervi optici cur ante oculos inler se conveniant,
eodem num. 9. 675
NOTITIA ABSTRACTIVA.
Vide VERBO abstractio, num. 3.
NDTRIMENTDM, Vide ALIMENTUM.
NUTRITIVA POTENTIA, vidC POTENTIA.
NUTRITIO.
1. In nutritione quae et quot interveniant decoctiones,
lib. 2, cap. 4, num. 7. 588
2. Nutrilionis quodnam objectum, num. 8. 588
3. Nutritiocontinuaan omnivivenli necessaria^ lib. 2,
cap. 6, num. 3, 4 et 5. 592
4. Nutrilio in quo essenlialiter consistat, lib, 2, cap.9,
num. 3. 598
5. Nutritio mediate elicitur ab anima, ibid.^ n. 4. 598
Dispositive fit a temperamento primarum qualitatum,
ibid., num. 5, 11 et 12. 599
6. Nulriuntur membra omnia viventis, lib. 2, cap. 11,
num. 3. 606
7. Nulriuntur in arbore radices, truncus^ rami, folia
et fructus, ibid., num. 5. 606
8. Nutriuntur in animali, sed diversimode, caro,
ossa, nervi, membranse^ arteriai, etc, item dentes,
carlilago et ungues, ibid. 606
0
1. Objectum potentigeadaequatumquod.lib. 3, cap. 6,
num. 1. 637
2. Objecti conjunctionem cum potentia cognoscente
qui negent, lib. 3, cap. 1, num. 2 et 3. 613
3. Objeclum uniri potenli?e in omni cognilione re-
quiritur, ibid., num. 4 et sequentibus. 614
4. Objectum unitur mediante specie inhaerente ipsi
potentise, non organo, num. 8. 615
5. Objectum aliquando ipsum unitur sine specie^
lib. 3, cap. 2, num. 8. 618
6. Objectum in speculo videtur, non species, ibid.,
num. 14 et 15. 619
7. Objectum intra potentiam sensitivam existens quo-
modo impediat cognitionem, ibid., a num. 30. 623
8. Objectum cognoscibile excellens adeo non corrum-
pit potentiam^ ut etiam perflciat^ ibid., num. 34
et 35. 624
Qualiter dicatur etiam corrumpere, num. 35. 624
9. Objectum sensibile non posse species producere
virtute propria, sed prout participat virtutem supe-
riorum agenlium, impugnatur, lib. 3, c. 2. n. 3. 616
10. Objectum species elicit sensuum externorum,
nullo medio sensu agente, ibid., num. 4. 616
11. Objectum sensibile sensui inhserens non sentitur,
lib. 3, cap. 27, num. 7. 696
Contiguum tamen organo, ab omni sensu, excepto
visu, percipitur, ibid., num. 5, 6 et 7. 696
oeuLus.
1. Oculorum tunicee quinquO;, musculi septem, lib. 3,
cap. 18^ num. 1. 673
2. Oculorum figura orbicularis, num. 2. 673
Oculi pupilla ipse est liumor crystallinus, ibid. 673
3. Oculorum humores, et tunica^ quam habeant con-
nexionem et compositionem, ibid. 673
4. Oculorum diversae denominationcs unde oriantur,
ibid. 673
5. Omnes oculorum partes non erant Aristoteli notae,
ibid.,num. 3. 674
6. In oculi pupilla residet organum visus, eodem
cap. 18, num. 4. 674
7. Oculorum pupilla cur nigra appareat^ cum tamen
colorata non sit, num. 6. 674
8. Oculi natura aquese naturse est, non ignitse., ibid.,
num. 7. 675
9. Oculi in tenebris compressi cum videantur scin-
tillare, ibid. 675
10. Oculis, cum duo sint, cur quodvis objectum gemi-
num non appareat^, num. 10. 675
11. Ante oculos, nervi optici cur conveniant, ibid.,
num. 9. 675
12 Oculi cavi cur acutius videanl, lib. 3, cap. 17,
num. 8. 672
ODOR.
1. Odor non est formaliter fumea exhalatio, sed qua-
litas secunda, orta ex primarum mixtione, in qua
siccum vincit humidum, calorque absolute domi-
natur, lib. 3, cap. 23, num. 2 et 3. • 686
2. Odorum simplices species quse, num. 7. 687
3. Odorum quidam alimentitii, alii non item, sed per
se solum delectant, eodem num. 7. 687
4. Odoris medium accommodatum est non solus aer,
sed eiiam aqua, lib. 3, cap. 24, num. 1. 688
5. Odor neque in aere, nec in aqua inhsesive subjec-
tatur, num. 2. 688
6. Odor non est qualitas activaalteriusodoris, ib.688
7. Odorextenditur realiter per medium in exhalatione
fumea, ibid. 688
8. Odorem alere fabulosum, ibid. 688
9. Odor sine exhalatione per speciem tantum inten-
tionalem aliquando sentitur, ibid., num. 3. 688
10. Odor species intenlionales diffundit ab initio,
etiam dum multiplicat odorem realem,ib., n. 4. 689
An aliquando in instanti immutet olfactum^ ibid. 689
11. Odoriferi vaporis exhalatio an simpliciter neces-
saria ut odor percipiatur, ibidem, num. 6. 689
12. Odores non alimentitios, vel bruta non perci-
piunt, vel iis saltem non delectantur, lib. 3, cap. 29,
num. 8. 702
OLFACTUS.
1. De organo olfactus varise auctorum sententise, 1. 3,
cap. 25, num. 1. 690
Vera resolutio, num. 2. 690
2. Organorum olfactus varietas, num. 3. 690
3. In olfactu quodnam elementum prsedominetur,
ibid. 690
4. Olfactus deflnitio, ibid. 690
5. Terrestria respirantia non nisi in aere : aquatilia
etiam in aquis odorantur, num. 4. 691
6. Olfactus operculum quod, et quam male a Galeno
impugnetur, ibid. 691
7. Olfactu homo caeteris animantibus praecellit, lib. 3,
cap. 29, num. 3. 700
8. Olfactus acutus habetioris ingenii judicium, ib. 700
Vide etiam sensus externhs.
OPERATIO .
1. Ab omni operatione an cessare anima possit, lib. l^
cap. 2, a num.
38. 48J
2. Ab operaiione cessare excellentiori modo dicituf
aniina, quam reliquse form» nonviventes, ibid.,
num. 40 et 41. ^8*
INDEX
. Propter suam operationem quomodo unumquod-
que sit;, lib. 1, cap. 3, num. 23. 491
4. Operationem aliquam esse animae propriam, du-
pliciter intelligi potest, lib. 1, cap. 11, num. 10. 545
5. Ex operatione Animae propria quomodo ejus col-
ligatur immortalitas, ibid., a num. 12. 546
6. Unica operatio propria sutficit ut anima judicetur
separabilis, ibid., num. 15 et 16. 547
; ORGANICBM, ORGANISATIO.
1. Organicum corpusquid, lib. 1, cap. 2, num. 6, 31
et 32. 473 et 481
2. Organisatio alia accidentalis : substantialis altera,
ibid., num. 7. 473
Organicum corpus in definitione animse utram impor-
tet, ibid., a num. 8. 474
3. Prima organisatio materige ab accidentibus causa-
tur, lib. 1, cap. 2, num. 12. 475
4. Organisatio qualitatum passibilium prius natura
sunt in materia, quam activarum, num. 14. 475
5. Organisatio fit eliam ab anima saltem effective,
num. 15. 476
An etiam formaliter, a num. 16 usque ad 21. 476
6. Organa diversa ejusdem viventis non habent par-
tiales formas subslantiales ab anima diversas, n. 17.
476
Habent tamen dissimilares animae partes, si illa sit
divisibilis, num. 19, 20 et 21. 477
7. Organicse partes in homine, et si quse sunt alia
animalia habentia animas indivisibiles, non solum
in accidentibus, sed in substantiali etiam organisa-
tione differunt, eodem cap. 2, num. 23 et 24. 478
8. Organici corporis actus qualiter dicatur anima,
ibid., num. 25. 479
9. Organicum corpus quomodo potentia vitam habeat,
ibid., num. 26, 30, 31 et 33. 480
10. Organicum corpus dici etiam potest non ultimo
dispositum ad animam, verbi gratia, embrio aut
cadaver, ibid., num. 32. 481
PARTES ORGANICiE, vide ORGANICUM.
PASSIO.
i. Passionum in appetitu concupiscibili numerus et
collectio, lib. 5, cap. 5, num. 2. 764
2. Quse versentur circabonum, num. 3. 764
Quse circa malum, num. 4. 765
3. Tristitise passio sive dolor ubi resideal;, lib. 5,
cap. 5, 6 et 7. 765
Objectum doloris quod, ibid. a num. 8. 766
4. Passio risus in quo consistat, ibid. ,n. 11 et 12. 767
Admiratio et gaudium qua ratione causent risum,
num. 13. 767
5. Passio risus libera, eodem num. 13. 767
Quid de passione fletus, num. 14. 768
6. Passiones irascibilis quot sint, et quomodo colli-
gantur, eodem cap. 5, num. 15. 768
7. Inter passiones irascibilis el concupiscibilis quid
intersit, num. 16. 768
Quis inter eas ordo, num. 17. 769
8. Passiones cur, et quomodo ex complexione pen-
deant, ibid.,'num. 18. 769
Vide PROPRIETATES.
PHANTASIA, PHANTASMATA.
1. Phantasiam nonnunquam vocat Aristoteles intel-
RERUM. 811
lectum passivum, et cur, lib. 1, cap. 11, num. 22, el
lib. 4, cap. 8, num. 7. 550 et 742
2. Phantasia nec in homine quidem componit, aut
dividit, lib. 3, cap. 6, num. 8 et sequentibus. 639
Cur ab Aristotele appclletur ratio, num. 10. 641
3. Phaniasice descriptio et etymon, lib. 3, cap. 3,
num. 4. 626
4. Phanlasise a sensibus externis triplex differentia ex
Aristotele, ibid., num. 5,. 626
Vide SENSUS interior.
5. Phantasma sine specie intelligibili ^non determinat
sufTicienter intelleclum, lib. 3, cap. 1, num. 9. 615
6. Phantasma quomodo ab intelleclti agente illustre-
lur, opinio Cajetani, rejicitur, lib. 4, cap. 2, num. 4
et 5. 716
7. Phantasma ut instrumentum intellectus agentis
concurrere effective ad productionem speciei intel-
ligibilis vulgata opinio impugnatur, ib. a n. 6. 717
8. Phantasma solum materialiier, sive exemplariter
ad speciem intelligibilem concurrit, n. 10etl2. 719
9. Sine conversione ad phantasmata an possit intel-
lectus conjunctus quidquam operari, diversa aucto-
rum placita, lib. 4, cap. 7, num. 2. 739
Vera resolutio negativa, num. 3 et sequenlibus. 739
10. Conversio ad phaniasmata dareturetiam in statu
innocentiae, ibid., num. 4. 739
1. Plantis sensum antiqui tribuebant, lib. 1, cap. 4,
num. 4. 493
2. Plantis vitam qui negent, ibid., num. 7. 493
3. Plantas vivere, et in Theologia certum, et in Phi-
losophia evidens est, ib., n. 11 et sequentibus. 495
4. Plantas animam sensitivam non habere ostenditur,
lib. l^ cap. 5, num. 1. 499
1. Potentia, alia est activa, altera passiva, et quid
utraque, lib. 2, cap. 2, num. 4. 575
In quo differant, num. 6. 575
2. Potentia nec omnino absolutum quid est, nec om-
nino respectivum, ibid.^ num. 7. 576
3. Potentias anima^ ab ea esse omnino indistinctas
qui velint? Ilb. 2, cap. 1, num. 2. 573
Distinctionem formalem qui admittant ? ibid. 573
Qui etiam realem ? ibid. 573
4. Potentise animae accidentales^ et propriae viven-
tium distinguuntur ab anima ex natura rei, lib. 2,
cap. 1, num. 4. 573
Imo probabilius est distingui etiam realitcr, n. 5. 573
5. Potentise animse an possint ab ea saltem divinitus
separari? lib. 2, cap. 1, a num. 6. 574
6. Potentia animse separata non posset vilaliter ope-
rari ? ibid., num. 8. 574
7. Omnis animse potentia specificatur intrinsece ex
coaptatione ad operandum circa suum objectum,
lib. 2, cap. 2, num. 8. 576
8. Potentia quomodo per objecta specificetur? ibid.,
anum. 10. 576
9. Potentiarum alise universaliores in objectO;, alise
magis limitatse, ibid., num. 12. 577
10. Potentia passiva quo universalior, eo est imper-
fectior, ibid., num. 11. 576
11. Potentiarum distinctio realis unde sumendg,? I. 2,
cap. 2, num. 19. 579
12. Potentia, actus et habitus^ etiam circa idem ob-
jectum, specie ditTerunt, ibid., num. 20. 579
812 INDEX
13. Polentiarum causa finalis, et malerialis quae? 1. 2,
cap. 3, num. 1, 2 et 3. 581
14. Potentias effective esse ab anima probabilius,
ibid., num. 5 et 9. 581
15. Potentiae per novam et distinctam actionem ema-
nant ab ipsa anima, num. 10. 582
16. Potentiae quo sensu dicantur produci a generante,
vel principali agente ? num. 11. 583
17. Potentia una ablata, cur alia naturaliter non
resultet? eodem cap. 3, nura. 12. 583
18. Inter potentias animse aliquis intercedit ordo,
lib. 2, cap. 3, num. 14. 584
19. Inter potentias ejusdem animse nullus est ordo
durationis, ibid., num. 15. 584
20. In ordine generationis, potentiae quae consequun-
tur gradum imperfectiorem, sunt aliis natura prio-
res, ibid. 584
21. Potentise sequentes gradum ejusdem animse im-
perfectiorem, sunt etiam imperfectiores, quam quae
gradum superiorem consequuntur, eodem n. 15. 584
22. Potentiae inferiores ejusdem animae ordinantur ad
ministrandum superioribus : superiores vero ad
juvandum inferiores, ibid. 584
23. Inter potentias ad eumdem animse gradum spec-
tantes est eliam aliquis ordo, ibid. 584
24. Potentiam unam ab alia emanare opinio D.
Thomae, lib. 2, cap. 3, num. 16. 585
25. Potentife omnes sive ejusdem, sive diversi gradus
sint ab anima immediate profluunt, non ab alia
potentia, ibid., a num. 17. 585
26. Inter potentias subordinalas sola intercedit cau-
salitas Melaphysica, quse ad demonstralionem a
priori sufficit, ibid., num. 20. 586
POTENTIA COGNOSCITIVA IN COMMUNI.
1. Potentia cognosciiiva quomodo debeat esse denu-
data a natura sui objecti, lib. 1, cap. 9, a num. 23
etlib. 3, cap. 2, a num. 29. 523 et 623
2. Potentia cognoscitiva ab actu cognoscendi re ipsa
differt, lib. 3, cap, 3^ a num. 2. 625
3. Potentia cognoscens habet propriam et immedia-
tam activitatem circa actum suum, lib. 3, cap. 4,
a num. 9. 628
4. Potentia infirmata specie est principium integrum
cognoscendi, ibid., num. 12 et 13. 629
5. Potentia cognoscitiva inter activas et passivas
recensetur, lib. 3, cap. 7, num. 1. 641
Cur frequentius passiva dicatur, quam activa, ib. 641
6. Potentia cognoscens an plura simul per modum
plurium attingat, lib. 8, cap. 6, a num. 4. 637
7. Potentise eidem quomodo inhserere simul possint
plures species ejusdem naturse? ibid., num. 8. 639
8. Potentia cognoscens quomodo ab excellenti ob-
jecto Isedi possit? lib. 3, cap. 2, num. 34 et 35. 624
POTENTIA SENSITIVA, vide SENSDS.
POTKNTIA INTELLECTIVA, vido INTELLECTDS.
POTENTIA VOLITIVA , vido APPETITUS ET VOLUNTAS.
POTEN"ri.E ANIMJJ VEGETANTIS.
1. Potentise animae vegetantis quot? lib. 2, cap. 9,
num. 1, et cap. 10, num. 8. 598 et 605
2. Potentia nutriiiva qusenam sit, lib. 2, cap. 9, a
num. 4. 599
3. Potentia quomodo ab augmentativa differat ? ibid.,
num. 17 et 19. 603
An et quomodo a generativa? cap. 10, a num. 2. 604
4. Potentia nutritiva non est determinata ad aliquod
RERUM.
membrum particulare, sed per corpus diffusa, lib. 2,
cap. 11;, num. 4. 606
5. Potentia nutritiva principaliter in hepate residet,
num. 7 et 8. 607
6. Potentia attractiva, retenliva et expulsiva , una
est, ab anima, et quatuor primis qualitatibus rea-
liter distincta, lib. 2, cap. 9, num. 14. 602
7. Potentia generaliva non omnia vivenlia pollent,
lib. 2, cap. 12, num. 1, - 609
8. Potentia generativa an solis viris insit, vel etiam
foeminis? ibid., num. 2 et 3. 609
9. Potenlia generandi quibusnam vivenlibus compe-
tat? ibid., num. 4et5. 609
10 Potentia generandi in qua animantis parte resi-
deat ? ibid., num. 7 et 8. 610
Vide SEMEN.
POTENTIA MOTIVA, VidO MOTIVA POTEMTIA.
PRACTICUM et SPECULATIVUM.
1. Practici, et speculativi varise differentise^ lib. 4,
cap. 9, num. 1 et2. 745
2. Practica et speculativa scientia an differant ex fine
scientige, an ipsius scientis? num. 3. 746
3. Ad praxim actualem an requiratur actualis inlentio
operandi? a num. 4, 746
4. Inter practicos actus alii aliis sunt magis practici,
num. 7. 747
5. Practicus actus, et praxis quid ? num. 8. 747
6. Praxis an sit aliquando ipsa inlellectus operatio ?
num. 9. 747
7. Practicus et speculativus intellectus nec realiter.
nec formaliter differunt, a num. 10. 748
8. Practicus habitus a speculativo an essentialiter
differat? a num. 12. 748
9. Praclica scientia an sit Dialectica? num. 14. 749
10. Idem habitus an simul possit esse practicus et
speculativus, num. 15. 749
PUPILLA OCULI, Vide OCULUS.
R
REMINISCENTIA.
1. Reminiscentia quid ? lib. 3, cap. 30, num. 7. 705
2. Reminiscentia potissime fit ab intellectu concomi-
tante interno sensu, ibid. 705
RisDS, vide PAssio, num. 4 et 5.
1. Sanguinem anima informari, qui dicant? lib. 2,
cap. 5, num. 2. 580
Qui negent? num. 3. 589
2. Sanguis Christi Domini fuit hypostatice unitus
Verbo, ibid., num. 4. 589
Et in ejus resurrectione assumptus, ibid. 589
3. Sanguis in omnibus Reatorum corporibus post
resurrectionem futurus, ibid. 589
4. Sanguis nonsolum in alimentum, sed adperfectam
etiam corporis humani organisationem requiritur,
ibid., num. 5et 9. 590
5. Sanguis duplex munus, eodem num. 5. 590
6. Sanguis ab anima non informatur, ibid., num. 6, 7
et 8. 590
7. Sanguis ab hepate conficitur, lib. 2, c. 11, n. 8. 591
8. Sanguis an possit ab alio, quam ab hepate gene-
rari, num. 10. 591
9. Sanguis alium similem in venis generare potest,
ibid. 391
INDEX
SAPOR.
1. Sapor est qualitas secunda resultans ex primarum
mixtione, lib. 3, cap. 23, num. 5. 687
2. In sapore calor, ct humor dominatur, sed pra3ci-
pue caior, ibid. 687
3. Saporum species diverscB quot? et quo modo ex
diversa primarum qualitatum temperie oriantur,
num. 6. 687
4. Sapores extremi, dulcis et amarus, ibid. 687
SCIENTIAPRACTICA, VClSPECULATIVA, vidC VERBO PRACTICDM.
SEMEN.
1. In semine alia est pars crassior, purior altera, et
immaterialior_, lib. 2, cap. 10, num. 1. 603
2. Seminis pars crassior ab ipsa viventis nutritiva
virtute, in quadam corporis parte producitur, ibid.,
num. 2. 604
Pars spiritalior a quo producatur, ibid., num. 8 et
cap. 12, num. 8. 605 et 610
3. In semine virtus organisans quid sit, et an dif^erat
a nutritiva, eodem cap. 10, a num. 3. 604
4. Sernen decidi ab omnibus membris falso docuit
Hippocrates, lib. 2^ cap. 12, num. 7. 555
5. Semen in quacorporis parte subjectetur? n. 8. 555
Quali materia et forma constet? num. 9. 555
6. Seminis pars subtilior vivit, eodem num. 9. 555
7. Semina, cum vivant, cur diulissime absque nutri-
tione servenlur? ibid., num. 10. 556
8. Semen quid efficiat in generatione viventis, et an
formse introductionem attingat? ib., remissive. 556
1. Sensibile proprium quid? lib. 3, cap. 8, n. 1. 643
Quid sensibile per accidens? num 2. 644
Quid commune? ibid. anum. 3. 644
2. Sensibile commune non imprimit propriam spe-
ciem, num. 5 et 6. 644
Sed alias species modificat, a num. 7. 645
3. Sensibilia communia non omnia ab omnibus sen-
sibus, nec eodem modo attinguntur, num. 8. 645
4. Sensibile commune a proprio in quibus differat,
vel conveniat ? num, 9. 646
5. Circa sensibile proprium et adsequatum sensus falli
nequit, lib. 3, cap. 10, num. 2. 647
Nec circa sensibile commune absolute sumptum,
num. 3. 647
6. Circa sensibile, tum proprium, tum commune in
particulari sumptum decipi sensus potest, ibid.,
num. 4. 647
Facilius tamen circacommune, quam circa proprium,
num. 5. 648
7. Circa sensibile commune, vel proprium, positis
omnibus requisitis, sublatisque impedimentis, non
potest sensus errare, ibid. 648
8. Sensibile supra sensum positum sentire posse os-
tenditur in plerisque sensibus externis, lib, 3,
cap. 27, num. 5. 695
Quomodo verum sit non sentiri, num. 7. 696
9. A sensibili excellenti quomodo sensus Isedatur ?
lib. 3, cap. 2, num. 34 et 35. 624
10. Sensibile aliter immutat potentiam, quam intelli-
gibile, lib. 4, cap. 2, num. 17. 721
SENSUS m COMMUNI.
1. Sensus agens ad producendas species sensuum
externorum non requiritur, lib. 3, cap. 9, n. 4. 647
Requiritur tamen ad species sensuum internorum,
ibid., num. 14. 650
RERUM. 813
Vide sPECiEs, a num. 20.
2. Scnsus nec externus, nec internus cognoscit suiim
actum, aut speciem impressam, proprie tanquam
objectum alterius actus, lib. 3, cap. 11, num. 3. 653
Nec actiim alterius sensus, perpropriamejus speciem,
ac tanquam partem sui adasquati objecti, ibid.,
num. 4. 653
3. Omnis sensus percipit suum actum imperfecto
modo, num. 5. 654
4. Sensus potest cognoscere praeteritum in concreto,
non vero formaliter, lib. 3, cap. 12, num. 8. 657
5. Sensus et intellectus in quo differanl circa exis-
tentium cognilionem, eodem num. 8. 657
6. Sensus conservans rei absenlis speciem, rem illam
absentem cognoscit, eodem capite 12, num. 7. 657
7. Sentiendi radix in cerebro residet, non in corde,
lib. 3, cap. 13, num. 4. 659
8. In omnes sensiis cerebrum infiuit, ib., num. 5. 669
NonimmittendoqualilatemintentionaIem,n. 6et7. 659
Sed fovendo organa sensuum, per spiritus animales:
aut etiam per modum attentionis, eodem n. 7. 659
9. Sensus circa proprium, aut commune sensibili
an, aut quomodo errare possit^ vide sensibile, a
num. 5.
10. Sensus ab excellenti sensibili quomodo labefacte-
tur, lib. 3, cap. 2, num. 34 et 35. 624
11. Sensus hominis et bruti an differant specie? lib,
4, cap. 1, num. 8. 715
SENSUS EXTERNUS.
1. Sensus externi quinque sunt, nec plures, nec pau-
ciores, lib. 3, cap. 28^ a num. 1. 693
2. Omnia fere animalia perfecta sensibus donantur,
ibid., num. 8. 696
Ex imperfectis aliqua quinque sensus habent, alia non
item, num. 9. 696
3. Sensuum externorum perfectissimus est visus,
deinde auditus , postea olfactus, quem sequitur
gustus, et poslremo tactus, lib. 3, c. 29, n. 1. 700
Vide OMNiA suis locis.
4. Sensus an perfectiores in homine quam in bruto?
ibid.^ num. t. 700
5. Sensuum externorum in homine quis ordo per-
fectionis, et necessitatis ad disciphnas? ibid., a
num. 4. 701
6. Nullus sensus exterior potest cognoscere natura-
liter nisi ad prsesentis objecti causantis speciem,
lib. 3, cap. 12, num. 3. 656
Potest tamen divina virtute^ num. 5. 657
An tunc ejus cognitio futura erat abstractiva ? ib. 657
7. Sensus externi unde ab operatione impediantur?
lib. 3, cap. 13, iium, 10. 660
SENSCS INTERNUS.
1. Dari sensum internum ccmmunem qua ratione
probetur? lib. 3, cap. 30, num. 1. 703
Qua dicatur communis?num. 2. 703
2. Sensus communis, cum materialis sit, quomodo
sensibilia adeo diversa cognoscat? ib., num. 3. 703
3. Phantasia quid, et quomodo juxta Aristotelera a
sensibus externis differat? ibid., num. 4 et 5. 704
Quomodo ab opinione, fide^ suasione, et ratione ?
num, 6. V05
4. Phantasia, imaginativa, sestimativa, cogitativa^
memoria, et reminiscentia quomodo definiantur ?
num. 7. 70S
5. De numero sensuum internorum yarise opiniones,
ibid., num. 8. 705
Quid de iis sentiendum ? a num. 9, 706
8U INDEX
6. Sensum commimem a phantasia non distingui
realiter, probabilius, lib. 3, cap. 30, num. 13. 707
Nec item sestiinativam, et memoriam, ib., n. 15. 708
7. Sensum internum unum tantum esse realiter, pro-
babilius, num. 16 et 17. 708
An saltem sit formaliter multiplex? num. 18. 709
8. Sensus interni quodnam objectum ? qui actus ?
lib. 3, cap. 31, num. 1 et 2. 709
9. Sensu interiori nullum brutum caret : non est ta-
men in omnibus ejusdem perfectionis, ib.^ n.2. 710
10. Sensus internus in cerebroresidet, eodem cap. 31,
num. 5. 711
In qua ejus parte, num. 6 et 7. 711
11. Sensus internus an Isedi possit non Iseso externo,
ibid., num. 8. 712
12. Sensus interior cognoscit operationem sensus ex-
lerni per speciem externi sensibilis modificatam ab
operatione sensus externi, lib. 3, c. 11, n. 6. 654
13. Sensus interior percipit naluraliter rem absen-
tem, lib. 3, cap. 12, num. 6. 654
SEPAKATIO, Vide ANIMA SEPARATA.
1. Seraphini non solum amore, sed etiam cognitione
superant Cherubinos, lib. 5^cap. 9, num. 6.
SIMILITUDO.
1. Similitudo alia est realis, et hsec multiplex : alia
intenlionalis, lib. 3, cap. 2, num. 25. 621
2. Similitudo formalis objecli non est species im-
pressa, sed sola expressa, ibid. late a num. 20. 620
SINGULARE.
1. Singularia cognoscit intellectus per proprium ac
distinctum conceptum, lib. 4, cap. 3, num. 8. 722
2. Singularia cognoscit inlellectus directe et per pro-
priam eorum speciem, num. 5. 6^ 7 et 8. 723
3 Singularia prius percipit intellectus, quam univer-
salia, ibid., num. 15 et 16. 726
1. Sitis quid ? et quomodo in aniinali excitetur, lib. 2,
cap. 4, nuin. 4. 732
SOMNUS.
1. Somnus quomodo fiat et operationes sensuum im-
pediat? lib. 3, cap. 13, num. 10. 660
2. Somni tempus quomodo ad divinas illustrationes
recipiendas sit accommodatius ? lib. 4 , cap. 7,
num. 6. 740
SONUS.
1. Soni definitio explicatur, lib. 3, cap. 19^ n. 1. 676
2. Sonus a duris corporibus causatur, ibid. 676
3. Sonum cur majorem corpora concava, et levia,
ibid., num. 2. 676
4. Soni causa effectiva non est ipse corporum mo-
tus, sed qualitas illis inhserens, num. 3. 676
5. Sonus est qualitas successiva, ibid., n. 3 et 4. 676
Incipitimmediatepostcorporum contractum, n.4. 676
6. Sonus aliquando fit ex collisione duorum corporum
solidorum, aliquando ex divisione unius : nonnun-
quam ex promissione solius aeris^ eodem cap. 19,
num. 5. 677
7. Sonus prsecipue in corpore medio, verbi gratia,
aere subjectatur, ibid., num. 8. 678
8. Sonus non in solo aere, sed in aqua etiam, et igne
subjectari, el edi potest, ibid.;, num. 12. 679
9. Soni varise divisiones explicantur, lib. 3, cap. 20,
a num. 1. 679
RERUM.
Vide vox, et echo.
10. Sonus per aerem, ignem, et aquam diffunditur,
lib. 3, cap. 21, num. 1 et 2. C8i
Anperaliaetiam corporaquantumvis densa? n. 3. 682
11. Sonus multiplicatur intentionaliter per aerem et
aquam, num. 5. 683
Idque simul ac sonus ipse secundum reale alicubi
incipit, ibid., num. 6, 8, 9 et 10. 683
12. Sonus multiplicatur etiam aliquantulum, secun-
dum esse reale, eodem num. 6. 683
13. Sonus sicut successive fit, ita et successive spe-
cies emittit, etauditur, ibid., num. 10 et 12. 684
An etiam aliquando in instanti? eodem num. 10. 684
1. Species intentionales quiuniversim negant? lib. 3,
cap. 1, num. 2. 613
Qui saltem intellectivas ? num. 3. 613
2. Species intentionales admittendas esse, late osten-
ditur, ibid., a num. 7. 615
Speciatim intellectivas, num. 9. 615
3. Species omnes intentionales sunt entia realia,
lib. 3, cap. 2, num. 1. 616
Et accidentalia, num. 2, 3 et 4. 616
4. Speeiei ad potentiam realis el accidentalis est
unio, ibid., num. 5, 6 et 7. 617
5. Speciei eifectum formalem esse, intelligere, falso
docuil Calvinus, ibid, num. 7. 617
6. Species intelligibilis non requiritur si objectum
immediate intellectui uniatur, ibid., num. 8. 618
7. Species non sunt ejusdem raiionis cum objectis,
contraDurandum, num. 9 et sequentibus. 618
8. Species sensibiles multiplicantur cum objectis,
ibid., num 10. 618
9. Species nec in speculo nec alibi videtur, lib. 3,
cap. 2, num. 14 et 15. 619
10. Species intentionales in solo intellectu sunt spiri-
tuales et indivisibiles, lib. 3, cap. 2, num. 16. 619
11. In specic extensa, licet exigua, qualiter repraesen-
tentur objecta majora? ibid.^ num. 17 et 18. 620
12. Quselibel pars objecti producit sui speciem diver-
sam in quavis parte medii, ibid., num. 18. 620
13. Species intentionales impressse non formaliier,
sed effective tantum objecta reprsesentant, lib. 3,
cap. 2, num. 20 et sequentibus. 620
14. Species quomodo distinguantur in esse qualitatis,
et in esse reprsesentativi, ibid., num. 26. 622
15. Speciei ad objectuin non existens non est relatio
realis^ num. 28. 622
16. Per quas species cognoscantur impossibilia, entia
rationis, et privationes, eodem num. 28. 622
17. Species impressa concurrit effective, sed partia-
liter ad cognitionem, lib. 3, cap. 4, n. 12 et 13. 629
18. Species impressa divinse essentise est possibilis,
lib. 3, cap. 5, num. 23. 636
19. Duse species intentionales, ejusdem specificse ra-
tiones, quomodo siinul esse possint in eodem sub-
jecto? lib. 3, cap. 6, num. 8. 639
20. Species sensuum externorum ab objectis nullo
mediante sensu agente imprimuntur, lib. 3, cap. 9,
num. 4. 647
21. Species sensatse, insensatse, et ex sensatis com--
positse, in sensibus internis quae dicantur? ibid.,
num. 3. 647
22. Probabile est, species sensatas interioris sensus
non fieri ab objecto extrinseco mediate sui specie,
sed ab interiori sensu, medio actu cognilionis,
eodem cap. 9, num. 7. 649
INDEX RERUM.
815
Vel etiam immediate per efficieQtiam ipsis potentise,
num. 10. 649
'23. Species sensuum internorum, ab externorum spe-
ciebus, et ab exlernis sensationis spccifice differunt,
t ibid., num. 9. 649
24. Species compositse ex sensatis, et insensalis an
sit una simplex? num. 11. 650
25. Species insensatse^ si quse dantur, fiunt a po-
tentia interiore, media cognitione rei sensata?,
num. 12. 650
Probabilius tamen est species insensatas a sensatis
non distingui, num. 13. 650
26. Species eitcrnorum sensibilium qualiter modifi-
catae perveniant ad sensum internum ? lib. S^cap. 1,
j num. 6. 614
27. Species sensuum externorum pendent in fieri et
conservari a praesenti objecto sensibili, lib. 3, c. 12,
r num. 3. 636
28. Species rei absentis si detur, poterit per eam res
absens cognosci, num. 7. 656
29. Species rei visibilis non requirunt, per se loquendo
lumen in medio, ut diffundantur ab objecto, lib. 3,
cap. 16, a num. 2. 667
30. Species emitti ab objecto permodum pyramidis,
quomodo intelligendum?lib. 3, cap. 17, a n. 10. 672
31. Species intelligibiles ante informationem corpo-
ris, hominum mentibus consignatas, dogma Plato-
nicum rejicitur, lib. 4, cap. 2, num. 2. 716
3-2. Species intelligibiles ab intellectu agente produ-
cuntur, num. 3 et 4. 716
33. Species intelligibilis a phantasmate qualiter in
productione pendeat? ibid., late a num. 4. 716
34. Species intelligibiles rerum singularium admit-
tendas esse, late ostenditur, lib. 4, c. 6, a n. 5. 736
35. Species sibi inha3rentes quomodo intellectus in
hac vita cognoscat? lib. 4, cap. 5, num. 4. 736
36. Species intelligibiles transacta cognitione in intel-
lectu pefrseverant, lib. 4, cap. 10, num. 2 et 3. 750
37. Species intelligibiles quomodo acquirat anima
separata, lib. 6, cap. 2, a num. 2.
38. Species Angelorum, et aliarum animarum an ac-
quirat anima separata ex objectis, vel ab ipso Deo,
lib. 6, cap. 6, a num. 4.
Yide verbo anima separata, a num. 13, et num. 23, 26,
27 et 28.
SPECULATIO, SPECULATIVUM, Vide PRACTIGUM.
SPIRITUS.
1. Spiritus vitales in corde: animales in cerebro
fiunt, lib. 3, cap. 13, num. 8. 660
2. Spiritus sunt instar exhalationum ex sanguine pro-
deuntium, ibid. 660
3. Spiritus naturales nulli, prseter vitalem et anima-
lem, ibid. 660
4. Spirituum vitalium diffusio adsensus externos quo-
modo in somno impediatur? ibid., num. 9. 660
SYNDERESIS.
1. Synderesis quid? lib. 4, cap. 10, num. 9.
732
quse estincorpore alterante, lib. 3, cap. 16, num.2,
3 et 4. 665
3. Tactus immutalur a suo objecto per species inten-
tionales, num. 5. 666
4. Tactus intensiorem sentit calorem, quam sitis, qui
in organo inhseret, ibid., num. 3. 666
5. Tactus non inform.atur specie, quin simul recipiat
qualitatem realem, num. 6. 666
6. Tactus non recipit speciem a calore inhserente,
ibid. 666
7. De organo tactus varise sententiae, lib. 3, cap. 27,
num. 2. 693
8. Organum tactus est ipsacaro, et cutis, ib.;, n. 3. 694
9. Quse partes censeantur tactucarere? num. 4. 694
10. Tactus sine medio, vel externo, vel interno potest
objectum sentire, ibid., num. 5 et 6. 693
11. Tactus sensibile inhserens organo non sentit, sed
conliguum, ibid., num. 7. 696
12. Tactus medium quod? num. 8. 696
Quo medio percipiat duritiem ? ibid. 696
13. Tactus quomodo definiatur ? eodem cap. 27 ,
num. 9. 696
14. Tactus quomodo differat a gustu, lib. 3, cap. 28,
num. 3. 697
15. Tactus an unus specie? ibid., a num. 4. 698
16. Tactum inaxime in vola manus, et in pulpis digi-
torum vigere, ibid., num. 3. 697
17. Tactu nullum animal caret, ibid., num. 6. 699
Aliqua solo tactu donantur, num. 7. 699
18. Tactus qua ex parle visum excedat ? lib. 3, cap. 29,
num. 5. 701
Qua item ex parte superetur, num. 6. 702
Vide etiam verbo sensus externus.
1. Talpa an visu polleat, lib. 3, cap. 28, num. 8. 699
u
1. Ungues an vivant et nutriantur? lib. 2, cap. 11,
num. 5. 606
UNIVERSALE.
1. Universalia cognoscit intellectus proprio conceptu
ea abstrahendo a singularibus? I. 4, c. 3, n. 11. 725
2. Universale non aliter prima vice cognoscit intel-
lectus, quam per speciem reprsesentativam rei sin-
gularis, num. 12. 725
Quomodo id fial? num. 13. 726
3. Post primo conceptam rem universalem maneat ne
in intellectu propria ejus species , num. 14. 726
4. Universale posterius cognoscitur, quam singulare,
num. 15. 726
5. Universalia juxta Aristotelem cognitione priora,
num. 16. 727
6. Universalium cognitio nulli sensui competit, ibid.,
num. 17 etl8. 727
7. Universalis naturse abstractio qualis : ibid.,num. 21
et 22. 728
8. An fiat natura universalis per conceptum compa-
rativum, an vero per meram abstractionem, ibid.,
lateanum. 21. 728
TACTTJS.
1. Quae solo tactu pollent non esse simpliciter ani-
maha, quidam, sed falso, dixerunt, lib. 1, cap. 7,
num. 14. 509
2. Taclus non sentit qualitatem sibi inhserenlem, sed
V
VEGETABILE.
1. In pure vegetabilibus dantur animse quae specie
816
alise, qu8e solo differunt numero, lib.
num. 2.
Vide verbo anima^ et verbo potentia.
cap. 6,
506
1. Verbum ab omni actione cognoscitiva producitur,
non exindigentiaobjecti, sed ex natura cognitionis,
lib. 3, cap. 5, anum. 7. 632
2. Verbum distinguitur modaliter ab aclione intel-
lectus, non item a termino producto, ib., n. 7. 632
3. Verbum est conceptus formalis rei cognitse;, ib. 632
Nec non similitudo formalis ipsam repraesentans,
ibid., et num. 22. 632 et 636
4. Verbum etiam aBeatis formatur, ibid., n. 23. 636
VISIO, visus.
1. Visus objectum adsequatum est lux et color illumi-
natus, lib. 3^ cap. 16, num. 6. 669
S. Visibile aliud in luce, aliud in tenebris, aliud in
utrolibet, quid apud Aristotelem, ibid.,num. 7. 669
3. Videntur in tenebris sola lucida, non colorala^
eodem num. 7. 669
4. Visio opaca corpora non pervadit, sed diaphana,
num. 8. 669
5. Visionem fieri extramitlendo varia Philosophan-
tium placita, lib. 3, cap. 17, num. 1. 670
6. Visio formatur receptis in oculo speciebus, absque
ullius rei emissione, ibid., a num. 2. 670
7. yideritne sese Antipheron semper sibi in aere ob-
jectum, ibid., num. 7. 671
8. Quomodo videatur distantia aut magnitudo rei
visse, ibid.^ a num. 10. 672
9. Res, quo magis a visu dislant, cur eo minores ap-
pareant, ibid., num. 13. 673
10. Visio in pupilla oculi tit, lib. 3, cap. 18, n. 4.674
Non in nervis opticis, num. 9. 675
11. Objeclum cur geminum non semper appareat,
cum gemina sit in oculis visio ? num. 10. 675
12. Solus visus cur sensibile conliguum non perci-
piat ? lib. 3, cap. 27, num. 7. 696
13. Visus inler sensus externos perfectissimus, lib. 3,
INDEX RERUM.
3. Viventis quomodo proprium sit seipsum movere ? I
lib. 1, cap. 8, num. 14. 514
4. Viventium imperfectorum formse sectiles sunt,
lib. 1, cap. 13, num. 2 el 3. 563
Perfectorum,indivisibiles^num. 4 el sequentibus. 563
5. Viventia imperfecta unam habent formam totalem,
lib. 1, cap. 14, num. 9. 567
Partialem multiplicem, et diversimodam, num. 3. 568
6. Viventibus perfectis multiplicem animam qui tri-
buerint, lib. 1, cap. 14, num. 4 et 5. 568
7. In viventibus perfectis eadem anima est, et nulla
alia forma, quse informat eas partes continuas,
quibus aliqua est vivenlis operatio, ibid., an. 6. 568
8. Vivens statim a principio vilse incipit disponere
alimentum, non tamen id statim in se substantia-
liier convertit, lib. 2, cap. 6, num. 3. 592
Nec substantialem nutritionem necessario continuat,
num. 4. 592
9. Vivens nequit diu a conversione subslantiali all
menti cessare, num. 5. 592
10. Vivcntia unde corrumpantur ? ibid., n.6et 7. 593
11. Viventium cur alia brevi, alia diuturno tempore
degant? ibid., num. 7. 593
12. Viventium propria actio an, et quomodo sit gene-
ratio ? Vide generatio.
cap. 29, num. 3.
14. Visus in quo a tactu superetur ? num.
In quo vicissim superet? num. 6.
Vide SENSus externus.
700
701
702
VITA.
1. Vita substantialis quid? lib
1, cap. 2.
num. 27
et28. 480
Quid vita accidentalis ? num. 29. 480
2. Vitam potentia quomodo habeat corpus organi-
cum ? ibid., num. 30. 481
3. Vitam Dei quo pacto viventia quaeque participent ?
lib. i, cap. 4, num. 21. 498
4. Vita animalis quomodo in calido, et humido con-
sistat? lib. 2, cap. 6, num. 6. 592
Vide ANiMA.
vivens.
1. Viventium tres tantum sunt gradus, non solum
substantialiter, sed etiam accidentaliter, lib. 1, c. 7,
num. 13. 509
2. Viventi^sensum tantum tactus habentia, non esse
^^.«jj^^^to^ijkjialia, quorumdam opinio, refellitur,
509
VOLUNTAS.
1. Voluntatem hominis spiritualem esse quomodo ex
ejus libertate colligatur^ lib. 1, cap. 9, n. 35. 527
2. Volunlas in irascibilem et concupiscibilem non
distinguenda, lib. 5, cap. 7, num. 1. 771
3. Voluntatis humauBe objectum est bonum in com
muni, ibid., num. 2 et 3. 771
4. Voluntatis actus quot sint ? num. 4. 77
5. Voluntatis actus alii circa fmem, alii circa media
versantur, num. 4. 77:
Alii imperati, alii eliciti, num. 5. 77
6. Volunlas quarum potentiarum actus imperet, vei
non imperet ? ibid. 77
7. Voluntas cur nuncupetur Cor? ibid. 77
8. Voluntatis ne an intellectus actus sit simplicite;
prior? num. «. 77
9. Voluntas non movet alias potentias physice, sei
moraliter influendo, num. 7. 77;
10. Voluntati qualiter subjiciatur motus progressivusjl
lib. 5,cap. lO.anum. 13. 780
11. Voluntas an sit libera in omnibus suis actibus/
lib. 5, cap. 8, remissive. 77
12. VoIunta'em nobiliorem esse intelleclu qui ser
tiant, lib 5, cap. 9, num. 2. 7-
Qui oppositum, ibid. 7'*
13. Voluntatem intellectus dignitate excellit. eodem
num. 2 et sequentibus. 774
Vide APPETiTus.
vox.
1. Vox est propria animantium quae pulmones habent,
et respirant, lib. 3, cap. 20, num. 1. 629
2. Ad vocem quse instrumenta concurrant, ibid. 629
Quo pacto formetur, ibid. 629
3. Vocis definitio explicatur, ibid., num. 2. 630
4. Tussis cur non sit vox, ibid. < 3
5. Vox a locutione in quo differat, ibid., num. 3. 630
FINIS TOMI TERTH.
CAEN.— IMPRIMERIE DE E. POISSOH.
EDS/WESTON JESUIT LIBRARY
BX890 .S8 1856 v.3
Suarez, Francisco/R. p. Francisci Suarez
3 0135 00077 0691
il